Algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2002 (28000, nr. 1)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 4-70

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

27-09-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 2, pagina 4-70

19-09-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28000Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2002 (28000, nr. 1)Pagina 4-70
Presentie en opening (woensdag 19 september 2001)Pagina 4-4

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 463 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de algemene politieke beschouwingen
naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2002 (28000,
nr. 1).De voorzitter:In de eerste termijn van de Kamer spreekt iedere fractievoorzitter 10
minuten ongeïnterrumpeerd.Het woord is aan de heer De Hoop Scheffer, die als eerste spreker bij
deze algemene beschouwingen namens alle fractievoorzitters zal ingaan op de
gebeurtenissen in de Verenigde Staten.De beraadslaging wordt geopend.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter. Prinsjesdag en algemene beschouwingen zijn centrale
momenten in onze democratie. Wij voeren vandaag en morgen dit debat na een
indringend gesprek tussen alle fractievoorzitters, namens wie ik spreek. Daarbij
is ook de vraag over een eventueel uitstel van dit debat in verband met de
verschrikkelijke terreuraanslagen in New York en Washington aan de orde geweest.Vandaag, ruim een week na de beelden van dood en vernietiging, beheersen
nog steeds gevoelens van ongeloof, rouw en diepgevoeld medeleven ons allen.
In een groot aantal landen, waaronder Nederland, zijn vele mensen door het
verlies van geliefden getroffen. Tegen die achtergrond zou de mening kunnen
postvatten dat het debat dat wij vandaag en morgen met de regering voeren,
minder belangrijk is in verhouding tot zoveel vernietiging en verdriet. Toch
menen wij dat het debat moet worden gevoerd. De aanslagen hebben de Amerikaanse
democratie in het hart geraakt, maar evenzeer de onze. Het verdedigen van
onze democratische waarden vereist dat wij als volksvertegenwoordigers ons
werk doen: het voeren van het parlementaire debat. Wij doen dat met een ander
gevoel dan normaal en op een meer sobere toon, maar wel vanuit het besef dat
wij de democratie permanent moeten bewaken en inhoud moeten geven. Daarover
zijn wij, alle fractievoorzitters, het zeer eens.Dat was een korte inleiding van dit debat namens alle collega-fractievoorzitters.Voorzitter. Mijn eigen termijn begint met de uitspraak dat wij rouwen
met de mensen in de Verenigde Staten. De aanslagen in New York en Washington
zijn een aanval op ons allen. Zoals ook anderen zeiden: op dat moment waren
wij allen Amerikaan. Het gaat daarbij niet alleen om een aanslag op mensen
en gebouwen. Het raakt onze fundamentele waarden, waarden die verdedigd moeten
worden: vrijheid, gerechtigheid, naastenliefde, respect en, met nadruk, godsdienstvrijheid.
Het zijn waarden die wij als vanzelfsprekend beschouwden omdat wij niet beter
meenden te weten, maar voor de kleiner wordende generatie die de Tweede Wereldoorlog
bewust heeft meegemaakt, zal de herinnering aan het vechten voor die waarden
en verworvenheden altijd een levende zijn, omdat juist zij weten dat de afwezigheid
ervan slechts leidt tot tirannie en knechting. Nu, maar ook in het verleden,
vormen de Verenigde Staten en Europa een waardegemeenschap, gebaseerd op eeuwen
joods-christelijk gedachtegoed, aangevuld met de humanistische traditie. Tegelijkertijd
zijn zowel aan gene als aan deze zijde van de oceaan die samenlevingen in
hoog tempo veelkleuriger geworden. Onze cultuur wordt daardoor beïnvloed.
Normen kunnen veranderen, maar de waarden blijven vast en van alle tijden.Wat staat een democratisch systeem van gedeelde waarden dat in het hart
is getroffen, te doen? Eerst verdriet en rouw om de slachtoffers, tezamen
met hun nabestaanden, maar tegelijkertijd het opmaken van de politieke balans.
Snel, omdat terroristen er nooit in mogen slagen onze samenlevingen tot stilstand
te brengen. Dus: wij moeten ons politieke werk hier doen, op de plaats waar
dat hoort. Wij realiseren ons daarbij met onze Amerikaanse vrienden dat geen
land en geen democratie zich geheel zal kunnen wapenen tegen dit onverhoedse
kwaad. Solidair moeten wij zijn en dus een met de Verenigde Staten, niet alleen
op het papier waarop artikel 5 van het NAVO-verdrag is geschreven, maar vanuit
de overtuiging dat ontsteltenis en rouw in die Atlantische waardegemeenschap
gevolgd moeten worden door vastberadenheid.Dit betekent voor de fractie van het CDA dat wij ons nu niet kunnen en
mogen indekken tegen de besluitvorming binnen het NAVO-bondgenootschap en
dat wij niet nu reeds – er is nog geen plan, er is nog geen verzoek –
mogen terugschrikken voor de gevolgen van die besluitvorming. De politieke
geloofwaardigheid ervan zou ernstig worden aangetast indien zo'n houding wordt
ingenomen. Natuurlijk staat artikel 5 van het NAVO-verdrag een eigen afweging
toe, maar ik zeg daarbij: noblesse oblige. Als er ooit een test is geweest
voor de vitaliteit en de solidariteit die de basis vormen van de Atlantische
gedachte dan is het wel deze! Wie aan deze stelling mocht twijfelen, beveel
ik aan, te denken aan begraafplaatsen als Margraten en de stranden van Normandië.Uitspraken als "geen blanco cheques" passen niet in mijn beeld. Laten
wij niet vergeten dat de Veiligheidsraad in resolutie 1368 uitdrukkelijk het
recht op individuele of collectieve zelfverdediging heeft erkend. De beslissing
gebaseerd op artikel 5 van vorige week is hiervan in mijn opvatting de bondgenootschappelijke
vertaling. Dat betekent ook dat de inzet van Nederlandse militaire middelen
op grond van deze redenering niet kan worden afgewezen. Het is zeer noodzakelijk
de politieke inhoud die fracties wensen te geven aan de NAVO-verdragsverplichtingen
reeds hier en nu aan te geven. Ook op dat punt is dit debat op tijd. De CDA-fractie
verwacht dat parlementaire betrokkenheid bij de definitieve besluitvorming
over de Nederlandse inzet zal plaatsvinden, maar wij kunnen ons een situatie
voorstellen waarin dit niet mogelijk zal zijn.Niemand of niets is meer onkwetsbaar voor terrorisme. In die zin markeert
11 september 2001 een breuklijn in onze geschiedenis. Ons gevoel van veiligheid
is aangetast. Die stelling heeft consequenties, ook voor Nederland. Het begrip
veiligheid is onherroepelijk veranderd. Het traditionele onderscheid tussen
interne en externe veiligheid vervaagt. De dringende vraag waar wij nu voor
staan, is de volgende. Hoe kunnen wij in de toekomst aan een integraal veiligheidsbeleid
vormgeven? Wij moeten in dat opzicht naar mijn oordeel komen tot een nieuwe
definitie van het begrip nationale veiligheid. Immers, veiligheidsproblemen
moeten niet naar de plaats, maar naar de beste wijze van aanpak worden behandeld.
Over de grenzen van departementen heen zal een betere afstemming moeten worden
gezocht en de aanwezige krachten zullen moeten worden gebundeld. Ik noem drie
gebieden die hiervoor in aanmerking komen.1. De integratie van het veiligheidsbeleid. Hieronder vallen de planning,
richtlijnen en de verdere aansturing, zoals de vaststelling van mandaten,
de opsporing en de aankoop en het gebruik van middelen.2. Wij zien in de collectieve veiligheidstaken aspecten van individuele
veiligheid. Vrede bewaren en vrede opleggen en humanitaire hulp
zijn aan de orde bij de uitvoering van vredesoperaties. Op dit gebied is intensievere
samenwerking tussen krijgsmacht en politie, ook internationaal, nodig.3. Wij zien in de individuele veiligheidstaken aspecten van collectieve
veiligheid. Hierbij gaat het om de handhaving van de openbare orde en veiligheid,
de bestrijding van terrorisme, bestrijding van georganiseerde misdaad, manipulatie
van informatiesystemen, antiproliferatie en rampenbestrijding.Integratie van deze elementen, voedselveiligheid hoort daar ook nadrukkelijk
bij, vraagt in onze ogen om een nationale autoriteit, een nationale veiligheidsraad
die als onderraad van de ministerraad richtlijnen uitgeeft en besluiten neemt.
Deelnemers zijn de ministers van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken, Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie, Economische Zaken en Financiën.
Een kleine staf van die nationale veiligheidsraad treedt op als stuurgroep
en staat onder leiding van een nationale veiligheidsadviseur. Die nationale
veiligheidsraad geeft richtlijnen aan die groepen of organisaties, binnen
en buiten de overheid, die uitvoering geven aan een bepaald onderdeel van
het veiligheidsbeleid. Dit zijn gedachten die eerder zijn uitgewerkt in een
rapport van de CDA-commissie buitenland, onder leiding van oud-staatssecretaris
Frinking. Ik denk dat zij zeer actueel zijn.Nodig is ook het moeilijke debat naar het zoeken van een nieuwe balans
tussen de noodzaak tot bescherming van onze democratie en onze rechtsstaat
tegen terrorisme en de privacy van de burger. Naar CDA-opvatting dient in
dezen de discussie over de invoering van een algemene identificatieplicht,
een oude CDA-wens, te worden heropend. Wij zullen scherper dan tot nu toe
toezicht moeten houden op mensen die de asielprocedure misbruiken voor verkeerde
activiteiten in ons land. Dat is een moeilijk en lastig debat, waarbij de
democratische waarde en de rechtsstaat zouden moeten kunnen prevaleren boven
elementen van privacy van de burger, die wij nu normaal vinden.Ook in onze eigen Nederlandse samenleving laten de aanslagen in de Verenigde
Staten diepe sporen na. Dit zijn momenten waarop wij gezamenlijk inhoud moeten
geven aan het begrip "multicultureel" en dat ook moeten verdedigen. Ik bedoel
daarmee dat wij een duidelijk onderscheid dienen te maken tussen de overgrote
meerderheid van allochtonen en moslims in Nederland en hun organisaties, die
net zoals wij verbijsterd en geschokt zijn door de terreuraanslagen van de
afgelopen week, en die enkelingen die zouden menen dat onder de vlag van de
islam een goede daad is verricht. De woorden die in de herdenkingsdienst afgelopen
zaterdagavond vanuit de islamitische gemeenschap zijn geuit, zijn waardevol
en moeten ook hoorbaar zijn voor de mensen die nu ten onrechte generaliseren.
Terreurdaden mogen niet leiden tot een "clash" tussen beschavingen, religies
of bevolkingsgroepen. De aanslag in de Verenigde Staten is mede een aanslag
op de vrijheid van godsdienst, die in een democratie behoort te zijn gegarandeerd.
Het is dus ook een aanslag op de islam, zo hoorde ik het treffend verwoord
door een vertegenwoordiger van een islamitische organisatie in Nederland.Zorg voor binnenlandse spanningen heeft ook te maken met onze multiculturele
samenleving en dus ook met inburgering. Daarbij mogen wij ook kritisch naar
onszelf kijken. Wanneer wij van mensen terecht vragen, zich te gedragen naar
de Nederlandse waarden en normen, zullen wij als samenleving ook helder invulling
aan die centrale waarden en normen moeten geven. Te veel is tolerantie in
dit opzicht tot vrijblijvendheid uitgegroeid. De grenzen die wij als samenleving
trekken, moeten niet alleen door de overheid, maar ook door de mensen, de
burgers worden gehandhaafd. Daarin past niet het zich verheugen over massamoord.
Daarin past niet het begrip opbrengen voor terreur. Daarin past niet het in
brand steken van scholen. Daarin past niet de stelling: wij herdenken maar
niet, want dat kan niet op deze school. Dit is een moeilijk debat, maar een
debat dat wij moeten voeren om onze samenleving in balans te houden. Het heeft
ons daarom zo teleurgesteld dat in de gisteren uitgesproken troonrede aan
dit aspect volstrekt onvoldoende aandacht is besteed. Ik vind dat een grote
gemiste kans. Als er ooit op dit terrein richtinggevende uitspraken van een
regering mogen worden verwacht, is het nu. Als wij de aanval van de Verenigde
Staten zien als een aanval op onze centrale waarden, moeten wij nu meer dan
ooit staan voor die waarden. Wij kunnen daarmee niet marchanderen. Essentieel
is dat mensen die hier komen, zich dat publieke bewustzijn eigen maken. Want
wie daarmee in botsing komt of dit waardepatroon negeert, zal zich isoleren.
Op ons rust de plicht, deze waarden niet als een gegeven te beschouwen maar
die zelfbewust en met overtuiging uit te dragen.De missie van het CDA luidt dat wij streven naar een betrokken samenleving,
waarin respect, naastenliefde en verantwoordelijkheid centraal staan. Respect
staat daarbij op de eerste plaats of, zoals Paul Schnabel het zegt in de verkenningen:
"Het doel is onveranderd: de schepping van een gemeenschap van mensen die
het vanzelfsprekend vinden, met elkaar op een territoir te leven en zich ook
op elkaar en op het geheel betrokken te voelen. Dat is wat een bevolking tot
een natie maakt. Het gaat om de symbolische aanduiding van de ruimte, waarin
gemeenschappelijkheid van normen, waarden en politieke keuzen bestaat. Daarvoor
gelden de nationale grenzen nog onverkort en voor de rijksoverheid betekent
dit een nieuwe vervulling van de opdracht uitdrukking te geven aan wat bindt,
bindend en verbindend is." Ik heb, zoals u zult begrijpen, de volgorde in
het begrippenpaar normen en waarden omgedraaid. De waarden staan voorop, de
waarden zijn van alle tijden. Normen kunnen veranderen.Het is overduidelijk dat de kerntaak van de overheid het scheppen en waarborgen
van de veiligheid is. De binnenlandse rampen in de afgelopen tijd hebben dat
evenzeer indringend duidelijk gemaakt. Het is vanuit die diep gevoelde verantwoordelijkheid
dat het CDA gekomen is tot een voorstel om veiligheid ook daadwerkelijk in
de Grondwet op te nemen. Niet dat alleen daarmee een veilige samenleving wordt
verzekerd, maar het is wel een belangrijke inspanningsverplichting voor de
overheid. De overheid moet en mag aangesproken worden op deze kerntaak. De
burgers zien te vaak een wijkende en ontwijkende overheid, waar ze een stellige
en stellende verwacht hadden, aldus wederom Schnabel. Vanuit deze
analyse is het goed te begrijpen dat premier Kok en, in zijn kielzog, minister
De Vries het tegengaan van gedogen als hoogste prioriteit hebben uitgeroepen.
U zult begrijpen dat dit wat ons betreft al eerder had gekund en eerder had
gemoeten. Belangrijker is de vraag welke uitvoering deze uitspraak krijgt
in de praktijk.Een veilige samenleving begint thuis. Gelukkig zijn het gezin en de familie
weer volop in beeld gekomen. Ook het in de mond nemen van opvoedings- en gezinsondersteuning
heeft inmiddels veel weerklank gevonden, maar veel verder dan mooie woorden
zijn wij nog niet. Natuurlijk, wij hebben een deeltijdwet en een Wet loopbaanonderbreking
gerealiseerd, maar dat is niet voldoende om mensen echt een vrije keuze te
bieden. Een keuze voor tijd is immers vaak ook een financiële keuze.
Niet dat de overheid dat allemaal kan en moet oplossen. Nee, sterker nog,
mensen moeten zelf keuzen kunnen maken en ook keuzevrijheid kunnen hebben.
Ik ga er in mijn tweede termijn uitgebreider op in. Onze voorstellen voor
een modern levensloopbeleid, zoals wij die onlangs hebben gepresenteerd, voorzien
daarin. De overheid moet ook hier mensen kansen bieden de eigen verantwoordelijkheid
daadwerkelijk te beleven. Gelijktijdig met het belang van de opvoeding mag
de grote en georganiseerde criminaliteit het zicht van de overheid op de kleine
criminaliteit niet verhinderen. Een gevoel van veiligheid begint met kleine
zaken. Het CDA wil vanuit die waarden weer spreken en kunnen spreken over
fatsoen, over opstaan in de tram, over geen vuil op straat gooien, over niet
roken in een niet-rokerscoupé. Al die zaken waar iedereen zich wild
aan ergert, maar niemand meer iets van durft te zeggen. Dat vraagt enerzijds
om opvoeding, maar anderzijds om het handhaven van de regels.Een onmisbare plaats waar ook overdracht van waarden en normen moet kunnen
plaatsvinden, is de school. Daarom moet er ook kritisch naar de schaal van
het onderwijs worden gekeken. In een massale leerfabriek moet de overdracht
van waarden en normen wel noodgedwongen naar het tweede plan verdwijnen. Wil
je iemand op fatsoen kunnen aanspreken, dan moet je hem of haar wel kennen.
Dat vraagt dus om kleinere scholen. Deelt het kabinet deze visie?Wat voor toekomst willen wij onze kinderen bieden? In wat voor wereld
zullen de jongeren van vandaag verder opgroeien. Jongeren voor wie de wereld
nog veel kleiner is dan voor ons volwassenen. Voor hen hebben de aanslagen
in New York en Washington letterlijk op de hoek plaatsgevonden, zoals ik iemand
hoorde zeggen. Het is ook voor hun toekomst dat wij serieus werk moeten maken
van onze binnenlandse en onze internationale veiligheid – twee begrippen
die steeds meer in elkaar overvloeien – opdat ook voor onze kinderen
de samenleving een waardevolle samenleving blijft.De heer Melkert (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Het merendeel van de leden van deze Kamer maakt
deel uit van een bevoorrechte generatie: geboren na de oorlog, opgegroeid
met het historische wonder van de welvaart, kinderen van de ouders van de
Atlantische veiligheid en de Europese integratie. Geluk werd steeds gewoner,
democratie een gegeven. Geleidelijk verdween ook het gevoel van dreiging,
met de val van de Muur in 1989 als onvergetelijk symbool. De schok van 11
september 2001 stelt iedereen op de proef, in de eerste plaats de onvoorstelbaar
getroffen nabestaanden. Met je mobiele telefoon je eigen wisse dood aan je
geliefde aankondigen, reddeloos en redeloos in de moderne tijd. Er zullen
nog zoveel verhalen worden verteld en moeten worden verteld. Ze overschaduwen
vandaag totaal de miljoenennota. Daarover en over de onvermijdelijkheid van
een pas op de plaats in het begrotingsbeleid spreek ik liever straks. Het
belangrijkste staat nu voorop.Democratie is historisch gezien een recente verworvenheid van een minderheid
van de wereldbevolking. Zij moet beschermd en verdedigd worden tegenover de
permanente dreiging van terreur. New York en Washington zijn nu smartelijk
getroffen, maar meerdere malen zijn Europeanen of Amerikanen door het oog
van de naald gekropen. Waakzaamheid en verdraagzaamheid: daar gaat het om.
Waakzaam tegen alle gevaar dat een open maatschappij bedreigt, met de bereidheid
daartegen ten strijde te trekken met de middelen die passen bij de rechtsstaat
en de internationale rechtsorde. Verdraagzaam tegenover de bevolking van andere
landen, tegenover immigranten en nieuwe landgenoten uit andere culturen die
deel uitmaken van een wereldgemeenschap die wordt gebouwd op de universele
beginselen van de mensenrechten.Het is dus een buitenlandse en een binnenlandse opgave tegelijk die voor
veel mensen een bron van grote onzekerheid is en een enorme claim legt op
het vermogen van de politiek om die onzekerheid te verminderen, vertrouwen
te wekken dat stabiliteit en veiligheid herwonnen kunnen worden, in een wereld
die vandaag kleiner is dan zij acht dagen geleden nog leek.Nederland heeft deze week ingestemd met het activeren van het wederzijdse
bijstandsartikel – artikel 5 – uit het NAVO-verdrag. De solidariteit
vanuit gevoelens voor de diepe emotie bij het Amerikaanse volk staat voorop,
maar het gaat om méér dan dat. Het gaat ook om het gezamenlijk
aanvaarden van een nieuwe betekenis van het begrip oorlogvoering, in verband
met de destabilisatie van hoogontwikkelde samenlevingen door precisieterreur
tegen kwetsbare doelen. De betekenis hiervan is nog lang niet volledig doorgedrongen.
In ieder geval raakt het ook ons.Het NAVO-besluit vormt tevens de bevestiging van het gezamenlijk optrekken
van de Verenigde Staten en de Europese Unie. Dit is voor ons land van groot
gewicht. Daardoor ontstaat ruimte om de integratie van het externe veiligheidsbeleid
van de Unie te versnellen, zonder verzwakking van de naoorlogse band met de
Verenigde Staten te riskeren. In hoeverre die ruimte ook zal worden benut,
zal in de komende weken en maanden worden bepaald. De Europeanen kunnen zich
daarbij niet veroorloven vandaag solidariteit te beloven en morgen aan de
zijlijn toe te kijken. Van de Amerikanen waarderen wij de onmiddellijke stap
die is gezet naar multilaterale samenwerking. Dat is over en weer van groot
belang.De PvdA-fractie steunt de regering in de opstelling die zij in de NAVO-raad
heeft gekozen. Die opstelling verplicht, op meerdere fronten. Er is nu méér
vereist dan het afwachten van een verzoek tot bijstand. Er zijn
politieke initiatieven nodig om instabiele regio's economisch en politiek
uit een isolement te halen, zodat meer kans ontstaat op het juist isoleren
van terroristische cellen. Noch de Europese Unie, noch de Verenigde Staten
zijn erin geslaagd in de Arabische wereld veel succes in deze richting te
boeken. De kern van de keuze van Nederland en de NAVO-partners nu is: betrokkenheid
in plaats van afzijdigheid.Die betrokkenheid vraagt op tal van fronten beslissingen. Wij zijn misschien
even de aandacht kwijt, maar nog deze maand zal de NAVO moeten beslissen over
de aanwezigheid in Macedonië. Ik kan mij geen andere dan een positieve
beslissing voorstellen, ook als dat een voortgezette Nederlandse bijdrage
betekent. In de strijd tegen terreur betekent betrokkenheid: op alle mogelijke
manieren samen optrekken, politiek, diplomatiek, economisch, financieel, militair
en tegen drugscriminaliteit en mensenhandel die een grote bron van inkomsten
zijn voor terroristen.Terrorisme gedijt op een voedingsbodem van armoede en fundamentalisme.
Het lot van de massa's in landen als Algerije, Irak, Afghanistan is in de
eerste plaats in de handen van regimes die een externe vijand gebruiken om
zelf de overhand te houden. Daarom is er geen blauwdruk voor het afwenden
van de dreiging van terrorisme langs vreedzame weg en moeten wij dus ook voorbereid
zijn op de onvermijdelijkheid van de inzet van geweld; maar proportioneel,
doelgericht en als onderdeel van een brede politieke strategie om tot oplossingen
te komen.Ook in de keuze van de middelen moeten de waarden waarvoor wij juist willen
opkomen, tot hun recht komen. Met het oog daarop zal onze regering alles in
het werk moeten stellen om een succesvolle start van het Internationale Strafhof
mogelijk te maken. Daar treedt nu ernstige vertraging op en daarmee dreigen
wij een slechte beurt te maken. Daarna moet het ook mogelijk zijn om de Verenigde
Staten opnieuw te betrekken bij dit cruciale sluitstuk in een waarlijk internationale
aanpak van misdaden tegen de menselijkheid. De betekenis hiervan behoeft geen
betoog na de voorgeleiding van Milosevic voor het Joegoslaviëtribunaal.
Bouwen aan de internationale rechtsorde, dat is de drijfveer van onze betrokkenheid.Voorzitter. De wereld wordt kleiner. Globalisering biedt economische kansen,
maar schept ook nieuwe ongelijkheden: ongelijkheden tussen staten en spanningen
tussen mensen. Erbinnen of erbuiten, als het gaat om de uitbreiding van de
Europese Unie; erbinnen of erbuiten, als het gaat om het toe- of afwijzen
van een asielverzoek; erbinnen of erbuiten, op de arbeidsmarkten, die tegelijk
een vesting en een magneet zijn voor miljoenen mensen. Ik weet zeker dat veel
Nederlanders de beelden bij de tunnel naar Engeland of aan het strand van
Zuid-Spanje mensonterend vinden. Maar ze maken zich ook zorgen over de veranderingen
in de buurt of op de school, over de moeilijke communicatie met te veel mensen
die onvoldoende Nederlands spreken, over kleine, heel erg zichtbare groepen
allochtone jongeren op straat of in een zwembad en over asielzoekercentra
die een dorp in het dorp zijn geworden.Andersom voelen ook veel nieuwe Nederlanders zich onzeker. Op inburgering
moeten ze vaak lang wachten, letterlijk en figuurlijk. Asielzoekers worden
jaren aan het lijntje gehouden en mogen zelfs niet in hun eigen onderhoud
voorzien. Jongerencentra zijn, als het meezit, twee avonden per week open
ter onderbreking van officieel getolereerde ledigheid. Over het rapport over
Marokkaanse jongeren "Samen vol vertrouwen de toekomst tegemoet" sprak ik
ooit de regering aan. We zijn nu drie jaar verder en over enkele weken gebeurt
er iets: een expertmeeting. We sluiten de ogen niet voor wat in Ede of elders
is voorgevallen: jongeren die op straat of op school provoceren, moeten bij
hun lurven worden gepakt, maar ook de hand worden gereikt. Niet de andere
kant uitkijken, niet groepen onderscheiden op de wens tot herdenken, maar
een stevig gesprek aangaan, normen en waarden overdragen, zoals de voetballers
zondag, hand in hand in de middencirkel; dat moet ook deze jongens aan het
denken hebben gezet. Of zoals het persbericht van Nederlandse en islamitische
organisaties, waarin stond dat het terrorisme van ons allen slachtoffers maakt
en alle rede te boven gaat. Dat was een bemoedigend signaal. Zij allen volgen het voorbeeld van de bevolking van New York. Ik kijk
met grote bewondering naar de saamhorigheid in deze meest multiculturele stad
van alle steden. Die kracht is het beste antwoord op de onzekerheid, die voorlopig
blijft. De volkomen andere rationaliteit, die terroristen en hun sponsors
drijft, hebben wij niet in de hand. Maar wij kunnen wel bereiken dat het onderlinge
samenleven verbeterd wordt in een wereld, waarin het aantal mensen in beweging –
nu ook weer in Afghanistan – steeds meer toeneemt.De wereld wordt kleiner en daardoor worden aanpassingsproblemen groter.
Die komen het meest terecht bij de mensen, die het minst bezitten: bij migranten
op zoek naar een beter leven voor zichzelf en hun kinderen, in de volksbuurten
waar de bewoners het eerst worden geconfronteerd met andere gezichten, een
andere sfeer en een andere wereld. Overal in de rijke wereld gaat dat zo.
Het gaat om het samen scheppen en delen van welvaart. Dat vraagt van de politiek
strenge regels en rechtvaardige normen, die houvast bieden om een gezamenlijk
gedeelde toekomst met vertrouwen tegemoet te zien.De Europese Commissie heeft in een belangrijk rapport de samenhang tussen
migratie en asielbeleid onderkend en een weg naar de toekomst gewezen. Dat
rapport biedt voor Nederland aanknopingspunten. Het Vluchtelingenverdrag is
een groot goed, maar Nederland zal er niet in zijn eentje garant voor kunnen
staan. In het asielbeleid hebben wij met de nieuwe Vreemdelingenwet pas een
eerste stapje gezet om mensen sneller duidelijkheid te bieden en asielzoekerscentra
minder tot bron van begrijpelijke onzekerheid te maken. Er blijft nog veel
te doen in de aanpak van de mensenhandel en het aanspreken van landen, die
hun ingezetenen niet terug willen nemen. Voorkomen moet worden dat door een
gebrek aan Europese afstemming regeringen, zoals de Duitse, hun eigen weg
gaan. Een geïntegreerd Europees asiel- en migratiebeleid is onontkoombaar.
Vrijdag komt de Europese Raad bijeen om over de veiligheidscoördinatie
te spreken. Ik hoor graag wat Nederland daarbij voor ogen staat. Biedt de
daadkracht die zich nu aandient, geen kans om ook de draad van Tampere, waar
Nederland zich heeft ingespannen voor een gezamenlijke aanpak
van het asielvraagstuk, weer op te pakken? Het is van groot belang dat onze
samenleving niet in de greep komt van toenemende illegaliteit. Daarmee zou
de verzorgingsstaat in gevaar komen en ook een onaanvaardbare kloof binnen
de eigen maatschappij worden gedoogd.In ons dagelijks leven en in onze dagelijkse leefomgeving, overal zijn
de grenzen tussen staten en volkeren geslecht. Ons voedsel, het milieu, ons
vervoer, de elektriciteit die bij ons binnenkomt, er ontstaan andere afhankelijkheden
en een nieuwe noodzaak tot politieke leiding en verantwoording. Die zijn nog
lang niet in balans. Daarop richten zich de pijlen van de antiglobaliseringsbeweging.
Het is fundamenteel dat regeringen hierin hun verantwoordelijkheid nemen.
Niet door geplande topbijeenkomsten af te gelasten; dat zou een premie zijn
op dreiging. Maar wel door technocratisch bestuur te vervangen door politieke
agendering, door in de richting van het bedrijfsleven vast te houden aan principes
van maatschappelijk verantwoord ondernemen en door internationale organisaties
beginselen van democratische verantwoording en dialoog voor te houden. Hoe
verwerpelijk gewelddadige uitingen en hoe onsamenhangend geformuleerde eisen
ook mogen zijn, de protesten moeten een wekker zijn voor de gevestigde orde.
Een meer transparante en meer politieke agenda van IMF, WTO en de Europese
Unie zelf zouden hierop het goede antwoord zijn. Niet als capitulatie, maar
als verantwoording voor het feitelijk functioneren van de representatieve
democratie. Het formele antwoord van Tony Blair aan het adres van de demonstranten –
namelijk "wij zijn democratisch gekozen" – voldoet daarom niet.De schok van 11 september is doorgedrongen tot in de diepste lagen van
ons bewustzijn. De kracht van mensen ligt in hun vermogen om uit onvoorstelbare
rampen een nieuwe toekomst te scheppen. Als door de schok in ons het besef
is ontwaakt dat onzekerheid in het dagelijks bestaan kan worden verminderd
door meer zekerheid te scheppen in de internationale verhoudingen, is er perspectief
om het trauma te verwerken. Niemand blijft onaangesproken. Om waakzaamheid
en verdraagzaamheid zal het gaan, om de waarden die ons binden veilig te stellen
voor de toekomst.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter. Vorige week is de wereld op de meest brute wijze
geconfronteerd met de kwetsbaarheid van een moderne metropool. Duizenden onschuldige
burgers werden het slachtoffer van een aanval die een weldenkend mens niet
eens kan verzinnen, laat staan uitvoeren. Het meest surrealistische scenario
werd realiteit en verdient de meest scherpe veroordeling.De terroristische aanslag die de Verenigde Staten in hun hart trof, is
een misdaad tegen alles wat menselijk is. Dat vraagt dus ook om solidariteit.
De wijze waarop de minister-president dit die dinsdagavond verwoordde, verdient
lof. Zeer terecht benadrukte hij toch vooral waardig te reageren in overeenstemming
met onze eigen waarden. Maar maandag jongstleden werd de toon harder, zonder
directe aanleiding. Het woord "oorlog" viel. Wat was er mis, waarom is de
toon gewijzigd, vraag ik de premier. De grootste woorden bepalen niet de mate
van afschuw of solidariteit. Nu zelfs de Amerikanen spreken van een campagne,
vraag ik de premier ook iets meer te nuanceren. Wij voelden ons in ieder geval
thuis bij zijn woorden van die dinsdagavond.Voorzitter. Daders en hun handlangers moeten worden opgepakt en gestraft.
Ik wens vurig dat dit op een zodanige wijze gebeurt dat effectiviteit en proportionaliteit
de leidende criteria zijn en blijven. Gebruik van geweld is soms niet te voorkomen,
maar escalatie van geweld moet worden voorkomen. Die verantwoordelijkheid
rust in eerste instantie op de schouders van president Bush, maar ook op de
landen van de NAVO die zich, middels artikel 5 van het verdrag, politiek solidair
hebben verklaard. Eenheid van optreden moet vooral ook eenheid van waardigheid
zijn en blijven. Dat is ook in het belang van de steeds breder wordende coalitie
tegen het internationaal terrorisme. Een aanval op alles wat menselijk is,
vraagt om eenheid van alles wat menselijk is. Welke rol is er hierbij nog
voor de Verenigde Naties, vraag ik de premier? Mochten de Verenigde Staten
een beroep doen op de NAVO, wordt het parlement dan vooraf of achteraf geïnformeerd,
vraag ik verwijzend naar artikel 100 van de Grondwet.Voorzitter. Het waarborgen van veiligheid op luchthavens vinden wij een
overheidstaak. Het wetsvoorstel om dit te privatiseren is, met onze tegenstem,
helaas aangenomen en ligt bij de Eerste Kamer. Is de regering
alsnog bereid, dit wetsvoorstel in te trekken?Voorzitter. Via een veelheid van maatregelen zal de strijd tegen het internationaal
terrorisme geïntensiveerd worden. Verbeterde samenwerking van inlichtingen-
en veiligheidsdiensten is zo'n maatregel. Het is van belang, het internationaal
terrorisme zo goed mogelijk in beeld te krijgen, zodat wij echt weten met
wie wij in welke omvang te maken hebben. Dan ken je je tegenstander. Dat voorkomt
ook ongenuanceerde generalisaties. Het is geen strijd tussen Arabieren en
de westerse wereld, of tussen moslims en christenen. In ons land maar ook
daarbuiten was er die brede veroordeling, los van religie en etniciteit. Helaas
was er ook een enkel incident en zijn er zorglijke uitkomsten van enquêtes.
Maar voor het behouden en versterken van de eenheid is de dialoog van het
grootste belang. Dat had mooi gepast in de troonrede, die in aandacht voor
de ramp echt tekortschoot. Mag ik de regering vragen, intensief met de organisaties
van minderheden in contact te blijven?Moeilijk, maar wel belangrijk is de vraag naar de voedingsbodem, een vraag
die in de afgelopen dagen meermalen is gesteld. Het alsmaar voortdurende conflict
in het Midden-Oosten zal een rol te spelen, steun aan dubieuze regimes mogelijk
ook, net als het islamitisch fundamentalisme zelf. Deze en andere ontwikkelingen
blijken tot ingrediënten van een letterlijk explosieve cocktail te kunnen
uitgroeien. Wil de minister-president iets zeggen over zijn gedachten omtrent
de voedingsbodem voor deze ellende?En dan is er, zonder nu een directe relatie te veronderstellen, de toenemende
kloof tussen arm en rijk in de wereld, een thema waar ik sowieso aandacht
aan had willen besteden. Ons engagement kent geen grenzen. GroenLinks is onderdeel
van een groeiende, internationale, groene en progressieve beweging, pro-Europees,
pleitbezorger van de export van democratische waarden. De opkomst van de informatietechnologie
en de internationalisering van de economie bieden vele nieuwe mogelijkheden,
maar het gebrek aan balans tussen de economische, ecologische en sociale belangen
heeft her en der een funeste uitwerking. Het zijn steeds kleinere groepen
en instellingen die besluiten nemen met verregaande consequenties. Het internationale
flitskapitaal onttrekt zich meer en meer aan democratische sturing en verantwoording.
De groei van de welvaart gaat hand in hand met de groei van de welvaartsverschillen.
Ondoorzichtige instellingen als de G8, het IMF en de WTO mogen zich dit aantrekken,
maar ook de Europese Unie zelf. Massaal protest was er niet alleen in Seattle
en in Genua, maar ook in Göteborg. GroenLinks wijst gewelddadig verzet
af, maar wij hebben wel sympathie voor het massale en vreedzame deel van het
protest, hoe pluriform samengesteld ook. Groene partijen pleiten al jaren
voor democratisering van de internationale financiële instellingen, het
oplossen van de schuldenproblematiek, markttoegang voor producten uit de armste
landen, eerlijke prijzen en het respecteren van het milieu en de arbeidsnormen
door internationaal opererende ondernemingen. De aanpak van dit verdelingsvraagstuk
moet leiden tot een nieuw evenwicht.Wie loopt er weg met de winst van de mondialisering? Dat is de kern en
het antwoord van vandaag mag niet het antwoord van morgen zijn. Het geluid
van het goedbedoelde protest dringt ook door in de vergaderzalen. Er heerst
aarzeling en ongemak, nog geen gevoel van urgentie. Maakt de confrontatie
plaats voor een handreiking? Regeringsleiders als Jospin en Schröder
noemen de Tobin-tax. Ook de Belgen zijn hierover positief. Het zijn landen
met Groenen in de regering. GroenLinks is al jaren voorstander van een vorm
van belasten van het flitskapitaal, naar Nobelprijswinnaar Tobin. De opbrengst
kan via de VN worden aangewend voor het kwijtschelden van de schulden van
de armste landen. Het is een aanzet om globalisering en armoedebestrijding
meer naast elkaar dan tegenover elkaar te plaatsten. Het verdient tenminste
een serieus onderzoek. Als het Belgisch voorzitterschap eind deze week tijdens
de informele Ecofin-raad zo'n voorstel doet, verwacht ik steun van de Nederlandse
regering. Voorzitter. Wil de minister-president dit toezeggen en reageren
op de tekortkomingen van de globalisering zoals ik die heb geschetst? En zo komen wij steeds dichter bij huis, maar raken wij verder weg van
wat ons deze dagen het meeste bezig houdt. Gisteren was er immers ook de achtste
paarse begroting, de achtste van premier Kok. Acht jaar Paars is samen te
vatten met: toenemende welvaart, toenemend onbehagen. Materieel gaat het veel
mensen goed. Er wordt meer geconsumeerd dan ooit. De werkeloosheid is fors
gedaald. Het begrotingstekort is omgeslagen in een overschot. Daarnaast zijn
op immaterieel terrein enkele stappen vooruit gezet en doen we actief mee
aan vredesoperaties. Voor veel mensen is Nederland een prettig land om te
vertoeven.Het onbehagen zit enerzijds in de verdeling van de welvaart, anderzijds
in het gegeven dat er toch meer is dan de toename van particuliere consumptie.
De staat waarin Paars het publieke domein achterlaat, is onder de maat. Hoe
bestaat het dat in een rijk land veel schoolgebouwen vies en verouderd zijn
en nog steeds kinderen naar huis worden gestuurd, dat in de zorg de wachtlijsten
en de personeelstekorten domineren? Wie al in aanmerking komt voor thuiszorg,
moet leren leven met stopwatchzorg. Velen ervaren de leefomgeving als te onveilig.
Ondanks deelsuccessen gaan natuur en milieu kreunend gebukt onder de economisering
van het leven. Stille armoede verdween weer net zo snel van de agenda als
zij erop kwam. Nog steeds leiden honderdduizenden mensen op het minimum een
marginaal bestaan. De trots omtrent de bescheiden inkomensverschillen hebben
we moeten laten varen. De topmanagers hebben zich onevenredig verrijkt. Hierin
berust het kabinet-Kok. Uit het recente SCP-rapport blijkt dat de mensen de
inkomensverschillen juist willen verkleinen. Het verdelingsvraagstuk moet
weer terug op de politieke agenda! GroenLinks wil de minimumuitkeringen stapsgewijs
verhogen. Bovendien willen we zeggenschap voor de ondernemingsraad bij de
vaststelling van de salarissen van bestuurders en commissarissen van grote
bedrijven. Mensen die meer dan een miljoen verdienen, verdienen ook wat meer
belasting: wat minder kwantiteit voor meer kwaliteit is hier ons pleidooi.
Graag een reactie.Voorzitter. Wie zijn eigen ideologische veren afschudt wordt kwetsbaar voor hen die dat niet doen. Wij vinden dat de liberalen dit kabinetsbeleid
te veel hebben gedomineerd, zowel bij de maatschappelijke ordening als bij
het financiële beleid. Gelukkig begint het tij te keren, maar de neoliberale
agenda van een terugtredende overheid werd een rode draad in een paars kabinet –
met meer nadelen dan voordelen. Goedkoop en efficiënt was de belofte;
chaos en onzekerheid te vaak de uitkomst. Ik sprak al over de thuiszorg, maar
kijk ook eens naar ons onderwijs waar de ondernemende universiteit te veel
een "klussencentrale" is, waar schaalvergroting heeft geleid tot onderwijsfabrieken
waarin een leerling een nummer is. Of neem de Nederlandse Spoorwegen, spil
in het openbaar vervoer: verkwanseld door Paars en de directie. "Mobiliteit
is fun", zei de PvdA-minister. Toch zou ik voor de posters op het station
een andere slogan verzinnen, meneer Melkert.Ook de lastenverlichting van Paars is zo'n liberale ideologische veer:
11 mld in deze kabinetsperiode ondanks de hoogconjunctuur en de dreigende
oververhitting. Hier wint de kwantiteit het van de kwaliteit, het consumeren
van het investeren. De terugtredende paarse overheid spreekt burgers vooral
aan als consument. De waarde van de eigen welvaart verdringt de waarde van
het publieke goed. Dat is ook het ongenoegen. Ook dat vraagt om een nieuw
evenwicht. Burgers willen op meer worden aangesproken dan alleen op de inhoud
van de portemonnee. Hedendaagse solidariteit en actieve betrokkenheid zijn
waarden waaraan door een overheid succesvol geappelleerd kan en moet worden.
Tegenover de terugtredende overheid stelt GroenLinks de uitdagende overheid.
Een overheid die mensen, instellingen, maatschappelijke organisaties en bedrijven
uitdaagt mee te doen aan de vormgeving van de 21ste eeuw. Een overheid die
kaders stelt, keuzes biedt, zeggenschap bevordert en verantwoordelijkheid
verlangt. Een overheid ook die uiteindelijk zelf beslist en zich open en transparant
opstelt. Een overheid die niet alleen regels stelt, maar die ook toeziet op
controle en handhaving. De rampen in Enschede en Volendam hebben ons met de
neus op de feiten gedrukt. Ook rondom Schiphol laat de overheid het afweten.
Wel milieuregels stellen, maar als de ecologische jas te krap is voor de economische
activiteit is er geen sprake van handhaving, maar van een weloverwogen besluit
tot gedogen. Het huidige drugsbeleid is vooral gedogen.En ineens waren er de verkenningen. "Weg met het gedogen," klonk het meer
ferm dan geloofwaardig. Gedogen is in bijzondere situaties, zoals bij drugs,
heel wel verdedigbaar als brug tussen de theorie van de wet en de praktijk
van het leven. Laten we toch geen illusiepolitiek bedrijven. In onze verkenning
is het belangrijker de transitie te bevorderen van een te gesloten en te veel
terugtredende overheid naar een transparante, uitdagende en moderne overheid.
Dat is voor GroenLinks een punt van prioriteit in de komende kabinetsperiode.Voorzitter. Ik rond af met datgene waar ik mee begon. De wereld kent sinds
vorige week een nieuwe scheidslijn, maar de brede coalitie tegen het terrorisme
is nog jong en broos. Het is belangrijk die verder te versterken. Bepalend
daarvoor is de wijze waarop zal worden gereageerd. De aanslag van vorige week
stelt ons allen voor nieuwe vragen. Wij staan daarvoor open, maar tekenen
niet voor elke uitkomst. De aanslag van vorige week vraagt ook om actie tegen
de terroristen. Wij staan daarvoor open, maar tekenen niet voor elke uitkomst.
Wij hebben begrip voor gerichte, effectieve en proportionele maatregelen,
maar er is ook de zorg voor overkill en escalatie. Dan zijn wij nog verder
van huis, hoe moeilijk wij ons dat misschien vandaag ook kunnen voorstellen.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter. Ook ik wil vanzelfsprekend eerst stilstaan bij de uitzonderlijk
ernstige gebeurtenissen die in de Verenigde Staten hebben plaatsgevonden en
die een nieuwe wending aan de geschiedenis hebben gegeven. Ik wil in de eerste
plaats mijn erkentelijkheid uitspreken in de richting van de heer De Hoop
Scheffer voor de woorden die hij aan het begin mede namens mij heeft gesproken.
Ik heb er natuurlijk nota van genomen dat vele leden van het kabinet, leden
van de Kamer, onze Kamervoorzitter en anderen in de afgelopen dagen uitdrukking
hebben gegeven aan hun verslagenheid, aan hun ernstige zorgen, aan hun grote
woede en aan hun diepe leedwezen. Dat heeft iedereen op zijn eigen manier
gedaan. Ik heb geen enkele reden om te twijfelen aan de integriteit waarmee
dat is gebeurd. Ook wij hebben vorige week, ook in het algemeen overleg dat
vorige week heeft plaatsgevonden, geprobeerd tot uitdrukking te brengen onze
grote compassie met het onbeschrijflijke leed, onze grote zorgen over de bedreiging
van de rechtsorde en onze grote zorgen over de bedreiging van de democratie,
in de allereerste plaats vanzelfsprekend in de Verenigde Staten en eigenlijk
overal in de wereld.De vraag die voorligt is: hoe verder? In de allereerste plaats zijn wij
van oordeel dat de Verenigde Staten deze zeer ernstige terroristische daden,
deze aanval op hen, niet onbeantwoord mogen en kunnen laten. In de tweede
plaats hoort daar onmiddellijk bij dat de internationale gemeenschap zich
daarbij geheel betrokken dient te voelen en schouder aan schouder met de Verenigde
Staten moet willen optrekken. De vraag die voorligt is natuurlijk: hoe doen
wij dat? Het zou voor de hand liggen hier nu juist veel verwachtingen te hebben
van de Verenigde Naties. Ik heb die nog steeds. Ik hoop dat daar in de Veiligheidsraad
het signaal vandaan komt waar wij allemaal op zitten te wachten. Ik heb daar
een zekere scepsis over, heb er nog weinig over gehoord en sluit mij aan bij
een vraag die een van de vorige sprekers daarover aan de minister-president
heeft gesteld. In ieder geval zie ik het in het verband van de Europese Unie
als een opdracht van alle lidstaten van de Unie om juist nu te laten zien
waar wij internationaal wensen te staan. Wij doen dat voor onszelf, de democratieën
die de Unie vormen; wij doen dat ook vanuit een medeverantwoordelijkheid voor
de wereld.Maar eerst en vooral gaat het wat de VVD betreft over het bondgenootschap
van de NAVO, dat niet voor niks "bondgenootschap" heet. In de afgelopen decennia
heeft de VVD bij herhaling tot uitdrukking gebracht veel waarde te hechten
aan deze transatlantische samenwerking. Wij hebben bij herhaling naar voren
gebracht hoe belangrijk het is dat je een trouw en loyaal bondgenoot bent.
Vandaag is de dag om die loyaliteit en trouw te laten zien aan een
van onze bondgenoten, de Verenigde Staten, en doorredenerend eigenlijk aan
alle bondgenoten die dat verband vormen, want wij doen het uiteindelijk allemaal
vanwege de bedreigingen die er voor ons uit voortvloeien. In dit kader van
internationale samenwerking wil ik nadrukkelijk herhalen dat ik er vast van
overtuigd ben dat terrorisme bijna alleen te bestrijden is door zeer geavanceerd
inlichtingenwerk. Dat betekent dat het zeer dringend noodzakelijk is dat op
nationaal en vooral op internationaal niveau wordt gezocht naar vergaande
vormen van samenwerking op het terrein van het inlichtingenwerk. Ik heb begrepen
dat ook het kabinet dat vindt, want op dat terrein is inmiddels een taskforce
ingesteld.Ik zit een beetje met het probleem dat ik vind dat het kabinet nu, staande
voor alle vragen waarvoor het staat, vooral eerst moet doen wat er gedaan
moet worden. Gelijktijdig heb ik er een grote behoefte aan, vanuit de fractie
en de Kamer daarbij zoveel mogelijk betrokken te zijn. Ik wil zo snel mogelijk
en zo goed mogelijk worden geïnformeerd. Dat hebben we nodig om ook vanuit
onze kant te blijven werken aan politiek en maatschappelijk draagvlak, dat
misschien nodig zal zijn voor vergaande besluiten. Maar dat hebben we natuurlijk
ook zelf nodig, om uiteindelijk onze definitieve posities te bepalen over
de vraag, wat concreet noodzakelijk is en wat daadwerkelijk moet worden gedaan.
Ik hoop dat wij daarover in de komende dagen en weken uitgebreid kunnen spreken.Dit punt afrondend, het betekent voor mij dat de democratie een zo groot
goed in onze westerse samenleving is, dat ik vorige week ook al en nu nog
steeds vind dat wij niet kunnen accepteren dat met deze aanval op de democratie,
de democratie in Nederland – Prinsjesdag en de algemene politieke beschouwingen –
mag worden gerelativeerd. Natuurlijk wel gerelativeerd naar de ernst van wat
er is gebeurd – dat snapt iedereen – maar alles wat wij hier doen,
de pretenties die wij in dit huis hebben, is dat we dat ook doen in het belang
van de Nederlandse samenleving. Dat zijn voor sommigen kleine punten, maar
voor anderen kunnen dat belangrijke punten zijn. Ik wens niet te capituleren
voor terrorisme en ik ben dan ook van plan in het vervolg van de mij resterende
tijd gewoon mijn werk te doen. Ik heb er met genoegen kennis van genomen dat
de heer Rosenmöller dat ook heeft gedaan, zij het dat ik inhoudelijk
met hem van mening verschil. Dat hoort erbij!Met bijna nog meer overtuiging dan ik anders zou hebben gedaan, wil ik
nadrukkelijk stilstaan bij een aantal maatschappelijke ontwikkelingen. Ik
heb waardering voor de verkenningen die het kabinet heeft uitgebracht. Ik
heb er nota van genomen dat zij teruggrijpen op het rapport van het Centraal
planbureau en het Sociaal en cultureel planbureau, getiteld "Trends, dilemma's
en beleid", uit september vorig jaar. Vier belangrijke trends worden daarin
beschreven, in de allereerste plaats de individualisering. Die wordt gedefinieerd
als het proces van "verminderende afhankelijkheid van het individu, en van
toenemende vrijheid met betrekking tot de inrichting van het eigen leven,
op basis van de principes van vrijheid en gelijkheid". In de tweede plaats
is dat de informatisering, dat enorme proces waarin zoveel meer informatie
beschikbaar is gekomen en toegankelijk is geworden, waarmee mensen hun voordeel
kunnen doen. In de derde plaats is dat de informalisering: minder hiërarchische
verhoudingen in de samenleving, de deïnstitutionalisering van die instituten
die we volop kennen. In de vierde plaats is dat vanzelfsprekend de internationalisering:
er is bijna geen beleidsterrein meer denkbaar dat niet in de internationale
context staat. Deze vier ontwikkelingen beschouwen wij als een zeer belangrijke
impuls voor wat wel de liberalisering wordt genoemd, gedefinieerd als de bevrijding
van beperkingen of belemmeringen. Of, om het positiever uit te drukken: een
grotere beslissings- en handelingsruimte voor individuele burgers en hun organisaties.Dit zijn algemene trends, die passen in Nederland, in een maatschappelijke
context die natuurlijk ook weer een aantal eigen kenmerken heeft. Behalve
de demografische kenmerken van vergrijzing, toeneming van het aantal nieuwe
Nederlanders, veranderende samenstelling van huishoudens en groei van de bevolking
als zodanig zijn zeker kenmerkend voor Nederland de verhoging van het algemeen
opleidingsniveau – wat hebben we daaraan in de jaren zeventig en tachtig
toch hard gewerkt – de verhoging van het nationaal inkomen, oftewel
de welvaart, de vergroting van de fysieke en sociale mobiliteit, de verandering
van de ruimtelijke indeling en natuurlijk de technologische ontwikkelingen,
het proces van Europese integratie en in het bijzonder – ik zeg dat
nu met nog meer nadruk – het denken over rechtsstaat, Grondwet, parlementaire
democratie en constitutionele monarchie. Vanzelfsprekend is de opgave waarvoor
wij staan, hoe we het beleid en de uitvoering vorm kunnen geven binnen deze
door ons positief gewaardeerde trend en veelal positief gewaardeerde maatschappelijke
context.Maar er dient ook oog te zijn voor de schaduwzijden. Die zijn er altijd
in de samenleving, soms gerelateerd aan actuele ontwikkelingen, soms niet.
Ik begin met de "hufterigheid". Die heeft de PvdA ook genoemd. Ik vond dat
heel goed. Hufterigheid geeft iets onuitstaanbaars tot uitdrukking. Het gaat
soms ook om eenzaamheid, onverschilligheid, gebrek aan maatschappelijke verantwoording
en solidariteit, vergaand egoïsme, doorslaand materialisme en zeker ook
criminaliteit. Met name de jeugdcriminaliteit is een punt van ernstige zorg.
Wij zien die ontwikkelingen allemaal. Wij trekken ons die allemaal aan. Wij
zouden die graag willen bestrijden, maar ook ik erken dat er sprake is van
een zeker maatschappelijk en politiek onvermogen om dat effectief te doen.
Daar ligt een opdracht in verscholen, betrekking hebbend op hoe je daarop
moet reageren. Dat betreft een breed scala, te beginnen met het geven van
het goede voorbeeld tot uiteindelijk de consequente handhavingpraktijk. Ik
kom daar straks nog op terug. Het heeft ook te maken met de vraag in welke
mate het begrip "vertrouwen" in onze samenleving aanwezig is. Het gaat om
vertrouwen in de politiek, in de overheid, tussen burgers onderling; in elkaar
en in hun instituten. Dat is ook heel actueel na de gebeurtenissen van vorige
week. Het heeft ook iets te maken met het poldermodel. Daarbij doet zich de
vraag voor of wij de problemen in Nederland via overleg, samenwerking en harmonie
willen oplossen, of dat wij dat anders wensen te doen. Als je daar adequaat
op wilt kunnen reageren, dan is in ieder geval transparantie
van maatschappelijke processen noodzakelijk. Daarnaast moet er sprake zijn
van transparantie wat betreft verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Ik denk
dat wij ons in een overgangsfase bevinden – ik verwijs naar de algemene
beschouwingen van 1999 – van de collectieve verantwoordelijkheid, waarvan
te vaak sprake was, naar meer individuele, persoonlijke verantwoordelijkheid.
Dit zou natuurlijk ook beleidsmatige consequenties moeten hebben, bijvoorbeeld
in de richting van meer vraaggestuurde dan aanbodgestuurde voorzieningen,
waarvan nu veelal sprake is.Dan kom ik op mijn tweede punt. Ik vind dat dit nadrukkelijk bij mijn
werk hoort. Dat betreft de politieke beoordeling van het kabinet, want dit
zijn de laatste algemene politieke beschouwingen van dit kabinet. Ik doe dat
vanuit een verantwoordelijkheidsgevoel, omdat wij ons nadrukkelijk mede verantwoordelijk
voelen en hebben gesteld voor de deelname aan de coalitie en de totstandkoming
en de uitvoering van het regeerakkoord en omdat wij onze handtekening onder
dat regeerakkoord hebben gezet. Het is interessant te constateren dat wij
in dit huis en ook het kabinet veel meer in doelstellingen denken dan wij
vroeger wellicht deden. Dat geldt volgens mij echter niet voor politieke partijen.
Onze verkiezingsprogramma's – dat geldt ook voor die van andere partijen –
drukken alles namelijk uit in doelstellingen. Na het dieptepunt in de Nederlandse
samenleving in economische, financiële en sociale zin aan het eind van
de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig, hebben wij in een reeks
van verkiezingsprogramma's geprobeerd aan te geven waar wij naar toe willen
op dat financiële, sociale en economische terrein. Het begon met een
programma dat in 1981 heette "Samen aan het werk". Het laatste programma dat
is uitgebracht, heet "Investeren in de toekomst". Het is natuurlijk intrigerend
dat het nieuwe PvdA-programma "Samen voor de toekomst" heet. Dat bindt op
zichzelf al.Behalve de doelstelling die je jezelf als politieke groepering stelt,
zijn er door ons ook verwachtingen en specifiekere doelstellingen uitgesproken
bij het debat over de regeringsverklaring en bij de opeenvolgende algemene
politieke beschouwingen. Ons oordeel, uitgedrukt in woorden, is dat ons doel,
de bevordering van de welvaart voor zoveel mogelijk mensen, zeer behoorlijk
in beeld is gekomen. Er is grote voortgang geboekt met het doel van de bevordering
van de werkgelegenheid, de bestrijding van de werkloosheid en met name die
van de jeugdwerkloosheid. Het doel van het saneren van de overheidsfinanciën,
het wegwerken van het tekort en het werken aan de afbouw van de staatsschuld
is in een zeer behoorlijke mate gerealiseerd. Onze economie is versterkt.
De internationale concurrentiepositie is versterkt. Er is een behoorlijke
lastenverlichting voor de burgers gekomen. Bovenop dat alles is er aanzienlijk
meer ruimte voor investeringen, met name in onderwijs, zorg, infrastructuur
en veiligheid. Wat betreft de cijfers verwijs ik gemakshalve naar de voorliggende
stukken.Wij zijn nadrukkelijk blij met dit resultaat. Complimenten willen wij
in de allereerste plaats geven aan de inwoners van het land, want zij doen
het. Van politieke partijen en het kabinet wordt alleen gevraagd daar het
juiste beleid bij te voeren. In die zin wens ik ook mijn complimenten uit
te spreken voor dit kabinet onder leiding van de minister-president. Ik vind
dat het kabinet het goed heeft gedaan en dat compliment komt zijn medewerkers
ook toe.Ook op andere terreinen is belangrijke voortgang geboekt, en wel precies
op de punten die wij als prioriteit hadden opgenomen in het regeerakkoord
en in ons programma. Ergens in de memorie van toelichting staat: "Nederland
beschikt in internationaal perspectief over kwalitatief goed onderwijs". Dat
denk ik ook. Aan de begroting van Onderwijs zijn inmiddels ruim extra middelen
gevoegd, namelijk 5,5 mld gulden bovenop de normale groei. Verder staat in
de stukken: de zorg in Nederland is van kwalitatief hoog niveau. Dat vind
ik ook. In de afgelopen jaren zijn daar miljarden guldens aan toegevoegd.
Het regeerakkoord ging nog uit van 2,6 mld gulden, nu is het feitelijk 7,3
mld gulden. Over de hele periode zijn hier nog veel grotere bedragen mee gemoeid.
Voor de veiligheid is ruim meer dan de voorziene 0,9 mld gulden uitgetrokken,
namelijk bijna 3 mld gulden. Hetzelfde geldt voor de infrastructuur, waarbij
bedragen in dezelfde orde van grootte aan de orde zijn. Daar ben ik blij mee.Natuurlijk passen hier ook kanttekeningen. Als je wat nauwkeuriger kijkt,
blijkt wat wij nog tekortkomen in het onderwijs, in de zorg – daarop
zal ik in de tweede termijn nog ingaan – bij de veiligheid, bij de infrastructuur
en op andere terreinen. Het allesoverheersende probleem van de laatste twee
jaar is zeer moeilijk op te lossen, maar het is wel erg belangrijk: de krapte
op de arbeidsmarkt. Ook daar zal ik straks nadrukkelijk op ingaan. Om te vermijden
dat hier een beeld ontstaat van zelfgenoegzaamheid – dat heb ik niet –
zeg ik met nadruk dat ook wij op allerlei onderdelen van het beleid dingen
wel anders willen. Ik kom daar in mijn tweede termijn op terug, maar ook bij
de financiële beschouwingen en de diverse begrotingsbehandelingen komen
wij daar nog op terug.Over twee onderwerpen zijn wij teleurgesteld: de WAO en het asiel- en
vreemdelingenbeleid. Het moet erkend worden dat wij er tot op de dag van vandaag
niet in zijn geslaagd gemeenschappelijk het goede antwoord op de WAO te geven.
Natuurlijk zijn wij in blijde afwachting van het SER-advies naar aanleiding
van het rapport-Donner, maar wij vinden het treurig dat op dit terrein tot
nu toe geen vooruitgang is geboekt. Wij zijn ook teleurgesteld over de resultaten
van het asiel- en vreemdelingenbeleid. Wij rekenen dat onszelf aan. Wij weten
overigens niet in hoeverre dat reëel is, omdat wij in dit huis op beide
terreinen veel voorstellen hebben gedaan en grote moeite hadden met het krijgen
van een meerderheid voor die voorstellen.Dan wil ik iets zeggen over Nederland in de internationale context. Ik
ben mijn eerste algemene beschouwingen met dat onderwerp begonnen omdat ik
tot uitdrukking wilde brengen dat wij ons er als liberalen zeer wel van bewust
zijn dat wij een heel klein stukje zijn van de grote wereld en dat wij een
heel grote medeverantwoordelijkheid dragen.Ik wens hier gezegd te hebben dat wij ervan overtuigd zijn dat het aanzien
van Nederland in de internationale gemeenschap is toegenomen en dat de positie
van Nederland in de internationale gemeenschap is versterkt. Ik zal dat toelichten.
In de eerste plaats zijn wij een gerespecteerd lid van de Europese
Unie. Dat is een verdienste die toekomt aan de staatssecretaris en de minister
van Economische Zaken, aan de minister-president en aan andere bewindslieden.
Dat is goed. Het is belangrijk dat het zo is. In de tweede plaats zijn wij
een gewaardeerd deelnemer geworden aan internationale vredesoperaties. Wij
hebben wel een Defensienota nodig gehad om te formuleren wat wij gezamenlijk
willen, maar dat heeft ertoe geleid dat wij deelnemen in Kosovo, dat wij hebben
deelgenomen in Eritrea en dat wij deelnemen in Macedonië. Dat is de bewuste
consequenties van het gekozen beleid en dat is goed. Wij zijn een betrouwbare
bondgenoot in de NAVO en ik wens nadrukkelijk dat dit zo blijft.Den Haag is het centrum geworden van het internationale recht. Ik ben
daar trots op. Nederland speelt een belangrijke rol op het terrein van de
ontwikkelingssamenwerking. Mevrouw Herfkens komt lof toe voor de wijze waarop
zij de effectiviteit van wat wij doen aanzienlijk heeft vergroot. Nederland
is een erkend pleitbezorger in de OESO en de WTO van vrijhandel. Zo hoort
het ook.Over het internationale milieubeleid heb ik nog niets gezegd. Ik heb dat
bewaard voor vandaag, omdat ik dat zeer welgemeend wil doen. Ik spreek mijn
waardering uit voor de wijze waarop de heer Pronk in Bonn in een uitermate
moeilijk proces het internationale milieubeleid tot een resultaat heeft gebracht.Na al die loftuitingen over wat goed gegaan is, valt er in de wereld nog
verschrikkelijk veel te doen. Ik ben daar in het begin van mijn betoog uitgebreid
op ingegaan. In het kader van de Europese Unie ligt er nog een gigantisch
moeilijke klus. Wij wensen de Unie uit te breiden, zowel om historische redenen
als om redenen van veiligheid en stabiliteit. Maar ook omdat wij geloven dat
uiteindelijk de uitbreiding van de Unie de economische kracht van heel Europa
zal versterken. Tegelijkertijd zijn wij ervan overtuigd dat de uitbreiding
van de Unie niet goed denkbaar is en niet verantwoord kan gebeuren, noch voor
de huidige lidstaten, noch voor de toetredende staten, als wij niet vasthouden
aan de criteria van Kopenhagen en wij niet eerst proberen de Unie op orde
te brengen. Ik denk daarbij aan de sanering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid
en de structuurfondsen. Dat vormt een gigantische uitdaging.Op een aantal onderdelen zal ik in tweede termijn vanzelfsprekend nog
wat dieper ingaan. Ik keer terug naar waar ik mee begon: Nederland in de internationale
context. Zo klein als wij zijn en zo bescheiden als wij misschien op momenten
moeten zijn, kunnen wij onze rol spelen. Wij willen onze rol ook spelen en
wij rekenen daarbij volledig op het kabinet.De heer Marijnissen (SP):Mevrouw de voorzitter. Afgelopen vrijdag 12.00 uur. Mijn straat, mijn
stad, het hele land, heel Europa was drie minuten stil. De eensgezindheid
over de veroordeling van de aanslagen op duizenden onschuldige, niets vermoedende
Amerikaanse burgers werd zo op waardige wijze getoond. Wij stonden allemaal
stil, letterlijk en figuurlijk, bij wat ons allen bindt, namelijk onze weerzin,
onze afschuw over wat er vorige week in New York, Washington en Pittsburgh
is gebeurd.Deze getoonde saamhorigheid zou eigenlijk geen uitzondering moeten zijn,
maar regel. De ramp van de elfde september heeft laten zien hoe kwetsbaar,
wondbaar ieder van ons is op deze wereld die kleiner en kleiner wordt. Al
zijn wij met 6 miljard mensen en kent de aarde een gigantisch oppervlak, door
de voortschrijdende technologie die een snelle en goede nieuwsvoorziening
mogelijk maakt, ontstaat er bij zo'n ramp een bijzonder gevoel van lotsverbondenheid.
Wij zijn elkaars buren geworden. Wat bij de een gebeurt, raakt onmiddellijk
de ander. Of wij het nu willen of niet, wij zijn letterlijk wereldburgers
geworden.Hoe negatief de aanleiding voor deze overpeinzing ook mag zijn, zij lijkt
mij daarom niet minder waardevol. Zou er een moment komen waarop wij ons in
gelijke mate het lot van alle slachtoffers van terreur, onderdrukking en uitbuiting
aantrekken, ongeacht nationaliteit, ras of religie? Zou er een moment komen
waarop wij ons verontwaardigd kunnen tonen over elke vorm van onrecht, ongeacht
waar het toeslaat en wie het treft? Zouden wij een wereld kunnen bouwen waarin
de waardigheid van elk individu gerespecteerd zal worden en recht gedaan wordt
aan de gelijkwaardigheid van alle mensen, een wereld waarin mensen in gelijke
mate kunnen profiteren van welvaart en welzijn en waarin solidariteit een
vanzelfsprekendheid is?Of is dit alles een illusie? Wie zal het zeggen, maar dan nog koester
ik liever deze illusie, deze utopie dan te moeten leven met de gedachte dat
elke dag een elfde september kan zijn, een dag die komt en weer voorbijgaat,
wachtend op het volgende voorbeeld van schreeuwend onrecht. Ik wil optimistisch
blijven over de toekomst en daarom wil ik niet cynisch, maar realistisch kijken
naar het heden en de toekomst.De ramp die de Verenigde Staten vorige week trof, heeft een momentum gecreëerd
dat de wereld en met name de verantwoordelijke politici zouden moeten gebruiken
voor een moment van bezinning en reflectie op de richting die de wereld opgaat.
Waar komt het fundamentalisme, het fanatisme en de haat vandaan? Is er een
relatie met langdurig bestaand onrecht? Is er een verband met de uitzichtloosheid
voor velen? Al zal een direct oorzakelijk verband nooit kunnen worden aangetoond
en zullen wij de gevolgen van de daden van zieke geesten nooit helemaal kunnen
ontlopen, het besef dat wij wereldburgers zijn en dus allemaal verantwoordelijkheid
dragen voor het welbevinden van alle andere wereldburgers, moet op zichzelf
voldoende reden zijn voor de genoemde bezinning. Want paradoxaal genoeg: alhoewel
onze financiële, economische en technische middelen rijker voorradig
zijn dan ooit tevoren, worden de mondiale tegenstellingen alleen maar groter
en groter.Twee voorbeelden. Het inkomensverschil tussen de 20% aan rijkste landen
en de 20% aan armste landen steeg van een factor 30 in 1969 naar een factor
74 eind jaren negentig. Het aantal mensen dat moet leven van een dollar per
dag is de laatste jaren gestegen van 1 miljard naar 1,2 miljard. Het ernstigste
is nog wel dat er voor zovelen geen zichtbaar perspectief is op fundamentele
verbetering van hun leven en hun kwaliteit van leven. Deze mensen leven in
een totaal uitzichtloze omstandigheid. Hun dageraad wordt elke dag begeleid
door het besef dat ook de nieuwe dag geen uitkomst zal brengen.
Teleurstelling en frustratie staan op het dagelijkse menu van hun leven. Berusting
en woede wisselen elkaar af. De georganiseerde woede leidt niet zelden tot
conflicten en steeds vaker ook tot gewelddadige conflicten. De meest creatieve
en de meest ambitieuze mensen zoeken hun heil in het rijke Westen, mits men
de hindernissen kan nemen om zich toegang te verschaffen tot de hoorn van
overvloed.Terug naar vorige week. De ontzetting en de verontwaardiging over de moord
op duizenden onschuldige, niets vermoedende mannen, vrouwen en kinderen, is
groot. Het duivelse raffinement waarmee de aanslagen zijn gepleegd, heeft
de wereld verbijsterd. Uit de loop van de gebeurtenissen van die elfde september
blijkt dat het moeilijk, zo niet onmogelijk, is om onze samenleving absolute
bescherming te bieden. Effectieve en sluitende wapening, letterlijk en figuurlijk,
tegen deze vormen van terroristisch geweld is vrijwel een illusie. Naar de
mening van de SP-fractie staat de wereldgemeenschap twee dingen te doen. Op
de eerste plaats zullen de organisatoren, financiers en helpers van deze wandaad
moeten worden opgespoord en berecht. Op de tweede plaats zullen terroristen
moeten worden geïsoleerd. Deze opdracht is nog moeilijker dan de eerste.
Het kan alleen door de voedingsbodem voor fanatisme en daaruit voortkomend
terrorisme te bestrijden, door de tegenstellingen in de wereld te verkleinen
en te maken dat alle mensen daadwerkelijk iets te verliezen hebben.Al eerder heeft mijn fractie respect geuit voor de wijze waarop de minister-president
op zijn persconferentie, meteen na de aanslag, zijn leedwezen en solidariteit
betuigde met het Amerikaanse volk. Mijn fractie heeft zich daar graag en volledig
bij aangesloten. Hij riep anderzijds ook op tot een beheerste reactie. Hij
sprak "de vurige wens uit dat wij hier, maar ook het Amerikaanse volk, kans
zien om met waardigheid op deze vernedering te reageren en op een wijze die
recht doet aan de waarde die wij gezamenlijk in onze democratie vertegenwoordigen".
Ook bij deze opmerkingen sloot mijn fractie zich van harte aan. Immers, de
vrees is niet ongegrond dat de aanslagen van vorige week het begin vormen
van een nieuwe keten van ongekende vormen van terreur en vergelding. Dat is
ook de reden dat mijn fractie geschrokken is van het woord "oorlog" –
dat eerst door president Bush en nu ook door onze eigen minister-president
in de mond is genomen – als het opsporen en berechten van de verantwoordelijken
voor de aanslagen wordt bedoeld. Ik heb van de andere kant van de oceaan inmiddels
ook termen als "de totale oorlog" en "kruistochten" gehoord.Het gebruik van het woord oorlog roept onmiddellijk de vraag op: oorlog
met wie? Met een bende terroristen, met een land, met een groep van landen
of met een continent? Met een geloofsgemeenschap of met een etnische bevolkingsgroep,
met een ideologie? Nu nog niet onomstotelijk vaststaat wie de verantwoordelijken
zijn en nu bijgevolg ook nog niet duidelijk is wat de te volgen strategie
zou moeten zijn om de verantwoordelijken aan te pakken, kan het uitroepen
van een oorlog of zeggen dat ons een oorlog is verklaard, een eerstvolgende
stap zijn in het escalatieproces waar velen terecht zo bevreesd voor zijn.
Als terroristen angst willen zaaien door middel van georganiseerd geweld,
gericht tegen burgers, moeten wij voorkomen dat zij hun zin krijgen. Koste
wat kost moet voorkomen worden dat de wereld in een crisis gestort wordt die
op termijn een bedreiging kan vormen voor de wereldvrede en nog meer onschuldig
bloed kan doen vloeien. Wat zijn de implicaties van het activeren van artikel
5 van het NAVO-verdrag? Wat is de rol van de VN in deze oorlog tegen het terrorisme?
Waar zal die oorlog uit bestaan? Waarom is er, nu wij volgens de minister-president
in oorlog zijn, zo weinig aandacht geweest voor die oorlog en het dreigende
geweld in de troonrede die wij gisteren aanhoorden?Het is al vaker gezegd: beschaving is een wankel bruggetje over het ravijn
van de barbarij. Het is onze taak te blijven vechten voor het behoud van die
brug, hier en elders op de wereld, door de strijd aan te binden met geweld,
agressie en onrecht. Naar mijn mening is het daarom een vergissing om de aanslagen
in de Verenigde Staten te bestempelen als een daad van agressie tegen alleen
de westerse wereld. Het is een daad van agressie tegen alle mensen die menselijke
waardigheid en verdraagzaamheid hoog in het vaandel voeren, of zij nu in Amerika
wonen of in Nederland, in Israël of Egypte, in Soedan of Zuid-Afrika;
of zij nu christen zijn of moslim, atheïst of boeddhist. Wij moeten de
verontwaardiging niet exclusief voor onszelf claimen en anderen daarmee, gewild
of ongewild, buitensluiten. Ook in de troonrede werd heel nadrukkelijk gesproken
over "onze fundamentele waarden" en dat "onze" werd niet nader ingevuld. Terecht
zei dominee Van der Leer afgelopen zaterdag bij de landelijke herdenkingsdienst
in de Dom van Utrecht: "Laat ons beseffen dat de scheidslijn tussen goed en
kwaad niet loopt tussen christen en moslim". Graag voeg ik daar op eigen titel
aan toe: ook niet tussen het Westen en de rest van de wereld.In de klas van mijn dochter hielden de kinderen vrijdag geen drie, maar
vier minuten stilte. Zij deden dat op eigen initiatief: drie minuten voor
de doden in Amerika en één minuut voor alle andere slachtoffers
van agressie en geweld. In de getoonde eensgezindheid en de afschuw over de
aanslagen in de VS ligt iets heel positiefs besloten: de bereidheid te staan
voor menselijkheid, oprechtheid en de wil in vrede samen te leven. Het is
de moeite waard om die waarden eensgezind vast te houden en neer te doen slaan
in concreet beleid.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Ik heb de afgelopen week grote moeite gehad mij te concentreren
op het gewone dagelijkse leven. Ik zag steeds dat vliegtuig weer dat zich
in de tweede toren boorde. Iedereen heeft dat gezien: live en telkens en telkens
herhaald. Nog nooit had iemand zoiets gezien. Een beeld dat gewoon niet waar
kan zijn, te verpletterend om te bevatten. De schok wordt niet minder als
je het vaker ziet; die wordt alleen maar groter. De Twin Towers waren niet
de symbolen van de democratie, maar eerder van de westerse economische voorspoed.
Ze keken wel uit op het Vrijheidsbeeld en ze stonden op de ondergrond van
waarden van vrijheid, humaniteit, rechtvaardigheid en democratie. Nu is er
een gapende leegte en daaronder duizenden doden. Een gapende leegte in het hart van de democratische wereld en tot die wereld behoren wij.Het beeld van dat vliegtuig gaat nooit meer weg, nu niet, morgen niet,
volgend jaar ook niet. Een aanval op vrijheid, op het vertrouwen en op de
zekerheden van het leven zoals wij dat kenden. Een bewuste en uitgelokte beproeving
van onze waarden en ook van onze weerbaarheid. Dat geldt niet alleen voor
Amerika. Graag spreek ik waardering uit voor de balans die de minister-president
in zijn eerste reactie direct na de catastrofe wist te vinden. Hij verwoordde
toen precies wat iedereen voelde: de verbijstering en de woede, maar ook de
noodzaak van beheersing en van wijsheid. De betrokkenheid van Nederland is
niet alleen belangrijk uit solidariteit met de Amerikaanse bevolking, maar
evenzeer om bij te dragen aan internationale stabiliteit en veiligheid. Die
opdracht is, wat mij betreft, bij het kabinet in goede handen.Voor mijn fractie staat vast dat grote solidariteit met Amerika geboden
is. Het is nu niet het moment om onze verschillen uit te vergroten of op zich
begrijpelijke vraagtekens te zetten bij onderdelen van het Amerikaanse buitenlandse
beleid. Een overtuigend antwoord op de massaterreur die niet alleen Amerika
bedreigt, vraagt om grote verbondenheid in een zo groot mogelijke coalitie
van landen. Het is begrijpelijk dat in Amerika wordt gesproken over oorlog, maar het
is niet zonder gevaar. Ik zou zelf die terminologie niet tot inzet van onze
betrokkenheid willen maken. Wij hoeven dat ook niet te doen om onze solidariteit
en onze bereidheid om bij te dragen te bewijzen. Het gaat in de eerste plaats
om de uitschakeling en zo mogelijk berechting van terroristen die waanzin
aan vernietigingsdrang paren. Het gaat niet om een oorlog tegen staten of
geloven of beschavingen, het gaat zelfs niet om strijd tegen fundamentalisten
zolang zich dat niet uit in geweld en terreur. Het gaat erom een halt toe
te roepen aan fanatici die elk middel geoorloofd achten en elk middel, hoe
weerzinwekkend ook, daadwerkelijk gebruiken. Nu waren het gekaapte vliegtuigen
als vliegende bommen, straks massavernietigingswapens als ze daar de hand
op kunnen leggen. De strijd tegen deze fanatici is niet zozeer wraak of vergelding,
als wel voorkoming van verdere vernietiging, in Amerika en elders.Effectieve maatregelen om een einde te maken aan terreur zijn noodzakelijk
en onvermijdelijk. Die kunnen niet zachtzinnig zijn. In die maatregelen kan
een militaire component zitten; ook dat lijkt haast onvermijdelijk. Groot
militair machtsvertoon tegen mogelijk betrokken staten heeft echter, naast
het leed van de burgerbevolking, ook het grote risico van escalatie met onbeheersbare
spanningen in met name islamitische landen. Natuurlijk zijn er redenen aan
te wijzen waarom de reacties in de wereld verschillend zijn, maar er is geen
sprake van een "clash of civilizations" en de wereldleiders moeten koste wat
kost voorkomen dat die ontstaat.De Amerikaanse respons zal getoetst moeten worden aan de internationale
stabiliteit, in het bijzonder ook in het Midden-Oosten. Die stabiliteit is
mede een verantwoordelijkheid van de Verenigde Naties en van het NAVO-bondgenootschap.
Daarin is ook een belangrijke rol weggelegd voor de Europese Unie en voor
Nederland. Het inroepen van artikel 5 van het NAVO-verdrag wil ik graag in
dat licht bezien. Het schept de verplichting tot solidariteit aan weerszijden
en dus ook tot onderlinge consultatie en afstemming. Ik nodig de minister-president
graag uit om daarop in te gaan. Zie ik het goed, dan is een Amerikaanse militaire
reactie geen collectieve NAVO-verantwoordelijkheid geworden, maar inroeping
van artikel 5 is ook niet gratuit of zuiver symbolisch. Welk gesprek is nu
mogelijk over de respons en welk gesprek is gaande? Ik vraag dat ook met het
oog op de parlementaire betrokkenheid als het tot door Nederland ondersteunde
acties komt.Die vragen zijn gerechtvaardigd, niet omdat wij zo nodig afstand willen
bewaren, maar juist omdat wij verantwoordelijkheid mee willen dragen. Daarbij
passen een eigen afweging en een eigen debat. Dat is geen gemekker aan de
zijlijn, dat heet democratie.Ook Nederland is een kwetsbare samenleving. Ook Nederland herbergt potentiële
daders van terreuraanslagen, zoals vorige week duidelijk is geworden. Ook
wij zullen onze kwetsbare democratische samenleving moeten beschermen, zo
goed als wij dat kunnen. De GraafDat heeft twee kanten. In de eerste plaats
zullen wij moeten nadenken over hoe bedreigingen van onze interne veiligheid
beter kunnen worden ondervangen. De mogelijkheden van betrokken organisaties,
van politie tot inlichtingendiensten, zullen tegen het licht moeten worden
gehouden. Internationale samenwerking en informatie-uitwisseling zijn daarbij
bepalend. Ook daarvoor is een sterk en democratisch verankerd
Europa essentieel.De noodzaak van inlichtingen levert spanningen op met de bescherming van
ieders persoonlijke levenssfeer. We zullen moeten bezien hoe wij in het licht
van de terreurdreiging daarmee in de toekomst zullen moeten omgaan. Maar het
is even voorbarig om nu te zeggen dat er niets hoeft te veranderen, als om
nu op te roepen om de individuele vrijheid te beknotten: eerst de analyse,
dan het besluit. Ik vraag de regering om de Kamer nader te informeren over
deze aspecten en haar zienswijze.De andere kant van de kwetsbare samenleving is het daadwerkelijk samenleven.
Een open democratie kan veel hebben: veel zienswijzen, veel geloofsovertuigingen,
veel culturen. Begrip en acceptatie vormen daarin sleutelwoorden, maar evenzeer
noodzakelijk integratie, met als duidelijke grens onze democratische waarden.
Ik heb in de troonrede een passage hierover echt gemist. Ik vraag de regering
die waarden te willen bewaken en actief te voorkomen dat als gevolg van de
wereldgebeurtenissen nieuwe spanningen in onze samenleving ontstaan. Dialoog,
maar ook duidelijkheid: wie zich verheugt over wat in Amerika is gebeurd,
heeft in Nederland een groot probleem, maar wie deze aanslagen aangrijpt om
haat aan te wakkeren tegen moslims in ons land evenzeer.Democratie houdt niet op door terreur. Daarom praten wij hier over het
beleid van het kabinet, hoe moeilijk het ook is om ons in deze dagen daarop
te richten. D66 heeft met overtuiging aan Paars deelgenomen. Niet paars, maar
wel die overtuiging is onze inzet voor de komende jaren: de overtuiging dat
een politiek die liberaal van gedachte is en sociaal van gevoel, ook in de
nabije toekomst belangrijk is; doorslaggevend zelfs om een brug te kunnen
slaan tussen individuele ontplooiing, vrijheid en sociale samenhang. Mede
door de inspanningen van Paars zijn mensen weer aan het werk gekomen en uit
de onmacht van een uitkering geraakt. De economische motor werd opgevoerd,
het werd makkelijker om initiatief te nemen en om te ondernemen. Het beleid
van lange jaren van inkrimpen en ombuigen kon na 1998 worden omgezet in aandacht
voor mens, maatschappij en milieu: van saneren naar investeren. Het kabinet
heeft met forse impulsen recht gedaan aan de zorgen die in de samenleving
bestaan over zorg, onderwijs en veiligheid. In de grote steden en in het integratiebeleid
worden echt vorderingen gemaakt, hoeveel gevaar er ook bestaat voor nieuwe
spanningen. Er wordt eindelijk aandacht geschonken aan de veiligheid van ons
voedsel. Er is meer ruimte gekomen voor eigen verantwoordelijkheid van zelfbewuste
mensen, voor een eigen keuze voor hoe zij willen leven, hoe zij hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid zelf vorm willen geven en hoe zij dat willen combineren
met de aandacht voor thuis. Eindelijk is er ook een referendumwet, er is na
twintig jaar een zorgvuldige euthanasieregeling gekomen en mensen worden voor
de wet gelijk behandeld, of zij nu met een geliefde van hetzelfde of van het
andere geslacht willen trouwen.Deze coalitie kwam indertijd om bijzondere redenen tot stand en heeft
ook het nodige zelf tot stand gebracht. Maar als je eerlijk bent: de politieke
samenstelling van Paars heeft er ook toe geleid dat bepaalde dingen niet zijn
gedaan. Mijn fractie had op een aantal punten harder willen lopen dan waartoe
de coalitie als geheel in staat is gebleken. In bijvoorbeeld de WAO kunnen
wij binnenkort de eenmiljoenste inschrijving verwachten. Eén basisverzekering
in de zorg bijvoorbeeld; die schuift nu op naar de volgende periode. Een onderwijsbeleid
dat meer inzet op maatwerk en diversiteit in veel kleinere scholen. Groen
en milieu zijn achtergebleven. En Nederland is, ondanks de harde belofte van
de vorige minister van Binnenlandse Zaken, er nog niet echt veiliger op geworden.
Er zijn dingen blijven liggen.Zo zijn democratie en overheid in de loop der jaren onder zeer zware druk
komen te staan. De opkomst bij de verkiezingen daalt en daalt; het cynisme
over de politiek neem toe. De mogelijkheden voor een open verhouding tussen
kiezers en gekozenen, tussen burgers en bestuur zijn maar mondjesmaat benut.
Een moderne democratie vraagt om stevige aanpassingen, maar de oude politiek
blijft bang voor veranderingen. Dat mag niet zo blijven. Hetzelfde geldt voor
de overheid. Steeds blijken dezelfde problemen van intense verkokering, gebrekkige
samenwerking en slechte informatievoorziening. Handhaving, toezicht en controle
vormen vaak duistere begrippen met veel speelruimte en met weinig afspraken.
Waar de overheid zelf moet optreden, mist zij nogal eens slagkracht. Waar
de overheid de uitvoering op afstand heeft gezet, blijken de waarborgen dun
en de verantwoordelijkheden vaak zoek. Mensen zijn meestal van goede wil,
maar werken vaak in systemen, die verouderd en gebrekkig zijn.Wij zullen naar een nieuwe overheid toe moeten. Er moet een nieuwe balans
komen tussen wat de overheid moet en wat de maatschappij kan. Het gaat om
een overheid met een hart en een hoofd: een hart om tegemoet te komen aan
kansen en noden van mensen, een hoofd om dat op de beste manier te realiseren.
Een krachtige overheid waar mensen weer in geloven, kan niet zonder ingrijpende
wijzigingen. Meer openheid in de relatie met burgers, betere waarborgen voor
toezicht en controle, duidelijke verantwoordelijkheden in plaats van "verpoldering"
en versplintering. Het primaat van de politiek moet echt weer gezicht krijgen,
ook inzake openbaar vervoer of arbeidsvoorziening. Niet meer overheid, niet
minder, maar anders. Als ik de verkenningen goed begrijp, is de "r" weer in
de maand: richting, ruimte, resultaat en rekenschap. Ik voeg daar namens D66
graag de "v" aan toe van verbouw, verantwoordelijkheid en vernieuwing. Voor
die ambitie staan wij.De heer Van Dijke (ChristenUnie):Voorzitter. "Als wij ook maar iets willen doen aan een paar van de grootste
problemen van de wereld, moeten wij onze blik naar boven richten en tegelijkertijd
nederig ons hoofd buigen". Dit zijn woorden van de Tsjechische president Havel.
Ze hebben een algemene gelding, maar spreken in deze dagen des te meer. Wat
kan een mens zeggen? Waar kun je na zo'n tragedie, zo'n beestachtige misdaad,
heen met je emoties van geschoktheid, afschuw, woede en ook onmacht?Het heeft de leden van de fractie van de ChristenUnie getroffen dat in
de reacties van onder meer de Amerikaanse president deze gevoelens
een vertaling kregen in het opzenden van gebeden. Daaruit sprak het besef
dat ook in tijden van ramp en rouw, van dreiging en menselijke kwetsbaarheid,
er een God in de hemel is tot wie wij ons kunnen en mogen wenden. In aansluiting
op de Nederlandse minister-president, die vorige week in deze zaal op waardige
wijze onze lotsverbondenheid met het Amerikaanse volk heeft verwoord, spreek
ik daarom uit dat de ChristenUnie de Amerikanen en hun politieke leiders bij
voortduring in het gebed wil gedenken en hun leed, moedwillig toegebracht,
wil brengen voor het aangezicht van Hem die werkelijk troost kan geven.Tal van landen hebben zich verbonden met Amerika in de strijd tegen het
terrorisme, de NAVO-lidstaten in het bijzonder door het besluit om artikel
5 van toepassing te verklaren. De ChristenUnie steunt dit besluit omdat wij
nooit willen vergeten dat Amerika voor onze vrijheid en veiligheid grote offers
heeft gebracht. Daarom roepen wij het kabinet op om zijn volle verantwoordelijkheid
te nemen, ook als dat van ons offers vraagt. Overigens niet alleen tegenover
Amerika, maar ook tegenover die andere bondgenoot, waar het in de wereldgeschiedenis
toch kennelijk altijd weer om draait: Israël.De aanslagen in de VS zijn in de eerste plaats terroristische misdaden
die met beslistheid en kracht bestreden moeten worden. Terecht is gezegd dat
de aanval op Amerika een rechtstreekse aanval inhoudt tegen democratie, vrijheid
en recht. Het is van groot belang dat we de strijd tegen het terrorisme voeren
vanuit dezelfde waarden als welke zijn aangevallen. Niet wraak, maar gerechtigheid
behoort daarbij ons doel te zijn. Tegelijk maken de schokkende beelden van
feestvierende Palestijnen en berichten over antiwesterse gevoelens in de Arabische
wereld zichtbaar dat het ook gaat om botsende visies op rechtvaardigheid,
mensenrechten en economische rechtvaardigheid. Het is van belang dit niet
uit het oog te verliezen bij het formuleren van onze antwoorden.Voorzitter. De gebeurtenissen van de afgelopen week leiden tot grote onzekerheden
over de ontwikkeling van de economie. Wil de minister-president zijn analyse
geven aangaande de mogelijke financieel-economische gevolgen van de ramp?
Daarbij mag ik toch veilig aannemen dat een verhoogde aandacht voor nationale
en internationale veiligheid repercussies heeft voor de begroting die niet
eerder waren voorzien en dus nog niet zijn verwerkt?Voorzitter. Een week na de tragedie in de Verenigde Staten begon gisteren
het nieuwe parlementaire jaar. Niet "omdat het leven gewoon doorgaat". Dat
is niet zo. Maar de democratie die wij koesteren, mag niet opzijgezet worden
door terreur. Daarom doen wij nu – ondanks alles – ons werk. Bij
dat werk hoort dat wij nu de balans van dit kabinet opmaken. Als het aan ons
ligt zal dat ook een eindbalans van Paars zijn; want wat ons betreft komt
er geen Paars 3. Ik verklap immers geen geheim als ik zeg dat alleen al politiek-ideologisch
Paars nooit onze keuze was. Van meet af aan hebben wij aangegeven dat een
kabinet van vanouds politieke tegenpolen genoodzaakt zou zijn om fundamentele
politieke tegenstellingen omwille van de vereiste consensus onder het coalitietapijt
te moffelen. Dat is ook gebleken. Daarmee heeft "het paarse experiment in
2 delen" onzes inziens bepaald geen positieve bijdrage geleverd aan de vitaliteit
van onze parlementaire democratie.Voorzitter. In financieel-economische zin zijn er best goede resultaten
te melden. Maar – en dat weegt voor de ChristenUnie in de eindbalans
veel zwaarder – in tal van andere opzichten heeft Paars ons land geen
goede diensten bewezen. Integendeel, ons land is schade toegebracht. Wij stellen
dat niet met oppositioneel genoegen vast; het doet ons oprecht verdriet.Onze samenleving is er echt niet beter van geworden nu doden op verzoek
legaal is, het doden van ongeboren kinderen kan, bijna ongeacht het motief.
Het is schadelijk voor onze samenleving nu het huwelijk wordt gerelativeerd
en zelfs van het wezen is beroofd; echtscheiding steeds eenvoudiger wordt;
prostitutie is genormaliseerd. Waar de individuele vrijheid de norm is, wordt
de gemeenschap, onze samenleving, schade toegebracht.Voorzitter. Onze kritiek op de twee kabinetten-Kok richt zich eerst en
vooral op de gekozen uitgangspunten van zelfbeschikking, individualisme en
een doorgeschoten vrijheidsdenken. Regeren is meer dan de wil van de meerderheid
in wetgeving vastleggen. Regeren is kiezen. Kiezen vanuit een eigen normatief
kader. Daarvoor is moreel leiderschap nodig. In plaats daarvan zagen we te
vaak morele verlegenheid.Tegen deze achtergrond was ik verrast om in de paarse toekomstverkenningen
het volgende te lezen: "Er is behoefte aan een overheid die zich weer als
dragen van de maatschappelijke inrichting beschouwd en in zijn uitspraken
niet alleen normatief richting geeft, maar ook grenzen stelt en die effectief
bewaakt". Mag ik de minister-president vragen hoe dit moet worden begrepen
en of hij hieraan concreet invulling kan geven?Voorzitter. Tegenover het kabinetsbeleid wil de ChristenUnie deze eerste
termijn aangrijpen om, zoals het kabinet dat in de toekomstverkenningen doet,
een aantal beleidsopgaven voor de toekomst te formuleren, beleidsopgaven waaraan
gewerkt moet worden en die naar onze overtuiging bijdragen aan een betere
samenleving.Voorzitter. In eigen land hebben Enschede en Volendam ons nadrukkelijk
bepaald bij de grote kwetsbaarheid van onze industriële samenleving en
bij de verantwoordelijkheid die de overheid daarin draagt. De gedoogcultuur
kwam onder scherpe kritiek te staan. De ChristenUnie-fractie heeft eerder
aangegeven dat het nauw luistert als het gaat om het functioneren van de overheid.
Geloofwaardigheid en betrouwbaarheid zijn daarbij trefwoorden. De overheid
staat in dienst van God en zal in haar taakuitoefening het goede voor de burgers
moeten zoeken en hun veiligheid moeten waarborgen. De overheid is daarin met
gezag bekleed; daarmee mag dan ook niet gemarchandeerd worden.Dit geldt ook voor politieke verantwoordelijkheden. Het was voor de ChristenUnie
onbegrijpelijk dat het kabinet zich bij het afleggen van verantwoording verschool
achter de keten van verantwoordelijkheden. "Waar iedereen verantwoordelijk
is, is niemand meer verantwoordelijk", zo leek het credo. Dat is een slecht
signaal aan burgers en lagere overheden, maar ook – zo is ook wel gebleken –
aan ambtenaren.Het VN-mensenrechtencomité maakt zich ernstig zorgen over de Nederlandse euthanasiewetgeving; Nederland in de spotlights inzake
de mensenrechten. Nog even en de VN ziet aanleiding om internationale waarnemers
te sturen. Het kabinet zal onderzoek doen en evaluaties uitvoeren om over
de zorgpunten van het comité te kunnen rapporteren. Kan daarin ook
de vraag worden meegenomen wat er gebeurt met de zorg als levensbeëindiging
tot de "normale" opties gaat behoren? Zal er druk ontstaan op de zorgverleners,
de familie of de patiënt? Als het gaat om het levenseinde van mensen,
beseft de ChristenUnie dat er vele vragen en moeiten zijn. Maar euthanasie
is niet het goede antwoord. Op ons rust de taak, een vraag om euthanasie te
voorkomen en als deze opkomt, haar op een andere wijze te beantwoorden. Dat
kan door goede stervensbegeleiding en door palliatieve zorg.Paars kiest voor economische zelfstandigheid voor elk individu. Bij deze
begroting wordt een enorme financiële injectie voorgesteld om vrouwen
meer dan tot nu toe te bewegen, een betaalde baan te zoeken. Is dat het paarse
antwoord op de toenemende druk op gezinnen? Een week geleden maakte een enquête
in het dagblad Trouw duidelijk dat het kabinet met dit opdringerige beleid
in verantwoordelijkheden treedt die het kabinet niet toekomen. Uit de reactie
vanuit dit kabinet sprak de ideologische taal die er geen begrip voor heeft
dat mensen hierin zelf de verantwoordelijkheid voor hun keuzen dragen. Wij
willen de eigen verantwoordelijkheid van mensen op dit vlak graag benadrukken.
Om die reden is het dan ook veel beter om de bedragen die het kabinet beschikbaar
stelt om vrouwen uit het gezin te halen en de arbeidsmarkt op te dirigeren,
aan te wenden voor een kindgebonden budget.Voor 2002 wordt opnieuw een positief saldo verwacht en de staatsschuld
daalt. Dit is een mooi resultaat, waarmee ik het kabinet graag complimenteer.
Hier staat tegenover dat het parlement zich zeggenschap over de begrotingsruimte
heeft laten ontnemen. De Zalmnorm is op zichzelf een goede norm, maar hij
is tot een onbespreekbaar dogma verworden. En de vraag of investeringstekorten
in de publieke sector niet onverantwoord hoog zijn opgelopen, is feitelijk
onbespreekbaar geworden. De ChristenUnie vindt dat er in een nieuwe tijd,
met nieuwe vragen en een geheel andere financieel-economische situatie niet
kan worden volstaan met een norm uit de vorige eeuw.In de laatste jaren van Paars 2 kwamen er miljarden bij in de zorgsector.
Toch bleven de wachtlijsten, een typisch Nederlands verschijnsel, erg lang.
De balans kan hierbij dan ook allerminst positief zijn: ondanks extra wachtlijstgelden,
allerlei moderniseringsvoorstellen en de stelseldiscussie, althans, een wel
heel bescheiden aanzet daartoe, lopen de burgers nog steeds op tegen lange
wachttijden, zorgverschraling en een tekort aan zorgende handen. Je vraagt
je toch af waar al die inspanningen wél goed voor geweest zijn. Heeft
de minister-president daar een opvatting over?De agrarische sector verkeerde in de afgelopen jaren bijna permanent in
een crisis. Wij hebben kritiek op de wijze waarop dit kabinet daarmee omgaat.
In tegenstelling tot wat dit kabinet beweert, is de landbouwsector niet zo
maar vergelijkbaar met andere economische sectoren; hij vraagt om een fundamenteel
andere benadering. De landbouw mag dan ook niet overgeleverd worden aan vrije
prijsvorming, hij verdient bescherming. Ook op dit terrein komt het aan op
morele keuzen. De laagste prijzen van de vrije wereldmarkt en de hoogste eisen
ten aanzien milieu, natuur en dierenwelzijn kunnen nu eenmaal niet tegelijkertijd
worden bereikt. Wanneer wij daar de ogen voor sluiten, leidt dit uiteindelijk
tot de ondergang van het gezinsbedrijf en tot een bedreiging voor het platteland.Voorzitter. Mijn laatste punt. Er is in de laatste dagen van dit kabinet
een kentering waar te nemen in het denken over markt en overheid. Naar de
nieuwste inzichten wil de overheid op sommige terreinen de regie weer naar
zich toe halen: zie de Nederlandse spoorwegen, de nationale luchthaven en
het waterleidingbedrijf. Wil de minister-president zich nader verantwoorden
voor deze richtingsverandering, zeker nu tegelijkertijd het daarmee tegenstrijdige
voornemen bestaat om de posterijen te liberaliseren? Moeten wij vaststellen
dat de overheid na de privatiseringsgolf te veel instrumenten uit handen heeft
gegeven om het publieke belang te kunnen waarborgen?Voorzitter. Ik rond af. De afgelopen jaren is onze wereld veel zekerheden
kwijtgeraakt. De nieuwe economie bleek een lege economie. BSE en MKZ brachten
velen tot wanhoop. Het vertrouwen in het openbaar bestuur daalde tot een gevaarlijk
dieptepunt. Vanaf het moment waarop onzichtbare machten de Twin Towers, symbool
van economische onaantastbaarheid, met de grond gelijk maakten, is er angst
en vertwijfeling. Waar loopt dat op uit? Hoe kwetsbaar is onze wereld en hoe
kwetsbaar zijn wij mensen!Laten we nederig ons hoofd buigen..., maar tegelijkertijd onze blik omhoog
richten. Er is een God in de hemel. Bij Hem mogen en kunnen mensen moed, wijsheid
en kracht vinden. Wij weten dat velen met ons tot God om zegen voor u bidden.De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter. De omstandigheden waaronder deze algemene beschouwingen
worden gehouden, zijn heel bijzonder. De gebeurtenissen in Amerika hebben
ons allen diep geraakt. Allereerst willen wij onze afschuw uitspreken over
de ongekend brute, terroristische aanslagen van vorige week dinsdag op enkele
politieke, economische en militaire zenuwcentra in de Verenigde Staten. Een
schok ging door de wereld – dat dit mogelijk was! Maar het is gebeurd.
Ongeloof erover werd abrupt verdrongen door harde feiten en afschrikwekkende
beelden. De open en democratische samenlevingen van de moderne westerse wereld
zijn ernstig verwond.Wij betuigen ons medeleven met en bidden voor alle nabestaanden. Dat doen
we ook voor de vele gewonden, voor de hulpverleners en niet in de laatste
plaats voor degenen die, met president Bush voorop, een antwoord moeten vinden
op de vele vragen die zich plotsklaps aandienen. Wij wensen de Amerikaanse
regering en haar bondgenoten de nodige wijsheid toe om beheerst en verstandig
te handelen in alle onzekerheid en ontreddering en bij de door velen gevoelde
vrees voor een wereldbrand. Wij hopen en bidden dat mentale kracht en waardigheid
de contouren vormen bij het ook noodzakelijke oefenen van gerechtigheid.
God in de hemel verhoede escalatie!Voorzitter. Met waardering hebben wij kennisgenomen van de bewogen en
waardige wijze waarop onze regering medeleven heeft betuigd en haar solidariteit
met Amerika heeft bevestigd. Ook het rouwbetoon dat passeerde, was terecht
en waardig. Menigmaal schoten de Verenigde Staten in klemmende situaties Europa
te hulp. Het is een kwestie van goed bondgenootschap en zeker van moreel besef
om nu, in omgekeerde richting, steun te geven. De vuist in de strijd tegen
het terrorisme moet in gezamenlijkheid worden opgeheven, zonder wankelmoedigheid.
De vraag welke modaliteiten daaraan verbonden moeten zijn, moet mogelijk binnenkort
ook concreet worden beantwoord. Voor onze betrokkenheid bij en medeverantwoordelijkheid
voor eventuele vergeldingsacties is dat natuurlijk cruciaal. De premier zal
ongetwijfeld hierover een beschouwing geven, temeer daar hij zich deze week
in veel krasser bewoordingen uitdrukte dan vorige week. Hij nam onomwonden
de toch zwaar beladen term "in oorlog met" in de mond. Hoe moet ik dat verstaan?De terroristische aanslagen hebben ook een grote bres geslagen in onze
westerse bolwerken van vermeende veiligheid, zekerheid en stabiliteit. De
vraag wie uiteindelijk verantwoordelijk zijn voor de aanslagen, is een uiterst
indringende en gewichtige. We moeten er niet aan denken dat eventuele aanwijzingen
of bewijzen leiden naar de gevoelige regio van het Midden-Oosten. De positie
van Israël komt dan snel in het geding, een land ten opzichte waarvan
we een bijzondere verantwoordelijkheid dragen. Dat wordt toch wel blijvend
onderkend? We moeten gewaarschuwd zijn voor de diep gewortelde haatgevoelens
die er zijn en die helaas ook in ons land nu en dan opvlammen. Met verontrusting
en verdriet zagen we wat in Ede gebeurde, wat op diverse scholen plaatsvond
en wat de verontrustende enquête in Contrast opleverde. Dat kan toch
niet?De toekomst die men onder regie dacht te hebben, is in een klap zeer ongewis.
Aardse macht en kracht blijkt een kwetsbare te zijn, die door een handjevol
dwazen met duivelse plannen onverwachts kan worden getorpedeerd. Wat daar
vorige week dinsdag gebeurde, kan op elk moment ook elders plaatsvinden. Zelfmoordcommando's
zijn nauwelijks of niet te weerhouden. Daarom zal de roep om strengere controles
en dergelijke onweerstaanbaar zijn en terecht! Dat past ook bij de verantwoordelijkheid
van elke regering, haar onderdanen tegen bedreigingen van buitenaf en van
binnenuit naar vermogen te beschermen. Wij noemen slechts de discussie over
het uitbouwen van het mandaat van de veiligheidsdiensten en bijvoorbeeld een
verplicht identificatiesysteem voor alle burgers en screening van de asielprocedures.
De gedachte echter dat in dezen waterdichte garanties zijn te geven, is nu
meer dan ooit een illusie gebleken. Daardoor zijn velen existentieel geraakt.
Waar ligt dan nog je houvast? Waarop en op wie kunnen wij nu nog wel ons vertrouwen
vestigen in deze latente bedreiging, die kennelijk elk ogenblik wreed kan
toeslaan?Voor velen zaten aan de verschrikkelijke gebeurtenissen van vorige week
in hun beleving apocalyptische dimensies. De SGP-fractie kan en wil er niet
omheen de aanslagen, beschroomd en bescheiden ja zeker, maar tegelijk ook
bewogen en beslist, in apocalyptisch perspectief te zien. Hoe je het ook wendt
of keert, deze aanslagen kunnen niet los worden gezien van de niet aflatende
strijd tussen goed en kwaad, niet los worden gezien van de invloed van de
duivel en de macht van de zonde tegenover de zegenrijke dimensies en contouren
van het komende Rijk van Jezus Christus. In het laatste Bijbelboek, het boek
Openbaring, wordt het einde der tijden beschreven; de val van de stad Babylon,
waarin de zonde en de hoogmoed van mensen de maat voeren en waarover het oordeel
komt; ook de komst van het nieuwe Jeruzalem, waarin vrede is en gerechtigheid
woont. Wij moeten "de tekenen der tijden" in dat licht leren zien en verstaan.
Nu kan ons hart sidderen bij wat op aarde zoal geschiedt, de machten der aarde
kunnen wankelen, de wereldgroten kunnen beven en er is alle aanleiding toe.
Tot een innerlijke ongewisheid en ontreddering hoeft dat evenwel niet te leiden,
als wij ons in de weg van bekering wenden mogen tot Hem Die zei dat deze aarde
zal voorbijgaan en al haar begeerlijkheid, maar dat Zijn Woord tot in eeuwigheid
blijft. Maarten Luther zong, geïnspireerd door psalm 46: "een vaste burcht
is onze God, een toevlucht voor de Zijnen". Wat er dan ook gebeurt, wat er
ook nog voor de deur staat, dan zijn wij in Hem geborgen en veilig. Het christelijk
geloof belijdt dat in Jezus Christus volkomen uitkomst is, zelfs bij het naderen
van de dood. Dat moge ons allen geschonken worden. Daarin ligt blijvend perspectief;
dat geeft houvast!Voorzitter. Het kost even wat moeite, maar ik richt mij nu toch ook op
de politieke actualiteit in eigen land. Dit zijn de laatste algemene beschouwingen
onder Paars 2. De balans moet van lieverlede worden opgemaakt. Kort samengevat,
's Rijks financiën zijn een heel eind gezond gemaakt. Hier is inderdaad
een prestatie geleverd; daar doen wij niets van af. Overigens stellen wij
tegelijkertijd vast dat inmiddels de economische vooruitzichten weer aanleiding
geven tot behoedzaamheid.Maar op meer wezenlijke thema's dan geld en goed is door Paars een kwalijke
koers gevaren. Het doet de SGP pijn dit te moeten vaststellen, maar het is
niet anders. Ik noem de opheffing van het bordeelverbod, het "homohuwelijk",
de verdere liberalisering van de euthanasiewetgeving en van de abortuspraktijk
en de experimenten met en op menselijk weefsel en menselijke embryo's. Het
einde lijkt helaas nog niet in zicht. Neem alleen al de discussie over het
criterium levensmoeheid, de positie van wilsonbekwamen en beginnend dementerenden
en de pil van Drion. Wij hebben ons ernstig tegen deze wetten verzet. De coalitie
echter wilde knopen doorhakken en wilde niet inbinden. De ethica en VVD-senator
mevrouw Dupuis stelde onlangs kritisch vast dat Paars zich heeft gehaast om
tot een maximalisatie te komen van het liberale zelfbeschikkingsrecht. Deze
drang heeft tot botsingen geleid met (groepen van) mensen die een christelijke
overtuiging uitdragen. Botsing van beginselen bleek herhaaldelijk. Vanuit
liberale en neoliberale hoek is ons intolerantie verweten. In de achtereenvolgende
debatten terzake zou te weinig respect zijn getoond voor andersdenkenden.
Onze samenleving voert tolerantie hoog in het vaandel. De hoogste vorm van
tolerantie is het op het spel durven zetten van je eigen waarheid.
Zolang het nu gaat om jouw waarheid, is dat nog op te brengen in onderling
vergelijk van opvattingen en argumenten. Maar als het gaat om de Waarheid
ligt er een duidelijke grens. Die Waarheid is onopgeefbaar, uniek en universeel
en niet uitwisselbaar, vormt het fundament onder je overtuiging. Die mag en
wil je toch niet op het spel zetten. Blokkeert dat nu een eerlijk gesprek?
Sluit dat onderling respect op voorhand uit? Neen toch! Zeker niet als we
ons realiseren dat we de ander uitnemender hebben te achten dan onszelf. Onverzettelijk
ten opzichte van door ons principieel afgewezen standpunten en ideeën,
respectvol ten opzichte van personen.Het verwijt sloeg de plank dus mis. Het is ons totaal onmogelijk om in
de publieke sfeer te opereren en daar medeverantwoordelijkheid te dragen en
onze geloofsovertuiging er om de lieve vrede wil maar buiten te houden. Religie
is natuurlijk niet irrelevant voor de publieke sfeer. Integendeel! In dit
licht zullen we blijven oproepen naar de waarden en normen van het Woord van
God te luisteren bij de politieke besluitvorming en naar Zijn Wet te leven,
in het besef dat dat ons allen betaamt. Alleen dan is er zegen te wachten!
Zo niet, dan uiteindelijk het tegendeel.Onze moderne westerse samenleving, die in cultuurfilosofische kring wel
eens is getypeerd als een welvaartsmallemolen, staat bol van dynamiek en hypermobiliteit.
Toch raakt er regelmatig opmerkelijk veel zand in de motor. We denken alles
voor elkaar te hebben en te beheersen. Niets is minder waar. De uitgebroken
dierziektes vormen daarvan een schrijnend voorbeeld. De recente MKZ-crisis
heeft ons veel te zeggen en lijkt een wending te bespoedigen in het totale
landbouwbeleid. Het in deze crisis gevoerde beleid, waarop wij ernstige kritiek
hadden, heeft het vertrouwen van de boeren in de overheid danig aangetast.
Wil de regering zich uitdrukkelijk inspannen om dit nodige vertrouwen zo spoedig
mogelijk te herstellen? Recent is er nu dus de reële dreiging van agressieve
terroristische uitingen, waarin het respect voor mensenlevens nihil is. Dat
is nooit te tolereren. De moderne mens lijkt wel een nomade, die nergens meer
thuis is. En toch zullen we een, menselijk gesproken, veilig thuis moeten
bieden. Er is dus nog onnoemelijk veel werk aan de winkel. Het debat zal daar
deze week en in de komende maanden over moeten gaan.Er zal een krachtig halt moeten worden toegeroepen aan de ervaren onveiligheid
op straat, aan de steeds weer om zich heen slaande criminaliteit, aan tendensen
van verloedering in onze samenleving door gebrek aan een helder en gefundeerd
normbesef. Reeds lang wordt er aangedrongen op een herstel van waarden en
normen onder jongeren en ouderen. De vraag is natuurlijk: hoe en welke dan?
En wat doet de overheid hier concreet aan? Er zal een daadkrachtig beleid
moeten worden ontwikkeld teneinde de noden in het onderwijs en de zorgsector
terug te dringen. Dat is inderdaad niet alleen een kwestie van meer geld,
maar ook van mobilisatie van menskracht en motivatie tot toewijding. De grote
tekorten in deze vitale beleidssectoren kunnen noch mogen langer worden getolereerd.
Het gaat om een gevecht tegen verschraling. Ik denk ook aan het intensiveren
van goede zaken als de palliatieve zorg. In tweede termijn zal op deze kwesties
ongetwijfeld Kamerbreed worden teruggekomen.Over het onderwijs is ons een toekomstverkenning toegezegd. Wij zullen
de wacht blijven betrekken bij artikel 23 Grondwet. Dat zou wel eens nodig
kunnen zijn.Een knellende vraag hier en bij andere authentieke overheidstaken is,
of we met de ontwikkelingen niet zijn gestuit op de grenzen van het door Paars
nogal gedreven dogma van de marktwerking. In allerlei opzicht moet wat ons
betreft het primaat van de overheid en daarmee van de politiek worden hersteld.
Hoe gaat de regering met dit thema om, na diverse ervaringen in de sfeer van
bijvoorbeeld openbaar vervoer en nutsvoorzieningen?Een vraagstuk dat ons steeds meer bezighoudt, is welke consequenties moeten
worden verbonden aan de globalisering van onze samenleving. Het bereik van
nationale wet- en regelgeving staat daarbij ter discussie. Een nationaal uitgevaardigd
verbod of een opgelegde norm kan via internet tot nu toe zonder al te veel
scrupules worden genegeerd. Daardoor wordt beleid uitgehold. Dat is uiteraard
een internationaal vraagstuk. Maar een duurzame en dus handhaafbare oplossing
is dringend geboden. Wordt deze problematiek, de lacunes in de handhaving
van wet- en regelgeving voor de onlinewereld, niet onderschat? Wij denken
concreet aan porno, kinderporno en racisme, maar bijvoorbeeld ook aan het
gebruik van internet door terroristen en handleidingen voor het maken van
bommen. Hier valt toch nog veel te winnen? Een ander voorbeeld betreft de
biotechnologie. Je vraagt je wel eens af of wij in sommige opzichten al niet
te laat zijn, te laat als het gaat om heldere normen voor wat mag en niet
mag, voor wat wij willen en niet willen, te laat als het gaat om Europese
en bredere internationale harmonisatie.Het staat voor ons vast dat er veel meer structurele aandacht moet komen
voor het gezin. De individualisering is veel te ver doorgeslagen. Als er ergens
behoefte aan is in onze samenleving, dan is het aan een harmonisch functionerend
gezin als veilige plek, als broedplaats van tot verantwoordelijkheid gevormde
burgers. Het gezin moet dus hoog op de agenda staan. Er mag geen sprake zijn
van afgedwongen doorbreking van gekozen rol- en zorgpatronen. Een meerderheid
van ons volk heeft aan het laatste blijkbaar helemaal geen behoefte, allerlei
emancipatiedoelstellingen van economische onafhankelijkheid en dergelijke
ten spijt. Moet dat niet veel meer aan de burgers zelf worden overgelaten?
Kortom, dit is een gevoelig en prioritair beleidsterrein dat eigen aandacht
tot in de kabinetsformatie verdient. Het RMO-rapport, waarin een "gat in de
opvoeding" wordt geconstateerd, bevestigt deze urgentie.Het Oranjehuis heeft onze warme sympathie. De leden van de koninklijke
familie mogen wel met onze gebeden worden omringd, inzonderheid nu er ziekte
is onder oudere leden van de familie en er ook huwelijken worden gesloten
door de jongere telgen uit het koninklijk geslacht. Moge Gods gunst en zegen
hen omringen. Van harte wensen we onze regering en dus ook ons kabinet Gods
zegen toe bij de verantwoordelijke en moeilijke taak die op de schouders ligt.De vergadering wordt van 12.40 uur tot 13.30 uur geschorst.De voorzitter:Het woord is aan de minister-president voor de beantwoording van de eerste
termijn van de Kamer. De minister-president doet dat, evenals de fractievoorzitters,
ongeïnterrumpeerd.Minister Kok:Mevrouw de voorzitter. Ik dank de Kamer voor de inbreng in de eerste termijn.
Het is een eerste termijn van algemene politieke beschouwingen waarvan toon
en karakter uit de aard der zaak in hoge mate worden bepaald door de afschuwelijke
gebeurtenissen op dinsdag 11 september, door de nog steeds niet of nauwelijks
te bevatten catastrofe die het Amerikaanse volk toen trof. De gevolgen daarvan
zijn immens en thans niet te overzien, in geen enkel opzicht. De fractievoorzitters
hebben bij de opening van dit debat in hun gezamenlijke verklaring bij monde
van de fractievoorzitter van het CDA, de heer De Hoop Scheffer, en ook in
hun daarop volgende individuele bijdragen op indringende wijze getuigd van
de solidariteit van de Kamer met het Amerikaanse volk.Na de verklaring die ik vorige week woensdag namens de regering in uw
Kamer heb uitgesproken en na de troonrede gisteren open ik mijn bijdrage in
dit debat met, opnieuw, woorden van diepe afschuw over de terroristische aanslagen
die van 11 september 2001 een inktzwarte dag maken die ons nog heel lang zal
bijblijven. Alles is opeens anders geworden. Onze gevoelens en opvattingen
zijn in de troonrede duidelijk tot uitdrukking gebracht: diepe verbondenheid
en solidariteit na deze aanslag tegen de menselijkheid met slachtoffers en
nabestaanden, met het gehele Amerikaanse volk, het diepe besef van de kwetsbaarheid
van ons aller bestaan en de twee antwoorden daarop die over de grenzen heen
krachtig kunnen worden ontwikkeld. Terrorisme zal met alle kracht worden bestreden,
in eigen land en over de grenzen heen. Internationale en Europese samenwerking
zijn noodzakelijker dan ooit om de fundamentele waarden van vrijheid, democratie
en rechtvaardigheid te verdedigen en te versterken.Deze woorden, namens de regering uitgesproken, komen in aanvulling op
het zeer vele dat op en sedert 11 september door de regering is verklaard
omtrent het drama in de Verenigde Staten en wat daarop ons antwoord moet zijn.
Nu, acht dagen later, zoeken reddingswerkers en vrijwilligers met gevaar voor
eigen leven en met een onuitputtelijke inzet nog steeds naar overlevenden
en omgekomenen waaronder, zo moeten wij met smart en deernis vaststellen,
ook een nog onbekend aantal Nederlandse slachtoffers. Een volle week na die
afschuwelijke terroristische aanslagen dragen wij de intensiteit van de schok
nog steeds met ons. Duizenden slachtoffers, onzeglijk leed en verdriet en
totale verwoesting: het zijn de sinistere vooropgezette gevolgen van door
blinde haat en doodsverachting gedreven moordacties. Haat tegen de Verenigde
Staten, haat tegen de waarden waar ook wij voor staan, samen met de Verenigde
Staten en anderen.De daders hebben een bloedige aanval ingezet op onze democratische beginselen,
op onze vrijheid, onze traditie en op de rechten van het individu zoals die
bij ons zijn gewaarborgd. Er mag geen twijfel over bestaan waar Nederland
staat. Wij nemen onze SOLIDARITEIT, in hoofdletters geschreven, letterlijk.
Solidariteit is samen ervoor staan. Solidariteit is: samen ervoor staan. Solidariteit
is: gezamenlijk het noodzakelijke antwoord geven op de onmenselijke gevolgen
die door het terrorisme zijn aangericht. Terrorisme moet worden uitgeroeid.
Dat vraagt om alertheid van overheden die zich daartoe moeten organiseren
en alertheid van mensen die zich bewust moeten zijn van ook hun medeverantwoordelijkheid
voor een veiliger samenleving.Enkele afgevaardigden hebben verzocht om een nadere toelichting op mijn
verklaringen en uitlatingen over de terroristische aanslagen in de VS sedert
vorige week dinsdag, de dag van de ramp. De toon die ik afgelopen maandag
heb gebezigd, was inderdaad scherp. De woorden die ik heb gebruikt, waren
hard. Maar de inhoud doet niets af aan wat ik eerder heb gezegd of heb betoogd.Op de dag van de aanslagen heb ik mijn diepe afschuw uitgesproken, medeleven
betuigd, solidariteit getoond en respectvolle woorden gesproken voor de waardige
eerste reacties vanuit de Amerikaanse administratie. Sedertdien hebben de
Verenigde Staten die waardigheid behouden. Dat sterkt ons in onze solidariteit.
Want laat een ding duidelijk zijn: er is onmiskenbaar wel een bijzonder grote
mate van zelfbeheersing voor nodig om niet spoorslags zware vergeldingsmaatregelen
te nemen, doch het geduld op te brengen om met opgeheven hoofd uitermate analytisch
en systematisch te werk te gaan. President Bush verdient onze steun en waardering
in deze uitzonderlijk moeilijke omstandigheden. Zijn houding is vastberaden
en getuigt van verantwoordelijkheidszin. Nederland is een goede vriend en
bondgenoot van de Verenigde Staten. Zeker nu kunnen de Verenigde Staten rekenen
op de volle steun van de Nederlandse regering.Vanaf het begin is onze reactie tweeledig geweest. In de eerste plaats
intens medeleven en solidariteit vanuit de vaste overtuiging dat het terrorisme
met alle kracht moet worden aangepakt en bestreden. In de tweede plaats, zonder
daaraan ook maar iets af te doen, blijven wij van opvatting dat de reacties
die nodig zijn, moeten voldoen aan vereisten van precisie en proportionaliteit.Ook dat bedoelde ik met het gebruik van het woord waardigheid vorige week
en ik herhaal dat woord hier vandaag. Doel en middelen zullen zich evenwichtig
tot elkaar moeten verhouden. De internationale rechtsorde vormt de basis voor
ons handelen. Gewetenloze terroristen hebben met hun aanslagen in New York
en Washington een misdaad tegen de menselijkheid gepleegd die onbeschrijflijk
leed heeft veroorzaakt, in de allereerste plaats en de ernstigste mate in
de Verenigde Staten zelf, maar ook hier. Ook wij zijn ten diepste daardoor
geraakt.Dit mogen en zullen wij niet op zijn beloop laten. De in mijn woorden
"oorlogsverklaring aan onze democratie" vraagt om een krachtig en resoluut
antwoord. Het wordt een harde en lange strijd. Gelet op de discussie en de
emoties die zijn losgemaakt door mijn bewoordingen, in het bijzonder de aanduiding
die ik zojuist noemde "oorlogsverklaring", voel ik behoefte aan een nadere
verduidelijking.Wat ik heb gezegd en ik zeg dat ook hier, is dat het internationaal terrorisme
op 11 september de oorlog heeft verklaard aan essentiële waarden waar
de vrije wereld voor staat en dus ook aan ons. Het is dus niet
andersom. Wij hebben geen oorlogsverklaring doen uitgaan en wij laten geen
oorlogsverklaring uitgaan. Nederland verkeert niet in staat van oorlog en
gedraagt zich daar dus ook niet naar. Daarover wil ik geen enkel misverstand
laten bestaan. Ik heb willen aangeven en ik doe dat met volle overtuiging
opnieuw, dat wij staan voor een harde strijd tegen het internationaal terrorisme.
Zoals men in het Engels taalgebied spreekt van een war on terrorism, zo spreek
ik in onze taal van de strijd tegen het internationaal terrorisme. Dat zal
een taaie en langdurige strijd zijn. Nederland is bereid en gemotiveerd om
voluit te gaan bij het geven van steun aan de wereldwijde en alomvattende
campagne tegen het terrorisme.Kennelijk hebben mijn woorden aanleiding gegeven tot misverstanden. Dat
is te betreuren. Veel ernstiger nog is de vaststelling dat er her en der zodanig
met mijn woorden op de loop is gegaan dat daaraan een geheel andere inhoud
en uitleg is gegeven dan heb ik bedoeld. Ik hoop dan ook vurig dat mijn nadere
toelichting, hier in deze Kamer, door eenieder duidelijk is verstaan op de
inhoud en op de bedoeling, zodat wij deze discussie verder kunnen laten rusten.
Wij hebben waarachtig wel wat anders te doen!Het is niet uitgesloten dat wij binnenkort, misschien wel heel snel, belangrijke
beslissingen moeten nemen. Dan zullen wij onze solidariteit niet slechts in
woord mogen belijden maar ook in daad voluit moeten waarmaken. Zo'n moment
kan dichtbij zijn. Het kan ook ingrijpend zijn. Daarvan moeten wij ons ten
volle bewust zijn. Dat vraagt om eensgezindheid, ook hier in Nederland. Daar
staan wij samen voor. Aan het aanscherpen van dat bewustzijn heb ik ook de
afgelopen dagen willen bijdragen, niet onder druk van wie dan ook, maar uit
eigen, volle overtuiging.De NAVO heeft daags na de aanslagen in een verklaring haar solidariteit
met de Verenigde Staten betoond. Waar wij de afgelopen 52 jaar in Europa voor
onze veiligheid hebben gesteund op de bondgenootschappelijke solidariteit
van de Verenigde Staten, zo is het niet meer dan vanzelfsprekend dat de NAVO-bondgenoten
in deze moeilijke tijd hun solidariteit met de Verenigde Staten betonen. De
Verenigde Staten kan zonder enige aarzeling op ons rekenen, zoals wij steeds
op de VS hebben kunnen rekenen en blijven rekenen, nu en in de toekomst. Zoals
wij zij aan zij hebben gestaan in de afgelopen decennia, zo staan wij ook
nu pal naast onze bondgenoot.Als, zoals het er thans naar uitziet, inderdaad bewezen wordt dat de terroristische
aanvallen van buitenaf geleid zijn, vallen naar de mening van alle NAVO-bondgenoten
deze aanvallen onder artikel 5 van het NAVO-verdrag. De ministers van Buitenlandse
Zaken en van Defensie hebben de Kamer hierover op 13 september een brief gestuurd.
Artikel 5 geeft uitdrukkelijk uiting aan de bondgenootschappelijke solidariteit
in het geval van een aanval op een van de 19 NAVO-landen. Het verplicht elke
bondgenoot, individueel of samen met anderen, die actie te ondernemen die
het nodig acht om de veiligheid van het Noord-Atlantisch gebied te herstellen
en in stand te houden. Die actie kan, afhankelijk van situatie en mogelijkheden,
het hele scala van het overheidsoptreden omvatten, met inbegrip van militair
optreden, maar is zeker niet beperkt tot dat laatste. Het is aan elk van de
bondgenoten om vast te stellen welke inzet van hun kant noodzakelijk is. Daarbij
gelden criteria als proportionaliteit, de relatie tussen doel, middelen en
gevolgen, en capaciteit, alsmede het nauwgezet in het oog houden van de centrale
doelstelling: het herstel van de veiligheid in het Noord-Atlantisch gebied.De afweging van deze essentiële criteria zal moeten plaatsvinden
in een intensief en goed overleg tussen de NAVO-bondgenoten. Indien in het
bondgenootschap tot actie wordt overgegaan, zal dat gebaseerd zijn op een
gemeenschappelijke consultatie. Of er op enig moment een beroep gedaan zal
worden op ook Nederland, en welke vorm dat zal krijgen, is nog onbekend. Ik
wil hier heel helder en duidelijk zijn: wij zijn ten volle bereid om ons deel
bij te dragen. Dit is meer dan een alleen een kwestie van bondgenootschappelijke
verplichting. Het is tevens op grond van een diepgevoelde lotsverbondenheid
tussen de Verenigde Staten en Nederland.In dit verband maak ik een nadere opmerking over de wijze waarop in een
eventueel voorkomend geval de regering zou dienen te handelen met inachtneming
van verplichtingen krachtens wet en Grondwet tegenover het parlement. Het
spreekt vanzelf dat niet uitgesloten mag worden dat de Verenigde Staten op
enig moment zelfstandig tot actie overgaan. Artikel 5 van het NAVO-verdrag
is dan uiteraard niet van toepassing en dat betekent ook dat de vraag niet
aan de orde is hoe, naast informatieverschaffing, de verantwoording van de
regering ten opzichte van het parlement vorm krijgt.De tweede mogelijkheid is dat in het kader van het bondgenootschap op
basis van gemeenschappelijke consultatie tot actie wordt overgegaan. In dat
geval is artikel 5 uiteraard wel van toepassing. In formele zin is artikel
100 van de Grondwet dan niet aan de orde, maar de regering is wel gehouden –
zij zal zich ook aan die verplichting houden – om maximale informatie
te verschaffen. Niet alleen maximale informatie, maar ook voldoende tijd.De derde mogelijkheid – ik leg nu slechts een drietal varianten
voor – is dat de Verenigde Staten samen met enkele bondgenoten, waaronder
mogelijkerwijs ook Nederland, tot actie overgaan. Het sluit bij het voorafgaande
aan dat ook dit tot de reële mogelijkheden behoort. Dit is geen opmerking
met voorspellende waarde, maar een mogelijkheid die onder ogen moet worden
gezien. In dat geval is het volledige artikel 100 van de Grondwet voluit van
toepassing, inclusief lid 2. Dat betekent – als ik het vrij vertaal –
dat er krachtens lid 2 van artikel 100 van onze Grondwet bijzondere omstandigheden
kunnen zijn die het voor de Nederlandse regering nodig maken te handelen en
verantwoordelijkheid te nemen zonder dat daarover vooraf informatie aan het
parlement is verschaft, laat staan dat er vooraf instemming van het parlement
is verkregen. Uiteraard zal de regering in die eventuele situatie alles doen
om te bevorderen dat het parlement zo snel mogelijk wordt geïnformeerd.
Het spreekt vanzelf dat de regering dan in en tegenover het parlement verantwoording
heeft af te leggen over de bijzondere redenen op grond waarvan zij heeft gemeend
tot het deelnemen en steunen van de actie te moeten overgaan. De verantwoording
behoort dan uiteraard ook onderwerp van debat en beoordeling in het parlement
te zijn.Dit wilde ik kort zeggen over de verschillende posities die kunnen ontstaan in de komende – wie weet wat ik daar moet invullen –
uren, dagen of weken, zodat er bij de voorbereiding van de tweede termijn
geen onduidelijkheid bestaat over de zienswijze van het kabinet.Ik kan niet genoeg benadrukken hoe belangrijk het is dat wij allen diep
doordrongen zijn en blijven van de noodzaak van een alomvattende en consistente
aanpak, zowel in Nederland als in internationaal verband, waarmee op den duur
het internationaal terrorisme kan worden ontmanteld. Samen met onze bondgenoten
en met allen die daar in die brede coalitie steun aan kunnen verlenen, nemen
wij die opdracht met overtuiging ter hand. Dat is natuurlijk geen zaak van
regeringen alleen; het is duidelijk een zaak van ons allemaal.Verdraagzaamheid is een integraal en uiterst belangrijk onderdeel van
wat ons te doen staat. Vele sprekers hebben vanmorgen in hun eerste termijn
gewezen op het belang van dit onderwerp. Zij hebben daar ook opmerkingen over
de troonrede aan verbonden. Ik heb die opmerkingen goed verstaan en ik respecteer
ze ook. Ik acht dit een bijzondere aansporing om op dit moment, nu de regering
zich tegenover het parlement verantwoordt en zich nader verklaart, op dit
onderwerp in te gaan. Eind vorige week heb ik mijn grote waardering geuit
voor de Nederlandse islamitische organisaties die zich openlijk tegen de misdadige
aanslagen hebben uitgesproken en ik herhaal die woorden hier. In onze multiculturele
samenleving is verdraagzaamheid niet vanzelfsprekend, doch onmisbaar. Wij
moeten niet met de vinger naar elkaar wijzen, maar elkaar bij de hand houden.
Als zich onregelmatigheden of incidenten voordoen, of als zich ontoelaatbaarheden
voordoen, van welke aard dan ook, moeten wij ons daar duidelijk en luid over
kunnen en willen uitspreken. Ook dat hoort bij een volwassen samenleving waarin
wij elkaar respecteren, ook als wij van mening verschillen, maar waarin wij
wel duidelijk zeggen waar de grenzen liggen van hetgeen acceptabel is.De overheid heeft tot taak verdraagzaamheid te bevorderen, bruggen te
slaan en organisaties – er is gewezen op de moslimorganisaties –
bij overleggen en gesprekken te betrekken. Het is ons oprechte voornemen om
daaraan een verdere verdieping te geven. Wij moeten elkaar in dit land opzoeken,
serieus nemen en met respect behandelen, ook als wij van zienswijze verschillen.
Niets is immers op een bepaald moment eenvoudiger en wellicht ook verleidelijker
dan met de ruggen naar elkaar toe te gaan staan. Tegelijkertijd is ook niets
gevaarlijker, want met de ruggen naar elkaar toe gaan staan op basis van vooringenomenheden
en generalisaties betekent elkaar afschrijven. Het betekent dat een kloof
ontstaat tussen groeperingen in onze samenleving die niet meer te overbruggen
is.Het elkaar met respect tegemoet treden, het tijd nemen voor elkaar, het
investeren in elkaar als ik het zo mag zeggen, is kenmerkend voor Nederland.
Ik weet dat er voor sommige Nederlandse kenmerken niet altijd evenveel waardering
bestaat in binnen- of buitenland, als het gaat om de manier waarop wij met
elkaar omgaan, maar van oudsher mogen wij toch trots en dankbaar zijn voor
de manier waarop wij in onze samenleving zoveel mogelijk invulling proberen
te geven aan begrippen als tolerantie en gemeenschapszin, en tegelijkertijd
mensen op hun verantwoordelijkheid aanspreken. Dit zijn geen vrijblijvende
begrippen en geen vanzelfsprekendheden. Wij moeten daar iedere dag opnieuw
met elkaar in investeren, door samen verder te bouwen aan integratie, aan
meer wederzijds begrip en verbondenheid, aan gemeenschapszin en tolerantie
tussen alle burgers, waar ook geboren, en tussen alle bevolkingsgroepen in
ons land.Als wij dan spreken, zoals vanmorgen regelmatig is gebeurd, over het belang
van integratie en het aanspreken van mensen op hun verantwoordelijkheden,
moeten wij ook weten dat wij op een aantal terreinen nog het nodige te doen
hebben om de leef- en levensomstandigheden van velen die van ver zijn gekomen,
te verbeteren. Ook in onze eigen autochtone samenleving zijn er uiteraard
ernstige maatschappelijke vragen die om een antwoord en een nadere oplossing
vragen.Ongeacht onze herkomst, ons ras of ons geloof moeten wij samen strijden,
naast elkaar, tegen het terrorisme. Dat geldt voor onze Nederlandse samenleving,
voor Europa en wereldwijd. Ik heb er vertrouwen in dat, als wij erin slagen
een hechte wereldwijde antiterrorismecoalitie te smeden, onze toekomst en
die van onze kinderen en kleinkinderen veiliger zal zijn.Nauwe afstemming en coördinatie is en blijft nodig, op alle terreinen.
Gistermorgen heb ik, tijdens een ingelast beraad, spoedoverleg gevoerd met
alle betrokken bewindspersonen om precies in kaart te brengen wat er op het
punt van onderlinge afstemming mogelijk nog beter kan. Daarbij zijn ook afspraken
gemaakt over het vervolg. Er is een ministeriële stuurgroep terrorismebestrijding
ingesteld en vanmorgen is deze voor het eerst bijeen geweest. Als beleidskader
gaan wij uit van een drieluik: het voorkomen van terrorisme (preventie), het
opsporen van terrorisme voordat het zichtbaar wordt (preventieve actie) en
het optreden in strafrechtelijke zin. Zo wordt een zinnig kader geschetst
om het evenwicht in denken en doen te helpen. Het behoeft geen betoog dat
ik mij als voorzitter van de ministerraad bijzonder verantwoordelijk voel,
samen met mijn collega's, voor dit geheel. Wij zullen daadkracht laten zien
voor de korte termijn en wij moeten voldoende adem hebben voor de lange termijn.
Beide zijn nodig.In antwoord op opmerkingen die vanmorgen in het bijzonder door de heer
De Hoop Scheffer zijn gemaakt over mogelijke nieuwe structuren waaraan men
zou kunnen denken, merk ik op dat ons handelen in de komende dagen, weken,
wellicht maanden en zo lang het verder nodig is – misschien is dit wel
een meer blijvende zaak – gebaseerd zal zijn op de wenselijkheid om
de onderlinge afstemming en de kwaliteit van de coördinatie te versterken.
Afstemming en coördinatie beperken zich niet tot Den Haag. Ze raken veel
andere overheidsgeledingen, overige instanties en de gehele samenleving en
hebben belangrijke internationale aspecten. De ervaringen die wij de komende
tijd zullen opdoen, zullen mede worden gebruikt bij het nadenken over de vraag
hoe in de toekomst met wellicht in te stellen structuren moet worden omgegaan.
Maar hierover nog het volgende: als wij aan de instelling van andere structuren
zouden denken, dan vind ik niet dat op dit terrein een onderraad in de plaats
van de alomvattende bevoegdheden van de ministerraad moet treden.
Wij sluiten ons dus niet af van nadere gedachten hieromtrent, ook vanwege
de ervaringen die wij in de komende tijd zullen opdoen; nee, wij zullen hier
actief over nadenken en in de tussentijd natuurlijk niet vergeten om te werken.Het is onze opdracht om daaraan te werken op nationaal, Europees en internationaal
niveau. Een effectievere, ook grensoverschrijdende samenwerking tussen veiligheids-
en opsporingsdiensten is nodig. Ook moeten wij zorgen voor backup-arrangementen
om ontwrichting van financiële systemen te voorkomen. Wellicht zijn aanpassingen
in de defensieplanning nodig. En, niet te vergeten, ook een betere coördinatie
en harmonisatie van de buitengrenscontrole zijn vereist. Op korte termijn
zal in de Unie ook systematisch moeten worden bezien wat de mogelijkheden
zijn met betrekking tot een Europees aanhoudings- en uitleveringsbevel. Ik
doe daar nog geen uitspraken over omdat de precieze ins en outs hiervan onbekend
zijn, maar het staat vast dat dit een onderwerp voor de agenda van zeer korte
termijn is. Wij zullen dit alles in de komende tijd, met gevoel voor urgentie,
grondig onder de loep nemen en van passende beleidsmaatregelen voorzien.De staatshoofden en regeringsleiders van de Unie hebben eind vorige week
in een verklaring hun vastbeslotenheid uitgesproken om gezamenlijk en met
de Verenigde Staten alles in het werk te stellen om de terroristische dreiging
het hoofd te bieden. Aanstaande vrijdag komen de leden van de Europese Raad
in Brussel bijeen om te spreken over wat nationaal, Europees en internationaal
gebeurt, respectievelijk moet gebeuren in onze gebundelde strijd tegen terrorisme.
De Nederlandse inzet in de JBZ-raad van morgen en de Europese Raad van overmorgen
is gericht op zoveel mogelijk concrete afspraken over maatregelen die daadwerkelijk
effect zullen sorteren in de strijd tegen terrorisme. Daarnaast zal de Europese
Raad een aantal politieke boodschappen moeten afgeven: vastberadenheid; de
Verenigde Staten en de Europese Unie laten zich niet van de wijs brengen,
ook niet economisch; een EU-bijdrage aan de brede coalitie waarover ik sprak;
en het belang van non-proliferatie. Andere werkzaamheden, waaronder de uitbreiding,
gaan uiteraard gewoon verder.Nog twee opmerkingen over de agenda van de komende dagen. In de JBZ-raad
zal ook door Nederland zeer nadrukkelijk aandacht moeten worden gevraagd voor
het versneld en consequent tot uitvoering brengen van Tampere-uitspraken inzake
criminaliteit en terrorisme, maar ook op terreinen als de voortgang in een
gezamenlijk migratie- en asielbeleid. Dat zal stapsgewijs verlopen, maar het
moet wel a tempo gebeuren. Een tweede element is het vluchtelingenvraagstuk.
Als wij ons gebonden weten aan de internationale rechtsorde, als wij pleiten
voor precisie en proportionaliteit, als wij in solidariteit met de Verenigde
Staten en andere landen inhoud geven aan onze verantwoordelijkheid, dan zullen
wij oog moeten hebben voor het feit dat reeds nu grote groepen vluchtelingen
in het gebied in en rondom Afghanistan op drift zijn. Daarvan mogen wij niet
eenvoudigweg kennisnemen zonder verantwoordelijkheid te nemen, wat mij betreft
ook in financiële zin, voor opvangmogelijkheden en begeleiding. Die verantwoordelijkheid
mag niet alleen terechtkomen bij een of twee toevallige buurlanden. Dit is
niet het moment om hierover uitgebreider te spreken, maar de regering wil
hiervoor nadrukkelijk aandacht vragen, ook in de Kamer. Dit is niet een bijverschijnsel
dat we maar voor lief moeten nemen; hierop moet een menselijk en sociaal antwoord
worden gegeven.Het moeilijkste deel van het antwoord op de dreiging moet worden gevonden
buiten de ons vertrouwde fora met de islamitische landen. Al is de oorsprong
van de terroristen en hun organisatie nog niet bekend, wel wijst alles erop
dat aan deze aanslagen de spanning tussen het Westen en extremistische groeperingen
in de islamitische wereld mede ten grondslag ligt. Binnen de islamitische
wereld geldt dat in bijzondere mate voor het Midden-Oosten en het onmiddellijk
aangrenzende gebied in Zuidwest-Azië. De bronnen van deze spanning zijn
complex en divers. Zij laten zich, in de woorden van de heer De Graaf, inderdaad
niet versimpelen tot een slag tussen beschavingen. Onze inspanningen moeten
erop gericht zijn een proces van wederzijdse vervreemding en vijandschap te
doorbreken en te bouwen aan meer verdraagzaamheid en wederzijds begrip op
een duurzame manier. Islam, jodendom en christendom zijn godsdiensten en beschavingen,
die hun oorsprong hebben in hetzelfde gebied. Het is onze taak om perspectief
en vooruitgang te creëren, waar die ontbreken en om de retoriek van haat,
afgunst en verwerping, waarin het terrorisme zijn voedingsbodem vindt, te
stoppen. Alleen dan kunnen wij het wederzijds respect tot stand brengen, dat
nodig is om ook op lange termijn een einde te maken aan het terrorisme.Bescherming van burgers tegen terroristische aanslagen behoort tot de
kerntaken van elke democratische rechtsstaat. Helaas kunnen wij niet zonder
permanente alertheid van overheid en burgers ten opzichte van alles, wat onze
democratie zou kunnen ondermijnen. Een goede balans tussen alertheid en handhaving
van grondrechten blijft daarbij essentieel. Het is nu zaak om het momentum
vast te houden en te vertalen in concrete acties. Dit raakt ons allen. Wie
veiligheid vooropstelt en dat terecht ook van de overheid verlangt, zal ook
zelf, als burger, moeten beseffen dat dit wel eens wat meer ongemak met zich
kan brengen dan wij wellicht in vroegere tijden, waarin zoveel min of meer
vanzelfsprekend leek, gewend waren. Daarvoor kunnen wij een veiliger wereld
terugkrijgen, met een kleinere kans op ontwrichting van onze samenleving.Laat ik dit onderwerp voor dit moment afronden met een korte samenvatting.
Iedere vorm van terrorisme – nationaal of internationaal – moet
met meer kracht dan ooit tevoren worden bestreden in gezamenlijkheid. Europese
en internationale samenwerking en solidariteit zijn noodzakelijker dan ooit
ter bescherming van de fundamentele waarden van vrijheid, democratie en rechtvaardigheid.
Ook in Europa staan deze waarden centraal. De Europese Unie is daaruit ontstaan.
Het is onze historische plicht om deze waarden met alles wat in ons vermogen
ligt te verdedigen en dat zullen wij doen.Ik besef zeer wel dat de beperking van mijn tijd in eerste termijn, die
om goede redenen aan mij wordt opgelegd, en het feit dat ik zo veel accent
heb willen leggen op het hoofdthema in en buiten deze zaal, met zich brengen
dat ik nu slechts kort enkele opmerkingen kan maken over andere onderwerpen,
die door de Kamer naar voren zijn gebracht. Ik hoop dat men daar begrip voor
heeft. Ik heb niet met een scherp oog voor verdelende rechtvaardigheid mijn
spreektijd over allerlei thema's kunnen verdelen. Ik vond het nodig om te
spreken over de zaken die ik zojuist naar voren heb gebracht. Mij resten nog
enkele woorden.Wij staan nu aan de vooravond van de invoering van de euro. De nieuwe
munt is uiteraard niet de hoofdzaak voor ons op dit moment. Maar die nieuwe
munt is wel het resultaat van politieke wil gedurende tientallen jaren om
Europa krachtiger te maken, politiek, economisch en sociaal. De invoering
van de nieuwe munt spoort ons aan om in dat proces verder te gaan, omdat wij
immers met het bereikte en onomkeerbare resultaat – een gemeenschappelijk
betaalmiddel – onze kracht als Europese partner in de wereld willen
vergroten. Velen hebben aan het eind van hun eerste termijn reeds de balans
opgemaakt van vier jaar, acht jaar Paars. Velen hebben daarbij verwijzingen
betrokken die verband houden met onderdelen van beleid. Goede dingen zijn
genoemd. De werkstukken die nog bepaald niet af zijn, zijn genoemd. Alles
behoort in een evenwichtige beschouwing zijn plaats te krijgen. Ik zal dit
namens de regering in de volgende termijnen ook zeker doen. Ik zal niet nalaten
te wijzen op positieve resultaten op terreinen als werkgelegenheid, inkomensontwikkeling
en investeringen in ruime mate, niet alleen in de economie maar ook in de
kwaliteit van onze samenleving. Maar er moet nog veel gebeuren en de begroting
voor 2002 die op Prinsjesdag is gepresenteerd, legt daarvoor een belangrijke
basis.Veel is onzeker, ook wat betreft de economische ontwikkelingen en de economische
vooruitzichten. Het heeft, vind ik, weinig zin op dit moment te speculeren
over het antwoord op de vraag waaruit aanpassingen in economische zin ten
opzichte van de huidige veronderstellingen in de komende periode zullen bestaan.
Dat is echt koffiedik kijken. Een ding is zeker, namelijk dat de economie
al op een lager groeipad terecht was gekomen. Het feit dat wij nu met deze
dramatische gebeurtenissen zijn geconfronteerd, maakt de onzekerheden voor
de nabije toekomst er natuurlijk niet kleiner op. Maar heel veel draait om
vertrouwen. Naarmate wij in eigen land en ook grensoverschrijdend in staat
zijn om vertrouwen te hebben en ook te houden in onszelf en in toekomstige
ontwikkelingen moeten de eventueel te verwachten gevolgen van de dramatische
gebeurtenissen voor het wereldeconomisch gebeuren niet worden overdreven.In elk geval is duidelijk dat meer dan ooit waakzaamheid en behoedzaamheid
nodig zijn. De inflatie is dit jaar hoog, volgend jaar minder, en onze concurrentiepositie
is verzwakt. Ik wil er nu geen economisch betoog van maken, maar duidelijk
is in elk geval dat een beheerste ontwikkeling van loonkosten en prijzen meer
dan ooit geboden is. De regering zal dan ook heel veel aandacht geven aan
de voorbereiding van het najaarsoverleg, de contacten met sociale partners,
om met volledig respect voor hun verantwoordelijkheid na te gaan wat wij ieder
voor zich en met elkaar kunnen doen om in meer onzekere tijden een bijdrage
te leveren aan stabiliteit en daarmee aan het beter kunnen realiseren van
de talloze ambities die ons voor de toekomst bezighouden.Bij het realiseren van die ambities voor de toekomst gaat het niet alleen
om geld en om de vraag hoeveel financiële ruimte in de komende jaren
beschikbaar is om aan een aantal dringende behoeften tegemoet te komen, maar
gaat het ook om organisatie, om soms nieuwe verantwoordelijkheidsverdelingen,
om meer inhoud geven aan de keuzevrijheid die burgers wensen en om meer mogelijkheden
bieden voor kwaliteit en maatwerk, ook daar waar de overheid diensten aanbiedt
en collectieve voorzieningen aanreikt. In de veelgenoemde verkenningen heeft
de regering geprobeerd een aantal essentialia te benoemen. De overheid wil
richting geven, wil ruimte bieden, verlangt resultaten van anderen, wil tonen
welke resultaten zijzelf boekt en wil rekenschap afleggen; dit alles in nauwe
samenwerking met betrokkenen.Als wij spreken over die in ontwikkeling zijnde rol van de overheid op
een aantal terreinen, spreken wij ook over de normstellende, handhavende en
daarmee zich gezag verwervende overheid die in deze samenleving past, een
overheid die zegt waar het op staat, doet wat zij zegt, haar verantwoordelijkheid
neemt en anderen op de hunne aanspreekt. Kijk naar de veiligheid. Er is vanmorgen
uiteraard gewezen op de bijzondere verantwoordelijkheid die de overheid inzake
de veiligheid draagt. Daar wordt de richting bepaald door de kerntaak van
de overheid in onze democratische rechtsstaat om burgers te beschermen en
om een veiliger leefomgeving te bevorderen. Die taak is uitgewerkt in algemene
regelgeving die bij de uitvoering ruimte biedt aan verschillende instanties
en partijen. Daarnaast is iedere burger zelf verantwoordelijk. Dat dient men
te beseffen en men dient die verantwoordelijkheid te nemen. De dramatische
gebeurtenissen in Enschede en Volendam, die in ons eigen land de samenleving
zo diep hebben geraakt, hebben duidelijk gemaakt dat vrijblijvendheid niet
getolereerd mag worden.Mevrouw de voorzitter. Ik ga ervan uit dat in de tweede termijn van de
kant van de Kamer en in de afrondende derde termijn die morgen zal worden
gehouden, voldoende zal blijken hoe de Kamer reageert op de voorstellen die
in de miljoenennota en in de begrotingshoofdstukken aan het parlement zijn
gedaan. Deze voorstellen zijn gebaseerd op de best mogelijke inzichten op
het moment waarop de boeken werden gesloten. Ze zijn het dan ook zeer waard
om verdedigd te worden. Het gaat om het verder verminderen en wegnemen van
maatschappelijke tekorten in de zorg, het onderwijs en de veiligheid, wat
tot uitdrukking komt in intensiveringen, en om het ter ondersteuning van de
arbeidsmarkt en van de deelname aan arbeid toepassen van vormen van gerichte
lastenverlichting, met een gelijktijdig begrotingsoverschot volgend jaar van
naar verwachting 1%. Waarschijnlijk meer dan in andere omstandigheden zullen
wij genoodzaakt zijn, in de komende weken en maanden ook op dit terrein de
vinger heel goed aan de pols te houden. Dat doet de regering altijd, maar
in tijden van grote onzekerheid, in tijden met een hogere mate van onvoorspelbaarheid,
zal zij dit zeer in het bijzonder moeten doen. Ik wees al op het najaarsoverleg
met de sociale partners, dat in dit verband een bijzondere betekenis
heeft. Maar in dit stadium zou het kabinet wel graag vernemen hoe het parlement
reageert op de huidige voorstellen, omdat die naar onze mening een basis bieden
voor een aantal kwaliteitsverbeteringen volgend jaar die zeer de moeite waard
zijn. Gelukkig hebben wij door inspanningen die in reeksen van jaren zijn
geleverd, niet alleen door de kabinetten van de huidige samenstelling, maar
ook door vorige kabinetten, een zodanige situatie weten te bereiken dat wij
ook wel een klein beetje tegen een stootje kunnen, dat wij niet bij de minste
of geringste aantasting van de economische groei behoeven te grijpen naar
maatregelen die wij geen van allen wensen. In vorige kabinetsperioden waren
die maatregelen overigens ook niet gewenst, maar wel nodig.Toch zijn wij natuurlijk nog steeds overweldigd door de gebeurtenissen
die hebben plaatsgevonden en waarvan de gevolgen nog steeds niet zijn te overzien.
Dus met alle belangstelling van de regering voor de bijdragen van de Kamer
over de begrotingsvoorstellen, blijft onze aandacht ook gericht op de vraag,
hoe de verschrikkelijke gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden, een passend
vervolg kunnen krijgen. Er is hierbij een grote verantwoordelijkheid voor
regering en parlement. De regering zal de Kamer op alle terreinen ruimhartig
van informatie voorzien, opdat regering en parlement bij de onderscheiden
beleidsonderwerpen tot verantwoorde besluitvorming kunnen komen. In binnen-
en buitenland zullen in het belang van de stabiliteit van onze samenleving
alle zeilen moeten worden bijgezet. Waakzaamheid en alertheid, maar tegelijkertijd
ook eensgezindheid en saamhorigheid is noodzakelijker dan ooit.De voorzitter:Enkele fracties willen graag een pauze voordat de tweede termijn begint.
Naar mij blijkt, stemt de Kamer hiermee in.De vergadering wordt van 14.17 uur tot 14.50 uur geschorst.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter. Vanmorgen heb ik gezegd: wij doen ons werk en voeren
het debat in de politieke arena. Eigenlijk voeren wij twee debatten. Dat heb
ik ook in het antwoord van de minister-president duidelijk voelen en horen
doorklinken. We voeren een debat over dat allesoverheersende onderwerp dat
ons allemaal zeer bezighoudt en waarop iedere fractie en de minister-president
zeer uitgebreid zijn ingegaan. Net als enkele collegae dat vanochtend hebben
gedaan, zeg ik echter tegelijk: wij doen ons werk en wij behandelen ook de
begroting voor 2002. Ook mijnerzijds is er in deze tweede termijn een analyse
van de zevenenhalf jaar paars beleid.Ik begin met een korte reactie op de antwoorden van de minister-president.
Ik heb een paar dingen geconstateerd. Wat de ernst van de situatie betreft
hoeven wij elkaar niet meer toe te spreken. Die is genoegzaam bekend en zij
beroert ons allen. Ik meen hem goed begrepen te hebben en constateer dat de
minister-president er veel zo niet alles aan zal doen om, indien het zou komen
tot een van de scenario's die hij heeft beschreven, het parlement zoveel mogelijk
te informeren. Zoals ik in mijn eerste termijn, toen de premier nog niet had
gesproken, helder heb gezegd, weet ik dat een situatie kan ontstaan waarin
dat niet kan. Dan zal uiteraard achteraf verantwoording worden afgelegd. Dat
heb ik goed van hem begrepen. Met deze stelling ben ik het eens.Wat mij voorts in het antwoord van de minister-president opviel is dat
hij nu, en tot onze vreugde, wel uitgebreid is ingegaan op datgene wat de
gespannen, ernstige internationale situatie betekent of kan betekenen voor
de samenleving binnen de landsgrenzen, binnen de natie, de Staat Nederland.
Dat doet mij deugd. Ik constateer dat hij uitgebreid op dit aspect is ingegaan
en ik zeg nogmaals met hem en met anderen dat een grote opgave op ons aller
schouders rust. Ik zeg nadrukkelijk "op ons aller schouders". Uiteraard moet
een regering regeren en beleid voeren en moet de Kamer controleren. Willen
wij echter de waarden die zijn aangetast, de waarden waarvoor wij staan en
waarop wij trots zijn, met recht verdedigen, dan moeten wij daar allemaal
voor staan. Ik heb gesproken over de balans in de samenleving.Voorzitter. Terecht zal de Europese Raad op korte termijn aandacht besteden
aan de internationale situatie. Ik hoop dat daar met de behandeling van voorliggende
voorstellen ten aanzien van bijvoorbeeld het in het verband van de Europese
Unie accepteren van arrestatiebevelen voor bepaalde vormen van zware misdaad
en terrorisme, voortgang kan worden geboekt. Ik vind het ook erg belangrijk
dat de Europese Raad – het gaat daarbij om voorstellen van de Europese
commissaris Vitorino – zich beraadt op, en wat mij betreft richting
geeft aan, het op elkaar afstemmen van het beleid van de verschillende EU-lidstaten
voor de bestraffing van terrorisme. Het is zeer belangrijk dat Europol zijn
gegevens met de Verenigde Staten deelt. Dat maakt onderdeel uit van zeer actuele
voorstellen. Verder is het belangrijk dat Europol met zijn internationale
bevoegdheden en in de samenwerking met de Verenigde Staten zijn werk nog beter
kan doen dan al het geval is.Voorzitter. Ik eindig mijn reactie op de antwoorden van de minister-president
in eerste termijn met de opmerking dat ik zeer goed naar hem heb geluisterd
en dat ik mij niet aan de indruk kan onttrekken – en ik zeg dat niet
omdat dat anders wel zo is – dat ieder woord van zijn antwoord een gewogen
woord was. Ik hoop dat wij gezamenlijk in deze internationale crisis verder
zullen kunnen optrekken. De CDA-fractie zal daaraan haar bijdrage leveren.
Wij zullen het politieke debat moeten voeren, er zal verantwoording moeten
worden afgelegd voor iedere stap die de regering zet, maar ik heb de minister-president
goed begrepen.Mevrouw de voorzitter. De CDA-fractie kan terugkijken op een tweede periode
in de oppositie. Wat ons betreft is het voorlopig de laatste, maar dat zullen
de kiezers moeten bepalen. U voelt de hoop in mijn stem. Net als voor het
kabinet is ook voor de CDA-fractie deze tweede periode geheel anders geweest
dan de eerste, spiegelbeeldig aan die van het kabinet. Het paarse kabinet
werd in de eerste periode bewierookt en sprak tot de verbeelding. In de tweede
periode is er op een aantal terreinen een beetje de klad in gekomen. De daadkracht
beperkte zich vooral tot de immateriële thema's, maar op de thema's waar
men er echt niet samen uitkwam, de gezondheidszorg, de WAO, het inkomensbeleid
en de privatisering, heeft het CDA de tijd gebruikt om te laten
zien dat het wél over ideeën en visie beschikt.Vanuit onze politieke positionering als een sociale en waardevaste partij,
hebben wij het concept van de herstelde verantwoordelijkheid op verschillende
terreinen uitgewerkt. De wereld is veranderd en daarmee ook de politieke uitdagingen
en de manier waarop wij naar mens en samenleving kijken. Die manier vindt
bij ons zijn inspiratie in waarden met eeuwigheidswaarde. Het CDA is een politieke
beweging die zich in haar visie op verantwoordelijkheid nadrukkelijk onderscheidt
van het door dit kabinet gevoerde beleid. Er is meer dan markt en overheid.
De stelling van mijn bijdrage aan de algemene beschouwingen van vorig jaar
is daarbij nog steeds zeer actueel. Wij vinden dat deze coalitie loslaat waar
wij willen vasthouden en wij vinden dat de coalitie vasthoudt waar wij juist
willen loslaten. Enerzijds maakt de overheid haar kerntaken onvoldoende waar.
Ik noem de veiligheid. Anderzijds zou zij meer, veel meer aan de samenleving
moeten overlaten. Ik denk aan onderwijs, zorg en kinderopvang. Onze beoordeling
is er dan ook niet zozeer een van "meer", als wel een van "anders". Het is
geen kwestie van geld alleen. Mijn stelling voor deze algemene beschouwingen
is: het moet anders en het kan ook anders.Deze algemene beschouwingen zijn ook bijzonder omdat ze de laatste zijn
van Wim Kok in zijn rol als minister-president. Ik wil mijn respect uitspreken
voor de vele jaren die hij aan de publieke zaak heeft gegeven, een premier
die prima past in de Nederlandse calvinistische traditie, hardwerkend en boven
de partijen staand, een man die op heel wat momenten de emotie van ons allen
heeft moeten verwoorden. Dat is dezer dagen het geval, dat is bij Enschede
gebeurd, bij Volendam en bij vele andere gelegenheden. Het is een premier
met groot gezag in Europa en wie weet is het daar nog niet afgelopen. Binnenslands
heeft hij het karwei van "werk, werk, werk" afgemaakt. Voor het op orde brengen
van de financiën en het terugdringen van de werkloosheid verdient hij
krediet. Maar het andere karwei, dat van de kwaliteit van de samenleving,
de missie van het tweede kabinet-Kok, is nadrukkelijk niet geklaard. De premier
zal daar zelf ook niet tevreden mee kunnen zijn. De verdeeldheid tussen PvdA
en VVD heeft op een aantal belangrijke punten stilstand in de samenleving
veroorzaakt.Er is nog een derde bijzonderheid aan deze algemene beschouwingen. Het
is de eerste begroting in euro's. Ik verwacht dat de euro van geweldig belang
zal blijken voor het Europese gevoel van ons allemaal. De eurolanden komen
een stuk dichter bij elkaar te staan en dat is een impuls die Europa ontzettend
goed kan gebruiken. De euro kan ons extra economische kracht geven, die wij
misschien zeer nodig hebben. In de afgelopen woelige week heeft de munt zijn
waarde bewezen. Dat neemt niet weg dat er voor de overheid nog meer dan voldoende
te doen is om bezorgde burgers recht in de ogen te kunnen kijken. Ik doel
dan vooral op de discussies over het stabiliteitspact. Nederland moet blijven
hameren op stringente handhaving. Er mag geen enkele twijfel over bestaan
dat het stabiliteitspact wordt nageleefd. Daarbij komt dat er volstrekt terecht
grote zorg is over de financiering van pensioenen in de landen die werken
met omslagstelsels. Wij willen de soliditeit onder geen voorwaarde op het
spel zetten en wat ons betreft mogen er dan ook zwaardere eisen worden gesteld
aan de reductie van de staatsschuld. Ik ben niet gerust over geluiden die
je in dezen van tijd tot tijd uit grote belangrijke Europese landen als Duitsland
en Frankrijk hoort.Een ander novum is – het zijn vele nova – dat deze begroting
voorafgegaan werd door een aantal verkenningen. Dat zijn stukken die keuzes
voorleggen, maar ze niet maken. Ik blijf mij over de vorm hiervan verbazen.
De kaft vermeldt dat ze bedoeld zijn als input van de formatie. Ze hebben
echter formeel niet de status van Kamerstuk. Bovendien bevatten ze naar mijn
mening geen consistente mens- en maatschappijvisie, maar gedachten vanuit
de enkele optiek van de overheid. Ze bieden geen keuzes, maar richtingen.
Het CDA heeft de afgelopen jaren wél geïnvesteerd. Het heeft nieuwe
ideeën vanuit vaste waarden ontwikkeld en oplossingen voor moderne problemen.
Er wordt veel overgenomen, zodat wij zeker niet voor niets hebben gewerkt.
Het is echter van belang dat alles wat wij hebben gedaan, wordt meegenomen
bij de formatie. Daarom, voorzitter, wil ik u via een brief die ik u gestuurd
heb een aantal plannen van het CDA overhandigen. Ik heb u gevraagd of de brief
kan worden toegevoegd aan de Handelingen. De plannen zijn geen oplossingsrichtingen,
maar het zijn concrete keuzes over de WAO, de positie van kinderen, veiligheid,
landbouw, een studie naar een nieuw belastingsysteem, de gezondheidszorg,
duurzaamheid en last but not least is er een rapport over het levensloopbeleid.
Ik hoop dat ik u dit stapeltje mag overhandigen en dat er niet alleen goed
naar wordt gekeken, maar dat er ook goed in wordt gelezen, want het zijn afgeronde
keuzes die in deze rapporten worden gemaakt.De voorzitter:Ik zal ervoor zorgen dat deze stukken ter inzage worden gelegd.De heer Dijkstal (VVD):Ik vind dit een zeer royaal gebaar van de heer De Hoop Scheffer. Over
de status van de stukken: dit is niet wat in zijn kringen het verkiezingsprogramma
wordt genoemd?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het verkiezingsprogramma wordt nog veel beter dan wat in deze rapporten
staat! Maakt u uw borst maar nat!De heer Dijkstal (VVD):Dan stel ik voor dat we die betere stukken afwachten en deze terzijde
leggen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, want u kunt die betere stukken niet begrijpen zonder van deze heel
serieuze rapporten kennis te hebben genomen. Ik doe een krachtig beroep op
u – ik zie dat u dat in uw gebruikelijke enthousiasme mij wel wilt nazeggen –
om ze goed te lezen. U zult dan zien – ik ben weer ernstig – dat
daarin zeer uitgewerkte concrete voorstellen staan over de gezondheidszorg.
Die heb ik helaas van de zijde van het kabinet nog niet gezien.In mijn complimenten aan het kabinet-Kok noemde ik de werkgelegenheid
als het beste resultaat van het kabinet. Het is vanmorgen eerder gezegd: de
WAO blijft echter een hardnekkige vlek op het blazoen van de politiek. Waar
ieder mens telt, is het getal van bijna één miljoen mensen onaanvaardbaar.
Zeker in tijden van economische voorspoed en krapte op de arbeidsmarkt
mogen wij niet capituleren voor het gegeven dat er zoveel mensen aan de zijlijn
van de samenleving belanden. Te veel is de WAO een eindstation geworden waar
men niet meer uitkomt. Ook hier geldt dat het CDA sociaal wil zijn voor wie
niet kan en streng voor wie niet wil. De WAO zal er echt moeten zijn voor
mensen die geheel of gedeeltelijk niet kunnen werken. Waar mensen dat nog
wel kunnen zal, voordat de WAO-keuring in zicht komt, alles in het werk moeten
worden gesteld om dat te bereiken. Het is treurig dat het blijkbaar, net als
bij de gezondheidszorg, buitengewoon veel tijd heeft gekost en dat moet blijven
worden gediscussieerd, omdat profilering kennelijk ook van groot belang wordt
geacht.Sprekend over werkgelegenheid: het arbeidsmarktbeleid van het kabinet
blijkt, ook volgens onderzoek van eigen ambtenaren, onvoldoende resultaat
te hebben, ondanks het vele geld dat daarin wordt gestopt. Het beleid is te
weinig gericht op het aan het werk komen in gewone, reguliere banen. Ten aanzien
van de Melkertbanen, de ID-banen, wordt geconstateerd dat er te weinig doorstroming
is en dat de dubbele doelstelling van werkgelegenheidsbevordering en verbetering
van de kwaliteit van de collectieve sector niet werkt. De armoedeval is zo'n
ander structureel probleem. Het is te dol voor woorden dat, als je voor minder
dan 140% van het minimumloon aan het werk gaat – je hebt nu een bijstandsuitkering –
je er feitelijk op achteruitgaat. Een verhoging van de arbeidskorting kan
daar echt niet tegenop, net zomin als tijdelijke uitstroomkortingen. Zouden
niet-werkende partners, meestal vrouwen, aan het werk gaan voor een eenmalige
bonus van het kabinet, als de kinderopvang tekortschiet en als men er onvoldoende
op vooruitgaat? Ik geloof daar met FNV-voorzitter De Waal niets van.Er is de afgelopen jaren veel geld extra besteed in de zorg. Dat is goed
geweest. Wij hebben die extra uitgaven gesteund. Her en der zijn verbeteringen
merkbaar, zoals in de gehandicaptenzorg. Het precieze zicht op de uitwerking
van die vele miljarden is er echter niet. Niet voor niets is het kabinet er
huiverig voor dat inzicht te verschaffen. Daarom stel ik voor, de Algemene
Rekenkamer ten tweede male te laten kijken naar de doelmatigheid en de rechtmatigheid
van die vele miljarden die in de zorg zijn besteed. Ik vrees dat veel van
dat geld zal blijven hangen in overhead en bureaucratie. Ook de laatste brief
van minister Borst schept op dit punt geen echte duidelijkheid. De organisatie
van de zorg moet op de schop. Het is winst dat iedereen daar inmiddels van
overtuigd is, maar ik constateer wel dat er tussen het verschijnen van onze
notitie uit 1999 en de kabinetsverkenning, zoals die is gepubliceerd, twee
jaar verloren zijn gegaan. Ik vind het zeer teleurstellend dat het kabinet
het SER-voorstel terzake niet overneemt. Dat voorstel spoort in aanzienlijke
mate met de CDA-voorstellen op dit terrein. Feitelijk wordt het nationale
ziekenfonds van Simons weer uit de kast gehaald. Ik begrijp eerlijk gezegd
niet dat de VVD met deze nationalisatie akkoord lijkt te gaan. Het is een
publiek systeem met private waarborgen, in plaats van een privaat systeem
met publieke waarborgen.Het kabinet vraagt in de begroting van VWS begrip voor het feit dat de
wachtlijsten beperkt worden teruggedrongen. Als gevolg van de extra middelen
is de vraag opeens zoveel groter, wordt gesteld. Het is van tweeën één.
Of er is een probleem met de wachtlijsten, omdat er sprake is van veel vervuiling
en dubbeltellingen. Of het gaat om een vergroting van de vraag, maar die had
men – laten we eerlijk zijn – kunnen zien aankomen. Het kan niet
allebei waar zijn. Wij hebben wat dat betreft dus uitdrukkelijk geen begrip
voor die argumentatie van het kabinet.Mijn opmerkingen op dit punt vragen om het besef dat de kosten van de
gezondheidszorg in de komende jaren zullen blijven groeien. Wij moeten niet
net doen en denken alsof het met minder kan. Ik herhaal – dat zei collega
Dijkstal vanmorgen ook – dat het ook wat ons betreft in de zorg een
kwestie is van anders, maar zeker niet alleen een kwestie van meer. Niet voor
niets heb ik voorgesteld een nader onderzoek door de Algemene Rekenkamer te
laten houden, want ik ben er niet van overtuigd dat het niet anders kan. Ik
ben ervan overtuigd dat het anders kan op de manier, zoals wij het willen
en zoals werkgevers, werkgevers en kroonleden in de SER het willen. Waarom
wordt dat voorstel niet overgenomen? Het heeft namelijk een breed draagvlak
in de samenleving. Waarom toch dat publieke systeem? Verzekeraars doen daar
niet aan mee als zij niet mogen differentiëren. Ook wat dit betreft is
er dus sprake van te veel regelgeving, te weinig eigen verantwoordelijkheid
en te weinig keuzevrijheid. Die staan een oplossing van dit grote probleem
in de weg. In een welvarend land als Nederland – ik heb dat vorig jaar
ook gezegd – zijn wachtlijsten niet aanvaardbaar, zeker niet na zevenenhalf
jaar Paars. Mensen moeten soms onaanvaardbaar lang wachten op verschillende
ingrepen. Dat kan niet. Dat reken ik dit kabinet toch echt aan.Gegeven het feit dat het kabinet wederom veel extra in de zorg investeert,
formuleer ik toch een CDA-wens. Die is met name op ouderen gericht, in het
bijzonder op het scheiden van wonen en zorg. Ik weet dat het kabinet naar
aanleiding van een motie van mijn helaas zieke collega Nancy Dankers uitgangspunten
heeft geformuleerd om de scheiding van wonen en zorg te realiseren en een
beleid heeft ingezet om instellingen financieel op eigen benen te zetten.
Op beide punten is echter een grote achterstand opgelopen. Daarom wil het
CDA de instellingen voor ouderenzorg de mogelijkheid geven, zelf te investeren –
keuzevrijheid! – in nieuwe combinaties van wonen en zorg en achterstallig
onderhoud en wachtlijsten weg te werken. Naar onze opvatting kan dat door
de verzorgingshuizen, regelvrij, ƒ 10.000 per bewoner toe te kennen.
Dit voorstel wordt niet gedekt uit de reservepotten, de uitgavenreserve of
het begrotingsoverschot, maar uit de niet vervulde ID-banen. Het is dus een
vorm van "anders in plaats van meer".Een tweede onderdeel van ons voorstel om het achterstallig onderhoud op
te heffen betreft de scholen. Dat het CDA-initiatief voor regelvrije scholen
is overgenomen, is mooi, maar de uitwerking valt ons tegen. Wat aan de ene
kant wordt losgelaten, wordt aan de andere kant via de weg van de inspectie
weer net zo hard naar de overheid getrokken. Het zal niet verbazen dat het
CDA vindt dat de scholen echt zelf keuzen in het personeelsbeleid moeten kunnen
maken. Men moet kunnen kiezen: wil ik een extra leraar of een computerlokaal?
Wij constateren samen dat in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs
de materiële bekostiging te weinig aandacht heeft gehad. Een goed schoolklimaat
vraagt om schone en goed onderhouden gebouwen, om goed lesmateriaal en om
up-to-date ICT. Aan dit alles ontbreekt het nog veel te veel, ook in dit welvarende
Nederland.Ik weet dat het kabinet een incidentele impuls geeft – 200 mln gulden
in 2001 en structureel 200 mln gulden per jaar – maar wij vinden dat
echt onvoldoende om de achterstand van de laatste jaren in te halen. Daarom
stellen wij voor om dit jaar incidenteel 600 mln gulden extra te reserveren,
opdat de scholen de komende drie jaar geen 200 mln gulden maar 400 mln gulden
kunnen besteden aan achterstallig onderhoud: schoonmaak, lesmateriaal, meubilair,
ICT, et cetera. Dit bedrag dient regelvrij te zijn, opdat een eigen keuze
en eigen verantwoordelijkheid mogelijk zijn. De kosten van dit voorstel worden
gedekt uit de niet vervulde ID-banen. Dit is dus een vorm van anders in plaats
van meer.In mijn eerste termijn sprak ik over het belang van opvoeding en kleine
scholen om te werken aan een veilige samenleving. Naast voorkomen is er de
repressieve kant van extra politie en zwaardere straffen. Het is teleurstellend
dat de woorden in de nota van minister Korthals anno 2001 dezelfde zijn als
die van minister Sorgdrager bij haar afscheid in 1998: ophelderingspercentages
respectievelijk 18 en 15%, geweld onder jongeren neemt toe, zorg over het
aandeel daarin van allochtone jongeren. Ook hier hebben wij te lang op beleid
moeten wachten. Minister Korthals voerde in de media en elders aan dat andere
zaken zoals ethische wetgeving, bordeelverbod en euthanasie prioriteit hadden.
Men zal begrijpen dat wij dat niet alleen op zichzelf maar ook inhoudelijk
een buitengewoon slecht argument vinden. De jeugdcriminaliteit neemt nog steeds
toe. Er is sprake van een toenemend aantal criminele allochtone jongeren en
een toenemend aantal jonge zedendelinquenten. Jongeren moeten tijdig tot de
orde worden geroepen, anders glijden ze af richting criminaliteit. Uiteraard
moet eerst worden geprobeerd criminaliteit te voorkomen, maar waar preventie
tekortschiet, moet tijdig, snel en consequent worden opgetreden. Het is belangrijk
dat spijbelen wordt aangepakt door leerplichtambtenaren, het onderwijs en
het openbaar ministerie. De harde kern van criminele jongeren krijgt te korte
straffen en een te korte behandeling om ze op het rechte spoor te brengen.
Veel te veel jongeren vallen terug in de oude gewoonten nadat ze de justitiële
inrichting hebben verlaten. Voor deze groep moet de jeugddetentie naar onze
opvatting worden omgebouwd tot een strafrechtelijk-sociale opvang. Niet de
duur van de straf, maar de tijd die nodig is om een gedragsverandering te
verwezenlijken staat hierbij centraal. Dit vraagt om extra jeugdbehandelplaatsen.
Wij hebben daar al eerder voor gepleit. Wij vinden het niet te verdedigen
dat er nog steeds een wachtlijst is voor jeugdbehandelplaatsen die oploopt
tot zo'n 700 plaatsen in 2006. De CDA-fractie zal hierop bij de behandeling
van de begroting van Justitie uitgebreider terugkomen.De discussie over Verkeer en Waterstaat kent onder Paars elk jaar twee
terugkerende hoofdpunten: mobiliteit/rekeningrijden en de Nederlandse Spoorwegen.
Op geen van beide punten is echter enige vooruitgang geboekt. Voor Nederland
als distributieland is dat een zorgelijke constatering. Bij rekening rijden
heeft de minister natuurlijk niet op steun van de CDA-fractie kunnen rekenen,
maar dat wist zij wel. Ik vertel niets nieuws als ik zeg dat de oorzaak van
het gebrek aan voortgang bij het kabinet zelf ligt.Ondertussen is bij de kilometerheffing min of meer hetzelfde het geval.
De jaren verstrijken en het verkeer komt steeds meer stil te staan. Het standpunt
van de CDA-fractie komt kort gezegd op het volgende neer: eerst bewegen en
dan beprijzen. Het gaat erom dat een automobilist iets te kiezen moet hebben.
Wij moeten bewegen, maar die automobilist ook. Het is voor beider gezondheid
erg goed.De automobilist moet iets te kiezen hebben. Dat betekent wel degelijk
verbetering van het openbaar vervoer, maar ook van de weginfrastructuur. Ik
herhaal nog eens de ideeën die daarover door ons naar buiten zijn gebracht:
van twee maal twee naar twee maal drie rijstroken en ook op de grote knelpunten
het aanleggen van dubbeldekswegen niet uitsluiten. Die keuze biedt de mogelijkheid
van gedeeltelijke beprijzing, te weten beprijzing naar plaats, maar dan wel
op dezelfde route. Ik zou in dit kader, sprekend over openbaar vervoer, nog
eens mijn vurig pleidooi voor een hoogwaardig rondje Randstad willen herhalen.Het spoor ofwel de NS begint meer en meer op een treurige soap te lijken
nu wij op het punt zijn beland dat de minister akkoord gaat met slechtere
prestaties dan afgesproken. Dat is diep treurig. Ik was dan ook niet echt
onder de indruk van de zin in de troonrede dat de problemen bij de Nederlandse
Spoorwegen gefaseerd zullen worden opgelost. Moeten wij dat iedere morgen
opnieuw aan die mensen op het perron uitleggen?Terecht heeft de minister gezegd dat zij meer vat op het bedrijf wil.
Dat ben ik met haar eens. Zij moet dan niet een van de weinige instrumenten
die zij wel heeft, namelijk het prestatiecontract, ook nog eens ondergraven!
Zonder hierop uitgebreider in te gaan, mag van de CDA-fractie de uitkomst
van deze ellende niet zijn, dat wij eindigen bij het beginpunt, namelijk de
NS als staatsbedrijf. Dat zou voor de zoveelste keer de wens van een betrouwbare
overheid ondermijnen. Dat moeten wij dus niet doen. Wij zullen in ons verkiezingsprogramma
als eerste stap voorstellen doen voor een vermaatschappelijking van de raad
van commissarissen van de NS door daarin representatieve reizigersorganisaties
en andere organisaties op te nemen.Over het algemeen spring ik niet van vreugde uit mijn stoel, wanneer ik
op de eerste mei luister naar woorden van sociaal-democratische voorlieden.
Dit jaar sprong mijn hart in mei op toen ik hoorde dat collega Melkert geheel
terecht aandacht vroeg voor de inkomenspositie van gezinnen. Inderdaad, niet
de individuele positie, maar wat er binnen een huishouden te besteden valt,
is bepalend voor de mogelijkheden van mensen. Gerichte lastenverlichting zal
zich daarop dan ook moeten richten. Het gaat dus om gerichte lastenverlichting
waarvoor wij al in 1998 kozen en nu ook de Partij van de Arbeid, getuige haar
verkiezingsprogramma, nadrukkelijk voor kiest boven generieke lastenverlichting.
Deze keuze doet naar onze opvatting recht aan een sociale inkomensverdeling.Wij hebben onze plannen voor gerichte lastenverlichting ten opzichte van
1998 aangepast aan de door ons gesteunde wijziging van het belastingstelsel.
Inmiddels is het toepassen van de systematiek van de heffingskortingen al
op tal van terreinen praktijk geworden. Dat biedt naar onze stellige mening
de beste garantie om binnen de Europese Unie op termijn een nationaal sociaal
inkomensbeleid te behouden.Ik voeg daaraan toe dat niet alleen in geld maar ook in tijd het huishouden
weer in beeld moet komen. Het vinden van een nieuwe balans tussen arbeid en
andere activiteiten is voor veel mensen binnen hun levensloop een probleem.
Daarom heeft de CDA-fractie voorgesteld, vergelijkbaar met de huidige pensioenregelingen,
inkomen te kunnen sparen. Dit voorstel maakt deel uit van het pakket dat ik
aan de voorzitter heb mogen overhandigen. Door inkomen te sparen, kan men
zelf bepalen hoe en wanneer er behoefte is aan verlof en betaling ervan. Men
heeft dus keuzevrijheid. Voor werkgevers betekent dit een vereenvoudiging.
Werknemers kunnen hun loopbaan in eigen handen nemen. Leerrechten en ouderschapskorting
in plaats van combinatiekorting en tegemoetkoming van mantelzorg zijn het
complement daarvan. Wij zullen deze voorstellen in ons verkiezingsprogramma
laten doorrekenen. Mijn vraag is of het kabinet bereid is om de voorstellen
die het CDA gedaan heeft in dit rapport, De druk van de ketel, te betrekken
bij de eigen notitie over het levensloopbeleid.Goede combinaties van arbeid en zorg vereisen aan de andere kant ook een
goede organisatie van de kinderopvang. Ook daar een overvloed aan bureaucratie
en regelgeving, die eigen initiatief frustreert. Keuzevrijheid is daarmee
het parool. Dit kan niet met deze begrotingsbehandeling worden opgelost. Ik
realiseer mij dat. Dat is meer iets om afspraken over te maken voor een volgende
kabinetsperiode. Wij willen graag beginnen om per 2002 een begin te maken
met het verbreden van de kinderkorting tot particuliere kinderopvang, met
name aan goede tussen- en naschoolse opvangplaatsen. Het kabinet investeert
via de gemeente in gesubsidieerde kinderopvangplaatsen. Wij willen dat ook
ouders die van niet-gesubsidieerde, non-profitkinderopvang gebruik maken,
tegemoet kunnen worden gekomen. Daarom stellen wij voor – ons derde
voorstel tijdens deze algemene beschouwingen – een specifieke kinderkorting
in te stellen om deze ouders tegemoet te komen. Ouders met een gezamenlijk
inkomen tot ƒ 60.000 krijgen via deze kinderkorting drie dagen kinderopvang
of na- en tussenschoolse opvang tegen aanvaardbare kosten. Daarna wordt de
kinderkorting afgebouwd met 10% van elke extra gulden. Wij zetten daar een
maximum gezamenlijk inkomen op van ƒ 140.000. Men kan hiermee de tussenschoolse
opvang kwalitatief verbeteren en men kan mensen keuzevrijheid geven. Hoe betalen
wij dit voorstel? Het bedrag van 179 mln euro betalen wij uit de tijdelijke
bonus, waarvan ik heb gezegd dat het mensen niet zal verlokken om te gaan
werken als er geen randvoorwaarden zijn. Wij doen met deze extra en andere
kinderkorting een poging om de randvoorwaarden te creëren. De stimulans
om aan het werk te gaan, zal dan een stuk groter zijn.Als ik spreek over gezin en gezinnen, denk ik ook aan de vele gezins-
en familiebedrijven in het land, met name aan de situatie in de landbouw,
waar vele gezinnen ploeteren om het hoofd boven water te houden. Veel mensen
vinden het een mooi vak en vragen zich af of zij het duurzaam kunnen blijven
uitoefenen. Is men opgejaagd wild? Mag het niet meer? Dat speelt in gezinnen.
Voor veel van die mensen was 2001 al een rampjaar voor de verschrikkelijke
gebeurtenissen van de afgelopen week, de verschrikkelijke rampen in New York
en Washington. Ook hier geldt dat waarden en normen voor iedereen gelden.
Ook geldt daar net zozeer de verantwoordelijkheid van de overheid om betrouwbaar
en sociaal te zijn. De discussie over de MKZ-kortingen en de uitlatingen die
over die sector in de media zijn gedaan, beantwoorden niet aan dat beeld.
Ik zeg dat hier in alle helderheid. Ook hier geldt dat een overheid geen voeding
moet geven aan onderlinge spanningen. Ik erken dat een overheid vanwege de
voedselveiligheid streng mag zijn, maar dat woord moet ook in de landbouwsector
altijd samengaan met het woord rechtvaardig.Ik kom aan het slot van mijn tweede termijn. Ik zeg iets over de financieel-economische
ontwikkelingen. De minister-president heeft dat ook gedaan. Daarmee kom ik
terug op de situatie naar aanleiding van de aanslagen in de Verenigde Staten.
De ramp die zich daar heeft voltrokken, zal ook zijn economische consequenties
hebben. Ook zonder de ramp werden en worden in de MEV al vergelijkingen gemaakt
met de periode 1989-1992. De signalen wat betreft bedrijfsinvesteringen, concurrentiepositie,
AIQ en werkloosheid staan op negatief. De in de MEV nog geuite verwachting –
uiteraard voor de ramp geschreven – dat de Amerikaanse economie in dit
najaar zal aantrekken, is nu twijfelachtig geworden. Wij hebben via de media
van minister Zalm begrepen dat hij op dit moment geen reden ziet voor aanpassing
van zijn plannen. Wij horen graag in de tweede termijn van de kant van het
kabinet uitgebreider over de visie van het kabinet op de houdbaarheid van
de plannen. Wanneer de komende maanden mocht blijken dat de parameters verslechteren,
dan realiseer ik mij zeer goed dat wij in deze Kamer uitgebreid zullen kunnen
debatteren over de houdbaarheid van de plannen en de scenario's die het kabinet
waarschijnlijk gereed zal hebben. Ik realiseer mij daarbij dat de mate van
verslechtering en de mate waarin daarop zal moeten worden ingespeeld met name –
ook gezien onze maatschappijopvatting – een verantwoordelijkheid zal
zijn van werkgevers en werknemers. Ik vind het dus een goede ontwikkeling
dat werkgevers en werknemers met elkaar hebben afgesproken dat zij een poging
zullen doen het eens te worden over de vraag hoe zij tegen de huidige situatie
aankijken. Ik vind de keuze van het CNV voor het uitstellen van de looneis
dan ook verantwoordelijk.Voor het CDA heeft de afbouw van de staatsschuld de hoogste prioriteit.
Procentueel heeft het kabinet op dat gebied de nodige resultaten geboekt,
maar het besef dat de staatsschuld nominaal nog gegroeid is ten opzichte van
het begin van de "paarse periode" maakt dat wij daar niet mogen versagen of
verslappen. Ook daar heeft mijn fractie in deze periode een nieuwe norm voor ontwikkeld, namelijk de Balkenende-norm. Daar willen wij aan vasthouden
en die norm is weer eens een bewijs van de vaste waarde van ons rentmeesterschap.
Het gaat om het consequent inzetten van 75% van de inkomstenmeevallers voor
de reductie van de staatsschuld. Het gaat uiteindelijk – dit is vanmorgen
in mijn eerste bijdrage al aan de orde geweest – om de zorg voor onze
kinderen, om de vraag wat voor samenleving wij onze kinderen nalaten.Als ik naar zevenenhalf jaar Paars kijk, zie ik twee dingen. Enerzijds
zie ik een – in onze christen-democratische opvattingen – te beperkte
visie op de keuze tussen de Staat en de markt. Ik zie op een aantal punten
een overheid die weer uit haar schulp moet kruipen. Denk aan de veiligheid,
denk aan het debat dat wij vanmorgen hadden. Anderzijds zie ik een zo grote
vitaliteit in de samenleving, een zo grote vitaliteit bij mensen zelf, dat
ik denk dat zij die keuzevrijheid – die als een groene draad door mijn
betoog liep – heel goed aankunnen. De overheid moet die keuzevrijheid
en die verantwoordelijkheid teruggeven aan het gezin, aan het huishouden,
aan instellingen en organisaties waarin mensen functioneren. Dan is er geen
discussie meer over de keuze tussen overheid en markt, maar een discussie
waarbij de samenleving, en dus de mensen zelf, betrokken zijn. Daarover gaat
politiek; daarover moet politiek in christen-democratische optiek gaan, en
daarvoor zal mijn fractie zich blijven inzetten.De heer Melkert (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Ik wil in de eerste plaats de minister-president
dankzeggen voor wat hij in eerste termijn namens de regering naar voren heeft
gebracht. Ik denk in het bijzonder aan de vraagstukken die nu, naar aanleiding
van de rampzalige gebeurtenissen in Amerika, vooropstaan: de strijd tegen
het terrorisme, coördinatie van veiligheid binnen Nederland, binnen Europa,
in Atlantisch kader. Wat de minister-president zei, vond ik kristalhelder
en vertrouwenwekkend, alhoewel ik besef dat hij dat heeft gezegd in omstandigheden
die heel moeilijke afwegingen kunnen meebrengen. Het is hoe dan ook belangrijk
dat het op een zo groot mogelijk draagvlak berust en de bijdrage van de regering
is daarvoor een belangrijke bouwsteen.In de tweede plaats vond ik het goed dat de minister-president nog even
refereerde aan de invoering van de euro als een ongekend moment in de ontwikkeling
van internationale samenwerking. Het is de uitdrukking van een politieke wil
die de Kamer de afgelopen tien jaar steeds heeft gesteund. Die politieke wil
heeft steeds meer vorm en inhoud gekregen en dat zal op 1 januari a.s. leiden
tot de daadwerkelijke invoering van een nieuwe munt, met alles wat daarachter
zit aan samenwerking, afstemming en verdieping van de coördinatie in
Europa. Dat is inderdaad een zeer bijzonder moment en ik spreek de hoop uit
dat het op een goede wijze zal verlopen en iedere Nederlander zich herkent
in het belang van die beslissing. De Nederlander kennende, denk ik dat er
bijzonder snel in euro's gerekend zal worden.Nederland heeft in de afgelopen jaren grote vooruitgang geboekt. Er is
veel aan vertrouwen en zelfvertrouwen gewonnen en er is bewezen dat economisch
herstel en sociaal beleid elkaar kunnen versterken. Twee kabinetten onder
leiding van minister-president Kok hebben hierop hun stempel gedrukt. Het
is de hebbelijkheid en onhebbelijkheid tegelijk van sociaal-democraten om
terughoudend te zijn in tevredenheid over wat is bereikt, en ongeduldig te
zijn in ambities voor de toekomst. Voor één keer dan toch een
uitzondering: wij zijn trots op Kok en goed te spreken over alle andere bewindspersonen,
van A tot en met Z, van Adelmund tot en met Zalm.Op het sterke economische fundament wordt nu gebouwd aan kwaliteit, aan
voorzieningen die voor iedereen toegankelijke dienstverlening moeten garanderen,
aan een modernisering van de publieke sector die het mogelijk moet maken in
een goede balans tussen investering en kwaliteit Nederland voldoende voor
te bereiden op zijn toekomst. Het kabinet is er in de loop van vier begrotingsjaren
in geslaagd de trendbreuk die in 1998 was bedoeld, om te zetten in herkenbaar
beleid. De trendbreuk werd mogelijk na 15 jaar economisch herstelbeleid dat
overigens in 1998 nog niet was voltooid. Daarom is het steeds en-en-en geweest:
én een meer solide begroting, op tijd gesaneerd om de uitdaging van
de AOW en de zorg van de toekomst aan te kunnen, én lastenverlichting
om werkgelegenheid en bedrijfsinvesteringen te ondersteunen en een ingrijpende
herziening van het belastingstelsel mogelijk te maken, én verbetering
van kwaliteit en vergroting van het aanbod van publieke voorzieningen op het
gebied van onderwijs, zorg en veiligheid, met daarnaast ruimte voor investeringen
in infrastructuur, milieu en natuur.Dat heeft twee belangrijke effecten opgeleverd. In de eerste plaats het
bereiken van een begrotingsoverschot, sneller dan verwacht. Daardoor is het
aflossen van de staatsschuld in 25 jaar tot een reëel vooruitzicht geworden.
In de tweede plaats het bijna verdrievoudigen van de in 1998 nog voorziene
ruimte voor kwaliteitsgroei in de publieke sector. Kleinere klassen, de aanpak
van wachtlijsten in de zorg, meer politieagenten: het zijn enkele voorbeelden
van tastbare resultaten waarvoor de PvdA-fractie met anderen heeft gepleit,
waarvoor wij mandaat van de kiezers hebben gekregen en die nu zichtbaar worden
in het dagelijks leven.Het sneller dan verwacht beschikbaar komen van extra ruimte heeft kabinet
en Kamer ook steviger met de neus op enkele weerbarstige feiten gedrukt: de
feiten van bureaucratie, personeelstekort en gebrek aan prestatiemeting die
de onmiddellijke effecten van meer geld te vaak beperken. Een nieuw begrip
van de rol van de overheid en van haar organisatie ten dienste van de burgers
is aan het groeien. Het kabinet onderkent deze ontwikkeling, maar is nog niet
ver genoeg in aansturing en doordenking. De verkenningen die met het oog op
de toekomst zijn geschreven, voorzien gedeeltelijk in deze leemte.Dit is in ieder geval de grote uitdaging aan het begin van de volgende
kabinetsperiode: - vasthouden van de balans van soliditeit en investeringen;- door middel van werk, inkomen en kwaliteit iedereen erbij houden;- een moderne overheid toetsen op haar dienstverlenende prestatie.Die uitdaging kunnen wij nu aan omdat er in de afgelopen jaren verantwoorde
keuzes zijn gemaakt. Verantwoord voortzetten en vernieuwen, de toekomst niet
op zijn beloop laten of overlaten aan de particuliere voorkeur
zonder aan de meerwaarde voor iedereen te denken. Op scholen, in de zorg,
in de buurt gaat het om de vraag: is het ieder voor zich, of doen wij het
samen?Door de samenloop van de aarzelende conjunctuur en de ramp is nu uiterste
behoedzaamheid geboden bij de economische vooruitzichten. Niemand weet hoe
het de komende weken en maanden zal lopen. Velen praten natuurlijk over de
mogelijkheid dat het slechter zou kunnen gaan, maar het behoeft ook niet te
worden uitgesloten dat het verder misschien redelijk gaat. Het belangrijkste
is echter dat wij dit nu niet weten. De PvdA kiest er bij de begroting voor
om vooralsnog een pas op de plaats te maken. De betekenis daarvan is tweeledig.
Aan de ene kant blijven de reeds genomen besluiten om fors extra te investeren
in de publieke dienstverlening van kracht. Dat is nodig om maatschappelijke
redenen en dat is verantwoord omdat een behoorlijke buffer is ontstaan in
de begrotingsoverschotten voor 2001 en 2002. Aan de andere kant zien we op
dit moment af van nadere voorstellen, in afwachting van een beter zicht op
de structurele ontwikkeling van de economie.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter. Heeft die onzekerheid met betrekking tot de economische situatie
te maken met de afvlakkende economische groei, zoals die in de begrotingsstukken
staat, of met de heel specifieke situatie op de korte termijn, namelijk dat
wij niet kunnen overzien wat de ramp in Amerika in economische zin zal betekenen?De heer Melkert (PvdA):Met beide. Ik kom daar binnenkort over te spreken en zal daarbij namens
de PvdA een voorstel doen voor de manier waarop wij de komende tijd verder
moeten omgaan met de economische ontwikkeling en de daarmee verbonden budgettaire
ruimte. Als u mij toestaat, wil ik dit graag toelichten.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter. Graag hoor ik een nadere politieke duiding van de opmerkingen
van de heer Melkert. Betekenen deze dat de PvdA op voorhand niet instemt met
elke mogelijke verschuiving die een oppositiepartij in dit debat voorstelt?
Of zegt hij dat de PvdA zeker niet zal meedoen aan extra investeringen?De heer Melkert (PvdA):Wat de eerste vraag betreft: het is logisch dat over verschuivingen wordt
gesproken. De volgende weken zullen wij bij de algemene financiële beschouwingen
en bij de bespreking van de begrotingshoofdstukken allerlei rijke en minder
rijke gedachten bespreken die in de debatten opkomen. Dit kan natuurlijk tot
steun leiden, ook voor voorstellen tot verschuivingen van uw kant. Dat zou
dus kunnen.De heer Marijnissen (SP):Wat betekenen uw opmerkingen dan? Bij mijn weten zei u zojuist dat van
uw fractie niets te verwachten is. Impliceert dit dat u geen besluit zal nemen
over voorstellen van de oppositie of van andere regeringsfracties voor extra
investeringen?De heer Melkert (PvdA):Extra investeringen zijn een andere zaak. Die hebben immers te maken met
ruimte die nog beschikbaar is, bijvoorbeeld in de uitgavenreserve op de begroting,
of extra ruimte die je daarnaast op enigerlei wijze beschikbaar zou willen
stellen. Zoiets kan op zich een heel legitieme keuze of voorkeur zijn, maar
het lijkt me verstandig om eerst rekening te houden met de bestaande onzekerheid
rond economische vooruitzichten en daarvoor enige tijd te nemen, maar wel
in het najaar terug te komen op de dan bestaande ruimte en te bezien of er
aanleiding bestaat voor extra investeringen. Eigenlijk zie ik die ruimte wel
op een paar plekken; dat zal ik toelichten. Als die ruimte er is, dan wil
ik daarvan ook gebruik maken.De heer Marijnissen (SP):Dat was de achtergrond van mijn vraag. Natuurlijk heb ook ik stiekem gekeken
in het verkiezingsprogramma van de PvdA...De heer Melkert (PvdA):Dat hoeft u niet stiekem te doen, hoor!De heer Marijnissen (SP):Dat begrijp ik, maar ik dacht er misschien nog een ideetje uit te kunnen
pikken.De heer Melkert (PvdA):Ik hoop dat u dat doet.De heer Marijnissen (SP):Nou, het viel nogal tegen. Toch heb ik gezien dat u aanzienlijk meer wilt
investeren dan het kabinet. Het zou wel aardig zijn als wij in het licht van
de komende verkiezingen met de PvdA al op een aantal punten zaken zouden kunnen
doen. Helaas begrijp ik dat in ieder geval in dit debat bij u de deur op slot
zit.De heer Melkert (PvdA):Nee, voor de begroting 2002 zit de deur niet op slot. Het is nog geen
2002. Ik denk dat wij daar later over zullen spreken. Alles is voor mij afhankelijk
van de economische ontwikkeling. Ons motto is namelijk dat de euro's eerst
moeten worden verdiend voordat ze kunnen worden uitgeven. Dit geldt ook voor
ons verkiezingsprogramma en dat loopt vanaf 2002. Er zullen natuurlijk na
de verkiezingen in een regeerakkoord – als wij daartoe geroepen zouden
zijn – afspraken over moeten worden gemaakt. Wij willen dan graag die
investeringen doen, als het even kan ook met uw steun. Ik zie echt uit naar
de volgende periode om dit samen met u te doen.Voorzitter. In onze nationale economie bestond al de noodzaak een nieuw
urgentiegevoel te scheppen. Ik spreek natuurlijk over de periode voor 11 september.
Nadat in de vette jaren de eerste voorzichtige kwaliteitsstappen zijn gezet
op weg naar meer moderne arbeidsverhoudingen – opleiding, participatie,
verlof, kinderopvang – is nu juist versnelling nodig in plaats van vertraging.
En de ruimte voor innovatie en onderzoek zal moeten worden vergroot in plaats
van verminderd, omdat de ontwikkeling van de arbeidsproductiviteit zorgen
baart. Beide taken vereisen matiging van de loonkosten, zeker in de primaire
loonvorming. De ondersteunende rol van de overheid hierbij verdient meer aandacht
dan de regering nu voor ogen lijkt te staan. Dit raakt het beleid in onder
meer het beroeps- en wetenschappelijk onderwijs, de investeringen in kinderopvang
en de ruimte voor verlof, de ICT-infrastructuur en de veiligheid in de steden.
Het is heel opmerkelijk dat ondernemers dit inmiddels als punt twee op hun
urgentielijst hebben staan. Meer veiligheid in de steden is onderdeel van
een verbeterd ondernemingsklimaat. Daarnaast zullen ook de reïntegratie
van huidige WAO'ers en een sluitende aanpak door middel van gesubsidieerde
arbeid veel aandacht vragen, juist om te voorkomen dat bij een beperkte groei
de vicieuze cirkel van de jaren tachtig zich zou herhalen. Dit zijn structurele
opgaven.Tegen de heer De Hoop Scheffer zeg ik dat, als het CDA sociaal wil zijn
voor wie niet kan, die partij echt rekening zou moeten blijven houden met
langdurig werkloze mensen die nu nog aan de slag moeten, waarvan er nog steeds
enkele tienduizenden zijn. Ook moet het CDA dan rekening houden met mensen
die nu een betrekking hebben in het kader van de Wet inschakeling werkzoekenden
en die in de komende jaren voor een deel aangewezen zullen zijn op de gesubsidieerde
arbeid. Die gesubsidieerde arbeid kan ook kwaliteit in bijvoorbeeld het onderwijs
bieden. De deur daartoe mag niet worden dichtgegooid, want dan doen wij hetzelfde
als wij in de jaren tachtig hebben gedaan. Dan worden mensen namelijk aan
hun lot overgelaten. Ik wijs nog maar eens op de vooruitzichten inzake de
werkloosheid, die iets somberder zijn dan in de afgelopen jaren. Voor niemand
mag de deur in het slot vallen inzake deze kansen op de arbeidsmarkt. Ik heb
echt een aantal positieve opmerkingen over de voorstellen van de heer De Hoop
Scheffer, maar ik vraag hem om niet zo kortzichtig te doen met de dekking.
Daar zal hij spijt van krijgen! Dat is niet het sociale beleid, waarmee hij
zich zo graag afficheert.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat hangt er maar vanaf wat je sociaal noemt. Conform onze voorstellen
worden instellingen zelf in staat gesteld om reguliere werknemers aan te nemen.
Ik constateer niet als enige dat de intenties achter de ID-banen en de doorstroming
weliswaar goed waren, maar dat deze instrumenten absoluut niet hebben gefunctioneerd.
Zeven mensen zijn slechts doorgestroomd! Dat is toch een resultaat op grond
waarvan bekeken moet worden of het anders kan. En dat is precies wat wij doen.
Bovendien kan ik ter geruststelling zeggen dat wij in onze dekking niet aan
de bestaande Melkertbanen komen. Wij spreken vooral over de uitbreiding van
die banen. Voor al te grote zorg is dus ook weer geen reden, maar het gaat
mij om het principiële punt. Wat is sociaal? Onze voorstellen zijn sociaal.De heer Melkert (PvdA):Het is al grote vooruitgang ten opzichte van de alternatieve begrotingen
die u in de afgelopen jaren heeft voorgelegd, dat u niet aan bestaande banen
komt. Ik zal maar doorgaan met mijn argumentatie, want dan komt u de volgende
keer misschien weer met nadere inzichten op dit punt. U maakt echt een vergissing
als u denkt dat, als er elders banen worden gecreëerd vanuit vrij besteedbare
ruimte, deze banen terechtkomen bij de mensen die niet gekwalificeerd zijn.
Natuurlijk is het werkgelegenheid en is dat heel belangrijk. Maar de langdurig
werklozen trekken aan het kortste eind. Dat mechanisme is doorbroken met de
middelen, die wij de afgelopen jaren hebben ingezet. Laat dat voor de komende
jaren zo blijven!De heer De Hoop Scheffer (CDA):U maakt een vergissing door niet te zien dat het huidige systeem, dat
nu functioneert met de inzet van heel veel geld, beter kan functioneren, indien
er conform onze voorstellen keuzemogelijkheden geboden worden. Het gaat om
keuzevrijheid. U kunt toch op grond van recente rapportages niet blijven volhouden
dat het allemaal een geweldig succes is geweest?De heer Melkert (PvdA):Het is een honderd procent succes geweest. Elke gulden die erin gestoken
is, is terechtgekomen bij mensen die geen baan hadden. Ik zeg u, ook naar
aanleiding van het rapport dat is gepresenteerd en dat gelukkig door het kabinet
is gerelativeerd, dat als je mensen de gelegenheid geeft om uit die regelingen
te stromen – wat prima is en in veel gevallen ook gebeurt – die
mensen vaak meer geld gaan verdienen; zij krijgen hogere cao-lonen. Dat is
ze van harte gegund, maar het is in het verleden vaak een obstakel gebleken
voor laagproductieve mensen om in de arbeidsmarkt in te stromen. Daarom blijf
ik zeggen: als je een sluitende aanpak wil bepleiten voor iedereen die met
langdurige werkloosheid te kampen heeft gehad, zul je dat opstapje via de
WIW of de ideebanen in stand moeten houden. Ik ga dan graag met u samen op
zoek naar dekking voor een aantal van de voorstellen die u hebt gedaan, bijvoorbeeld
in de sfeer van zorg en verlof. MelkertU hebt in dat kader heel interessante
punten naar voren gebracht. Maar een en ander moet niet gedaan worden op kosten
van andere sociale doelstellingen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat gebeurt ook niet, voorzitter. De heer Melkert sprak over sociaal en
een sluitende aanpak. Ik handhaaf de stelling dat in onze ogen de enige sluitende aanpak is het terechtkomen in reguliere banen.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter. De heer De Hoop Scheffer is denk ik iets te optimistisch over
de werking van de reële arbeidsmarkt. Ik heb wel eens tegen werkgevers
gezegd: ik zou graag uitkomen op nul banen in de gesubsidieerde arbeid als
u mij hier en nu belooft om alle mensen die aangewezen zijn op gesubsidieerde
arbeid bij u in dienst te nemen. Het werd daarop ontzettend stil in de zaal
en ik weet precies waarom.Voorzitter. Nog een enkel woord over de economische situatie. De in de
MEV geraamde werkgelegenheidsgroei is zowel voor 2001 als 2002 laag. Tegelijkertijd
zijn er in een aantal sectoren nog moeilijk vervulbare vacatures; denk aan
de bouw, het onderwijs en de zakelijke dienstverlening. Verbetering van scholingsmogelijkheden
en van de aansluiting tussen arbeidsmarkt en scholing kan hier soelaas bieden.
Dit heeft als neveneffect dat de investeringen in de bouw, die met name als
gevolg van het arbeidstekort achterblijven, weer zouden kunnen stijgen. Het
achterblijven van de woningbouw zou, gelet op de grote tekorten op de huisvestingsmarkt,
sowieso meer aandacht van de regering moeten krijgen.Naast de investeringen verdient de particuliere consumptie aandacht. De
hoge inflatie zal in 2002 naar verwachting en naar ik hoop terug kunnen lopen
als gevolg van het ontbreken van incidentele factoren. Aandacht van de overheid
is hier echter dringend gewenst. De overgang naar de euro is niet zonder risico's
ondanks alle geruststellingen tot nu toe. Ook een actief mededingingsbeleid
kan bijdragen aan een beheerste prijsontwikkeling. Helaas moeten we nog steeds,
samen met de regering, constateren dat er bijvoorbeeld in de sector financiële
diensten, de benzinestations en de huishoudelijke apparaten sprake is van
een gebrek aan marktwerking en te hoge prijzen. Een actievere opstelling van
de minister van Economische Zaken is hier gewenst. Ik vind het opmerkelijk
dat in de verkenning economische structuurversterking verbetering van marktwerking
nauwelijks aandacht krijgt. Dat ik dit de minister van Economische Zaken moet
voorhouden, is werkelijk de omkering van alle waarden, maar wij maken veel
mee deze dagen. Als zij dan toch aan het kijken is, verzoek ik haar ook te
kijken naar de verlichting van de administratieve lastendruk, want dat is
ook geen succesnummer.Voorzitter. De brutoloonstijging was het afgelopen jaar fors in vergelijking
met de economische groei; zij ging gepaard met slechts een zeer geringe productiviteitsstijging.
Een beheerste loonkostenontwikkeling blijft noodzakelijk. Daarbij zal aan
de top het goede voorbeeld gegeven moeten worden. Investeringen ter verbetering
van de arbeidsproductiviteit blijven achter. Onzes inziens is een generieke
verlaging van de vennootschapsbelasting met een half procent niet het beste
middel om hier iets aan te doen. Lastenverlichting voor bedrijven door middel
van innovatie-investeringsaftrek en verlaging van de belasting voor kleine
zelfstandigen en bedrijven aan de voet van de VPB lijkt ons effectiever. Dit
zijn alle agendapunten voor een cruciale fase van zaken opnieuw op elkaar
afstemmen met de sociale partners in het aanstaande najaarsoverleg. Wij vragen
de regering – dit is ook mijn reactie op een opmerking van de heer Rosenmöller –
tegen die tijd een geactualiseerd inzicht te geven in de stand van de economie.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter. Ik ben nu inderdaad toe aan de vraag die ik had willen stellen.
Waarom kiest de fractie van de Partij van de Arbeid er op dit moment voor,
zelfs verschuivingen binnen de begrotingen niet in overweging te nemen? Die
hoeven toch op geen enkele wijze implicaties te hebben voor de economische
ontwikkeling op korte termijn?De heer Melkert (PvdA):Ik meen dat ik in de constructieve gedachtewisseling met de heer Marijnissen
de mogelijkheid van verschuivingen nadrukkelijk had opengelaten, natuurlijk
mits het verstandige verschuivingen zijn.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Uiteraard. Goed, laat ik dan twee dingen die u zojuist gezegd heb, als
voorbeeld nemen. U vindt dat boven in het loongebouw het voorbeeld moet worden
gegeven als het om loonmatiging gaat. Vindt u de voorstellen van het kabinet
op dit punt om aandeelhouders iets meer zeggenschap te geven over de topsalarissen
voldoende of vindt u ze toch misschien net iets te weinig vertrouwenwekkend
en zou u gegeven de recente ontwikkelingen echt een stap verder willen gaan?De heer Melkert (PvdA):De voorstellen van het kabinet hebben het voordeel dat ze in ieder geval
de transparantie van de inkomensvorming aan de top verbeteren. Ik geloof er
ook sterk in dat dit in onze open economie de beste manier is om deze zaak
te bespreken, dus ook door dit in overweging te geven aan allen die het aangaat.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Nu wordt er al een paar jaar gesproken over openbaarheid van inkomens,
maar het punt is hoe wij nu op een effectieve manier iets kunnen doen aan
wat buiten deze zaal breed en in deze zaal waarschijnlijk vrij smal tot onvrede
leidt. Exorbitante salarisstijgingen aan de top zijn niet alleen af te remmen
met openbaarheid en ook niet alleen met wat meer inspraak van aandeelhouders.
Zou u er een voorstander van zijn dat bijvoorbeeld ook de werknemers in een
bedrijf via de ondernemingsraad – de personeelsvertegenwoordiging op
dit punt – wat meer informatie dan wel zeggenschap krijgen? Het kost
niets...De heer Melkert (PvdA):U zegt het alsof dat mij zou hinderen, als ik het goed voorstel vond.Wij zijn in de sociaal-democratie al een jaar of honderd bezig om te proberen,
openbaarheid van inkomens voor elkaar te krijgen. Wij staan daar nu aan de
vooravond van, en dat op voorstel van een liberale minister. Ik zou dit dan
ook eerst wel eens willen binnenhalen en dan pas willen nadenken over verdere
stappen. Maar u heeft er gelijk in dat het kabinet zelf ook iets heeft voorgesteld
op het punt van de positie van de aandeelhoudersvergadering bij het vaststellen
van de inkomens aan de top. Ik kan mij voorstellen dat wij daarbij dan inderdaad
ook nadenken over een rol van de ondernemingsraad, omdat ik er in het algemeen
een voorstander van ben, ook in het kader van corporate governance, dat de
rol van de aandeelhouders en die van de ondernemingsraad elkaar enigszins
in evenwicht houden, voorzover hun onderscheiden functionele
taken dit toelaten.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Oké, daar komen wij dan nog verder over te spreken. Ik wil nog
een ander punt noemen dat tot een verschuiving zou kunnen leiden. U heeft
een opmerking gemaakt over de vennootschapsbelasting en u zou de opbrengst
daarvan liever anders aangewend zien. Zou er bij deze begrotingsbehandeling
met dat geld niets kunnen worden gedaan op de punten die u zelf belangrijk
vindt, die uw collega De Hoop Scheffer belangrijk vindt en die onze fractie
en andere fracties belangrijk vinden?De heer Melkert (PvdA):Dat sluit ik niet uit. Ik leg in de eerste plaats aan het kabinet de vraag
voor of de voorgestelde lastenverlichting voor werkgevers de meest effectieve
vorm van lastenverlichting is, gelet op de doelstellingen die het kabinet
daarbij zelf voor ogen heeft. Ik zou mij kunnen voorstellen dat wij daar ook
verder over nadenken, maar ik hecht er wel sterk aan, te blijven zoeken in
de sfeer van verlichting van de lasten voor werkgevers, omdat werkgevers in
de huidige onzekere economische omgeving terecht bij ons aankloppen om te
kunnen blijven investeren en ondernemen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het is echter van tweeën één. Een onderdeel van het
debat kan zijn uw kritiek op de voorstellen van het kabinet om de concurrentiepositie
van Nederland, die internationaal wordt gewaardeerd, nog verder te versterken
via onder andere de 200 mln voor verlaging van de vennootschapsbelasting.
Die voorstellen kan men zien als instrumenten met het oogmerk om in de begroting
verschuivingen aan te brengen en om iets wat men wil doen te kunnen financieren.
Men kan ook van mening zijn dat zij dit niet zijn. Je kunt echter niet van
twee walletjes eten. Ik heb wel het idee dat dat nu gebeurt.De heer Melkert (PvdA):Het is niet van tweeën één. Ik geef alleen aan –
u mag dat betwisten – dat het echt een punt is om belastingen op ondernemen
wat te verlagen, juist in het huidige klimaat. Daar kiezen wij voor. U hoeft
daar niet voor te kiezen. In uw alternatief zie ik ook dat u zich niet de
grootste zorgen maakt over de winstgevendheid van de ondernemingen, ondanks
het feit dat de arbeidsinkomensquote verontrustend is opgelopen. Dat is althans
mijn mening. Ik vind dat wij allen de taak hebben om de ruimte voor investeringen
voldoende op peil te houden. Dat gezegd hebbend sta ik wel open voor een discussie
over het voorstel van het kabinet om de VPB met een half punt te verlagen.
Mogelijkerwijs is dat ook een discussie over verschuivingen. Wellicht kan
het voorstel van het kabinet beoordeeld worden in het licht van andere mogelijkheden
in de sfeer van de onderneming. Dan moet u niet zeggen: u wilt niet. Ik wil
wel, maar misschien niet op de manier die u voor ogen staat. Wellicht komen
wij verder in de loop van het debat.Voorzitter. Ik sprak over de geactualiseerde stand van de economie bij
het najaarsoverleg. Dat zou voor de Kamer een belangrijk moment kunnen zijn.
Dan zouden wij correcties kunnen aanbrengen op enkele kwetsbare punten die
de begroting nu kent. Dat betreft in het bijzonder de inkomensvooruitzichten
voor gezinnen met kinderen en voor ouderen met alleen AOW of een bescheiden
pensioen. Op basis van de voorspelde groei blijft een beperkte reële
inkomensgroei mogelijk, maar die houdt in vergelijking met de positie van
anderen niet over. Dat geldt nog meer als het totale beeld er nog wat somberder
komt uit te zien. Daarom willen we voorstellen door middel van de aanvullende
kinderkorting en de ouderenkorting deze groepen een steuntje in de rug te
geven, bij voorkeur door extra middelen voor lastenverlichting uit te trekken,
wat we bij een redelijk doorzettende groei verantwoord zouden vinden. Anders
is een lastenverschuiving onvermijdelijk. Dit zou in het kader van het belastingplan
nader kunnen worden bezien.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Collega Melkert zou mijn vreugde voor de aandacht voor gezinnen met kinderen
nog groter kunnen maken door te zeggen dat hij bereid is in die discussie
de term "huishoudinkomen" als basis te nemen voor de discussie over het verloop
van de koopkracht van het gezin.De heer Melkert (PvdA):We moeten elkaar natuurlijk niet op woorden vangen. Wij willen graag weten
wat er uiteindelijk bij mensen binnenkomt en in het bijzonder bij mensen met
kinderen, die uiteraard een ander bestedingspatroon hebben dan mensen zonder
kinderen. De keuzen die in de afgelopen jaren zijn gemaakt, ook met het nieuwe
belastingstelsel, houden in dat wordt uitgegaan van het individu als eenheid
voor de belastingsystematiek. Deze keus lijkt mij in overeenstemming met de
ontwikkeling in de samenleving. Op dit punt zouden wij niet anders moeten
handelen. Dat laat onverlet dat je moet blijven letten op de reële inkomenssituatie
van mensen met kinderen. Niet voor niets heb ik daarover op 1 mei gesproken
en toen gelukkig bij u een willig oor gevonden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat willig oor blijft u vinden. Ik weet overigens ook dat een nieuw belastingplan
is aangenomen. Na de nodige amendering hebben wij daarmee uiteindelijk ingestemd.
Bij belastingen heb je het echter toch weer over iets anders. Nu spreekt u
over reparatie in de sociale sfeer. Wij werken tenslotte ook al met een huishoudinkomen
als wij het hebben over huursubsidie of bijstand. Bent u wel bereid met mij
verder die weg op te gaan?De heer Melkert (PvdA):In het algemeen ben ik daartoe bereid. Uit enkele rapporten die u hier
hebt overhandigd, blijkt dat hierover in CDA-kring interessante gedachten
zijn ontwikkeld. In het algemeen ben ik van mening dat wij beter, diepgaander
moeten letten op de feitelijke ontwikkeling en inkomensperspectieven van de
mensen die met het laagste inkomen moeten rondkomen en die de meeste kinderen
hebben waarmee zij dat inkomen moeten delen. Het zou goed zijn daarover verder
van gedachten te wisselen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat helpt mij een eindje op weg. Zoals u weet, gaat het hierbij om voor
ons belangrijke elementen, om de vraag: wat zijn werkelijk de kosten voor
kinderen, voor wonen en voor gezondheidszorg? Ook bij ons ligt het idee voor
om in dat opzicht in Nederland tot sociale inkomensverdeling te komen. De
discussie daarover is te lang achterwege gelaten. Aan de onderkant
en ook als je bij gezinnen een stukje of zelfs een stuk omhoog gaat, kun je
grote problemen tegenkomen. Ik kom er graag op terug, want het is wat ons
betreft een fundamentele discussie.De heer Melkert (PvdA):Dat moeten wij zeker doen, mits wij de historie geen geweld aandoen. Ik
herinner mij heel goed mijn aantreden bij Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
De afdeling die zich bezighield met armoedebestrijding was net opgeheven,
omdat het motto van mijn voorgangers De Vries en De Koning was dat het allemaal
wel goed zou komen als gevolg van de werkgelegenheidsstijging. Het kabinet
heeft toen voorstellen gedaan om aan armoedebestrijding te doen, om het sociaal
beleid op een hoger plan te tillen en daar ook resultaten mee te boeken. Dat
dat gelukt is, is te lezen in de Sociale nota.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Hulde voor die voorstellen van u. Ik constateer slechts dat het kabinet
van vóór 1994 door CDA en PvdA werd gedragen. Al te veel eenzijdigheid
is niet goed.De heer Melkert (PvdA):Het was tijd dat er een PvdA'er op Sociale Zaken en Werkgelegenheid kwam.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik neem aan dat die andere PvdA'ers vóór 1994 het beleid
mee hadden gedragen. In dat beleid werd wel degelijk ook aandacht besteed
aan de grote problemen rond de armoede. Maar ja, het waren andere tijden.
Voor onze verantwoordelijkheid in andere tijden lopen wij nooit weg.De heer Melkert (PvdA):Mijn motto is dat je er het beste zelf bij kunt zitten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat motto neem ik graag over.De heer Melkert (PvdA):Ik kan het u aanraden, ook in de hoop op de volgende periode.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mijn middag wordt steeds beter.De heer Dijkstal (VVD):De wensen van de heer Melkert op het fiscale terrein zijn duidelijk. Hij
denkt dat het beter is om hierop terug te komen bij het belastingplan. Er
is natuurlijk een parallelliteit met de opmerking dat wij bij een bepaalde
economische ontwikkeling in het najaar misschien toch nog met elkaar in gesprek
moeten treden. Ik hoorde hem echter nog iets zeggen. Als wij een extra groei
hebben en er dus meer ruimte is, dan zouden wij de plannen uit die ruimte
kunnen financieren. Anders zouden wij moeten verschuiven. In reactie op een
vraag van de heer Rosenmöller heeft hij aangegeven dat de wijzigingen
die wellicht voor de werkgevers zullen worden voorgesteld, zich binnen de
kring van de werkgeversmaatregelen zullen afspelen. Dat roept natuurlijk de
vraag op vanuit welke richting er verschoven zal worden als dat noodzakelijk
mocht blijken.De heer Melkert (PvdA):Wat de lastenverlichting betreft moet dan het totale beeld worden bezien.
Je zou dan wat solidariteit moeten vragen. De mensen die het wat ruimer hebben,
zouden dan wat meer moeten bijdragen voor de mensen die het wat krapper hebben,
in het bijzonder gezinnen met kinderen en ouderen met AOW en een klein aanvullend
pensioen.De heer Dijkstal (VVD):In ronde taal heeft u het dan over de middengroepen. Die zouden dan wat
moeten afstaan om het probleem op te lossen.De heer Melkert (PvdA):Nee, ik heb het dan over de mensen met de hogere inkomens. Het gaat om
beperkte verschuivingen die het mogelijk maken dat uitgerekend mensen met
kinderen en AOW'ers met een klein aanvullend pensioen een kleine plus krijgen.
Ik geef de heer Dijkstal graag nog eens te lezen datgene wat nu in het inkomensbeeld
staat voor AOW'ers met een bescheiden aanvullend pensioen. Als de heer Dijkstal
zorgen heeft over de vraag waar dat geld vandaan moet komen, lijkt het mij
verstandig dat wij allebei nog eens kijken of er niet ietsje bij kan komen.
Dat kan echter alleen als de economische groei dat mogelijk maakt. Het is
verstandig om daar op een later moment over te spreken.Dit geldt wat mij betreft ook voor de uitgavenreserve voor 2002. Daarbij
teken ik graag aan dat de kabinetsvoorstellen voor de maatschappelijke opvang
en de jeugdhulpverlening, voor de geestelijke gezondheidszorg, voor schoolgebouwen
en voor de aanleg van de ecologische hoofdstructuur echt nog wat nadere aandacht
behoeven. Is er wel voldoende ruimte gemaakt om de geformuleerde doelstellingen
en de doelstellingen die wij voor ogen hebben, na te komen? Ik realiseer mij
dat er thans meer urgentie uitgaat naar mogelijke voorstellen met het oog
op onze veiligheid en terrorismebestrijding. Dat zal op een gegeven moment
ook wat kunnen kosten. Ook op dat punt zullen wij tijdens de komende begrotingsbehandelingen
terugkomen.Wij staan aan de vooravond van een nieuwe kabinetsperiode. Het is dan
minstens zo belangrijk om na te gaan of en, zo ja, hoe Nederland is voorbereid
op de toekomst. De eerdergenoemde verkenningen, die door het kabinet op ons
verzoek zijn opgesteld, bieden hiervoor waardevol materiaal. De rode draad
erdoorheen is het belang van een vitale rol van de overheid.De sleutelwoorden zijn het scheppen van maatschappelijke en economische
meerwaarde en het voorkomen van elite opt-out, oftewel iedereen moet erbij
gehouden worden. Als wij willen voortgaan op de weg van gelijke toegang tot
hoogwaardige gemeenschappelijke voorzieningen – en dat willen wij –
dan moeten wij ons rekenschap geven van veranderende omstandigheden en voorkeuren
van mensen. Daarom staan wij open voor nieuwe combinaties van publieke aanspraken
en individuele keuzemogelijkheden. De kern daarvan is dat mensen bereid blijven
gezamenlijk te betalen voor algemeen toegankelijke voorzieningen. Zij behoren
echter meer zelf over de besteding te kunnen beslissen en minder afhankelijk
te zijn van instellingen en hun bureaucratische logica. Dan kunnen bijvoorbeeld
ouders meebeslissen over het extra schoolbudget, gehandicapten over hun persoonsgebonden
budget, ouderen over de besteding van hun zorgtoelage en studenten over de
keuze van het beste studieprogramma op verschillende hogescholen of universiteiten,
ook in het buitenland. Ook het pleidooi in de verkenningen voor het vaker
en beter benutten van experimentele regelingen voorafgaand aan formele wetgeving spreekt ons aan. Een meer ondernemende en minder risicomijdende
overheid staat ons voor ogen.De PvdA-fractie wil de verkenningen benutten in de voorbereiding op een
volgende periode na de verkiezingen. Wij kunnen ons voorstellen dat ook binnen
het kabinet of binnen departementen verder wordt gewerkt aan analyses en beleidsopties
die de snelheid van handelen na de vorming van een nieuw kabinet vergroten.
Op één punt in het bijzonder vinden wij het nodig dat het kabinet
bouwstenen aanlevert voor een broodnodige beleidsversnelling. Het betreft
een grondige analyse van de ongelijke kansen en mogelijkheden in de sfeer
van arbeid en zorg, verlof en de uitwerking van het al langer omarmde idee
van een leven lang leren. Belemmeringen, zoals het ontbreken van voorzieningen
voor het overblijven van kinderen – de tussenschoolse opvang –
moeten worden aangepakt. Het SER-rapport Levensloop biedt inmiddels al heel
wat aanknopingspunten. Wij weten dat het kabinet zich hierop oriënteert.
Maar hier wringt de schoen, want het zou zich ook oriënteren op een mogelijke
regeling voor betaald verlof. En nota bene het wetsvoorstel basisvoorziening
kinderopvang dreigt te veel vertraging op te lopen. Klopt het dat het wetsvoorstel
niet voor november in de ministerraad wordt besproken? Ziet de minister-president
mogelijkheden om op dit terrein soortgelijke beleidsvoorbereidingen te treffen
als destijds met het belastingstelsel en nu met de basisverzekering volksgezondheid?In de onderwijsverkenning valt de diagnose op van het beroepsonderwijs.
Een middellangetermijnverkenning beroepsonderwijs zou besluitvorming in een
later stadium zeer kunnen ondersteunen. Ik wil hier wel waarschuwen tegen
een trend in de onderwijsverkenning die ons niet aanspreekt: dat is het terugbrengen
van de algemeen geldende voorschriften voor de inhoud van het onderwijs tot
de vakken taal en rekenen. In een maatschappij als de onze is er echt nog
wel meer verplicht mee te geven in de bagage van iedere leerling. Laten we
daar geen vergissingen maken waar we later spijt van kunnen krijgen.In de verkenning van de sociale infrastructuur ontbreken pijnlijk het
heden en de toekomst van inburgering. Is dat een bewuste keuze geweest? Is
dit veroorzaakt door tevredenheid over het lopende beleid? Zo ja, dan ben
ik benieuwd naar de toelichting.De verkenning van de toekomst van de zorg is inhoudelijk diepgaand, maar
weinig zeggend op het allermoeilijkste punt: het vermogen van de overheid
om de ambitie van publieke aansturing waar te maken. Hier wil ik nog iets
toevoegen. Met onze instemming is de regering gevraagd, meer inzicht te geven
in de besteding van de gelden die de afgelopen zeven jaar beschikbaar zijn
gekomen voor de zorg. Het moet gezegd: er is door de regering veel uit de
kast gehaald. Maar zeggen de cijfers ons voldoende over de feitelijk geleverde
prestaties en, belangrijker nog, de wijze waarop de geldstromen worden of
kunnen worden gestuurd? Bij het lezen moest ik erg denken aan het rapport
dat in 1994 in opdracht van de Kamer is opgesteld door de commissie-Willems.
Een goed rapport, dat de vinger legde op de echte zere plek: de organisatie
van de volksgezondheid is te veel gebaseerd op nevengeschikte verantwoordelijkheden
en te weinig op hiërarchische verantwoordingsplicht.Aan de vooravond van een nieuw en noodzakelijk debat over de basisverzekering,
waarover nu in beginsel overeenstemming bestaat, moet de vraag opnieuw worden
gesteld of deze ons in staat zal stellen meer zicht te krijgen op de geldstromen
in de zorg en of premiegeld wel effectief en efficiënt wordt besteed.
Zeker bij de huidige personeelskrapte is het riskant verantwoordelijkheden
zo te verleggen dat de rekening weer terugkomt bij de overheid, zonder dat
deze daarop voldoende greep kan houden. We zullen in de vaste commissie graag
bespreken hoe er een vervolg kan worden gegeven op de nu voorliggende inventarisatie,
niet met het doel nog eens terug te kijken, maar vooral om vooruit te zien.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. De heer Melkert zei dat er overeenstemming was over, kort
samengevat, de stelselwijziging zorg. De contouren zijn geschetst. Er is jarenlang
heel veel over gesproken in dit huis. Meerderheden tekenden zich echter nimmer
af. Nu geeft de PvdA-fractie echter ineens het signaal af dat er met de invoering
van dat nieuwe stelsel moet worden gewacht, niet tot de volgende kabinetsperiode,
maar tot de daaropvolgende kabinetsperiode. Hoe ziet de heer Melkert dat?De heer Melkert (PvdA):Ik weet niet precies waar de heer Van der Vlies dat signaal vandaan haalt.De heer Van der Vlies (SGP):De heer Oudkerk maakt toch deel uit van de PvdA-fractie?De heer Melkert (PvdA):Nog steeds.De heer Van der Vlies (SGP):Hij heeft dat vrij helder naar voren gebracht. Ik had begrepen –
ik heb daar geen contrasignalen over vernomen – dat dit dus de opvatting
van de PvdA-fractie is. Dat leek mij een beetje contraproductief aan de vooravond
van een principiële discussie over de contouren van het nieuwe stelsel
en de inrichting daarvan.De heer Melkert (PvdA):De heer Oudkerk heeft in de rol van Cassandra gewaarschuwd voor het gevaar
dat zou kunnen ontstaan als het langer duurt dan gewenst. Wat is namelijk
het reële risico? Ik vraag daar ook aandacht voor. Als wij het nieuwe
stelsel gaan invoeren in een situatie dat de aanbodfactoren in de gezondheidszorg,
het personeel, de artsen, buitengewoon krap zijn bemeten, terwijl de verzekeraars
een centrale rol moeten gaan vervullen – daar kunnen wij ons iets bij
voorstellen – dan bind je de kat op het spek. Dan kom je uit bij de
vraag welke mogelijkheden de overheid nu en straks heeft om te voorkomen dat
de verzekeraars een torenhoge rekening bij de gemeenschap, de overheid en
de heer Van der Vlies en mij als premiebetalers neerleggen. Daarom moet je
het in de juiste volgorde doen. De aanbodfactoren moeten goed worden georganiseerd
en ruimer worden gemaakt. De rolverdeling tussen verzekeraars en overheid
moet op een verstandige manier worden ingericht. Vervolgens moet de basisverzekering
worden ingevoerd. De heer Van der Vlies kan mij wakker maken voor de invoering
ervan, want dat is naast de openbaarheid van inkomens ook een honderdjarig
voorstel waarvoor wij geknokt en gestreden hebben. Het zit eraan
te komen. Dat is sociaal-democratie anno 2001.De heer Van der Vlies (SGP):De heer Melkert weet heel goed dat er tientallen jaren over een nieuw
stelsel is gediscussieerd, maar er konden in dit huis geen meerderheden voor
welk stelsel dan ook worden gevonden. Als puntje bij paaltje kwam, dan was
er echt geen meerderheid, althans niet met de "zegen" van de coalitie of de
aan het roer zittende kabinetten. Zo heb ik dat ervaren als relatieve buitenstaander.De heer Melkert zegt dat de kat niet op het spek moet worden gebonden.
Zolang de kat echter van huis is, kunnen de muizen blijven dansen. Het gestelde
dat de invoering pas op zijn vroegst in 2006 plaatsvindt, vertaal ik, simpel
als ik ben, als uitstel. Dat is toch niet de bedoeling?De heer Melkert (PvdA):Neen, wij gaan de kat niet uit de boom kijken. Wij gaan zo snel mogelijk
aan de slag. Sterker, ik zou graag zien dat nog in deze kabinetsperiode voluit
met de regering wordt gediscussieerd over de gedane voorstellen. Dan kan de
Kamer in de huidige samenstelling nog zoeken naar een zo breed mogelijke overeenstemming
over de beginselen van de basisverzekering. Op basis van die overeenstemming
moet het uitvoeringstraject zo snel mogelijk worden afgelegd. Dat zal onvermijdelijk
in de volgende kabinetsperiode het geval zijn. Hoe sneller, hoe beter. Ik
ben van de partij.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Als ik dat hoor, dan zie ik de heer Oudkerk vooral als de
muis die brulde. De heer Melkert zegt dat hij in de komende periode tot die
basisverzekering wil komen. De heer Van der Vlies heeft net iets eerder dan
ik het Reformatorisch Dagblad gelezen, maar dat is in dit verband niet onbegrijpelijk.
Daar staat het interview met de heer Oudkerk in. Hij zegt gewoon dat wij voor
2006 niets moeten invoeren. Als de heer Melkert dat signaal overneemt, vindt
de Partij van de Arbeid het werk van het kabinet wel leuk en wil zij daar
ook wel over praten, maar dan komt de basisverzekering er de volgende regeerperiode
als het aan de PvdA ligt dus niet.De heer Melkert (PvdA):De heer Oudkerk heeft echt Cassandra-achtige gaven. Hij kijkt vooruit,
hij waarschuwt en hij krijgt mij iets te vaak gelijk. Ik hoop niet dat hij
op dit punt ook gelijk krijgt, want ik vind dat wij moeten proberen dat zo
snel mogelijk voor elkaar te krijgen, maar hij heeft een punt. Gelet op de
personeelskrapte en de aanwijsbare zwakte in de organisatie van de gezondheidszorg –
ik verwijs naar alle antwoorden die mevrouw Borst heeft gegeven op de terechte
vragen van de Kamer over wat er met het geld in de afgelopen jaren is gebeurd –
moeten wij ons ervan bewust zijn dat het geen zin heeft om aan een basisverzekering
te beginnen als de randvoorwaarden niet op orde zijn. Ik wil graag met de
heer Oudkerk om een goede fles een weddenschap aangaan over de vraag of het
eerder of later kan. Dan zullen we zien wie gelijk krijgt.De heer De Graaf (D66):Ik mag dus concluderen dat het niet aan de heer Melkert zal liggen en
dat hij volledig wil meewerken aan de invoering van het basisstelsel in de
volgende kabinetsperiode. Overigens zou ik de knopen die nog doorgehakt moeten
worden, graag nu al en niet in een volgende periode doorhakken.De heer Melkert (PvdA):De vraag of ik wil meewerken aan de invoering van een basisverzekering
is bijna retorisch.De heer De Graaf (D66):Dan stel ik toch voor dat de heer Melkert het interview met de heer Oudkerk
nog eens naleest.De heer Melkert (PvdA):Naar ik meen hebben wij daar nu genoegzaam over gesproken. De heer De
Graaf sprak over het doorhakken van knopen. Het kabinet heeft dat op een paar
punten inderdaad niet gedaan. Wat let ons om dat in de Kamer te proberen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik sta wat op achterstand. Daarvoor mijn verontschuldigingen. Wij hebben
geen Cassandra's in de fractie.Het kabinet heeft op dit punt voorstellen, of beter gezegd verkenningen
gedaan en de verschillende partijen in dit huis hebben van lieverlede in dit
debat hun posities ingenomen. De heer Melkert constateert net als ik dat het
kabinet in zijn voorstellen zeer aanzienlijk is afgeweken van hetgeen, bijzonder
genoeg, in de SER is afgesproken. Als hij dat ziet, is de heer Melkert er
dan niet bang voor dat de PvdA zich op het cruciale punt – de grootte
van het pakket, de vaststelling van de premie en de organisatie van de solidariteit –
isoleert? Misschien komt daar zijn aarzeling uit voort; dat zou ik kunnen
begrijpen.De heer Melkert (PvdA):Ik meen niet dat ik iemand in de hoek van het isolement heb willen praten;
de heer De Hoop Scheffer al helemaal niet, want zo zijn de verhoudingen niet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik ben niet geïsoleerd. De standpunten van de VVD en D66 spreken
voor zich; uiteraard zitten daar verschillen tussen. Ik constateer dat de
SER een rapport heeft uitgebracht. Gezien de enorme voorgeschiedenis van dit
onderwerp is dat bijzonder. Het voorstel van het kabinet wijkt aanzienlijk
af van dat SER-advies. Net heb ik daarover al indirect een vraag aan de heer
Dijkstal gesteld. Ik kan mij voorstellen dat, als wij de discussie daarover
in deze Kamer starten, de Partij van de Arbeid geïsoleerd staat omdat
zij het inkomensbeleid nog steeds wil blijven voeren binnen de sector zelf
en niet daar waar het naar mij opvatting hoort, namelijk binnen de fiscaliteit.De heer Melkert (PvdA):Daar komt de aap uit de mouw. Het kabinet heeft op dit punt overigens
grosso modo evenwichtige voorstellen gedaan. Ik zie echt uit naar een debat
met dit kabinet, de Kamer en de samenleving over voorstellen voor het realiseren
van een volledige nominale premie voor de nieuwe basisverzekering. Ik zal
graag voorrekenen wat dat voor de mensen betekent en daarbij uit mijn ervaring,
voor wat die waard is, aangeven hoe het is om jaar in jaar uit met andere
groeperingen in deze Kamer en met een kabinet te knokken over een redelijk
evenwichtig inkomensbeeld. Dat zal bij een hoge nominale premie nooit evenwichtig
zijn. Dat zal altijd de noodzaak van verregaande inkomensnivellerende maatregelen
met zich brengen. Dan hoor ik graag van de fractie van het CDA de bereidheid
om aan inkomensnivelle ring mee te werken. Dat wil ik dan ook
weten van de fractie van de heer Dijkstal en misschien zelfs van de fractie
van de heer De Graaf.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat debat ga ik graag aan met collega Melkert. Ik constateer alleen dat
het rapport dat wij hebben gemaakt en dat onderdeel uitmaakt van de stapel
die ik de voorzitter heb aangeboden, in grote lijnen door de SER is overgenomen.
Dat is een belangrijk politiek feit. Andere fracties spreken voor zichzelf,
maar ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat het wel eens een lastig
debat voor hem zal kunnen worden.De heer Melkert (PvdA):Een lastig debat kan het nooit zijn als je kiest voor solidariteit in
de ziektekostenverzekering en daarvoor steun vraagt in de Kamer. Uiteindelijk
komt het voor ons allen neer op de steun die je daarvoor van de mensen krijgt.
Ik heb daar alle vertrouwen in op dit punt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb alle vertrouwen in hetgeen werkgevers en werknemers in de SER,
ook de FNV, met elkaar hebben afgesproken. Dat is niet niks. Solidariteit
kan op verschillende manieren worden ingevuld. Daarover zullen wij moeten
discussiëren, maar ik onderschrijf niet de stelling dat wat de SER of
het CDA heeft geproduceerd een a-solidair of insolidair systeem zou zijn.De heer Melkert (PvdA):Dat is het niet per se, maar ik heb grote bedenkingen bij de verwachting
dat men jaar in jaar uit in staat zou zijn, de effecten van een nominale premie
voor iedereen te vereffenen. Dan zouden wij elkaar aan het einde van de dag
de hand kunnen reiken en kunnen praten over waarlijke solidariteit. Een nominale
premie houdt in dat iedereen ongeacht zijn inkomen duizenden guldens betaalt
voor zijn ziektekostenverzekering. Het verheugt mij in ieder geval als de
kern van het debat over het nieuwe zorgstelsel daarover zou gaan, naast uiteraard
verbetering van de werking van het systeem.Ik heb gesproken over de verkenningen die goed aansluiten op een periode
van succesvol beleid. Zij bouwen voort op wat is bereikt en geven aan waar
wissels naar de toekomst moeten worden verzet. Veel van deze ambities vragen
een overheid die op haar taak is berekend en die ook de medewerkers aan zich
weet te binden die deze taak aankunnen. Voortzetting van het beleid na de
belangrijke doorbraak die met het rapport-Van Rijn is bereikt, is daarom van
het grootste belang. Er is behoefte aan betere prognoses over de behoefte
en beschikbaarheid van leraren, verpleegkundigen, artsen, politieagenten en
jeugdhulpverleners. Voor ons is dit de rode draad bij de bespreking van de
afzonderlijke begrotingshoofdstukken. Ter illustratie van het belang daarvan
wil ik drie aandachtspunten noemen.1. Uit eerste lezing van de onderwijsbegroting houden wij de indruk over
dat de al langer bestaande problemen met het vervangingsfonds ter dekking
van de kosten van vervanging van zieke leerkrachten niet zijn opgelost. Zo
dreigen de premieverhogingen opnieuw te worden afgewenteld op het schoolbudget
dat juist in het leven was geroepen om knelpunten in het personeelsbeleid
op te vangen. Tel uit je winst! Is onze indruk terecht?2. Bij de politie is reeds na drie van de uitgetrokken vier jaren de in
het regeerakkoord voorziene uitbreiding met meer dan 3000 agenten bereikt.
Ten behoeve van de heer Dijkstal herhaal ik deze zin: bij de politie is reeds
na drie van de uitgetrokken vier jaren de in het regeerakkoord voorziene uitbreiding
met meer dan 3000 agenten bereikt. Hulde dus aan de minister van Binnenlandse
Zaken, trouwens ook voor de oplossing die hij in Zuid-Limburg heeft gevonden
voor de regionale sterkte. Als ik het goed zie, zal er ook bij de start van
een nieuwe periode behoefte bestaan aan een verdere, wat mij betreft, grote
uitbreiding. Hoe voorkomen wij nu dat de instroom in de politieopleidingen
te ver terugvalt en daardoor onnodige vertraging oploopt?3. In de zorg is vorig jaar mijn motie over het opheffen van de numerus
fixus voor de artsenopleiding aangenomen. De regering stelt nu voor in de
komende jaren toe te werken naar 2400 jaarplaatsen. Hoe is dit getal tot stand
gekomen? Is het door de institutionele capaciteit bepaald? Of is het beredeneerd
vanuit de toekomstige behoefte van patiënten die steeds meer de gevolgen
ondervinden van de groeiende uitstroom van artsen? Klopt het dat faculteiten
inmiddels hebben aangegeven dat 3200 jaarplaatsen mogelijk zouden zijn? Is
niet de uitbreiding van het aantal faculteiten onvermijdelijk? Klopt onze
indruk dat reeds op korte termijn de technische universiteit Twente en misschien
ook de universiteit in Tilburg in een flink aantal nieuwe plaatsen zouden
kunnen voorzien?Een overheid die op haar taak is berekend, is bereid haar eigen werkwijze
kritisch te herijken. Wie terugkijkt op het afgelopen decennium in Den Haag
zal zeker veel veranderingen noteren in de werkwijze binnen departementen.
Ook is veel veranderd in de verdeling tussen centrale en decentrale bevoegdheden.
In het algemeen kan daarover positief worden geoordeeld. Veel zwakke plekken
zijn echter zichtbaar bij de verbindingsschakels, de schakels tussen de departementen
onderling, het Rijk en de lagere overheden, tussen Nederland en de Europese
Unie. Het is niet nieuw om verkokering als een obstakel te zien voor het bevorderen
van integrale beleidsimpulsen. Het is wel dringend nodig, hierin tot nieuwe
initiatieven te komen. In die zin zijn de verkenningen een voorbode van een
nieuwe tijd en een nieuwe aanpak. Op kabinetsniveau zal meer tijd moeten worden
ingeruimd voor integrale beleidsoriëntatie vooraf, zodat de missie voor
departementen en uitvoeringsorganisaties helder is georganiseerd en daarbinnen
een praktische werkwijze kan worden gevonden.Ik geef een paar voorbeelden ter bepaling van de gedachten. Het project
overlastbestrijding in Heerlen, de Operatie hartslag, waar burgemeester Sakkers
aandacht voor vraagt. Dat is een praktijkdemonstratie die direct zou passen
in de verkenning sociale infrastructuur. Men loopt daarbij echter op tegen
de verschillende departementen die ermee bezig zijn en het gebrek aan een
titel voor medefinanciering door het Rijk. Dat vereist een integrale aanpak.Neem de brede school, De inlaat in Heerenveen, waar de combinatie van
tussenschoolse opvang, assistenten in de klas en naschoolse opvang tot bijzondere
resultaten leidt voor kinderen in een buurt waar men een extra handje goed
kan gebruiken. Ook daar is het wrang om de problemen tussen de
onderwijswetgeving en de wetgeving in de welzijnssfeer te moeten constateren.Of neem de economische structuurversterking. Het kabinet heeft in de afgelopen
jaren aarzelende stappen gezet op weg naar regioconvenanten. Op sommige punten
wordt daaraan gewerkt. Ik kan mij echter niet aan de indruk onttrekken dat
niet alle afdelingen en alle departementen op scherp staan om de regioconvenanten
het gewicht te geven dat die toekomt. Daar zou naar mijn mening meer aan moeten
en kunnen gebeuren.Of neem de voorbereiding van de nieuwe beleidsimpuls infrastructuur. In
de verkenning economische structuurversterking is afgezien van het formuleren
van de randvoorwaarden, uitgangspunten en doelstellingen waaraan de projecten
moeten voldoen om opgenomen te worden in de beleidsimpuls. Het gaat dan om
honderden miljarden guldens. Het zal voorgelegd worden aan de planbureaus,
zoals vier jaar geleden ook het geval is geweest. Wat zijn echter de uitgangspunten?
Welke doelstellingen willen wij bereiken? Op welke wijze moet Nederland sterker
worden gemaakt met zo'n beleidsimpuls? Wij lopen hierbij het gevaar een kans
te missen.Neem de Europese aanpak van de interne veiligheid. Het kabinet gaat er
nu mee aan de slag, door de omstandigheden gedwongen. Het is goed om de integrale
kant direct op te pakken. Neem een minister van Europese Zaken, omdat ik denk
dat het van belang is om in een volgende kabinetsperiode het buitenlands beleid
meer tot binnenlandse aandacht te brengen en de integrale organisatie daarvan
te bevorderen. De lijst met voorbeelden is aan te vullen.De heer De Graaf (D66):De heer Melkert heeft ook recentelijk nog het idee van een minister voor
Europese Zaken verdedigd. Ik heb begrepen dat hij terug is gekomen op de gedachte
van een aparte vice-premier voor Europese Zaken. Wellicht is dat toch niet
zo'n goed idee. De vraag is hoe de heer Melkert zich een en ander voorstelt.
Lopen er voortaan op het ministerie van Buitenlandse Zaken drie ministers
rond: Ontwikkelingssamenwerking, Buitenlandse Zaken en Europese Zaken? Is
dat niet te veel van het goede? Kan het niet anders worden georganiseerd door
de rol van de minister van Buitenlandse Zaken wat meer te benadrukken in Europees
verband?De heer Melkert (PvdA):Een vice-premier voor Europese Zaken is geen slecht idee. Die kan wel
eens belangrijk blijken, zeker in verband met het idee van Jacques Delors
om op Europees niveau een coördinatieraad in het leven te roepen, die
met name de voorbereiding op en het vervolg van de Europese Raad voor zijn
rekening neemt. Het kan daarbij van groot belang zijn als alle lidstaten iemand
op het niveau van vice-premier daarin zouden benoemen. Het is goed om dat
op Europees niveau te doen. Afgeleid daarvan zal het ook betekenis hebben
voor Nederland. Dat zal niet op korte termijn gebeuren. Ik heb er wel enige
hoop op dat in de jaren daarna meer aandacht zal ontstaan.Ik zou mij kunnen voorstellen dat een minister van Europese Zaken op kortere
termijn een plaats krijgt op het departement van Buitenlandse Zaken. Naar
mijn mening hoeft het feit dat daar dan meerdere ministers zijn niet noodzakelijkerwijze
een probleem te vormen. Er zal altijd één minister zijn die
verantwoordelijk is voor de portefeuille; lees: het ministerie. De andere
ministers zijn verantwoordelijk voor hun beleidsterrein. Als het mensen zijn
die met elkaar door één deur kunnen – zo'n deur moet natuurlijk
wel wat breder worden gemaakt als zij er met z'n drieën doorheen moeten –
zie ik niet in waarom dat niet zou kunnen. Het kan natuurlijk altijd nuttig
zijn om daarover nog verder te praten. Het leidt in ieder geval tot een levendige
discussie binnen het kabinet. Dat is goed en het tekent ook de goede sfeer
die daar heerst.Ik wil nog één voorbeeld nader toelichten, namelijk dat
van de integrale aansturing. Een voorbeeld bij uitstek is de ruimtelijke ordening.
De PvdA-fractie kijkt met bijzondere belangstelling uit naar het derde deel
van de Vijfde nota ruimtelijke ordening. Wij staan daarin niet alleen. Veel
burgers maken zich zorgen over de inrichting van ons land. Maar liefst 43%
van de bevolking ervaart Nederland als volgebouwd en nog eens 27% als zeer
volgebouwd. Het moet gezegd: Nederland oogt voller dan nodig is. Niet door
het aantal mensen, maar door de nationale halfslachtigheid in het kiezen van
de benutting van de ruimte. Het kabinet dient voor de toekomstige inrichting
van ons land heldere keuzen te maken. Het gaat daarbij om cruciale keuzen
die ook zullen bepalen of de trendbreuken, die hier en daar in het natuur-
en milieubeleid zijn gerealiseerd, tot blijvende kwaliteitsverbetering zullen
leiden. Ook de ontwikkeling van onze steden staat op het spel. Burgers zijn
voor de kwaliteit van het eigen leven, zowel op het gebied van wonen, werken
als welzijn, afhankelijk van mooie en leefbare steden. Suburbanisatie bedreigt
zowel het open platteland als de steden zelf.De PvdA-fractie staat een helder onderscheid voor tussen stedelijk gebied
en landelijk gebied, tussen stad en platteland. Het gaat echter om meer. In
de Vijfde nota gaat het om een actieve ruimtelijke ontwikkelingsplanologie,
waarbij beelden zijn gekoppeld aan acties. Het gaat dan om concrete stappen:
de vitaliteit van het platteland, een veerkrachtig watersysteem, de versnelde
realisatie van de ecologische hoofdstructuur en de ontwikkeling van grootschalige
nationale landschappen. Daarnaast moet de weg naar de duurzame landbouw worden
ingeslagen. Een actief grondbeleid garandeert daarbij de bescherming van de
open ruimte, de leefbaarheid in en rond de steden. De bedrijventerreinen moeten
intensiever worden benut.Kwaliteit is wat wij ons kunnen veroorloven op basis van wat kwantitatief
is bereikt.De heer Van Dijke (ChristenUnie):Vorig jaar heeft mijn fractie in de Kamer het initiatief genomen voor
een nationaal natuuroffensief. Daarover spreekt u helemaal niet. Vindt u dat
niet meer belangrijk?De heer Melkert (PvdA):Jawel. Ik heb gesproken over de ecologische hoofdstructuur, ook in het
kader van eventuele nadere afwegingen die omtrent de uitgavenreserve aan de
orde kunnen zijn. Ik denk ook aan de najaarsnota, die de afgelopen jaren keer
op keer mogelijkheden heeft geboden. Mijn fractie wil daar, samen met andere
fracties en in het bijzonder die van D66, graag naar blijven kijken.De heer Van Dijke (ChristenUnie):De Kamer heeft daarover twee moties aangenomen. De Kamer
heeft dus een duidelijk signaal afgegeven, maar nu doet het kabinet er nog
niets mee. Dat moet u toch ook verdriet doen? Wat voor zin heeft het dan nog
om moties in te dienen? Prikkelt dat u dan niet?De heer Melkert (PvdA):Het indienen van moties heeft wel zin, als je maar lang genoeg volhoudt.
Het prikkelt mij inderdaad wel, maar mijn voorstel is dat wij daar in het
najaar op terugkomen.Voorzitter. Kwaliteit is wat wij ons kunnen veroorloven op basis van wat
kwantitatief is bereikt. De afgelopen jaren zijn wij met de neus op de feiten
van de geïndustrialiseerde voedselproductie gedrukt. Voedselveiligheid
is door steeds meer mensen als basisbehoefte erkend. De voorwaarden daarvoor
zijn nog onvoldoende gegarandeerd door een belangenstrijd in de Europese Unie
en door een gemis aan urgentiegevoel in eigen land. Wij zijn aan de burgers
verplicht lering te trekken uit de kippen-, varkens- en koeiencrisis die wij
hebben beleefd. Een onderzoek naar de ketens en de veiligheidsschakels is
daarom gewenst, zodat in het komend jaar tot verantwoorde verbetering kan
worden besloten.Het gaat om de vraag waar de potentiële risico's voor de voedselveiligheid
schuilgaan. Die kunnen liggen in de productie, in de handel, in de controle,
in de wet- en regelgeving, in het onderzoek of in een combinatie. Naar onze
mening heeft een debat over een voedselautoriteit – in eigen land en/of
in EU-verband – slechts beperkte waarde indien de fundamentele vraag
naar het voorkomen van lacunes in de voedselproductieketen niet wordt beantwoord.
Dan gaat immers voorspelbaar alle aandacht uit naar de institutionele vormgeving
en de daarachter liggende belangen, en heeft de burger het nakijken. Wij stellen
voor dat de Kamer zich op basis van voorstellen door een voorbereidende werkgroep
oriënteert op een goed en transparant vervolg. Aan veilig voedsel kan
niet genoeg aandacht worden gegeven.Ik rond af, mevrouw de voorzitter. Zorgen dat Nederland een plezierig
land blijft waar wij dingen samen blijven doen, met een hoog welvaartspeil
en met voor iedereen toegankelijke hoogwaardige voorzieningen. Wij zijn goed
op weg. Op weg naar toch weer beter.De heer Marijnissen (SP):Ik herinner aan een uitspraak van de heer Melkert in maart dit jaar, namelijk
dat zich betonrot in de pijlers onder de samenleving had genesteld. De heer
Melkert sprak zojuist over bouw van huizen en daarom vraag ik hem of hij ooit
een huis met betonrot zou kopen.De heer Melkert (PvdA):Dat lijkt mij niet verstandig, maar mocht dit toch gebeuren – je
koopt wel eens huizen waar wat aan te repareren valt – dan zou ik spul
zoeken dat je kunt inspuiten in die betonpalen. Zoiets zal vast wel op de
markt zijn. Als ik het goed zie, heeft het kabinet dit ook gedaan, à
raison van 8 mld gulden.De heer Marijnissen (SP):Veel verstand van huizen bouwen heeft de heer Melkert in ieder geval niet,
want bij betonrot gaat het echt over iets anders dan wat weghakken en wat
inspuiten. Moet ik hem zo begrijpen dat met de investeringen die het kabinet
nu voorziet – zo'n 3 mld gulden bovenop wat al bij de voorjaarsnota
was toegezegd, dus zo'n 8 mld gulden in totaal – de betonrot is weggenomen
die hij meende te signaleren in de pijlers onder de samenleving?De heer Melkert (PvdA):Het is mij al eerder opgevallen dat enkele pamflettisten in dit land mijn
uitspraak in aanzienlijke mate uit de context hebben gelicht. Die uitspraak
kan natuurlijk niet los gezien worden van de constatering dat de afgelopen
10 tot 15 jaar enorm is geïnvesteerd in het herstel van de economie en
in het scheppen van draagvlak, waarna vervolgens ook de kwaliteit van voorzieningen
op peil kon worden gebracht. In deze periode is dat versneld doorgezet. Ik
vind het niet terecht – misschien mag ik dat tot u zeggen, met het verzoek
om dat door te geven aan de medepamflettisten – dat er nu een uitspraak
wordt uitgelicht door mensen die nul verantwoordelijkheid hebben willen nemen
in de tijd dat het moeilijk was, in de tijd dat de economie ons aller prioriteit
nodig had, in de tijd dat de werkgelegenheid voorop moest staan om op basis
daarvan de kwaliteitsimpulsen in onderwijs, zorg en veiligheid waar te kunnen
maken, zaken waar wij nu mee bezig zijn en waar het kabinet naar mijn mening
op een verantwoorde wijze in is voorgegaan.De heer Marijnissen (SP):Het staat de heer Melkert natuurlijk geheel en al vrij om hier wederom
de context te schetsen; dat is geen enkel probleem. Ik neem kennis van zijn
woorden. Blijft staan dat hijzelf het grote woord van "betonrot in de pijlers
onder samenleving" heeft gebruikt. Dat is nogal een vaststelling. Wanneer
je partij twaalf jaar in de regering heeft gezeten, komt volgens mij ook de
vraag naar de verantwoordelijkheid voor die betonrot aan de orde. Die stel
ik hier.De heer Melkert (PvdA):Het is heel simpel. Sinds wij het lek van het schip van staat, van de
economie en van de werkloosheid boven water hebben gekregen – dat valt
ongeveer in de eerste helft van het eerste kabinet-Kok – is elk jaar
opnieuw geïnvesteerd in meer verantwoorde kwaliteit van die voorzieningen
die ons zeer na aan het hart liggen, en in het inkomen van de mensen die wat
ons betreft het meest een beroep kunnen doen op de ondersteunende rol van
de overheid. Ik ben er een klein beetje trots op dat dit zo is gelukt, maar
ik weet dat in de jaren van economische malaise en werkloosheid veel van de
rekening is terechtgekomen op de schouders van de mensen voor wie ik samen
met mijn politieke partij wil instaan. Ik denk dat dit ook wel samenloopt
met uw inspiratie. Laten wij die samenhang niet vergeten. Laten wij het dus
niet alleen over die ene kant, maar over beide zijden hebben en dan constateren
dat wij op de goede weg zijn, op weg naar beter.De heer Marijnissen (SP):Wat u zegt is allemaal mooi, maar uw signalering is al van maart jongstleden.
Als toen sprake was van betonrot in de pijlers onder de samenleving, dan vraag
ik mij af of die is opgelost met die investering van 8 mld. Ik denk echt dat
dit bedrag tekortschiet. Ik hoef daarvoor alleen maar in uw eigen verkiezingsprogramma
te kijken; daarin komen namelijk ook hogere bedragen voor. Met andere woorden,
de PvdA heeft zowel de verantwoordelijkheid voor de keuzes die de afgelopen
twaalf jaar zijn gemaakt, met als gevolg de betonrot die u zelf hebt gesignaleerd, als voor de vaststelling dat de begroting die nu wordt gepresenteerd
dit fundamentele probleem van betonrot – en dat is me nogal een beeldspraak! –
wegneemt.De heer Melkert (PvdA):Ik heb geconstateerd dat er problemen waren en dat die groter zouden kunnen
worden als we niet voldoende doen aan de nodige balans. U relativeert de 8
mld aan investeringen in onderwijs, zorg en veiligheid; hoe krijgt u het voor
elkaar! Dit is een zeer gerichte en door ons gewenste impuls voor de verbetering
van de kwaliteit, onder andere van scholen. Laat ik één voorbeeld
geven. Een jaar of vijf, zes geleden begonnen wij over de noodzaak van kleinere
klassen, zodat het beter mogelijk wordt dat op school aandacht komt voor kinderen
die de meeste aandacht nodig hebben. Als ik het goed heb, dan hadden wij toen
te maken met één leraar op 26 leerlingen. Nu hebben we het over
één leraar op 20 leerlingen. Dat zijn geweldige kwaliteitsverbeteringen
op de scholen. Ik kom op scholen met problemen en op scholen met minder problemen,
maar van alle hoor ik dat ze in deze jaren eindelijk meer armslag krijgen.
Wij moeten hiermee doorgaan en wij zullen hiermee doorgaan.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter. Ik begin mijn tweede termijn met een woord van dank aan de
minister-president voor zijn bijdrage en beschouwing in eerste termijn. Ik
heb wel een aantal vragen en opmerkingen.Teruggrijpend op mijn eerste termijn denk ik dat het volstrekt helder
is waar wij, in relatie met de ramp van vorige week, staan als het gaat om
afschuw en waardigheid. Ik denk dat het volstrekt helder is waar wij staan
in de verbeten strijd tegen het internationaal terrorisme. Ik wil hier verder
niets aan toevoegen, omdat dit alleen maar de indruk zou kunnen wekken dat
ik daar iets aan zou afdoen. Ik verwijs naar mijn eerste termijn.Wij hadden een gevoel van onbehagen en van zorg en wij hadden vragen toen
de minister-president afgelopen maandag in verband met het conflict het woord
"oorlog" in de mond nam. Ik denk dat veel mensen dit onprettige gevoel hadden
en hebben. Ik heb de minister-president gevraagd om dit te nuanceren. De conclusie
die ik trek nadat ik hem aandachtig heb beluisterd, is de volgende. Hij heeft
gezegd dat hij het betreurt dat door zijn uitspraken misverstanden zijn ontstaan.
Voortaan zal de Engelse "war on terrorism" door ons vertaald worden als "de
strijd tegen het terrorisme". Dat betekent wat mij betreft dat in de context
van de afgelopen dagen de minister-president een nuancering heeft aangebracht
en het begrip "oorlog" in die context niet meer zal herhalen. Ik vind dat
verstandig. Hij heeft opgeroepen om achter deze discussie snel een punt te
zetten en ik wil daar zeker mijn bijdrage aan leveren.Maar ik moet op een ander punt ook een misverstand wegnemen. Nadat de
minister-president aangaf te betreuren wat hij eerder had gezegd, zei hij
dat het veel erger was dat er met zijn woorden op de loop was gegaan. Dat
is zijn kwalificatie, maar ik trek mij dat niet aan. Als hij het anders bedoeld
heeft, hoor ik dat graag in zijn tweede termijn.De minister-president heeft meer gezegd over dit onderwerp. Hij heeft
gesproken over de toepassing van artikel 5. Wij houden ons, voorzover daar
vanmiddag enig misverstand over zou kunnen bestaan, vast aan de woorden van
de regering tijdens het algemeen overleg van donderdagavond over de betekenis
van artikel 5. Ik geloof dat ook de minister-president rond dat tijdstip heeft
gezegd dat het artikel wel degelijk politieke betekenis heeft, in termen van
solidariteit, maar dat wij ons in het geval van een militaire interventie
nog nergens aan gecommitteerd hebben. Afgezien nog van het feit dat aan de
voorwaarde voldaan moet zijn, namelijk dat er sprake is van een daadwerkelijke
buitenlandse aanval op de Verenigde Staten. De uitlatingen van de regering
waren voor ons reden om met artikel 5 verder geen probleem te hebben. De belangrijkere
vragen komen immers nog.De minister-president heeft gezegd dat die consultatie nog komt. Als er
een beroep op Nederland wordt gedaan, zijn volgens hem de vorm en het tijdstip
onbekend. Maar hij wilde er duidelijk over zijn: Nederland is bereid zijn
deel bij te dragen. Die uitlating ging verder dan die van donderdagavond jongstleden.
Inzake de criteria greep de minister terecht wel terug op termen die hij vorige
week dinsdagavond gebruikte, namelijk waardigheid, precisie en proportionaliteit.
Doel en middelen moeten met elkaar in evenwicht zijn.De prangende vraag is welke ruimte er nog is voor een eigen Nederlandse
afweging, als deze criteria worden toegevoegd aan de politieke kwalificatie
dat wij bereid zijn om ons deel bij te dragen. Wordt de invulling van de criteria
"precisie" en "proportionaliteit" en van de verhouding tussen doel en middel
weliswaar niet formeel, maar mogelijk materieel overgedragen aan de Amerikanen?
Zullen zij het besluit nemen, waarna Nederland niet of nauwelijks enige ruimte
voor een afweging heeft? Ik krijg daar graag een nadere reactie op.De minister-president heeft drie opties geschetst. Ik wil daar een vierde
optie aan toevoegen. Hij sprak over een mogelijke militaire interventie van
de VS alleen, over optreden van de NAVO en over optreden van enkele bondgenoten
met de Amerikanen. De vierde optie zou kunnen zijn de VN met de VS als "leading
nation". Is die optie zo irreëel, dat de minister-president deze niet
noemt?Ik heb nog een vraag over de rol van het parlement. Als er sprake is van
een Amerikaans beroep op de NAVO, vindt de minister-president dat in formele
zin artikel 100 van de Grondwet niet aan de orde is. Wij hebben die conclusie
nog niet getrokken. Wij hebben grondig gekeken naar de grondwetswijzigingen
en de schriftelijke stukken die daaraan ten grondslag liggen. Wij zijn nog
geen formulering tegengekomen, die precies overeenkomt met de woorden van
de minister-president. Eerder zijn wij formuleringen tegengekomen die de ruimte
voor het inroepen van artikel 100 van de Grondwet in relatie tot een eventueel
optreden van de NAVO wel mogelijk maken.Dan kom ik tot de derde optie waarbij het gaat om enkele bondgenoten.
In dat geval is artikel 100 wel van toepassing, inclusief lid 2, zegt de minister-president.
Maar hij zal zich kunnen voorstellen dat dit voor ons een buitengewoon moeilijke
situatie zal opleveren. Wij worden erbij betrokken, maar het betreft niet
artikel 5. Wat moet het parlement dan nog? De minister-president zegt, de
nadruk leggend op het tweede lid van artikel 100: dat is hoogst
waarschijnlijk achteraf, doch wel met een verhaal. Maar het gaat daarbij niet
om niks! Zeker partijen die deze verantwoordelijkheid willen nemen, vragen
maximale informatie en maximale ruimte van de regering om hun verantwoordelijkheid
te kunnen nemen op het moment dat het erop aankomt en niet achteraf. Ik vind
dat wij als parlement onze rol in dezen via alle opties die er zijn niet te
makkelijk weg kunnen en mogen geven.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Ik luister aandachtig naar de heer Rosenmöller, vooral
wat het laatste deel van zijn betoog betreft, maar ik begrijp niet helemaal
hoe hij denkt dat een eventuele actie in die derde optie, een actie van de
VS en enkele bondgenoten – waaronder wij Nederland moeten begrijpen,
omdat die optie anders voor ons niet relevant is – tevoren kan worden
besproken in het parlement. Ik weet dat die spanning steeds bestaat, maar
dat probleem ziet de heer Rosenmöller ook. Gelet op de veiligheid van
mensen, eventueel deelnemende Nederlandse troepen, kan zo'n actie toch niet
tevoren in het openbaar worden aangekondigd? Hoe kan het parlement er dan
tevoren uitvoerig over van gedachten wisselen? Ik weet het antwoord daarop
niet, maar de heer Rosenmöller heeft het er zo moeilijk mee dat hij zegt:
achteraf kan eigenlijk niet. Daar is artikel 100, tweede lid, juist voor bedoeld.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dit verbaast mij, want u had ook die vragen. Op zichzelf is een eventuele
militaire actie via de hele NAVO niet wezenlijk anders dan zo'n actie via
enkele bondgenoten. Dat maakt in essentie niets uit. Het gaat om de situatie
van een voorgenomen militaire actie, in welke vorm dan ook. U had ook vragen
over de rol van het parlement. Is niet de pendant van uw vraag aan mij dat
het parlement geen rol kan hebben als het gaat om informatie over, laat staan
instemming met iets waarvan de minister-president niet weet of het komen gaat,
maar waaromtrent ik hem heb horen zeggen: over uren, dagen of misschien enkele
weken? Ik wil uw vragen wel beantwoorden. Ik heb daar geen sluitend antwoord
op. Ik vind in elk geval dat het onze formele taak als parlement is –
en ook in politieke zin wil ik dit zo beleven – het uiterste te doen
om in het overleg met de regering te bezien hoe wij in zo'n situatie een vorm
kunnen vinden waarbij vooraf zoveel mogelijk de betrokkenheid, de omvang van
wat er gaat gebeuren, de informatie en de eventuele instemming aan de orde
kunnen zijn. Tenzij wij nu zeggen: wij weten eigenlijk al dat het niet kan
en wij leggen ons daarbij neer. Ik ben zover echter nog lang niet.De heer De Graaf (D66):Wij zijn het eens over de noodzaak voor de regering, zoveel mogelijk te
streven naar vooraf verkregen draagvlak in het parlement en informatieoverdracht
aan het parlement, wanneer zich acties voordoen waarbij Nederlanders betrokken
zijn. Alleen wijst de minister-president – en ik begrijp dat omdat er
die spanning is tussen het niet kunnen zeggen en het verkrijgen van draagvlak
in het parlement – nadrukkelijk op het tweede lid van artikel 100, dat
niet voor niets is geschreven. Uit uw woorden proef ik dat, indien zo'n situatie
zich voordoet en het kabinet zegt niet vooraf met het parlement de exacte
toedracht te kunnen wisselen, u er niet mee akkoord kunt gaan, omdat u een
en ander tevoren wil weten. Er kan zich toch een moment voordoen dat wij moeten
zeggen dat het tweede lid van artikel 100 niet voor niets is geschreven, zodat
wij helaas de verantwoording achteraf moeten krijgen?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik ken het eerste en het tweede lid van artikel 100 net zo goed als u;
wij hebben de behandeling van de wijziging van de Grondwet ook nog tamelijk
vers in het geheugen. Er is dus geen misverstand over wat daarin staat. Het
gaat mij in essentie om twee dingen. Ten eerste. Als er een zaak is waarvoor
conform artikel 5 de hulp van de NAVO als totaliteit wordt ingeroepen, is
volgens de minister-president artikel 100 niet van toepassing. Daar heeft
hij mij nog niet van kunnen overtuigen. Ten tweede. Als het gaat om iets wat
een aantal bondgenoten regardeert, is volgens de minister-president artikel
100 volledig van toepassing, waarbij hij er niet voor niets de nadruk op legt
dat dit inclusief het tweede lid is. Ik ken dat tweede lid, maar ik wil maximale
druk op de regering uitoefenen om te bezien of in dit geval het eerste lid
niet zou kunnen worden toegepast.Voorzitter. Ik ben blij met de opmerkingen van de minister-president over
wat de ramp van verleden week teweeggebracht heeft en welke gevolgen deze
in onze multiculturele samenleving nog zou kunnen hebben. Dit was een omissie
in de troonrede, die bij dezen gerepareerd is. Ik had nog concreet gevraagd
of het kabinet in intensief overleg komt of blijft met de betrokken organisaties.
Ik denk dat dit in eerste instantie een taak van minister Van Boxtel is. Ik
had ook nog een concrete vraag gesteld over de privatisering van de beveiliging
van Schiphol. En ten slotte wil ik blijk geven van mijn erkentelijkheid voor
wat de minister-president zei over een hoofdstuk dat nog wel eens een beetje
vergeten wordt, namelijk de Afghaanse vluchtelingen in Pakistan en de steun
die wij UNHCR in dat opzicht zouden moeten geven. Ik vraag de regering, ook
financiële consequenties te verbinden aan het signaal dat wij aan deze
organisatie geven.Voorzitter. Ik stap nu over naar de begroting, waarbij ik een beetje een
probleem heb omdat de minister-president zijn eigen keuze heeft gemaakt bij
de indeling van zijn bijdrage in eerste termijn. Ik respecteer deze keuze
en ik doe er verder niet moeilijk over, maar dit betekent wel dat ik noodzakelijkerwijze
op een aantal punten verder zal ingaan. Maar eerst vraag ik de minister-president
nog, te reageren op mijn pleidooi voor een onderzoek naar de mogelijkheden
om een Tobin-tax in te voeren. Daar komen wij morgen ongetwijfeld op terug.Ik heb mijn algemene oordeel over de begroting gegeven en wij hebben ook
de begroting voor 2002 weer voorzien van een "miljoenennotitie" of tegenbegroting.
Het is interessant om te zien dat uit onze tegenbegroting blijkt dat je een
extra impuls kunt geven aan investeren in combinatie met nivelleren en dat
dit goed kan uitpakken voor de werkgelegenheid. Terecht heeft mijn collega
Melkert zijn zorg over de ontwikkeling van de werkgelegenheid volgend jaar
uitgesproken. Nog interessanter is het dat zo'n extra impuls mogelijk is zonder
lastenverlichting, maar met lastenverschuiving. Dat is ook wel een keer nodig.
Na acht jaar Paars staat de teller op 30 mld gulden en wij zijn er echt
een voorstander van, lastenverlichting niet te financieren uit de ruimte die
er is, maar uit lastenverzwaring, zodat wij per saldo de politiek van lastenverschuiving
kiezen. Er doet zich hiervan in de begroting ook een aardig voorbeeld voor.
Ik had het in een interruptie al even over de vennootschapsbelasting. Er is
ooit wel een relatie gelegd tussen een grootverbruikersheffing voor ondernemers
als het gaat om energie en verlaging van de vennootschapsbelasting. Waarom
wordt er wel gekozen voor verlaging van deze belasting en niet voor het invoeren
van zo'n grootverbruikersheffing? Zeker na het oplopen van de kleinverbruikersheffing
is dit toch iets waarbij wij ondernemend Nederland, sterk in zijn concurrentiepositie,
een bijdrage mogen vragen.Een tweede element in onze tegenbegroting en zeker in het fiscale pakket
dat wij hebben samengesteld, is dat wij echt bewust gewerkt hebben aan een
fiscaal alternatief dat een enorme stimulans voor moderne arbeidspatronen
zou betekenen.Dit kabinet heeft op dit punt een eerste stap gezet, maar wij zullen de
fiscale stimulans voor moderne arbeidspatronen verder moeten ontwikkelen.
Met onze plannen zullen de fulltimers van vandaag zonder evenredig loonverlies
korter kunnen gaan werken, terwijl degenen die de stap naar werk nog zouden
moeten zetten, daarbij maximaal worden gestimuleerd. Kortom, je zou dit de
fiscale ondersteuning voor het combinatiescenario kunnen noemen.De minister-president zal morgen nog ingaan op datgene wat ik heb gezegd
over de inkomensverschillen. Verkleining van de inkomensverschillen beantwoordt
niet alleen aan een breed levend rechtvaardigheidsgevoel. Deze verkleining
zou deels een antwoord op de toegenomen en nog steeds toenemende sociaal-economische
gezondheidsverschillen zijn. Mensen met een hoge sociaal-economische status
leven gemiddeld twaalf jaar langer in een goede gezondheid dan mensen met
een lage sociaal-economische status. Dit voorjaar rapporteerde de commissie-Albeda.
Zij hield een pleidooi voor een veelvoud aan maatregelen om deze verschillen
te verkleinen, hetgeen uiteraard ook een beroep op de gezondheidszorg zou
verminderen en de kosten voor de gezondheidszorg zou verlagen. Als gezondheid
ons grootste goed is, dan moet het idee om zoveel mogelijk mensen een kans
te geven er een zo goed mogelijke gezondheid op na te houden, het kabinet
aanspreken. Natuurlijk dragen de burgers een eigen verantwoordelijkheid. Graag
krijg ik een reactie op mijn opmerkingen over wat je de klassieke tweedeling
zou kunnen noemen.De relatie tussen sociale en zorgpolitiek wordt alleen maar sterker. Zowel
de WAO-discussie als de discussie over het nieuwe zorgstelsel is ervan doortrokken.
Dit zijn precies twee vraagstukken die dit kabinet echt niet heeft opgelost.
Er was niet de politieke moed om stappen te zetten in de richting van die
ene basisverzekering met risicosolidariteit en, zeg ik met de heer Melkert,
inkomenssolidariteit als uitgangspunt. Datzelfde geldt voor de WAO-discussie,
ook een debat met een baard: vier verloren jaren met de rekening voor het
volgende kabinet. Dat kan namelijk in zijn eerste jaar de miljoenste WAO'er
verwelkomen en dat is toch eigenlijk een sociale schande.Voorzitter: WeisglasDe heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter. Ik kom te spreken over een enkel onderwerp betreffende het
onderwijs. Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst, zegt het eeuwenoude spreekwoord.
Voor een goede toekomst is echter goed onderwijs een absolute noodzaak. Met
het onderwijs van vandaag is dat geen vanzelfsprekendheid. Dat ziet de regering
ook. In de hoofdlijnen staat: Zowel het onderwijs als het onderzoek heeft
te maken met personele tekorten, ondeugdelijk of onvoldoende materiële
voorzieningen en een gebrek aan maatwerk. Ziehier de meest harde, zelfkritische
noot die ik in ieder geval het afgelopen weekend heb kunnen vinden. De vraag
is: wat gebeurt er? Wij waren geschokt toen wij vorige week in het SCP-rapport
lazen dat 40% van de jongeren de startkwalificatie niet haalt en dus voortijdig
afhaakt. Dat vraagt om zeer gerichte maatregelen. Dit zeggen wij niet voor
het eerst. Ik herinner mij het debat over het multiculturele drama van anderhalf
jaar geleden goed. Dat onderwerp was toen een hype, maar de aandacht ervoor
zakte weer weg. Ik herinner mij de motie die ik bij dat debat heb ingediend
en die de Kamer heeft gesteund. Die motie betrof leerlingbegeleiders. Zij
was gericht op het begeleiden van de zwakste groepen op de scholen voor basis-
en voortgezet onderwijs. Er is echter niets met de motie gebeurd. Misschien
moet ik met Melkert cynisch vragen: kan de regering bevorderen dat er binnen
vier jaar een expertmeeting over wordt gehouden? Zo horen wij echter niet
met dit soort vraagstukken om te gaan, zeker niet als wij ze als serieuze
problemen beschouwen. Ik vraag dus echt om actie van het kabinet op dit punt.Dan het lerarentekort. Het aantal aanmeldingen dit studiejaar voor de
pabo is 15% lager dan dat van vorig jaar. Het kabinet is dus echt te passief
als het gaat om maatregelen om het probleem van het tekort aan leerkrachten
op te lossen. Wij stellen invoering van functiedifferentiatie, gecombineerd
met het aanstellen van ondersteunend personeel, voor. Hiermee is op beperkte
schaal een aantal goede ervaringen opgedaan. Breidt het aantal experimenten
uit, zeg ik tegen het kabinet. Verder stellen wij voor: invoering van een
arbeidspool voor leraren met een kleine aanstelling. Een volledig contract
bij een regionale pool maakt hen op verschillende scholen inzetbaar. Verbindt
verder aan het concept van de brede school kinderopvang, specifiek voor het
onderwijs. Daarmee kan een deel van de stille reserve worden aangeboord.Voor studenten moet gericht worden gewerkt met een bonusstelsel, waardoor
het werken of het blijven werken in het onderwijs wordt gestimuleerd. Verhoog
de stagevergoeding, zoals ook in de zorg is gebeurd.De cao voor de zorg is goed. De macro-economische verkenning beziend,
is zij echter onvoldoende gedekt. Er moeten mogelijk nog honderden miljoenen
guldens bij. Het zal toch niet zo zijn dat de wachtlijstgelden straks moeten
gaan concurreren met geld dat nog moet worden bijgeplust om die op zichzelf
goede cao te financieren.Ik maak een enkele opmerking over het milieubeleid. Duurzaamheid is een
begrip dat niet langer alleen door groene partijen wordt gebruikt, en dat
is winst. Hetzelfde geldt voor begrippen als vergroening van de belastingen,
alternatieve schone energie, biologische landbouw en veilig voedsel.
Maar duurzaamheid belijden betekent nog geen duurzaam beleid. Het paarse kabinet
heeft het op een aantal punten echt lelijk laten afweten. Juist de enorme
toename van de welvaart bood een ideale gelegenheid om op dit punt een trendbreuk
te realiseren in ons denken en handelen. Nagenoeg op alle terreinen liggen
wij achter op schema, worden de doelstellingen niet gehaald. Soms is de richting
waarin wordt gewerkt goed, maar is het tempo te laag. Soms is de ingeslagen
weg ook echt verkeerd.Ik begin met het goede nieuws. Het goede nieuws kwam uit Bonn. Gelukkig
zal het Kyotoprotocol toch worden uitgevoerd. Wat de daadwerkelijke effecten
op de reductie van CO2-uitstoot betreft is op de afspraken als
zodanig wel wat af te dingen, maar het is een eerste, cruciale stap op weg
naar verdere, wereldwijde verduurzaming van de economie. Dat de VS het hier
hebben laten afweten, is een echte teleurstelling, maar het akkoord is van
meer dan symbolische betekenis. Ik sluit mij aan bij collega Dijkstal: het
is een groot compliment voor minister Pronk als voorzitter van die conferentie.Dat mag ons niet afleiden van de realiteit in eigen land, want wij lopen
achter bij het realiseren van de CO2-doelstelling. De Milieubalans
van het RIVM is daar duidelijk over. Er wordt gesproken van een toename vorig
jaar van 1%. Zo komen wij niet aan een daling van 6% tussen 2008 en 2012.
Dat geldt ook voor de doelstellingen voor duurzame energie. De doelstelling
voor 2000 was 3%. Wij zitten in 2001 op slechts 1,3%. Dat vraagt dus om extra
investeringen. Die extra investeringen zien wij niet in de begroting. Hoe
gaat het kabinet daarmee om? Over de grootverbruikersheffing heb ik reeds
gesproken.Voor Schiphol vroeg collega Melkert drie jaar geleden om een schoonschipnotitie.
Die notitie is er gekomen, maar schoner werd het er niet. Schiphol kreeg zelfs
een boete van 5 mln gulden voor het overtreden van de wet. De nieuwe wet luchtvaart
moet de milieugrenzen voor de toekomst gaan vastleggen. Er komt een gelijkwaardige
vertaling van de grenzen die eerder in de PKB zijn vastgelegd. Wij gaan geluid
meten in plaats van berekenen. Maar wat een gedoe over het aantal meetpunten
en de plek waar ze staan! Hier heerst een sfeertje van angst voor de werkelijkheid,
voor de feiten, en dat bevalt mij van geen kant. De vlucht in de techniek
en de complexiteit maakt effectieve controle nagenoeg onmogelijk. Waar blijft
het advies van de commissie-Berkhout over het laatste kabinetsvoorstel over
de meetpunten? In de begroting lees ik: "Aan een lange periode van verhitte,
gepolitiseerde debatten is een eind gekomen". Ik zeg tegen het kabinet: niet
te vroeg juichen. Ik wil hier volstrekte openheid. Ik wil geen verkenningen
waarin dat staat, ik wil een kabinet dat het doet.De kans op ongevallen met een vliegtuig is gestegen. Het RIVM spreekt
van een verdubbeling en hekelt terecht het feit dat in de nieuwe wet luchtvaart
geen norm voor dit gevaar, het zogenaamde groepsrisico, is opgenomen. Alleen
een norm in de wet maakt de luchtvaart niet veiliger, maar handhaving en controle
van de norm die het risico op ongevallen weergeeft, geven wel duidelijkheid
over de vraag of die veiligheid toe- of afneemt. Wij hebben behoefte aan die
duidelijkheid. Om over de mensen die in de omgeving van Schiphol wonen maar
niet te spreken.Voorzitter. Vorig jaar heeft de Kamer op initiatief van de collega's Melkert,
De Graaf en ondergetekende gepleit voor een natuuroffensief. Ik zie de heer
De Graaf protesteren. Ik bedoel natuurlijk De Graaf, Melkert en ondergetekende.
Je leert je pappenheimers kennen. Politiek met een kleine p, zei zijn partijgenoot
eerder, maar goed. Een grote coalitie van maatschappelijke organisaties, milieubeweging,
ANWB en alles wat ertussen zit, hebben het initiatief gesteund en het concreet
ingevuld. In plaats van het offensief te steunen, mee te spelen en te scoren,
houdt het kabinet de bal echter vooral tegen. Terwijl de Kamer zich had uitgesproken
voor 200 mln gulden dit jaar en 500 mln gulden volgend jaar, doet het kabinet
voor 2002 niets, als ik de begroting goed lees. Het kabinet is hierover ook
niet helemaal open. In de hoofdlijnen staat weliswaar dat er 100 mln gulden
beschikbaar is gesteld, maar je moet niet in de plannen voor volgend jaar
opnemen, wat voor dit jaar is toegezegd. Hoewel de troonrede zelfs spreekt
van een impuls in de ecologische hoofdstructuur, kunnen wij geen enkele impuls
vinden. Ik wil dit vuiltje echt morgen of vandaag bij de algemene beschouwingen
wegwerken, want wij mogen de natuur niet vergeten, als wij ons land een beetje
leefbaar willen houden.Als ons de eerste maanden van dit jaar iets beroerd heeft, dan is het
wel de crisis in de landbouw. Ik noem bijvoorbeeld varkenspest, BSE en MKZ.
Als ons toen één ding duidelijk moet zijn geworden, dan is het
dat wij met het landbouwbeleid echt de verkeerde weg zijn ingeslagen. Dat
is dus niet de goede weg met een beetje meer, maar het was vanuit het verleden
de verkeerde weg. In Europa klinkt de roep om ecologisering luider en luider.
Nu nog de maatregelen. Ook de boeren zelf zien dat een omslag in hun belang
is. Het moet afgelopen zijn met het voortdurende gesleep van dieren, met een
beleid waarin de kwantiteit en niet de kwaliteit wordt beloond en waarin overschotten
worden gedumpt. Juist Nederland als landbouwland kan daarin een belangrijke
rol spelen. Eerlijkheid in de handel, kwaliteit van het voedsel en welzijn
van dieren, die horen centraal te staan. Wij zien graag dat er binnen de EU-regels
nu al voor meer producten kwaliteitseisen gesteld worden en als boeren inkomenssteun
willen verkrijgen Wij willen een deel van de inkomenssteun inzetten voor landschaps-
en natuurbeheer, uitgevoerd door diezelfde boer. Ten slotte nog een oud conflictpunt:
wij willen de subsidies voor biologische landbouw handhaven en niet afschaffen.
Ik wil op deze punten wederom een reactie.Wij hebben de afgelopen vier jaar als fractie van GroenLinks oppositie
gevoerd tegen het tweede paarse kabinet. Je kijkt op een gegeven moment met
die bril op naar de hoofdlijnennotitie. Natuurlijk, het zij gezegd, het is
een paarse hoofdlijnennotitie. Maar als je je eigen werk van de afgelopen
jaren nog een beetje in herinnering roept, kom je daar op niet onbelangrijke
punten – zelfs op de hoofdlijnen van het beleid – een aantal GroenLinkse
puntjes tegen. Was het niet Ineke van Gent die zei: huurders hoeven bij vertrek
verbeteringen niet meer ongedaan te maken? Oftewel: klussen moet lonen. Met
steun van de meerderheid van de Kamer staat dat nu in de hoofdlijnennotitie.
Was het niet Mohammed Rabbae die als één van de eersten pleitte
voor verlaging van de leerplichtige leeftijd in het basisonderwijs naar 4
jaar? We komen het niet alleen tegen in de hoofdlijnennotitie, maar zelfs
in de troonrede. Hebben we niet enige bijdrage gehad aan de deeltijdwet en
aan datgene wat nadien de Wet arbeid en zorg is geworden, die per 1 januari
a.s. ingaat? Had Ab Harrewijn niet de gedachte om die vervuilers met betrekking
tot de WAO-instroom die daarin een belangrijke rol spelen, openbaar te maken?
Nu gaat de heer Melkert natuurlijk zeggen dat het allemaal zo slecht niet
is.De heer Melkert (PvdA):Dat wilde ik niet zeggen. Wie ben ik om dat te zeggen. Maar waar pleit
u nu voor? Waar moet het naartoe met dit land?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Nu bent u iets te vroeg. Ik zeg niets meer of minder dan dat een aantal
van onze ideeën kon bogen op een meerderheid in de Kamer, zodat voor
een deel zelfs het werk van de oppositie kan lonen. Ik geef toe dat het minimaal
is. Dat rechtvaardigt dus ook een heel dikke tegenbegroting, maar de minimale
resultaten van een en ander zijn terug te vinden in de hoofdlijnen van het
achtste paarse regeringsjaar. Die kleine stap willen wij hier memoreren.De heer Melkert (PvdA):De heer Rosenmöller vertrouwt op een verder opgaande lijn tijdens
Paars 3. Is dat de boodschap?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Neen, ik vertrouw erop dat de kiezer dit weet te waarderen en dat er dus
niet negatief over oppositie wordt gedaan. Dat gebeurt soms. Wij leggen onze
plannen en ook de GroenLinks-zaken die in de hoofdlijnennotitie staan voor
aan de kiezer. Het is de kiezer die vervolgens oordeelt. Daarna zullen wij
wel zien of de heer Melkert straks een van de belangrijke mensen van dat derde
paarse kabinet wordt. Ik begrijp zijn ambitie. Ik respecteer dat, maar de
heer Melkert moet toch nog even wachten tot 15 mei.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter. Ik kreeg het gevoel dat de heer Rosenmöller zou gaan
zeggen dat hij, achteraf bekeken, deel had kunnen nemen aan dit kabinet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Neen, de heer Dijkstal heeft slechts de desbetreffende passage beluisterd,
maar ik heb er een aantal dingen vóór gezegd.Voor de heer Dijkstal en sommige anderen: ik vat Paars als volgt samen.
Er is sprake van een toenemende welvaart, maar ook van een toenemend onbehagen.
De komende periode gaat het ons erom de welvaart te behouden en het onbehagen
te keren. Dat vraagt om een nieuwe agenda, een nieuw evenwicht in de verdeling
van de welvaart, nationaal en internationaal. Dat zal de participatie hier
verhogen en daar de stabiliteit en de democratie kunnen versterken. Er moet
een nieuw evenwicht komen in de verhouding tussen kwantiteit en kwaliteit,
tussen welvaart en welzijn. Een extra impuls is nodig voor zorg, onderwijs,
natuur en milieu en samenlevingsopbouw, als tegenwicht tegen de te sterke
economisering van de samenleving. Dat betekent een nieuw evenwicht binnen
een solide financieel kader, met oog voor de realiteit van de economische
groei. Er moet prioriteit worden gegeven aan investeringen. Er moet aandacht
komen voor onze schuld. Er moet geen sprake zijn van het verlichten, maar
van het verschuiven van de lasten. Dat vraagt ook om een nieuw evenwicht tussen
publiek en privaat. Een uitdagende overheid moet haar taken hernemen, maar
vooral ruimte geven aan mensen en organisaties, zodat zij hun eigen keuzes
kunnen maken en hun verantwoordelijkheden kunnen dragen.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter. Ik dank de minister-president zeer nadrukkelijk voor de uitvoerige
wijze waarop hij is ingegaan op de problematiek van de terroristische aanslagen
in de Verenigde Staten en alles wat daar verder mee annex is. Eigenlijk geeft
dit mij geen enkele aanleiding tot het maken van een opmerking, want ik vind
dat de minister-president en het kabinet wat dit betreft de juiste weg volgen.
Ik zit wel met het probleem dat wij een informatieachterstand hebben. Dat
zullen wij ook altijd wel een beetje blijven houden. Ik heb dankbaar genoteerd
dat het kabinet, zodra dat mogelijk is, de Kamer zeer adequaat zal proberen
te informeren, zodat wij weloverwogen ons werk kunnen doen.Ik bied mijn verontschuldigingen aan voor een misverstand dat ik in eerste
termijn heb veroorzaakt. Achteraf is mij gebleken dat ik over staatssecretaris
Benschop heb gesproken als de staatssecretaris van Economische Zaken. Dat
heeft twee vervelende misverstanden opgeleverd. Ten eerste denkt de heer Benschop
nu dat hij geschikt zou zijn geweest voor Economische Zaken. Voorts lijkt
het erop dat ik de heer Ybema zou hebben geprezen. Beide heb ik in eerste
termijn niet gedaan. Ik wil wel gezegd hebben dat ik veel waardering heb voor
de wijze waarop staatssecretaris Benschop in Europa heeft geopereerd. Ik heb
ook waardering voor de manier waarop staatssecretaris Ybema de buitenlandse
handel heeft behartigd. Ik heb trouwens überhaupt veel waardering voor
de bewindslieden van EZ.Ik begin met het financieel-economisch beleid. Eerst de begrotingspolitiek.
Ik ben dankbaar voor de moeite die het kabinet, in het bijzonder de minister
van Financiën, heeft willen nemen om in de stukken de verschillende vormen
van begrotingspolitiek over een lange reeks van jaren te beschrijven en wat
sinds 1994 het kenmerk is van wat in het jargon heet "een trendmatig begrotingsbeleid".
Dat kent drie vaste kernpunten: het meerjarige reële uitgavenkader, de
behoedzaamheid bij macro-economische uitgangspunten en het ene hoofdbesluitvormingsmoment.
Later zijn daar de afspraken over de uitgavenreserve en de beoordelingscriteria
voor meevallende inkomsten bij gekomen, de meevaller- en tegenvallerformules.Die politiek heeft zeer gunstige resultaten gehad, maar één
element blijft meestal onderbelicht en dat is volgens mij toch uitermate belangrijk.
Dat is de disciplinerende werking van een dergelijke begrotingspolitiek. Zij
is disciplinerend voor het kabinet, voor de departementen, voor derden in
de samenleving en voor het parlement, en dat geldt in ieder geval voor de
coalitiefracties. En zo hoort het ook. Bovendien is dankzij deze methode meerjarige
zekerheid en voorspelbaarheid ontstaan. Dat is cruciaal voor bijvoorbeeld
buitenlandse investeerders. De ronduit goede resultaten van het
kabinetsbeleid op financieel-economisch terrein, waarnaar ik in de eerste
termijn heb verwezen, zijn in wezen te danken aan drie factoren: de gunstige
wind, de verstandige beslissingen en vooral de discipline. Om die reden wil
ik dan ook met veel klem blijven pleiten voor het voortzetten van die begrotingspolitiek,
die behoedzaamheid en die financiële degelijkheid bij besluiten en besturen.Ook in economische zin zijn belangrijke resultaten geboekt. Wij hebben
het er vandaag nog niet over gehad, maar wij beschouwen in deze kabinetsperiode
het nieuwe belastingstelsel als een uitermate belangrijke stap voorwaarts.
Ik heb overigens betreurd dat GroenLinks zo'n belangrijke stap niet heeft
kunnen steunen. Ik zie dat de heer Rosenmöller opstaat. Hij hoeft niet
uit te leggen waarom dat toen niet zo was. Dat weten we nog wel, maar het
is wel jammer.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb nog een vraag over de Zalmnorm. Hoe kijkt de heer Dijkstal vanuit
dit uit zijn mond zeer begrijpelijke pleidooi aan tegen hetgeen de collega's
van de Partij van de Arbeid voor de lange termijn in hun verkiezingsprogramma
hebben geschreven? Vindt hij dat scenario even degelijk als dat wat onder
twee paarse kabinetten is gevolgd?De heer Dijkstal (VVD):Ik heb mijn lichte zorg uitgesproken over de financiële kant van
het ontwerpprogramma. Dat kwam deels omdat niet altijd duidelijk was waar
de dekking voor een lange reeks van voorstellen was gevonden. Als ik het goed
heb begrepen, wordt daar verder een voorzetje genomen op een andere formule
voor meevallende inkomsten, mits die een bepaald overschot te boven gaan.
Het is iets in die geest. Ik zit daar niet op te wachten. Ik wil de discussie
ook niet uit de weg gaan, maar ik denk niet dat het verstandig is.Behalve het nieuwe belastingstelsel zijn op economisch terrein de verdere
versterking van de economische infrastructuur, de stimulering van de nieuwe
technologieën, in het bijzonder de ICT en de biotechnologie, en de ontwikkeling
van de kenniseconomie van belang geweest. Daar zullen wij in de toekomst nog
plezier van hebben. Dat betreft overigens niet alleen onderwijs. Daar horen
ook andere departementen bij. Ik vind het in ieder geval van belang dat met
name in het onderwijs een aantal structurele veranderingen in werking is gezet.Ik sta hier echter niet zonder zorg. Ik zal preciezer zijn: helaas zijn
de zorgen die ik vorig jaar als enige in dit huis heb uitgesproken alleen
maar groter geworden. Dat betreft allereerst de terugvallende economische
groei. Ik heb daarvoor gewaarschuwd en het is helaas gebeurd. Het kabinet
verwacht nu voor het volgende jaar 2%. Ik baseer mij nu op de macro-economische
verkenningen. Is dit een tijdelijke terugval of moeten wij een structurelere
ontwikkeling vrezen? Dat is de kernvraag. De heer Wellink van De Nederlandsche
Bank heeft gezegd dat dit naar zijn mening vooral afhankelijk is van het consumentengedrag
in de Verenigde Staten. Als daar consumentenuitval plaatsvindt, heeft dat
effect op de wereldeconomie en dus ook op de onze. Dan kan het inderdaad wel
eens wat langer duren. Vanzelfsprekend is daar de huidige onzekerheid waarin
wij verkeren, bijgekomen. Die onzekerheid roept grote vragen op, bijvoorbeeld
over het consumentengedrag in de Verenigde Staten en trouwens niet alleen
daar.De krapte op de arbeidsmarkt was vorig jaar ook al zichtbaar. Om die reden
is het rapport-Van Rijn opgesteld. Die krapte heeft iets paradoxaals. Omdat
het ons zo goed gegaan is, omdat de welvaart zoveel sprongen voorwaarts heeft
gemaakt, heeft dat een krapte op de arbeidsmarkt gecreëerd. Die krapte
geldt zowel voor de overheid in het onderwijs, de zorg, de veiligheid en andere
sectoren, maar ook in de marktsector. Die krapte vormt een regelrechte bedreiging
voor de groei in de komende periode.De te hoge loonontwikkeling hoort daar zeker bij. Ook daarvoor heb ik
vorig jaar gewaarschuwd. Nu lees ik weer in de kranten dat de heer De Waal
4% loonstijging echt niet te hoog vindt. Ik vind dat op dit moment echt wel
te hoog. Na 1997 heeft zich een trendbreuk voorgedaan in de gematigde loonontwikkeling
met als consequentie een verslechtering van onze concurrentiepositie. Dat
kunnen wij op dit moment echt niet hebben. Ik heb met genoegen kennisgenomen
van de mededeling van de minister-president dat het kabinet nu meer dan vorig
jaar meent een verantwoordelijkheid te hebben in het aandringen op loonmatiging.
Als ik hem goed begrepen heb, wordt dat een van de punten van inzet in het
najaarsoverleg. Daar ben ik blij mee, want dat moet gebeuren.Zeker tegen de achtergrond van de inflatieontwikkeling moet dat gebeuren,
hoewel ik daarover in dubio ben. Vorig jaar was de verwachting in de macro-economische
verkenningen voor dit jaar 3,5%. De uitkomst wordt nu geraamd op 4,5% tot
4,75%. Hoe komt het dat wij ons toen zo vergist hebben? Ik vraag dit, omdat
de raming voor volgend jaar volgens het CPB en het kabinet 2,5% is. Blijft
het daarbij of moeten wij eigenlijk al weer rekening houden met risico's op
dat punt? Daarbij hoort een vraag die niet gemakkelijk te beantwoorden is,
maar die ik toch wil stellen. Welke sturing denkt het kabinet aan zo'n proces
te kunnen geven? Welke instrumenten zijn er op korte termijn? Op langere termijn
is dat vaak niet zo moeilijk, maar wel op korte termijn. Kan de minister-president
daarop ingaan?De conclusie van deze sombere mededelingen is, dat voorzichtigheid geboden
is. Hoe moet zich die voorzichtigheid vertalen in het werk dat wij hier vandaag
doen? Met de kennis van vandaag ziet de VVD-fractie geen aanleiding de begroting
nu te wijzigen. Een van de voordelen van het trendmatige begrotingsbeleid
is dat in goeie tijden, maar ook in minder goeie tijden je van datzelfde systeem
blijft uitgaan. Je hoeft dan niet bij elk tegenwindje daarin verandering aan
te brengen. Zo versta ik tot nu toe ook het kabinet. Ik ben het daarmee eens,
zij het dat wij het nu niet het moment vinden om te pleiten voor extra uitgaven.
Dat is een politieke keuze van de VVD-fractie. In het verleden hebben wij
dat wel eens anders gedaan, want ook bij ons leven natuurlijk nog allerlei
wensen die vervuld moeten worden. Toch lijkt het ons nu verstandiger, het
te laten bij de uitgavenintensivering die het kabinet gedaan heeft en niet
voor meer te pleiten.Er is nog één omstandigheid waarmee wij rekening moeten
houden. Wat doen wij als wij, met name door de omstandigheden in de Verenigde
Staten, te maken krijgen met een ernstige economische terugval?
Mij dunkt dat dan de meest normale wijze van handelen zou zijn, dat het kabinet
zich daarop op dat moment bezint, zijn verantwoordelijkheid neemt en met voorstellen
komt, dat de Kamer haar verantwoordelijkheid neemt, over die voorstellen met
het kabinet in debat gaat en tot conclusies komt. Daarmee zit ik een beetje
op de lijn die de heer Melkert uitstippelde. Later dit najaar hoop ik daarover
meer te weten.De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal ziet het goed wat de procedure betreft. Ik heb echter
nog een inhoudelijke vraag. Hij verwees naar zijn verzamelde economische werken.
Hij heeft vorig jaar inderdaad gezegd dat de economische groei misschien kan
afvlakken. Hij heeft daaraan in mijn herinnering nog iets toegevoegd. Om de
loonkostenontwikkeling niet te laten doortikken in de collectieve uitgaven,
zou er volgens hem misschien gedacht moeten worden aan het aantasten van de
koppeling. Vindt hij dat nog steeds of vindt hij dat iets wat het kabinet
dient te overwegen? Houdt hij het aantasten van de koppeling achter de hand
om op de rem te gaan staan in omstandigheden die zich daarvoor zouden kunnen
lenen? Kortom, denkt hij nog steeds dat het inderdaad niet uit te sluiten
is dat de mensen met de laagste inkomens even pas op de plaats moeten maken?De heer Dijkstal (VVD):In zeer sombere situaties, waaraan ook de heer Melkert refereert, mag
geen enkel instrument op voorhand uitgesloten worden. Ik pleit nu echter niet
voor het loslaten van de koppeling.De heer Melkert (PvdA):Ik hoor de heer Dijkstal niet de clausule aanbrengen dat bij het eventueel
loslaten van de koppeling niet de mensen met de lagere inkomens het kind van
de rekening mogen worden.De heer Dijkstal (VVD):Ik kan de bedoelde situatie, ook in haar ernst, niet overzien. Ik wens
daarom niets uit te sluiten. Ik ga straks uitgebreid in op de arbeidsmarkt.
De heer Melkert zal dan ook opmerken welk krankzinnig probleem wij in Nederland
kennen met krapte aan de ene kant en een arbeidspotentieel van ook mensen
met uitkeringen aan de andere kant. Wij zullen alles onder ogen moeten zien.De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal sluit niets uit. Ik ben benieuwd wat hierover straks
in het verkiezingsprogramma van de VVD zal staan. Wij zullen daarover zeker
verder in discussie treden.De heer Dijkstal (VVD):Over het functioneren van de arbeidsmarkt merk ik het volgende op. Het
blijft een zeer wonderlijk verschijnsel in dit land dat wij naar de beste
schattingen 700.000 inactieven hebben die zouden kunnen werken, maar die wij
om de een of andere reden niet naar die arbeidsmarkt toe krijgen. Daarnaast
zitten er meer dan 900.000 mensen in de WAO en ongeveer 200.000 in de bijstand
en de WW, met een ontheffing van de sollicitatieplicht. Dat is een raar probleem
voor een land dat veel krapte op de arbeidsmarkt kent. De vraag is natuurlijk
hoe dat aangepakt moet worden. Er moet in ieder geval een grote inzet worden
gepleegd op de bestrijding van de armoedeval. Wij hebben vaker over dat onderwerp
gesproken in de Kamer. De cijfers leren ons dat in de periode van 1995 tot
nu de armoedeval slechts groter is geworden. De bedoeling was echter om die
kleiner te maken. Wij zullen moeten denken aan een versobering van de regelingen.
Ik noem de VUT-regeling, waarbij die versobering hier en daar al is ingezet.
Ik denk ook aan de WAO, waarbij wij wachten op advies van de SER naar aanleiding
van de Donner-rapportage.De heer Melkert (PvdA):Ik hoor de heer Dijkstal spreken van een versobering van de regelingen,
waaronder de WAO. Wat bedoelt hij daarmee?De heer Dijkstal (VVD):Een drastische wijziging van deze regeling. Wat ik precies bedoel, zullen
wij uitgebreid bediscussiëren als het advies van de SER en het kabinetsstandpunt
voorliggen. Als de heer Melkert toch een beetje nieuwsgierig is, raad ik hem
aan om de voorstellen van de heer Wilders van de laatste drie jaar door te
lopen.De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal doelt niet op een verlaging van de uitkeringen?De heer Dijkstal (VVD):Ik doel nergens op, behalve op wat wij reeds op tafel hebben gelegd.De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal kan toch wel de vraag beantwoorden of het gaat om verlaging
van de uitkeringen? Of moeten wij de heer Wilders vragen om dat toe te lichten?De heer Dijkstal (VVD):Nee. De heer Melkert kan gewoon het rapport-Donner lezen. Het gaat om
de knip in het systeem. De heer Melkert weet precies wat die betekent. Voor
mensen die niet geheel arbeidsongeschikt zijn, komt er een totaal andere methodiek.
De heer Melkert kent ook de uitkomsten van de Donner-voorstellen. Het komt
neer op een versobering van de regeling.De heer Melkert (PvdA):De heer Dijkstal spreekt dus van een verlaging van de WAO-uitkeringen?De heer Dijkstal (VVD):De commissie-Donner stelt een knip voor.De heer Melkert (PvdA):Het is niet interessant wat Donner voorstelt. Het is interessant wat de
VVD-fractie voorstelt.De heer Dijkstal (VVD):Wij vinden het een goed idee. Wij hopen dat de SER het ook een goed idee
vindt en dat het snel kan worden uitgewerkt. Dat valt onder andere onder de
term "versobering".De heer Melkert (PvdA):Verlaging dus van de uitkeringen.De heer Dijkstal (VVD):Een effectievere fraudebestrijding lijkt ons ook geboden, alsook een betere
uitvoering door de sociale diensten en de andere uitvoeringsinstellingen.
Dat is allemaal gericht op het activeren van ongeveer 2 miljoen mensen die
niet aan het werk komen of die niet aan het werken gaan.In dat kader past ook een herbezinning op het functioneren van de arbeidsmarktinstrumenten
ad 14 mld. Ik geloof dat de positie die ik inneem een beetje tussen die van
de heer Melkert en die van de heer De Hoop Scheffer in zit, getuige ook het interruptiedebat dat hierover heeft plaatsgevonden. Ook ik vind dat
de inzet die indertijd gekozen is om met name langdurige werklozen te activeren
een goede inzet is geweest. Die inzet heeft ook effect gehad. Als het nodig
is, moeten wij dat ook blijven doen. Ik vind wel dat de arbeidsmarktsituatie
inmiddels totaal van karakter is veranderd. De inzet van een belangrijk deel
van de middelen moet verschoven worden naar aanbodstimulering op de arbeidsmarkt.
Wij komen daar uitgebreider op terug bij de behandeling van het rapport "Toekomst
van het arbeidsmarktbeleid" dat inmiddels van een regeringsstandpunt is voorzien.Wij zijn blij dat het kabinet niet de weg is ingeslagen van een arbeidsimmigratiebeleid.
Wat ons betreft moet dat om twee redenen niet gebeuren. De ene reden heb ik
net al genoemd. Wij moeten het grote arbeidspotentieel dat wij hebben, zien
aan te boren. De andere reden is dat wij het niet verantwoord vinden dat te
doen zolang wij nog een zo inconsequent en soms zelfs onbegrijpelijk ruimhartig
asielbeleid voeren. Ik kom daar straks nog even op terug. Wij sluiten niet
uit dat het nodig is een zekere versoepeling aan te brengen in de Wet arbeid
vreemdelingen, maar dan gaat het om specifieke knelpunten en misschien ook
om een versoepeling en versnelling van de procedures.Twee andere onderwerpen die echt meer aandacht moeten krijgen, zijn de
verlenging van de arbeidsduur en de verhoging van de arbeidsproductiviteit.
De verlenging van de arbeidsduur is een punt dat de sociale partners nadrukkelijk
zullen moeten bespreken. Ik wil de heer De Vries, die ik vandaag nog niet
genoemd heb, daarvoor prijzen. De cao voor de politie was natuurlijk een heel
interessante doorbraak in die discussie. Ik nodig het kabinet uit beide punten,
verlenging van de arbeidsduur en verhoging van de arbeidsproductiviteit, ook
in het najaarsoverleg met de sociale partners te bespreken. Het stimuleringsbeleid
voor ouderen is nodig. Wij moeten proberen mensen langer te laten werken of
te stimuleren weer aan het werk te gaan. De maatregelen die op dat terrein
zijn voorzien, kunnen wij steunen.Ik zal wat dieper ingaan op het vraagstuk van de zorg. Ik heb daar in
eerste termijn al wat woorden aan gewijd. Ik moet op dit punt een aantal zeer
kritische opmerkingen maken. Wij hebben als VVD-fractie al een aantal jaren
vragen hierover. Wij willen antwoord op de vraag wat de aard en omvang van
de extra investeringen precies zijn. Op welke wijze zijn die gelden besteed?
Wat zijn eigenlijk precies de knelpunten in de zorg, uitgedrukt in aard en
omvang? Bieden de extra investeringen een oplossing voor die knelpunten? Wij
hebben door de jaren heen geprobeerd antwoorden op die vragen te krijgen,
maar de antwoorden die wij hebben gekregen, ook zeer recentelijk nog, stellen
ons toch een beetje teleur.De uitgaven zijn over de gehele periode van 1994 tot 2001 met 24 mld gestegen.
Dat is natuurlijk een zeer substantieel bedrag. Ik maak uit de stukken op
dat 12,5 mld is besteed aan de loon- en prijsontwikkelingen en 11,7 mld aan
de volumegroei, althans zo noemt het kabinet dat. Nu valt dat bedrag van 11,7
mld uiteen in 6 mld voor productiegroei, 2,2 mld voor werkdrukvermindering
en 3,1 mld voor de genees- en hulpmiddelen. Het departement trekt daaruit
de conclusie dat de toename van de zorgverlening gerealiseerd is in een mate
die over het algemeen groter is dan op grond van de beschikbaar gestelde ruimte
van de groei verwacht kon worden. Dat is toch een mooi bericht, zou je zeggen.
Bovendien staat er dat de toename van het zorgaanbod achteraf gezien onvoldoende
was om aan de stijgende zorgvraag te kunnen voldoen. Dat is ook mooi gezegd,
maar de vraag is hoe het kabinet dat weet. Hoe weet het departement van VWS
dat eigenlijk?In de stukken die wij gekregen hebben, lees ik dat de productie is gestegen.
Wij kunnen dat niet nagaan, maar dat staat er. De verbetering van de kwaliteit
van de zorg is moeilijk aantoonbaar door een gebrek aan kengetallen. Een deel
van het budget voor de prijsstijging is gebruikt voor kwaliteitsverbetering.
Nog niet alle ziekenhuizen leveren volledige informatie over wachtlijsten
en wachttijden. Dan stelt het departement zelf dat door het ontwikkelen en
invoeren van productdefinities het inzicht in productiegegevens in relatie
tot de vraag steeds beter wordt. Zo komt de aap wel uit de mouw. Wij hebben
nog geen volledig inzicht in productdefinities, meetbaar in kwantiteit en
kwaliteit. Wij hebben nog geen inzicht in de kostprijs van producten, laat
staan in een normkostprijs, en ook niet in de kwaliteitsnorm per product.
Wat wij ook niet hebben – maar ik realiseer mij dat dit lastig is –
is een inschatting van de toekomstige vraag naar zorgproducten, in termen
van aantallen en kwaliteit. De conclusie is dat in de zorg prestaties, kostprijzen
en productiekosten niet meetbaar zijn en dat bij toekenning van middelen effectiviteit
en doelmatigheid nauwelijks een rol spelen.Daar komt natuurlijk de wachtlijstproblematiek bij. Die wil ik zo eerlijk
mogelijk benaderen, in de eerste plaats omdat er verwarring is rond dit thema:
wachtlijsten of wachttijden? In de tweede plaats realiseer ik mij dat de wachtlijstproblematiek
zich afspeelt in een dynamisch proces: je hebt eindelijk een aantal mensen
van de wachtlijst afgewerkt en dan komen er weer nieuwe bij door een nieuwe
vraag. Daarom is het heel moeilijk om een min of meer statisch beeld te krijgen
van wachtlijsten/wachttijden. Verder zijn er geen eenduidige telmethoden,
met het risico van dubbeltellingen, en leveren nog steeds niet alle ziekenhuizen
de volledige informatie, zo zegt het ministerie zelf. Het ministerie zegt
ook – ik neem dat aan – dat sommige wachtlijsten zijn afgenomen,
bijvoorbeeld bij staar- en heupoperaties, en andere weer zijn toegenomen,
waarbij de dotterbehandelingen worden genoemd.Het enige dat ik weet, is dat er van de 24 mld gulden slechts 6 mld gulden
naar de productiestijging is gegaan. Wat ik ook weet – de cijfers staan
in de stukken – is dat in de zorg vanaf 1994 het aantal werknemers met
19% is gestegen. Er zijn vanaf 1994 140.000 mensen méér in de
zorg gaan werken, maar kennelijk zonder de navenante productiestijging die
daarbij verwacht zou mogen worden. Twee rapporten van de Algemene Rekenkamer
voegen eraan toe dat het toezicht op de zorguitgaven tekortschiet, dat van
18 mld gulden thuiszorg, ouderenzorg en zorg in verpleeg- en verzorgingshuizen
niet kan worden vastgesteld of het rechtmatig besteed is, en dat van 25 mld
gulden die loopt via de ziekenfondsen naar ziekenhuizen, artsen en medicijnen,
niet vaststaat of het conform afspraken wordt uitgegeven. Als redenen worden genoemd: geen verantwoordingsplicht en onvoldoende toezichtsmogelijkheid.
Niemand weet of de premies van de burgers effectief worden besteed en net
als de heer Rosenmöller heb ook ik in de macro-economische verkenning
gevonden dat de budgetverhogingen in de zorgsector niet voorzien in dekking
van de cao's die 2% duurder uitvallen dan was gebudgetteerd.Mijn politieke oordeel hierover is dat het kabinet, de minister en de
staatssecretaris tekort zijn geschoten bij de sturing op de extra middelen
en het toezicht op de uitvoering. Er hoort echter wel een relevante omstandigheid
bij: wij spreken over een sector waarin de bevoegdheden en de verantwoordelijkheden
zo onduidelijk zijn, dat een minister, een staatssecretaris of een kabinet
ook niet effectief kán sturen. Dat is precies de hoofdreden waarom
een stelselwijziging dringend noodzakelijk is.In dit verband heb ik met grote belangstelling kennisgenomen van de verkenningen,
waarin het kabinet interessante beschouwingen geeft over de vraag hoe de vraag
naar zorg zal toenemen en hoe de aard van de zorgvraag zal veranderen. Het
kabinet verwijst daarbij naar een aantal ontwikkelingen: de demografische
ontwikkeling, de vergrijzing, de toeneming van het aantal chronisch zieken,
de individualisering, meer eigen verantwoordelijkheid en zeggenschap, de welvaartsgroei
die leidt tot hogere zorgeisen – de mensen willen meer en betere en
snellere zorg – de ontwikkeling van wetenschap en technologie, de internationalisering
die hier zeer relevant is, de liberalisering en de toenemende mobiliteit in
het Europese kader als het gaat om producten en arbeid. Die verkenningen hebben
als onvermijdelijk gevolg dat de kosten voor de zorg straks toe gaan nemen,
misschien zelfs sterk toe gaan nemen, want de mensen willen veel meer. In
de verkenningen staat daar overigens weinig over. Ook dit alles maakt een
stelselwijziging zeer dringend noodzakelijk.De VVD-fractie bepleit dan ook een stelselwijziging, in de eerste plaats
om veel meer helderheid te krijgen over verantwoordelijkheden en bevoegdheden.
In de terminologie die de heer De Hoop Scheffer heeft gebruikt, kan ik mij
best vinden: in een private opzet met helderder geregelde bevoegdheden en
verantwoordelijkheden, onder publieke waarborging van hetgeen je publiek wilt
waarborgen. Het stelsel zal in deze moderne tijd uit moeten gaan van de vraag
van de burger, met meer zeggenschap en eigen verantwoordelijkheid van de burger.
Het zal een stelsel moeten zijn dat meer concurrentie tussen verzekeraars
en zorgaanbieders tot stand brengt, steeds met de transparantie die nodig
is om de burger zijn keuze te kunnen laten maken, met waarborging van de toegankelijkheid
en met waarborging van de kwaliteitsnormen die wij bij wet menen te moeten
stellen, en de controle daarop. Dat is alleen maar mogelijk indien we een
zoveel mogelijk uit nominale premies betaald stelsel hebben, met een volledige
correctie voor de effecten in het kader van het inkomensbeleid. Het SER-advies
komt het dichtst bij zo'n stelsel.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Hier volgt een interruptie op een eerder deel van het betoog
van de heer Dijkstal. Natuurlijk heb ook ik de cijfers gezien en de antwoorden
op de Kamervragen uit de Eerste Kamer en van mevrouw Van Blerck. Ik ben wat
minder pessimistisch over het beeld dat oprijst; het zijn toch redelijk harde
productiecijfers. De heer Dijkstal klaagt echter vooral over het feit dat
de informatie uiteindelijk niet vanuit de zorginstellingen tot ons komt, zodat
die vervolgens door ons kan worden geanalyseerd. Toch herinner ik mij dat
juist de VVD zich in de afgelopen jaren meerdere malen heeft verzet tegen
harde informatieverplichtingen, onder meer in het kader van de verantwoording.
Dat debat is ook in het voorjaar gevoerd. De woordvoerder van de VVD had daar
toen geen behoefte aan; die vond dit onder meer een kwestie van overleg. Moet
de overheid niet hard afspreken of opleggen dat de informatie wordt gegeven?
In zo'n geval zou aan een deel van het verhaal van de heer Dijkstal minder
behoefte zijn geweest.De heer Dijkstal (VVD):Daarin heeft u misschien gelijk, maar ik hoop dat u daarbij niet voorbijgaat
aan het ernstigste vraagstuk: de onhelderheid over bevoegdheden en verantwoordelijkheden.
Ik herinner me een aprilmaand vlak voor de verkiezingen waarin het kabinet
extra geld voor de zorg beschikbaar stelde. Dat was binnen twee weken weggelopen
naar arbeidsvoorwaarden. Daar hadden wij het helemaal niet voor bestemd, maar
de dames en heren in de zorg vonden dit op dat moment interessanter. Er zijn
veel te veel van die zaken gebeurd. Ik heb de minister wel eens het knijp-
en piepsysteem verweten: in de samenleving roept iemand wat...De heer Melkert (PvdA):Dat was dan wel allemaal in het kabinet waar u zelf ook in zat. U zat
er toch zelf bij?De heer Dijkstal (VVD):Mijnheer Melkert, volgens mij maakt u hier een kleine historische vergissing,
want zoals u zich behoort te herinneren, waren de afspraken in het kabinet
anders dan de uiteindelijke uitvoering ervan.De heer Melkert (PvdA):En dan nog zat u er zelf bij!De heer Dijkstal (VVD):Nou goed. Het spijt me zeer, ik zal het nooit meer doen. Maar dit doet
allemaal niets af aan het hoofdpunt: hoe zijn bevoegdheden en verantwoordelijkheden
toebedeeld, hoe gemakkelijk kunnen mensen voor problemen weglopen en hoe zorgen
mensen ervoor dat de besteding van extra gelden vooral het eigen tuintje ten
goede komt en niet de zaken waarvoor ze waren bedoeld?De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Soms blijkt het een voordeel om niet in een kabinet te hebben
gezeten. Over de toekomst die de heer Dijkstal schetst, hadden wij al lang
geleden in debat moeten gaan. Maar wat verwijt hij het kabinet precies met
betrekking tot de informatie die minister en staatssecretaris hebben verzameld?
Wat is er te weinig gedaan om die informatie op tafel te krijgen? Of kan in
dit stelsel gewoonweg niet meer informatie worden verzameld, onder meer omdat
deze Kamer, met inbegrip van de VVD-fractie, niet zover wil gaan dat zij harde
informatieverplichtingen oplegt?De heer Dijkstal (VVD):Dat is me iets te gemakkelijk. Wij zijn in de Kamer dag in dag uit, maand
in maand uit, jaar in jaar uit, ieder op zijn eigen manier, op jacht naar
de cijfers. Ik heb ruiterlijkheid willen betonen door te zeggen
dat dit in zo'n diffuus stelsel niet gemakkelijk is. Maar dat wil niet zeggen
dat wij zoveel moeite moeten doen om een antwoord op vragen te krijgen, dat
alles zoveel jaren heeft geduurd en dat de informatie telkens zo laat kwam
en onvolledig was. Ik verwijs niet alleen naar mijn eigen ervaringen, maar
ook naar andere ervaringen, bijvoorbeeld op basis van de rapporten van de
Rekenkamer. En als men dan vraagt of het stelsel niet zo moet worden veranderd
dat in de eerste plaats helder is wie wat doet en dat voorzover er sprake
is van publieke verantwoordelijkheid, bekend is hoe verantwoording wordt afgelegd,
dan antwoord ik bevestigend: ja, dat moet worden veranderd.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Ik maak er echt bezwaar tegen als de heer Dijkstal na zeven
jaar regeringsverantwoordelijkheid van de VVD en nadat hij zelf heeft geweigerd
om te werken aan een wettelijke informatieplicht, het kabinet een verwijt
maakt omdat het de cijfers niet op orde heeft. En dat terwijl hij tegelijk
schetst hoe complex het in het huidige stelsel is om die informatie op tafel
te krijgen. Dan zeg ik op mijn beurt dat ik blij ben dat wij nu voor het eerst
meer inzicht hebben gekregen in de productiecijfers en de wachttijden. Die
wachttijden stabiliseren hier en daar en soms lopen ze zelfs terug. Dat vind
ik het goede nieuws. U zegt iets te gemakkelijk dat er onvoldoende is gedaan
om die informatie op tafel te krijgen, zeker omdat u er zelf ook echt niet
aan heeft bijgedragen.De heer Dijkstal (VVD):Ik kan geen ander antwoord geven dan ik zojuist heb gedaan. Het zal u
zijn opgevallen dat wij al heel lang bezig zijn met de vraag waar dat geld
eigenlijk naartoe gaat. Ik heb daar tijdens eerdere algemene beschouwingen
al over gesproken. Ik heb daar eerder de aandacht op gevestigd, omdat de beslissing
in dit huis om weer zoveel extra geld aan de zorg toe te kennen – een
beslissing die mede door ons is genomen – niet kon worden genomen op
basis van de benodigde gegevens. Wij hebben die beslissing alleen genomen,
omdat wij ook het gevoel hadden dat er meer geld naar die zorg moest. Als
er aan het einde van de rit zoveel problemen bestaan om de zaken op een rijtje
te krijgen, moet mij niet verweten worden dat ik daar vandaag aandacht voor
vraag. Ik doe dat niet als enige; anderen hebben dat ook gedaan. Maar wij
zijn in ieder geval al een aantal jaren naar die cijfers op zoek.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Na deze burenruzie over de vraag of het kabinet al dan niet zijn best
heeft gedaan, constateer ik met de heer Dijkstal dat wij het inzicht nog niet
hebben. Ik neem overigens aan dat het kabinet wel zijn best heeft gedaan.
Maar mijn vraag gaat ergens anders over. Gelet op de opvattingen van de heer
Dijkstal over een toekomstig stelsel van gezondheidszorg, lijkt het mij dat
de verkenningen waar het kabinet mee is gekomen, heel ver van zijn ideeën
af staan. Ik heb net met collega Dijkstal geconstateerd dat er een groot verschil
is tussen het unanieme advies van de SER en de voorstellen van het kabinet.
Ik heb dat gedefinieerd als het grote verschil tussen een privaat stelsel
met publieke waarborgen en een publiek stelsel met private waarborgen, zoals
het kabinet dat voor ogen staat. Wat is het oordeel van de heer Dijkstal over
de verkenningen, die door het kabinet ter tafel zijn gebracht?De heer Dijkstal (VVD):Daar ben ik teleurgesteld over. Misschien ben ik niet zo teleurgesteld
als u, want ik vind wel dat in het kabinetsvoorstel voldoende noties staan
inzake de verschuiving van een aanbodgestuurd systeem naar een vraaggestuurd
systeem. Ook staan er voldoende noties in met betrekking tot de concurrentie
bij verzekeraars en zorgaanbieders. Er staan meer van dat soort punten in,
inclusief de publieke kant van de waarborging van de toegankelijkheid. Maar
cruciaal is natuurlijk de premiestelling. Het kabinet heeft geen weg gevonden
om tot een standpunt dienaangaande te komen. Iedereen kan vermoeden waarom
dat standpunt niet gevonden kon worden, gelet op het antwoord van de heer
Melkert van zojuist. Ik ben vooral teleurgesteld, omdat in de SER juist de
werknemersorganisaties – die aanvankelijk ook enige vrees hadden –
zich wel hebben geconformeerd aan de werkgevers en de kroonleden. Ik had echt
de hoop dat het kabinet de kracht en de moed had gevonden om zich daarbij
aan te sluiten, maar dat is niet gebeurd.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Melkert roept getallen en strooit met premies, die ik in mijn
stoutste dromen nog niet had kunnen bedenken. Die zijn waarschijnlijk gebaseerd
op de combinatie van care en cure in de basisverzekering, waar het kabinet
voor kiest. Wat vindt u daarvan?De heer Dijkstal (VVD):Wij blijven, net als de SER, uitgaan van een driedeling. Er zijn drie
compartimenten. De AWBZ, waarbij eventueel nog wat functies komen, is een
deel. De SER heeft vervolgens een basisverzekering met twee delen voorgesteld.
Het derde compartiment is de aanvullende verzekering door commerciële
verzekeraars. De discussie over het middencompartiment gaat over meerdere
zaken. Hoeveel moet er in het voor iedereen beschikbare basispakket zitten?
Wat blijft er dan over in het tweede deel van het middencompartiment? En hoe
staat het met eigen risico en eigen bijdrage? De laatste vraag betreft de
premiestelling. Dit complex van elementen moet gewogen worden en daar moet
een positie in gekozen worden. Je kunt discussiëren over de omvang van
die pakketten. Je kunt ook discussiëren over de mate en de vorm van eigen
risico en eigen bijdrage. Maar wil het systeem vraaggestuurd zijn en wil het
de concurrentie tot stand brengen, dan is de nominalisering van die premie
essentieel. Als je de nominalisering van de premie achterwege laat –
om redenen die ik overigens begrijp, want wij doen al heel lang aan inkomenspolitiek
in het zorgstelsel – komt nooit tot stand wat je nodig hebt. Daar zit
het grote dilemma.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wat u wilt – met de SER en met ons, zeg ik erbij – is dat
de scheiding aangebracht blijft tussen het eerste en het tweede compartiment.
Daarmee wijkt u dus af van de voorstellen van het kabinet.De heer Dijkstal (VVD):Ik geloof niet dat u het SER-advies helemaal exact weergeeft, maar ik
ben het wel met u eens.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik geef het SER-advies wel exact weer, want daarin wordt duidelijk een
onderscheid gemaakt tussen care en cure en dat doet het kabinet
niet.De heer Dijkstal (VVD):Ik vrees dat wat u zegt niet waar is. Laat ik het kort zeggen: wij wensen
het SER-advies te steunen. Dat lijkt ons in de afweging van allerlei belangen
en gezien de richting waarin wij gaan het beste. De nominalisering van de
premie cirkelt rond.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dit betreft een klassiek meningsverschil en ik denk dat het nog wel even
duurt voordat dit is uitgevochten.Ik wil een klein stapje terug, namelijk naar het politieke oordeel van
de heer Dijkstal namens de VVD-fractie over de recente brief, de inzichten
in de cijfers, investeringen en resultaten zal ik maar zeggen: input en output.
Dat was, met een relativerende kanttekening, een tamelijk pittig politiek
oordeel. Vervolgens zei de heer Dijkstal: misschien kunnen wij het eigenlijk
helemaal niet weten. Op de achtergrond van het vragen van informatie aan het
kabinet speelt voortdurend een rol het volgende dreigement van de VVD-fractie,
voorzover je het een dreigement kunt noemen: als het kabinet ons geen bevredigende
informatie geeft, moeten wij die zelf zoeken en zouden wij een parlementair
onderzoek bepleiten. Is, gezien het pittige politieke oordeel van nu, niet
het moment aangebroken om te zeggen: wij zetten het door, of wij zetten het
niet door en zoeken een andere weg? Ik wil daar nu graag duidelijkheid over
hebben.De heer Dijkstal (VVD):De vraag is een beetje wat het doel is van zo'n parlementair onderzoek.
Als dat doel is erachter te komen of een stelselwijziging noodzakelijk is,
heb ik geen enkel parlement onderzoek meer nodig. Uit al het materiaal dat
wij inmiddels hebben, zowel aan de overkant als hier, blijkt duidelijk genoeg
waarom het dringend noodzakelijk is die stelselwijziging tot stand te brengen.
Dus voor mij hoeft om die reden geen parlementair onderzoek te worden gehouden.
Dan blijft de vraag over: is het om een andere reden belangrijk? Dat zou kunnen,
maar ik zie dat op dit moment nog niet, hoewel er behoefte aan kan zijn dat
de Kamer zelf – dat is trouwens ook een parlementair onderzoek, maar
dan in het gremium van de commissies voor Volksgezondheid en voor de Rijksuitgaven
of iets dergelijks – het materiaal van de overkant, het materiaal dat
nu binnengekomen is en de rapporten van de Rekenkamer, dus die hele berg van
materiaal, ordent. Dat kan ons misschien verder helpen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het lijkt mij beter, dat parlementair onderzoek even te laten zitten en
ons te concentreren op de informatie die wij hebben in combinatie met het
debat over de premiestelling met betrekking tot de toekomstige basisverzekering.
Als u uw gedachte inzake een parlementair onderzoek doorzet, waarvan het nog
de vraag is of het onze steun zou krijgen – maar dat zegt op zichzelf
voor meerderheden nog niets definitiefs – denk ik dat wij met die basisverzekering
niet in 2006 maar in 2016 beland zijn. Als dit een onderdeel van de conclusie
kan zijn...De heer Dijkstal (VVD):Wat mij betreft wel.De heer Rosenmöller (GroenLinks):...zijn wij iets minder ver van huis. En dan vechten wij de kwestie van
die nominale premie nog wel uit.De heer Melkert (PvdA):Als mededeling aan de heer De Hoop Scheffer merk ik op dat het echt gaat
om een bedrag van ƒ 7000, ƒ 8000 of ƒ 9000 voor een gezin
met twee kinderen. Hij moet maar eens in het veel geprezen SER-advies kijken.
Dat zijn de kosten waarover wij het hebben. Iedereen die een particuliere
ziektekostenverzekering heeft – misschien kijkt de heer De Hoop Scheffer
wel eens in zijn eigen papieren – kan dit nagaan. Als je dit vertaalt
naar mensen die in het ziekenfonds zitten en een systeem waarin er sprake
is van minder eigen risico, kom je op dat soort bedragen uit.De voorzitter:Eén reactie van de heer De Hoop Scheffer, want de heer Dijkstal
is aan het woord.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Eén reactie, want ik weet dat de heer Melkert onze plannen goed
gelezen heeft. Hij weet als hij over dit soort bedragen praat, net zo goed
als ik dat er heffingskortingen via de solidariteit gelden. Hij kan dus wel
in het wilde weg dergelijke bedragen noemen, maar zij slaan nergens op.De heer Melkert (PvdA):Zij slaan hierop dat het nominale premies zijn – dit is in feite
tevens een vraag aan de heer Dijkstal, voorzitter – die wel eerst betaald
moeten worden. Pas daarna ga je kijken hoe je de solidariteit organiseert.
In een later stadium wil ik met de heer De Hoop Scheffer wel eens discussiëren
over hoe je dit regelt.Aan het adres van de heer Dijkstal het volgende. Hij komt tot zijn redenering
vanuit de veronderstelling dat wij meer greep zouden moeten krijgen op de
geldstromen in de gezondheidszorg. Daar ben ik het zeer mee eens, ik heb het
ook zelf als een probleem gesignaleerd. Maar hoe kunt u dit nu rijmen met
het meer particulier maken van de uitvoering van de verzekering? Nu kan er
al niet aan particuliere verzekeraars gevraagd worden wat zij allemaal met
de premie doen, dus dit geldt a fortiori als wij de weg opgaan die u bepleit.
Er wringt iets in uw redenering; ik zou u echt willen vragen, daar eens op
in te gaan.De heer Dijkstal (VVD):Dat doe ik met groot genoegen, omdat ik een totaal andere redenering volg.
Mijn stelling is nu juist, even los van de vraag of wij een wettelijke informatieplicht
hadden moeten invoeren, dat een minister of een kabinet op deze wijze nooit
in staat zal zijn, zicht te krijgen op de geldstromen en daarmee te sturen.
En omdat het kabinet dit niet kan, rest een keuze tussen totale nationalisering
van de zorg waarbij de overheid al die processen zelf stuurt en dus ook inzicht
heeft in alle geldstromen enz., en privatisering van de zorg, waarbij het
voor de overheid niet meer noodzakelijk is om al die geldstromen te sturen,
te budgetteren en maatstaven aan te leggen. Ik voel overigens heel goed aan
waar uw probleem zit en ik beschouw het ook als mijn probleem. Wij zijn het
er natuurlijk snel over eens dat een stelsel een aantal publieke waarborgen
voor toegankelijkheid moet hebben, zodat het hoofdpunt de premiestelling is.
De mensen moeten de premie betalen voor de zorg die zij afnemen, even los
van de solidariteitsgedachte die inherent is aan elk verzekeringsstelsel,
want verzekering is solidari teit, maar niettemin. En dan zou
ik van een zorgsysteem waarin inkomenspolitiek binnen de zorg is gevoerd,
willen overgaan naar een zorgsysteem waarbij de inkomenspolitiek daarbuiten
wordt gevoerd. Kan dat? Kun je een nominale premie vaststellen en die gelijktijdig
compenseren aan de belastingkant? Dit is een belangrijke vraag en ik ben zo
eerlijk om er ook nog de vraag bij te stellen waaraan de SER z'n vingers niet
gebrand heeft, namelijk of dit uiteindelijk nog wel onder het begrip collectieve
lasten zou moeten blijven. Dit is een heel lastige vraag, waarover heel veel
te zeggen is. Niemand wil hieraan zijn vingers branden, maar laten wij de
zaken even op een rij zetten. Wie een nieuw stelsel wil met de elementen die
ik heb genoemd, zal moeten kiezen voor nominalisering van de premies, want
anders komt zo'n stelsel er niet.De heer Melkert (PvdA):Er zijn ook stelsels denkbaar waarbij dat niet nodig is, maar voor het
stelsel dat u voorstelt, krijgt u mij niet mee. En de logica ontbreekt ook,
want in zo'n benadering geeft u alles vrij, zodat de particuliere verzekeraars
gaan bepalen wat er gebeurt. Die bepalen uiteindelijk ook de hoogte van de
nominale premie, die kan dus torenhoog worden als zij dat verstandig achten,
omdat zij weten dat de overheid de bijbehorende solidariteit organiseert.
De overheid kan dus jaar in jaar uit bijplempen om ervoor te zorgen dat mensen
met lagere inkomens toch nog een beetje mee kunnen komen. Dat is pas echt
een premie op het laten stijgen van de kosten van de gezondheidszorg. Ik wil
hiermee niet zeggen dat het nu zo fantastisch geregeld zou zijn; wij moeten
het stelsel verbeteren en dat zullen wij ook doen, maar uw systeem brengt
ons van kwaad tot erger. Ik vraag u dan ook dringend om nog eens over de logica
ervan na te denken. Het is geen ideologische kwestie, het gaat om de vraag
hoe wij met elkaar een redelijk functionerende gezondheidszorg in stand kunnen
houden, ook financieel. De weg die u kiest, voert ons echt van kwaad tot erger.De heer Dijkstal (VVD):Ook ik wil er geen ideologische kwestie van maken, maar ik moet wel zeggen
dat ik fundamenteel met u van mening verschil. Uw stelling is dat de verzekeraars
torenhoge premies zullen berekenen en u somt de effecten daarvan op. Maar
zo zal het niet gaan, want wij hebben het nu over geëmancipeerde, goed
opgeleide burgers die zeer wel in staat zijn, te beoordelen wat zij willen
en wat zij kunnen. Zij willen keuzes maken en de kracht van een stelsel ligt
in een systeem, gestuurd door de vraag van de individuele burger. Daaruit
komen de impulsen voort voor het systeem die wij dringend nodig hebben. Er
moeten alleen wel randvoorwaarden aangegeven worden.De heer Melkert (PvdA):Mijn stelling is dat u in het systeem dat u voorstelt, geen voorwaarden
kúnt stellen aan particuliere verzekeraars, die vervolgens voor de
schaarse goederen waarom het op de gezondheidszorgmarkt gaat, de prijs in
rekening zullen brengen die zij eventueel met kartelafspraken denken te kunnen
vragen. En als u het niet gelooft, moet u maar eens kijken hoe het in de Verenigde
Staten, aan de overkant van de grote vijver, is geregeld. Kijk maar eens hoe
hoog de kosten daar zijn, terwijl er ook zo'n 50 miljoen mensen onverzekerd
zijn. Tel uit je winst! Die kant moeten wij in Nederland niet op.De heer Dijkstal (VVD):Die kant moeten wij in Nederland niet op. Het geruststellende is dat in
het SER-advies nadrukkelijk met een aantal randvoorwaarden rekening is gehouden.
Ik denk aan de vereveningsproblematiek, de verplichte acceptatie enzovoorts.
Het spijt mij zeer om het te moeten zeggen, maar hoewel de heer Melkert een
modern man is, leeft hij wat dit onderwerp betreft toch echt 50 jaar terug.
De samenleving is zeer, zeer ingrijpend veranderd, in positieve zin. Ik wil
graag met hem praten over de randvoorwaarden, absoluut, maar de richting is
voor mij onvermijdelijk en duidelijk.De heer Melkert (PvdA):Ik ben niet gewend dat u op deze manier probeert de discussie naar uw
hand te zetten. Ik heb het over de zakelijke kant. U begint met het aan de
orde stellen van een probleem en u verwijt minister Borst en staatssecretaris
Vliegenthart te weinig aansturing, gelet op de kostenontwikkeling in de gezondheidszorg.
Vervolgens komt u met een alternatief op de proppen en stelt u een totaal
geprivatiseerd systeem voor. Mijn constatering is: dan kun je de kostenontwikkeling
helemaal niet meer sturen. U hebt op die vraag nog steeds geen antwoord gegeven.
Wat mij betreft is dit een cruciale vraag.De heer Dijkstal (VVD):Ik vrees dat ik het antwoord wel heb gegeven, maar dat u het niet wilt
horen of dat u mij niet wilt geloven. Dan houdt het erg snel op. Ik voel mij
in het goede gezelschap van werkgevers, werknemers, kroonleden, de heer De
Hoop Scheffer en in dat van veel anderen. Ik ga dus maar door met mijn betoog
als u het niet erg vindt.Over een paar beleidsterreinen wil ik kort enkele opmerkingen maken. Ik
doe dat noodgedwongen kort, want elk van de onderwerpen zijn de moeite waard
om uitgebreid te behandelen. Ik wil na mijn vriendelijke woorden aan het adres
van de heer Pronk nog melding maken van het feit dat zeker wij het debat over
de ratificatie van het Kyoto-protocol heel constructief willen voeren. Voor
ons zijn vooral de nadere inzet op joint implementation en clean development
belangrijke punten zijn. Dat zal de minister niet verrassen.In het bijzonder vraag ik de aandacht van het kabinet en ook die van onszelf
voor het vraagstuk van de tropische regenwouden. Dat heeft ook te maken met
het probleem van de biodiversiteit. Na het tweede Wereldwaterforum vraag ik
meer nog dan tot nu toe merkbaar was, aandacht voor wat wij het mondiale watervraagstuk
noemen. In het bijzonder speelt daarbij de bedreiging van onze oceanen een
rol. Het is heel gemakkelijk daarvan veel voorbeelden te geven. Ik denk aan
de recente rapportages over de koraalriffen en de walvisstand. Ik kijk naar
mevrouw Terpstra die daarvan zojuist persoonlijk kennis heeft genomen bij
de Cook Islands. Ook heel dicht bij huis zijn er problemen. Ik noem Bonaire
en zeg gelukkig te zijn met de beslissing om vanwege de problematiek van de
schildpadden daar Klein-Bonaire tot natuurreservaat te bestempelen. Daarnaast
heeft het watervraagstuk voor Nederland nog een andere interessante dimensie.
Over dit onderwerp hebben wij veel knowhow in huis en het zou mij wel bevallen
als wij die kennis meer zouden kunnen aanboren en kunnen exporteren.Over het brede terrein van veiligheid en sociale infrastructuur wil ik
een paar korte opmerkingen maken. Ik prijs mij nog steeds gelukkig met het
integratiebeleid – vroeger noemden wij dat het minderhedenbeleid –
dat Nederland al twintig jaar voert. Ik zeg dit niet omdat wij alle problemen
zouden hebben opgelost. Dat is bij lange na niet het geval. Echter, ook lettend
op de landen om ons heen, wordt ons beleid politiek gelukkig breed gesteund,
zeker als het om de doelstellingen gaat. Door het kabinet wordt daaraan met
inzet gewerkt. Dat laat onverlet dat wij problemen hebben met de inburgering
en ik denk dan met name aan de oudkomers. Dat laat verder onverlet de onuitstaanbare
en lastige problemen die wij soms met kleine groepen Marokkaanse of Antilliaanse
jongeren in bepaalde stadswijken van bepaalde steden hebben. Ik wil het probleem
absoluut niet veralgemeniseren, maar iedereen kent ze en wenst dat meer adequaat
wordt opgetreden.Gelet op de omstandigheden waarin wij nu verkeren – ik denk aan
de gebeurtenissen in de Verenigde Staten met al hun effecten – ben ik
blij dat de minister-president in zijn eerste termijn nadrukkelijk op het
vraagstuk van de minderheden in onze samenleving is ingegaan. Ik was het volledig
eens met wat hij op dat punt heeft gezegd.Het jeugd- en gezinsbeleid blijft helaas nog onze grote aandacht vragen.
Niet omdat het overal slecht gaat. In veel situaties gaat het met onze jongeren
en de gezinnen waarin zij leven, gelukkig goed. Er is echter een te grote
groep waarmee het helaas nog steeds niet goed of niet goed genoeg gaat. Dat
varieert van het vraagstuk van de kindermishandeling, waar nog steeds een
zeker taboe omheen lijkt te hangen, tot de wijze waarop in de jeugdhulpverlening
wordt gewerkt. Ik denk dat een grotere inzet noodzakelijk is op de effectiviteit
van de jeugdhulpverlening, op het resultaat. Dat gebeurt tegenwoordig vaak
in samenhang met het gezin. Ik verwijs naar de "family first"-programma's,
die een aantal jaren geleden met succes in Nederland zijn ingevoerd. Wij moeten
proberen ons voordeel te doen met het rapport van de commissie wachtlijsten
jeugdzorg, waarin een aantal nuttige aanbevelingen staat.Op het terrein van het ouderenbeleid gaat het gelukkig in velerlei opzicht
goed, omdat een toenemend aantal ouderen zeer wel voor zichzelf weet te zorgen.
En zo willen wij het ook. Dat neemt niet weg dat de hulp niet altijd kan worden
geboden waar zij nodig is en zeker niet altijd op maat kan worden gesneden.Het algemene vraagstuk van de criminaliteit blijft hardnekkig. Het kabinet
boekt wel degelijk voortgang, maar de criminaliteit is zeer hardnekkig. Met
name de jeugdcriminaliteit blijft zorgen baren. Het is mede in dit kader dat
wij wensen dat strenger en sneller wordt gestraft bij recidive, zeker als
het om jongeren gaat. Wij zullen later in het najaar hiervoor met voorstellen
komen. Misschien moeten wij ook hier en daar een creatievere aanpak kiezen
voor de oplossing van problemen. Zonder dat ik alle details nu kan bespreken,
denk ik bijvoorbeeld aan de pilotprojecten inzake een integrale aanpak van
de drugsproblematiek. In Heerlen is er het voorbeeld van "Operatie hartslag
Heerlen".In dit verband wijs ik op de voorbeeldfunctie van de overheid en dus ook
van de politiek. Als wij anderen willen aanspreken op hun gedrag, zullen wij
zelf consequent moeten zijn. Wij zullen zelf zorgvuldig en behoorlijk moeten
zijn. Ik zeg dat met name naar aanleiding van de zeer zwaar opgelopen discussies
rond de MKZ-afwikkeling. De Kamer is daarover in intensief contact met de
minister geweest. De Kamer is uiteindelijk niet in staat om bij elk individueel
dossier te beoordelen of het goed of niet goed is gegaan. Dat is ook niet
haar taak. Het is wel de taak van de Kamer om te blijven pleiten voor een
behoorlijke en zorgvuldige afwikkeling van zaken. De minister heeft dat gevoeld
door uiteindelijk in een brief met oplossingen te komen.Hierbij horen ook de grenzen die wij in acht behoren te nemen als het
gaat om integriteit en fatsoen. Daar valt veel over te zeggen. Ik wil vandaag
melden dat ik met weinig vreugde een partijuitzending van de SP heb gezien.
De uitzending getuigde van weinig beschaving. Wat mij betreft was die als
het gaat om campagnevoeren beneden de fatsoensgrens. Handhaving is een veelomvattend begrip. Wat mij betreft hoort daarbij
het veel meer dan nu aanspreken van burgers op hun eigen verantwoordelijkheid.
Er hoort bij het toezien op naleving van wetten en regels. Er hoort bij meer
consequentie in strafrechtelijke vervolging, waarbij ik met name aan de jeugd
denk. Er hoort bij een consequente tenuitvoerlegging van straffen.In de discussie over de handhaving – ik heb de brief van de minister
met waardering gelezen – moet helderheid worden geboden over het begrip
"gedogen". Mij valt op dat daar heel veel verwarring over is. Het is natuurlijk
maar net welke definitie je wilt kiezen. Het lijkt mij handig om helder te
zijn over bepaalde vormen van gedogen die wij bewust willen, in beperkte gevallen,
om goede redenen. In het softdrugsbeleid gedogen wij om goede redenen het
in bezit hebben en gebruik van kleine hoeveelheden. Dat is goed in het kader
van het hele beleid. Wees daar helder over, opdat er geen verwarring over
ontstaat. Soms zal het nodig zijn om in afwachting van aangekondigde regels
en wetten een situatie tijdelijk te gedogen. Daar is ook niets mis mee. Wat
wel mis is, is als wij voor het niet-toezien op handhaving van wetten en regels
het woord "gedogen" gebruiken. Dat is geen gedogen, dat is nalatigheid, dat
is bestuurlijk falen, dat is vergeten wat je taak is. De heer Oosting noemt
dat zelfs "feitelijke normschending". Ik zou graag het debat verder voeren
over de wijze waarop we in Nederland handhaven. Maar laten we ons niet vergissen:
dat speelt zich af op een zeer breed terrein. Het meest voor de hand liggend
is natuurlijk de strafwetgeving. Verder denk ik aan de veiligheidsvoorschriften
bij rampen, waarover de afgelopen tijd uitvoerig is gesproken. Ook valt te
denken aan de verkeersregels, de milieuregels, de besteding van de ESF-gelden,
het asielbeleid, de recreatiewoningen in het kader van het VROM-beleid en
wellicht ook het toezicht op de kwaliteit van het onderwijs en de MKZ-problematiek.
Die handhavingvraagstukken doen zich derhalve voor op een zeer breed terrein.
Ik ben het zeer eens met de woorden van minister De Vries, die inhouden dat
wij vooral meer aandacht aan de uitvoering zullen moeten geven, want daarin
zit een deel van het antwoord.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik ben het zeer met collega Dijkstal eens als hij zegt dat er specifieke
situaties zijn – zelf sprak ik er in eerste termijn ook over –
waarbij gedogen de minste slechte of wellicht de beste weg is. Maar dat betekent
dat wat het kabinet na de verkenningen aangaf – in de komende tijd moet
niet of nooit meer gedogen absolute topprioriteit hebben – door hem
wordt voorzien van enkele forse kanttekeningen. Wat hij zegt over regelgeving,
handhaving en controle, is iets anders dan gedogen.De heer Dijkstal (VVD):Ik vrees dat wij hierover vaak moeizame gesprekken hebben, omdat de betekenis
van de woorden vaak verschilt. Ik heb bewust gezegd wat ik net heb gezegd.
Van de genoemde situaties zal iedereen begrijpen dat het goed is dat we het
daar doen. Maar dat mag niet verward worden met nalatigheid en alles wat ik
daarover heb gezegd.Wat daar zeker bij hoort, is dat we opnieuw kijken naar de regelgeving.
Minder regels, liever begrijpelijke regels, meer draagvlak zoeken voor regels,
geen tegenstrijdige regels en toegankelijk en kenbaar zijn van regels. Daarover
zijn we gaan praten bij de dereguleringsoperaties, wat we vandaag de dag nog
doen als het gaat om de MDW-operatie. Dat moeten we vooral voortzetten. Ook
in de discussies over de ZBO's – nog te voeren in deze Kamer –
zal blijken dat helderheid noodzakelijk is om te weten wie eigenlijk een verantwoordelijkheid
draagt voor het toezien op de naleving van regels. Het spreekt vanzelf dat
in dit kader ook de illegaliteit niet kan worden geaccepteerd. Of dat nu de
illegaliteit op het terrein van het vreemdelingenbeleid is, of dat het gaat
om het illegaal lozen van verboden stoffen, omdat dat in Nederland kennelijk
zo gemakkelijk is. De wapenspreuk van het Koninkrijk is "je maintiendrai".
Dat begint nu een geheel eigentijdse betekenis te krijgen!Ik heb in mijn eerste termijn gezegd dat de VVD-fractie teleurgesteld
is over de geboekte resultaten in het asiel- en vreemdelingenbeleid. Wij kunnen
ons niet neerleggen bij het nu tot stand brengen van permanente opvangvoorzieningen
voor 90.000 mensen. Waar gaat dit aantal eigenlijk vanuit? Ik wil oog hebben
voor de problematiek die we hadden en die we successievelijk moeten oplossen.
Maar het kan toch niet zo zijn dat de nieuwe Vreemdelingenwet uitgaat van
een permanente opvangcapaciteit van 90.000 mensen? Als je consequent doorredeneert
op wat in de nieuwe wet staat, zou je uiteindelijk een opvangcapaciteit moeten
hebben van 12.000 of 15.000, in vergelijking met de cijfers van de EU en van
de landen om ons heen. Wij hebben in de afgelopen jaren een lange reeks van
voorstellen gedaan om te proberen daarin verbeteringen aan te brengen. Daarover
zijn vele debatten gevoerd. Natuurlijk zijn wij teleurgesteld dat niet alleen
het kabinet daaraan niet altijd gehoor heeft gegeven, maar ook de meerderheid
van de Kamer. Op dit moment concentreer ik mij op wat in de resterende kabinetsperiode
nog kan worden gedaan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Vindt de heer Dijkstal zich, los van de oplossing die hij gaat voorstellen,
geloofwaardig, wanneer je als VVD zeven jaar deel uitmaakt van een kabinet,
wanneer je als VVD verantwoordelijkheid neemt voor een Vreemdelingenwet, wanneer
je als VVD op talloze punten in de Kamer geboden mogelijkheid niet grijpt,
wanneer je als VVD moties over verblijfsvergunningen voor bepaalde tijd van
vijf en drie jaar, over vreemdelingenbewaring ter vaststelling van de identiteit,
over ongewenstverklaring bij inbreuk op de Nederlandse rechtsorde niet steunt?
Ik heb overigens nog zo'n acht moties bij mij die ik ook zou kunnen noemen.
Met andere woorden, ik wil nu geen discussie over de voors en tegens van de
Vreemdelingenwet. Wij hebben daartegen gestemd, omdat wij dat een slechte
wet vinden. Ik vraag mij wel af hoe geloofwaardig de heer Dijkstal is nu hij
na zevenenhalf jaar asielbeleid, onder verantwoordelijkheid van de VVD, deze
kwalificatie bezigt. Dan had hij zijn best moeten doen om wel meerderheden
in deze Kamer te genereren. Dat had hij met ons kunnen doen, maar de VVD-fractie
wilde, voordat de nieuwe Vreemdelingenwet tot stand kwam, geen enkel amendement
en geen enkele motie met het CDA medeondertekenen of -ondersteunen. Ik constateer
dus dat de VVD-fractie in haar eigen zwaard is gelopen.De heer Dijkstal (VVD):Ik zou inderdaad weinig geloofwaardig zijn als ik na zevenenhalf jaar
Paars nu pas zou beginnen over het asielbeleid. Dat is ook niet de werkelijkheid.
Het zal niemand zijn ontgaan wat de VVD vindt van de aanpak van het asiel-
en vreemdelingenvraagstuk. Het zal niemand zijn ontgaan met welke intensiteit
en energie wij hebben geprobeerd om daar anderen voor te winnen. Er zijn afspraken
in het regeerakkoord gemaakt over het vreemdelingenbeleid, maar die bleken
niet houdbaar. Het zal niemand zijn ontgaan dat het vervolgens moeite heeft
gekost tot andere afspraken te komen. Uiteindelijk is dat wel gelukt. De nieuwe
Vreemdelingenwet is per 1 april jl. in werking getreden. Wat ons betreft heeft
dat te lang geduurd. Er zitten onderdelen in de wet die wij anders hadden
gewild. Wij hebben 35 voorstellen gedaan die niet zijn gesteund, soms ook
niet door de fractie van het CDA. Wij kunnen elkaar best de maat nemen als
het gaat om een motie die wij achteraf beter wel hadden kunnen steunen, maar
de heer De Hoop Scheffer kan toch niet staande houden dat de VVD nu voor het
eerst over dit onderwerp begint?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat heb ik ook niet beweerd.De heer Dijkstal (VVD):Goed. Wij zijn hier zevenenhalf jaar mee bezig geweest. Ik neem graag
een stukje verantwoordelijkheid daarvoor, maar de allereerste verantwoordelijkheid
voor het uitblijven van resultaten leg ik bij degenen die juist tegen al die
voorstellen waren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat kan de heer Dijkstal best doen. Hij kan zich richten tot dat deel
van de Kamer dat zijn voorstellen niet accepteerde, maar zijn fractie is al
zevenenhalf jaar medeverantwoordelijk voor een stuk kabinetsbeleid dat hem
nu tot deze uitspraken dwingt. Dat vind ik niet geloofwaardig. Ik vind wel
dat wij een discussie over de voors en tegens van de nieuwe Vreemdelingenwet
moeten voeren. De VVD-fractie heeft vóór en na de aanneming
van deze wet legio mogelijkheden gehad om meerderheden in deze Kamer te creëren.
De heer Dijkstal kan wel zeggen dat zijn fractie veel voorstellen in die zin
heeft gedaan, maar ik vind hem desalniettemin niet geloofwaardig
op dit moment.De heer Dijkstal (VVD):Ik kijk even naar de medeverantwoordelijkheid in staatsrechtelijke zin.
Natuurlijk zijn wij medeverantwoordelijk. Wij hebben het kabinet niet naar
huis gestuurd. Als wij dat hadden willen doen, dan hadden wij daar steun voor
gekregen. In die zin hebben wij onze uiterste verantwoordelijkheid –
bijvoorbeeld toen wij teleurgesteld waren over het vertrek van de heer Cohen,
omdat wij dit op dat moment niet verstandig vonden – niet genomen. Zo
zijn er veel andere momenten geweest. Natuurlijk zijn wij medeverantwoordelijk.
Maar dat wil nog niet zeggen dat wij het met alles eens waren, dat wij niet
hebben geprobeerd de voorstellen van het kabinet te veranderen en dat wij
onze voorstellen niet bij herhaling hebben ingediend in de Kamer. Ik zit overigens
geweldig met die geloofwaardigheid. Ik heb niet voor niets gezegd dat wij
teleurgesteld zijn als het gaat om de WAO en het asielbeleid. Ik zou wel graag
willen dat ook de anderen die zich in die dossiers hebben gemengd, laten zien
waar zij stonden. Als de meerderheid van de Kamer dat had gewild, dan hadden
wij het in een aantal opzichten, misschien vaak samen met het CDA, beter kunnen
doen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Vindt de heer Dijkstal dat het asielbeleid van het kabinet is gelukt of
mislukt?De heer Dijkstal (VVD):Ik heb in eerste termijn aangegeven dat daar onze grote teleurstelling
ligt. Dat is dus niet voldoende gelukt. De nieuwe Vreemdelingenwet is van
recente datum. Ik pleit in dat kader voor een zeer consequente uitvoering
van deze wet, door alle geledingen heen. Dat moet eerst gebeuren, want bij
de vorige wetgeving was daar geen sprake van. Ik pleit wat betreft de resterende
periode voor een stringenter beleid als het gaat om AMA's. Wij moeten de terugkeer
naar die landen waar dat mogelijk is, op grond van de rapportages, met kracht
regelen. Ik denk dan aan Angola, Irak en Somalië.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter. Ik ben het er zeer mee eens dat wij de kwestie van de terugkeer
concreet moeten aanpakken. Als er problemen zijn, dan is dat het beste. Vindt
de heer Dijkstal ook dat wij daarbij andere ministers moeten inschakelen?
Wij moeten dit niet op het bordje van Justitie laten liggen, want het gaat
om de betrekkingen met derde landen. Daar moeten andere ministers bij worden
ingeschakeld.De heer Dijkstal (VVD):Ja.De heer Melkert (PvdA):Dus u bent het ermee eens dat mevrouw Jorritsma, als zij straks naar China
gaat, een paar AMA's meeneemt.De heer Dijkstal (VVD):Het zou heel mooi zijn als het kabinet die lijn verder ontwikkelt.De heer Melkert (PvdA):Zullen wij dat dan eens gaan doen en niet praten over allerlei verschijnselen
eromheen? De Vreemdelingenwet is er net. U weet zelf hoelang dat heeft moeten
duren. Daar kon de VVD ook niks aan veranderen. Er waren goede ideeën.
Nu moeten wij het dus aanpakken, maar laten wij het dan op dit concrete niveau
eens aanpakken. Bent u het daarmee eens?De heer Dijkstal (VVD):Daar ben ik het zeer mee eens.De heer Melkert (PvdA):Goed zo. Dan vraag ik de minister-president om morgen eens even toe te
lichten hoe het reisgezelschap van mevrouw Jorritsma naar China eruitziet.De heer Dijkstal (VVD):Daar heeft de heer Melkert volkomen gelijk in. Op dit punt zit een grote
inconsequentie in het beleid. Het gaat niet alleen om mevrouw Jorritsma die
naar China gaat, maar ook om onze inzet in de Europese Unie. Bij herhaling
hebben wij daarvoor in de Kamer aandacht gevraagd. Het gaat ook om de inzet
in andere internationale verbanden. Daar moet nadrukkelijk voor gekozen worden.Zonder een soort spokenjacht te willen organiseren, wil ik in het verlengde
van hetgeen is gezegd over de Nederlandse bestrijding van het terrorisme,
meer aandacht vragen voor de binnenkomst in Nederland van ronduit kwaadwillende
personen. Het maakt daarbij niet uit of dat nou zware criminelen zijn of terroristen.
Misschien is het wel hetzelfde. Zij maken dankbaar gebruik van de procedures
die wij hebben, maar vormen toch een reëel risico. Bovendien wil ik net
als de heer Melkert – dat verheugt mij – de regering vragen eens
na te gaan hoe het Vluchtelingenverdrag kan worden gemoderniseerd. Ik meen
dat het niet meer is toegesneden op de wereld waarin wij vandaag leven.De heer Melkert (PvdA):Ik heb over het Vluchtelingenverdrag gesproken, maar wel onder het motto:
Nederland kan het niet in zijn eentje doen. Wij moeten het dus in Europees
verband, met elkaar, doen.De kritiek van de heer Dijkstal op de inzet van de regering in Europees
verband begrijp ik echt niet. Als er een land is dat op dit punt een bijzondere
inspanning heeft geleverd, is het Nederland. Ik noem Tampere. Wij hebben het
genoemd en de minister-president heeft er ook iets over gezegd. Dat andere
landen niet of niet voldoende willen volgen, is vers twee. Ik neem aan dat
de heer Dijkstal het met mij eens is dat de regering en de door hem geprezen
staatssecretaris Benschop er heel wat aan hebben gedaan.De heer Dijkstal (VVD):Ik moet zeggen dat dit op mij geen verpletterende indruk heeft gemaakt,
maar ik neem aan dat de inzet er was.De heer Melkert (PvdA):Hoe zou u in Europa op dit punt een verpletterende indruk willen maken?
Hoe zou u dat nou aanpakken? Wilt u dat eens zeggen?De heer Dijkstal (VVD):Ja, dat wil ik wel eens zeggen. Ik meen dat Nederland het veel eerder
en veel hogerop had kunnen spelen, bijvoorbeeld bij de Dublin-afspraken. De
Dublin-afspraken zijn jaren geleden in Europa gemaakt. Ik vind het eigenlijk
ongelooflijk dat de landen om ons heen er zo gemakkelijk onderuit kunnen komen
en dat het kabinet en degenen die daarbij betrokken zijn dat niet hogerop
hebben gespeeld. Dat is een van de redenen dat mensen in Nederland binnenkomen,
terwijl was afgesproken dat dit niet de bedoeling was.De heer Melkert (PvdA):Maar wat is dan hogerop spelen? De minister-president? De Koningin? Wie?De heer Dijkstal (VVD):De minister-president is een goede mogelijkheid.De heer Melkert (PvdA):Hoe dan?De heer Dijkstal (VVD):Mijnheer Melkert, u weet dat in Europa zaken worden gedaan al naar gelang
de mate waarin je je voor een agendapunt inzet. Daarvan heeft het kabinet
mooie voorbeelden gegeven. Naar mijn mening had dat bij dit onderwerp nadrukkelijk
ook gemogen.De heer Melkert (PvdA):Morgen zal ik graag met de minister-president die case eens wat verder
uitwerken.De heer Dijkstal (VVD):Ja, doet u dat. Het is wel een beetje laat.Voorzitter. Ik ga in op de criminele illegalen. Wij vinden het verstandig
om een wetswijziging tot stand te brengen die het mogelijk maakt om hen gevangen
te houden totdat uitzetting mogelijk is. Wij kunnen niet accepteren dat criminele
illegalen niet het land worden uitgezet of niet in de gevangenis terechtkomen,
waar ze thuishoren. Misschien mag op dit punt nog een initiatief van het kabinet
volgen.In mijn eerste termijn en hier en daar in tweede termijn heb ik gezegd
dat veel goeds tot stand is gebracht. Naar ik meen, heeft de minister-president
vanmorgen zelf gezegd dat er nog veel te doen is. Dat vinden wij ook. In ieder
geval hebben wij er oog voor dat er ondanks al dat goede, al die welvaart
en al dat welzijn, nog veel leed is. Dat leed kan zich voordoen rond rampen
en ongevallen – niemand heeft Enschede of Volendam vergeten. Dat leed
kan ook ontstaan door ernstige criminaliteit. Het kan in een andere vorm gaan
om een crisis als de MKZ-crisis die diep heeft ingegrepen in het leven van
veel mensen, niet alleen van agrariërs, maar ook van anderen die daarbij
betrokken waren. Het betreft ook het leed elders in de wereld.Het past de politiek en het bestuur ook het hart te laten spreken. Ik
meen dat wij dat vandaag gedaan hebben door onze betrokkenheid te tonen met
de slachtoffers in de Verenigde Staten. Tegelijkertijd weten wij dat wij allen
zijn ingehuurd om het hoofd erbij te houden. Wij doen dat in een land als
Nederland dat uitdrukkelijk een rechtsstaat en een democratie wenst te zijn.
De basis daarvoor ligt verankerd in de Grondwet. Die basis is verdraagzaamheid
en respect. Voor mij is dat hetgeen wij juist vandaag in deze toch zware tijden
zullen moeten laten zien.De voorzitter:Alvorens ik het woord aan de heer Marijnissen geef, deel ik mede dat het
mijn bedoeling is, deze tweede termijn van de Kamer zonder dinerpauze af te
maken. Ik schat in dat wij om een uur of acht klaar kunnen zijn, wellicht
eerder.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter. Luisterend naar de minister-president in eerste termijn over
de gevolgen van de ramp van vorige week in Amerika bekroop mij het gevoel
dat hij niet alleen het bewustzijn onder de Nederlanders wilde bevorderen
dat solidariteit meer is dan een woord, maar ook dat die solidariteit wel
eens heel snel en met actieve betrokkenheid van Nederland in daden kan omslaan.
Hij zei dat dit de komende uren kan gebeuren of de komende dagen, de komende
weken of de komende maanden. Ik kreeg echter de indruk dat er iets aanstaande
is.De minister-president schetste drie scenario's volgens welke een reactie
door de westerse wereld vorm zou kunnen krijgen: door de Verenigde Staten
alleen, binnen NAVO-verband of in een soort gelegenheidscoalitie. Kan de minister-president
mij zeggen wat de voorkeur heeft van de Nederlandse regering? Welke van de
drie opties vindt zij in dezen verstandig?De minister-president heeft vrij expliciet gezegd dat als in NAVO-kader
wordt gereageerd, artikel 100 van de Grondwet niet van toepassing zou zijn.
Kan hij daarover wat meer helderheid scheppen? Net als de heer Rosenmöller
hebben ook wij het een en ander uitgepluisd, maar wij vinden nergens aanwijzingen
die duiden op de interpretatie van de minister-president.De kern van de zaak is de steun aan de Verenigde Staten. De minister-president
heeft in zijn mondelinge verklaring vorige week in deze Kamer gezegd dat die
steun zal bestaan uit alle mogelijke middelen, dus ook militaire. In abstracto
kun je dat zeggen, maar niemand kan op dit moment overzien wat precies de
implicaties zullen zijn van die uitspraak, zoals wij evenmin de implicaties
van de activering van artikel 5 van het NAVO-verdrag kunnen overzien. Ik las
vandaag in Trouw dat de minister van Buitenlandse Zaken Van Aartsen wederom
refereert aan een eerdere uitspraak van minister van Defensie De Grave, namelijk
dat er geen blanco cheque is afgegeven aan de Verenigde Staten door de activering
van artikel 5. Minister Van Aartsen schaart zich achter die uitspraak. Wil
de minister-president reageren op deze herhaalde uitspraak en het gebruik
van deze kwalificatie? Mijn fractie is van mening dat als het dermate wezenlijke
zaken betreft met mogelijke ernstige consequenties het motto "baas in eigen
huis" te allen tijde zal moeten gelden.Een volgend punt betreft het gebruik van de terminologie. Ik bedoel met
name de term "het internationaal terrorisme". Kan de minister-president mij
zeggen wat wij onder die term moeten verstaan? Iedereen probeert te detecteren
wie verantwoordelijk is voor hetgeen vorige week is gebeurd in de Verenigde
Staten. Je spreekt dan echter over de daders van de aanslagen. Steeds vaker
wordt gesproken over hét internationaal terrorisme. De minister van
defensie Rumsfeld van de Verenigde Staten heeft een indicatie gegeven door
te zeggen dat zo'n 60 landen daarbij zijn betrokken. In dit stadium lijkt
het mij alleszins op zijn plaats om te vragen wat naar de mening van de minister-president
de inhoud is van de aangekondigde war on terrorism.Overigens gebruik ik met opzet de Engelse benaming, omdat de minister-president
wat betreft het gebruik van het woord "oorlog" en de verwarring die daarover
is ontstaan, voldoende opheldering heeft verschaft.De vrees bestaat ook bij mij dat als het gevoel voor proportionaliteit
uit het oog verloren wordt, er een autonoom proces kan ontstaan waarbij de
omvang en de intensiteit van het geweld wereldwijd wel eens totaal uit de
hand kunnen lopen en onbeheersbaar worden. Mijn vraag aan de minister-president
is hoe hij dit ziet.Zijn er na het besluit van de NAVO om artikel 5 te activeren reeds consultaties
geweest van de Nederlandse regering? Iedereen heeft Kosovo en de evaluatie
op dit vlak door de regering vers in het geheugen liggen. Daaruit
bleek dat het allemaal moeizaam is verlopen. Ik doel nu even niet op gesprekken
tussen de minister van Buitenlandse Zaken en Colin Powell. Ik doel op consultaties,
gericht op wat er in de toekomst moet gebeuren en wat daarbij de mogelijke
rol van Nederland kan zijn.De minister-president vroeg aandacht voor de vluchtelingen in Pakistan.
Dat is alleszins terecht. Dat zou ook twee weken geleden alleszins terecht
zijn geweest. Laten wij ons realiseren dat er 2 miljoen Afghanen opgevangen
worden in Pakistan, een arm land. Dat werpt een ander licht op wat de heer
Dijkstal zo-even over het asielvraagstuk heeft gezegd. Wij moeten de proporties
goed in de gaten blijven houden. Mag ik echter uit de woorden van de minister-president
afleiden dat Afghanistan inmiddels ook het verklaarde doel is? Anders komt
zijn opmerking wat in de lucht te hangen.Als dit zo is, dringen zich concrete vragen op over artikel 5 van het
NAVO-verdrag en artikel 100 van de Grondwet. In beide artikelen wordt expliciet
gesproken over de internationale rechtsorde. Als er sprake is van een belangrijke
mobilisatie richting Afghanistan, vraag ik mij af of de minister-president
het denkbaar acht dat de internationale gemeenschap, lees: de Verenigde Staten,
de NAVO-landen en Nederland, zou besluiten tot een interventie in Afghanistan.
Is dat nog te rijmen met de terminologie in beide artikelen, namelijk dat
het dient te gaan om de internationale rechtsorde? Het gaat daarmee over het
vraagstuk van de proportionaliteit. Wij zullen daarover nog vaak spreken.Ik was overigens teleurgesteld in de minister-president wat betreft de
schamele woorden die hij heeft gesproken over de voedingsbodem van het terrorisme.
Terecht gaat het om een concrete agenda omdat er sprake is van een acute situatie.
De verantwoordelijken moeten worden opgespoord en gestraft. Ik nodig de minister-president
uit, in tweede termijn wat uitvoeriger stil te staan bij het verband van de
voedingsbodems en het gebrek aan wederzijds respect, dat kan cumuleren in
fanatisme en uiteindelijk in terrorisme.De laatste beschouwingen voor de verkiezingen van volgend jaar staan niet
alleen in het teken van de ramp in de Verenigde Staten, maar ook in het teken
van de erfenis van Paars. Wat hebben ons de zeven jaar regering van Partij
van de Arbeid, VVD en D66 gebracht? De betrokkenen wijzen ons vooral op de
successen: de economische groei en de daaruit voortgekomen banengroei. Ik
gun iedereen zijn succes, maar wij moeten ook niet overdrijven. Terecht merkte
de minister van Financiën onlangs op dat hij vooral geluk heeft gehad.
Hij doelde op de snel groeiende wereldeconomie. Ik geef toe dat de Hoofdlijnen
van het regeringsbeleid dit ook met zoveel woorden stelt. Het is inderdaad
zo dat als het vloed wordt, alle scheepjes omhoog gaan en dus ook ons bootje.
Ook al gaat het om vaak kleine baantjes, ons land heeft in de laatste jaren
een groei van 1,25 miljoen banen te zien gegeven. De economische groei was
fors en lag ver boven de verwachtingen van Paars 2. Het financieringstekort
is verdwenen en de staatsschuld gedaald.Wat staat er nog meer in het testament van Paars? In de afgelopen zeven
jaar is zo'n 30 mld aan lastenverlichting aan burgers en bedrijven gegund.
Zo organiseerde in mijn visie Paars haar eigen armoede door middel van de
Zalmnorm, die in de loop van de tijd steeds meer een Zalmnet werd voor hen
die wilden investeren in plaats van lasten verlichten. Ons land staat volgens
de Economist intelligence unit voor de komende vijf jaar te boek als het land
met het beste klimaat voor buitenlandse investeerders. Toch wil het kabinet
weer eens 500 mln over de balk gooien in de vorm van een douceurtje door de
vennootschapsbelasting met een half procentpunt te verlagen. In het Human
development report staat ons land als het gaat om de inkomensgelijkheid op
de 21ste plaats. Wij zijn gedaald. Dat hoeft niemand te verbazen als je weet
dat in twintig jaar het aantal miljonairs zich heeft vertienvoudigd. Het zal
ook niemand verbazen die heeft gezien hoe de top van het bedrijfsleven zich
jaarlijks een loonstijging gunt die het drie- tot viervoudige is van wat de
werknemers er jaarlijks bij krijgen. Ook bij de pensioenfondsen kunnen ze
er inmiddels wat van. Het ABP geeft de opvolger van voorzitter De Vries, Brinkman,
25% meer. Ook in de zorg – dat gaat mij zeer aan het hart – zien
wij dat de top zich steeds meer richt naar wat in het bedrijfsleven normaal
is en dat men steeds minder gedreven wordt door solidariteit met de mensen
die binnen het eigen bedrijf het echte werk doen. Op de lijst van de OESO-landen
staan wij qua onderwijsuitgaven op de 25ste plaats. Dat is, op Turkije na,
de laagste plaats. Toen Paars aantrad, stonden wij hoger. Op het gebied van
de sociale volkshuisvesting zijn wij binnen Europa een hekkensluiter. Eens
stonden wij in de top tien.Tot zover de kille cijfers; nu de werkelijkheid van alledag voor de gemiddelde
burger van dit land. Laten wij eens kijken of er sprake is van betonrot. De
commissaris van politie van Amsterdam klaagde onlangs over tweedeling in de
veiligheid. Hij ziet dat er wijken ontstaan waar het niet meer mogelijk is
de veiligheid te garanderen. Dat probleem doet zich inmiddels in heel het
land voor. In de rijke wijken, dorpen en steden hebben de bewoners daar ook
al een antwoord op gevonden: particuliere bewaking. Voor de bewoners van Spangen
is dat helaas niet weggelegd. Dezelfde hoofdcommissaris doet ook zijn beklag
over het feit dat de politie meer en meer het putje wordt waar alle maatschappelijke
problemen naartoe stromen. Hij beklaagt zich erover dat er in de daklozenopvang
geen ruimte is en dat de hulpverlening voor deze mensen tekortschiet. Eén
hulpverlener voor 50 mensen is veel te weinig. De maatschappelijke opvang
verkeert in grote financiële nood. Het kabinet komt met 10 mln over de
brug in de begroting; de sector vraagt 165 mln. Ik krijg graag een reactie
van de minister-president hierop. Ik overweeg in derde termijn hierover een
motie in te dienen. Over daklozen gesproken: hun aantal is onder Paars verder
toegenomen. Met name het feit dat het aantal kinderen – inmiddels 16%
van de nieuwe daklozen – fors toeneemt, is schrijnend."Geldtekort bedreigt rechtsstaat" kopte Het Financieele Dagblad. De Orde
van advocaten zegt in het stuk dat de behoefte aan rechtshulp groeit, maar
dat het aanbod snel afneemt. De uurvergoedingen zijn laag, met als gevolg
dat veel advocaten hun heil zoeken in de particuliere sector. Het kabinet
weigert een motie van de Kamer, die stelt dat de uurvergoeding naar ƒ
210 moet, uit te voeren. Het kabinet komt met ƒ 183 per
uur over de brug. Ook op dit punt overweeg ik in volgende termijn een motie
in te dienen als het kabinet bij monde van de minister-president niet met
een ander verhaal komt. Over vergoedingen gesproken: Paars heeft ook de huisartsen
op straat gekregen om te demonstreren voor hogere vergoedingen. Wat is het
voor land waarin nota bene huisartsen de straat op moeten gaan om een toereikende
vergoeding te krijgen? Het is het land, waarin de regering de huisarts ziet
als de poortwachter voor de gehele zorg.De zorg is waarschijnlijk het grootste zorgenkindje van Paars. Een oudere
mevrouw breekt haar heup. Een medewerker van het ziekenhuis in de buurt, dat
helemaal vol ligt, is vijf uur aan het bellen om een andere plaats te vinden
voor mevrouw. Vroeger stond ons land in de topdrie van landen met de beste
zorg; inmiddels zijn wij uit de toptien weggezakt. Volle wachtlijsten zijn
er overal, niet alleen voor opname en behandeling in ziekenhuizen: 115.000
mensen. In de geestelijke gezondheidszorg moet gewacht worden: 72.000 mensen,
Ook gehandicapten moeten wachten: 15.000 mensen. Mensen die ons land hebben
opgebouwd moeten ook wachten: 82.000 mensen krijgen niet de zorg waar zij
recht op hebben. Soms wordt er gezegd dat het niet ligt aan het feit dat het
kabinet te weinig geld voteert voor deze sector. Dat is raar. Triomfantelijk
meldde minister Borst onlangs dat de wachtlijsten voor thuiszorg in sommige
gebieden waren verkort. Gevraagd naar de reden zei de minister: "Wij hebben
er ook heel veel in geïnvesteerd." Het verband tussen investeren en het
oplossen van problemen lijkt mij hiermee aangetoond. Dat geld wel degelijk
nog het probleem kan zijn, blijkt ook uit de brandbrief van de GGZ. Deze sector
heeft investeringen gedaan op basis van de door het ministerie zelf goedgekeurde
plannen om de wachtlijsten weg te werken. De kosten voor volgend jaar zijn
160 mln gulden, maar de GGZ krijgt slechts 90 mln gulden. Hoe kan dit? Het
moet mogelijk zijn om hiervoor in de Kamer in derde termijn een oplossing
te vinden.De zorg heeft, net zoals veel andere sectoren in het publieke domein,
een probleem met het werven van personeel. Het werken in zowel de zorg als
het onderwijs wordt door veel mensen tegenwoordig beschouwd als iets voor
"losers". Waarom je uit de naad werken als de overheid zelf niet bereid is
de structurele problemen op te lossen, waarom een dief zijn van je portemonnee
als je in de marktsector met minder inzet meer kunt verdienen? De schade aan
de mooie beroepen in de zorg en het onderwijs die door het beleid van de laatste
jaren is aangericht, zal vele jaren van herstel vergen. Een volgend kabinet
zal de sociale wederopbouw ter hand moeten nemen.Die wederopbouw zal dan niet moeten verlopen langs de lijnen die Paars
heeft bedacht. Deze coalitie denkt nog steeds dat de oplossing gezocht moet
worden in meer marktwerking. In een nota van minister Borst wordt gepleit
voor meer concurrentie tussen verzekeraars, marktwerking en uitvoering door
bedrijven met winstoogmerk. Verder staat er in Haags abracadabra: "Er komen
nadere stappen die erop gericht zijn de mogelijkheden van een meer marktconforme
prikkelstructuur verder te faciliteren". Die zin heeft de minister vast niet
zelf bedacht. Het kabinet heeft niets geleerd van de recente faillissementen
in de thuiszorg en de kraamzorg, zo is mijn conclusie. De regering gaat met
haar plannen zelfs verder: men spreekt nu ook over marktwerking bij het ambulancevervoer
en in de ziekenhuiszorg. De echo van de VVD is nog altijd dominant in het
paarse beleid. Dat blijkt ook uit het voorstel om weer te gaan discussiëren
over eigen bijdragen en eigen risico's, hoewel de eerder gebleken nadelen,
te weten veel bureaucratie en een toename van de tweedeling, niet zijn weggenomen.
Overal waar de regering gaten heeft laten vallen in de publieke sector, zie
je dat het particulier initiatief zich binnenwringt in die publieke sector.
Achmea heeft nu een thuiszorg acuut verzekering in het leven geroepen. Ik
hoor graag van de minister-president wat hij van dit soort initiatieven vindt.Net als bij de zorg laat Paars ook het onderwijs in wanhoop achter. Hier
wreekt zich het feit dat Paars nooit is uitgegaan van een allesomvattende
pedagogische en educatieve visie. Er zijn leerfabrieken ontstaan waar kinderen
in anonimiteit verblijven, men heeft bestuurlijke kolossen gemaakt in de overtuiging
dat het allemaal goedkoper zou zijn. De pedagogen en leraren worden in de
top steeds meer vervangen door managers met bijbehorende salarissen. Men is
doorgegaan met de steeds maar doorgaande stroom van regeltjes en modieuze
vernieuwingen. Ik noem onder andere de tweede fase in het middelbaar onderwijs
die geforceerd is ingevoerd, zo die uiteindelijk al gewenst was.Ook hier is het in de ogen van de regering allemaal nog niet liberaal
genoeg. Ook in het onderwijs moet meer marktwerking komen. Zo kwam men op
het slechte idee om de prestaties van scholen openbaar te maken, zonder rekening
te houden met de problemen die scholen misschien ondervinden. Als de budgetten
van scholen ook nog afhankelijk worden van de resultaten, is dat slecht voor
de leerlingen die op die scholen zitten. Erger nog: het kan de continuïteit
van de school in gevaar brengen. De bestuursvoorzitter van de Hogeschool Rotterdam
zegt: Wij zitten gevangen in het marktdenken, scholen beginnen allerlei nieuwe
opleidingen om maar zoveel mogelijk leerlingen te kunnen binnenhalen en ze
krijgen daardoor niet minder, maar meer problemen.Door al deze zaken wordt ook de onzekerheid onder de leerkrachten bevorderd.
De plannen voor prestatiebeloning komen daar nog eens bovenop. Weer een nieuwe
bijdrage aan de verpesting van de werkgemeenschap die een school ook is.De door het kabinet steeds maar weer bepleite zogenaamde differentiatie
in het onderwijs is voor mij nog steeds niets anders dan een eufemisme voor
tweedeling. Natuurlijk zal die differentiatie ook plaatsvinden langs de lijn
van kwaliteit en dat heeft weer alles te maken met de beschikbaarheid van
geld, al dan niet in de vorm van ouderbijdragen of sponsorgelden.Het gemiddelde bedrag dat de OESO-landen over 1998 uitgegeven hebben aan
onderwijs, ligt op 5,8% BBP. In ons land komen wij niet verder dan 4,5% BBP.
Het verschil komt neer op zo'n 13 mld gulden. Even de herinnering opfrissen:
in 1975 was het nog 8% van het BBP. Geen wonder dat er weinig belangstelling
is om in het onderwijs te gaan werken. De instroom in de pabo's ligt dit jaar
16% lager dan vorig jaar. Het kabinet heeft nu zijn zinnen gezet
op team teaching, dat wil zeggen grotere groepen metéén leraar
en één of meerdere assistenten. Nu moet ook de leraar zelf manager
worden. Het kind betaalt uiteindelijk de rekening.En sprekend over kinderen: het aantal kinderen dat in armoede wordt grootgebracht,
is de afgelopen jaren met 15% gestegen tot 350.000. Zij leven in een gezin
met een inkomen op of onder het bijstandsniveau. Overigens is het aantal mensen
dat moet leven van minder dan 105% van het sociaal minimum, onder Paars stabiel
gebleven. Ik weet niet of dit iets is waarop een kabinet, met zo'n economische
welstand, zich moet laten voorstaan. Volgens het SCP zijn de mensen met werk
er in hun besteedbaar inkomen sinds 1975 zo'n 13% op vooruitgegaan. De mensen
met een uitkering zijn erop achteruitgegaan, met maar liefst 11%. Paars heeft
in deze hele periode een blinde vlek gehad voor deze mensen. Niet in het zicht,
niet in het hoofd.Aan geen zaak zijn in deze Kamer zoveel woorden gewijd als de integratie
van minderheden. Iedereen is het erover eens dat wachtlijsten voor het leren
van de Nederlandse taal uit den boze zijn. Nu zegt de minister dat hij is
geslaagd, want de mensen die vorig jaar op de wachtlijst stonden, hebben nu
een cursus; de lijst bestaat alleen uit nieuwe mensen. Ik weet zeker dat minister
Borst met zo'n redenering ook wel zou willen wegkomen. Ook de inburgering
verloopt nog steeds niet naar behoren: 20% stapt er voortijdig uit.Hoe staat het eigenlijk met KPN, met UPC, met de NS? Dit zijn allemaal
voorbeelden van bedrijven waar de overheid vroeger een belangrijke vinger
in de pap had en die nu diep in de problemen zitten. De situatie bij KPN is
ronduit dramatisch. Niemand weet wat de toekomst zal brengen. Met name het
lot van het vaste netwerk zou het kabinet zorgen moeten baren. De service
van UPC is dramatisch slecht en de toekomst is ongewis. Dramatisch is ook
de toestand bij de NS. Wie is daar nog niet van doordrongen? Het kabinet misschien,
want dat heeft besloten om de NS weer een paar jaar te geven voordat de zaken
op orde moeten zijn, al mogen ook dan nog 10% van de treinen de stations te
laat binnenlopen. Laten wij eens kijken naar de marktwerking in de elektriciteitssector.
Importeerden wij vroeger slechts zo'n 10%, nu is dat zo'n 30%. Het resultaat
van deze verschuiving: wij verbruiken meer bruinkoolstroom en meer stroom
uit kernenergie dan vroeger en dat terwijl onze eigen, schone centrales stilstaan
of zelfs worden gesloten. Ziedaar de zegeningen van de marktwerking! "Een
black-out zoals in Californië kan hier, in weerwil van de beweringen
van de minister van Economische Zaken, ook voorkomen", aldus een woordvoerder
van Tennet. Als je meer en meer afhankelijk wordt van het buitenland en je
eigen capaciteit vermindert, dan is dat geen verwonderlijke verwachting. Maandag
was in de media aandacht voor de verminderde veiligheid op Schiphol, als de
plannen van het kabinet met de privatisering van het toezicht doorgaan. Ook
het postverkeer moet nu worden geliberaliseerd. En TNT, slim als het is, sluit
vast op grote schaal postagentschappen.Ook op milieuterrein zijn de verdiensten van Paars niet wat het de burger
eens beloofde. De milieudoelstellingen worden in het NMP-4 van 2010 opgeschoven
naar 2030. De uitstoot van broeikasgassen is vorig jaar weer gestegen, terwijl
onze uitstoot voor 2010 met 6% moet zijn gedaald. Een ecotaks voor grootverbruikers
van energie is voor Paars nog steeds uit den boze, terwijl elke deskundige
van mening is dat die bij uitstek een effectieve manier is om de uitstoot
van broeikasgassen terug te dringen. Het RIVM verwacht een verdere groei van
het vliegtuiglawaai rond Schiphol omdat de groei sneller gaat dan de daling
van de lawaaioverlast als gevolg van het gebruik van stillere vliegtuigen.De ruimtelijke ordening van ons land is nog steeds gebaseerd op het principe:
beleid volgt geld. Zo blijft men ruimte opofferen aan luxe woningen in het
groen en bedrijfsterreinen, waar de industrie die wil. Paars heeft een diepe
voorn door het platteland getrokken, met name in sociaal opzicht: bijna een
op de drie boerengezinnen leeft onder het bestaansminimum en tien boeren per
dag stoppen ermee, zijn kopje onder gegaan. Verdere schaalvergroting is het
gevolg. De productie van veilig voedsel, het dierenwelzijn en het landschap
betalen de prijs.Over huisvesting gesproken: in de binnensteden gaat het proces van "lage
inkomens eruit, hoge inkomens erin" nog steeds door. Ondertussen krimpt de
voorraad sociale huurwoningen dramatisch. En dan is er natuurlijk nog de hypotheekrenteaftrek.
Inmiddels gaat het om het lieve sommetje van ongeveer 14 mld gulden per jaar,
ten koste van de schatkist. Dat het grootste deel van dit geld gaat naar de
mensen met de hoogste inkomens en met de duurste huizen, deert Paars in het
geheel niet. Ondertussen zijn de mensen met lage inkomens met een huurhuis
bijna de helft van hun besteedbaar inkomen kwijt aan vaste lasten.Een paar weken geleden publiceerde het kabinet verkenningen op verschillende
beleidsterreinen. Het zijn interessante boekjes die lezen, niet als Verkenningen,
maar als Erkenningen, namelijk erkenningen van de eigen tekortkomingen. Bij
de behandeling van de afzonderlijke begrotingen zal mijn fractie uitvoerig
ingaan op het testament van Paars. Maar kort gezegd zal het steeds hierop
neerkomen: juist omdat Paars in alle opzichten de wind mee had, is het deze
coalitie dubbel en dwars aan te rekenen dat zij de grote problemen niet heeft
aangepakt en opgelost. Nee, zij heeft veel problemen juist vergroot. De publieke
sector is te grabbel gegooid. De neoliberale ideologie van "ieder voor zich"
was merkbaar in alle facetten van het paarse beleid. De sociale zekerheid
verslechterde. De overheid trad terug ten behoeve van de markt. De armoede
werd niet opgelost; de tweedeling werd vergroot. Publieke diensten werden
in de uitverkoop gedaan; verantwoordelijkheid werd niet genomen; de sorrydemocratie
werd geïntroduceerd en de achterkamertjespolitiek werd tot norm verheven.Over de erfenis van Paars zullen geen successierechten worden geheven.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Ik begin met een woord van dank voor de uiteenzetting van
de minister-president in zijn eerste termijn. Ik vond die evenwichtig en,
waar mogelijk, duidelijk en expliciet. Ik doel op de vele goed gekozen woorden
over onze eigen samenleving, waarin respect, verdraagzaamheid en duidelijke
grenzen essentieel zijn. De lege plek in de troonrede van gisteren heeft de
premier alsnog ingevuld. Ik heb een heel concrete vraag over
onze samenleving en de spanningen, die daarin kunnen ontstaan. Wat stelt het
kabinet zich voor daaraan in de komende weken en maanden te doen?De minister-president heeft ook het misverstand van de terminologie uit
de weg geruimd. Ik kom daar dan ook niet op terug. Het geeft mij echter wel
aanleiding om er bij het kabinet zeer op aan te dringen om de bevolking permanent
te informeren op alle mogelijke manieren om duidelijkheid te bevorderen, om
onzekerheid zoveel mogelijk tegen te gaan en om spookverhalen uit de wereld
te halen. De minister-president heeft nadrukkelijk de mogelijkheid genoemd
van acties en een Nederlandse bijdrage daaraan op korte, wellicht zelfs zeer
korte termijn. In alle mogelijke gevallen blijft er een spanning bestaan met
de parlementaire invloed in normale politieke omstandigheden. Wij zullen daar
allemaal verstandig mee moeten omgaan. De Kamer moet, waar nodig, terughoudendheid
betrachten. Je kunt in het openbaar niet alles vragen, althans je kunt niet
overal antwoord op krijgen. Dat begrijp ik. Maar de regering moet, waar mogelijk,
maximaal en wanneer het kan op de geëigende wijze informeren en draagvlak
zien te vinden.Ook voor de catastrofe in Amerika was duidelijk geworden dat er een trendbreuk
komt in onze economische voorspoed. De groei loopt terug. Het is zeer de vraag
of wij 2% dit jaar halen. De arbeidsinkomensquote is fors gestegen. De investeringen
en de wereldhandel vlakken af en de werkloosheid loopt in 2002 voor het eerst
in jaren weer op. Het is vandaag absoluut te vroeg om een serieus antwoord
te kunnen geven op de vraag of de Amerikaanse economie voldoende kan herstellen
dan wel ons zal meesleuren in een daadwerkelijke recessie. Te veel vragen
zijn nog open. Er is misschien geen reden voor groot pessimisme, maar wel
voor onzekerheid. In ieder geval is voorzichtigheid geboden.Dit gezegd zijnde, complimenteer ik het kabinet met de begroting voor
2002, in de hoop dat wij die daadwerkelijk kunnen uitvoeren. In de Volkskrant
van zaterdag jongstleden hebben wij nog eens kunnen lezen hoe hevig de strijd
in de Trèveszaal is geweest en hoe de laatste cent uit het colbertje
van minister Zalm is geschud. Daar staat overigens tegenover dat minister
Zalm behoorlijk goed wist hoe hij het geld uit de departementale zakken kon
kloppen. De miljoenennota ademt een zekere tevredenheid uit. Dat was begrijpelijk,
grosso modo, voor de Amerikaanse crisis. Wat ik echter, ook los van de gebeurtenissen
van de afgelopen week, daarin miste, is een antwoord van het kabinet voor
de komende acht maanden, de missionaire periode van dit kabinet, op de verslechterende
economische situatie. Wat kan dit kabinet nog doen om de arbeidsinkomensquote
weer omlaag te krijgen, om de loonontwikkeling te laten sporen met de mindere
vooruitzichten en om het bedrijfsleven te stimuleren en daarmee de werkgelegenheid?
Ik vraag de minister-president daarop in zijn tweede termijn in te gaan.Voorzitter. Wij moeten onszelf geen economische crisis aanpraten, maar
het is wel redelijk, rekening te houden met minder economische voorspoed dan
wij in de afgelopen jaren gewend waren. Net als in die afgelopen jaren willen
wij ook in de komende periode de nadruk leggen op de combinatie van versnelde
aflossing van de staatsschuld en inlossing van de maatschappelijke schuld.
Daar passen twee opmerkingen bij. In de eerste plaats is het aflossen van
de staatsschuld geen doel op zichzelf, maar een middel om te voorkomen dat
wij de volgende generaties belasten met de schulden die wij zijn aangegaan.
De inzet moet dus zijn een substantiële vermindering in een overzichtelijk
tempo binnen een redelijke termijn. Rigide uitgaan van een ooit bedachte termijn
van 25 jaar is niet per se verstandig. Staat de economische groei het toe,
dan is het mooi, maar steeds zal een afweging nodig zijn tussen wat de samenleving
van nu nodig heeft en wat moet worden gedaan voor de samenleving van morgen.
Wat de uitgaven betreft, wil mijn partij ook in de volgende periode prioriteit
leggen bij structurele en institutionele hervormingen in belangrijke sectoren
van onze samenleving, in het bijzonder onderwijs en zorg.In het licht van deze doelstellingen beoordelen wij de laatste begroting
van dit kabinet. Het is ook de eerste van een nieuwe reeks. Het is niet alleen
de eerste echte beleidsbegroting, maar ook de eerste in euro's. Ik moest daar
zelf erg aan wennen, geef ik toe. Het praat zoveel makkelijker over 100 mln
gulden dan over 45,38 mln euro. Ik heb dit op mijn eigen zakzalmpje, zal ik
maar even zeggen, nagerekend. Het is hetzelfde maar het lijkt minder. Op het
eerste gezicht schrik je als er maar 1,6 staat bij zorg en 1,0 bij onderwijs,
maar in guldens uitgedrukt, gaat het toch echt om enorme impulsen voor nieuw
beleid van bijna 6 mld voor sectoren die decennialang in de verdrukking waren.
Het totaal aan extra uitgaven voor zorg, onderwijs en veiligheid dat in de
afgelopen jaren aan de begroting is toegevoegd, is ongeveer anderhalf maal
meer dan al in het regeerakkoord van 1998 was uitgetrokken.Voorzitter. Als het mogelijk en verantwoord is, wil D66 nog een aantal
wijzigingen op de begroting aanbrengen. Wij denken aan het nationaal natuuroffensief
dat naar onze mening volstrekt onvoldoende wordt bediend. Het lijkt ook nodig,
in zorg en welzijn nog wat extra te investeren. Ik denk aan maatschappelijke
opvang en aan de geestelijke gezondheidszorg.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik wil mij graag als bondgenoot opstellen als het gaat om het lijstje
dat collega De Graaf gaat opnoemen en voor een deel al opgenoemd heeft. In
de rangorde der dingen moet wel een onderscheid worden gemaakt en dat betreft
de natuur. Ik ben het niet eens met hetgeen hij heeft gezegd in de sfeer van
"geen verdere uitgaven in dit debat". Dat hebben wij in en voor een deel al
buiten de Kamer gewisseld. Wat natuur betreft, was collega De Graaf vorig
jaar de eerste ondertekenaar van een motie waar ik mij graag achter heb geschaard,
om te beginnen met het natuuroffensief. Bij de behandeling van de voorjaarsnota
hebben wij het debat daarover voortgezet. Heb ik het juist en kan hij daarmee
instemmen dat voor volgend geen extra middelen voor natuur zijn vrijgemaakt?
Als dat het geval is met betrekking tot de ecologische hoofdstructuur kunnen
wij dat niet laten passeren. Wij kunnen dat niet verschuiven naar het moment
waarop er meer zekerheid is over de huidige economische onzekerheid. Dit had
al geregeld moeten zijn.De heer De Graaf (D66):Het is mij niet helemaal duidelijk wat uw vraag is, maar ik neem aan dat
u vraagt of ik met uw woorden wil instemmen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Doe dat dan maar!De heer De Graaf (D66):Wij kunnen natuurlijk van alles afspreken.Voorzitter. Ik vind het eerlijk gezegd niet erg logisch om selectief te
gaan winkelen en aan te geven dat ik iets zo belangrijk, vind dat ik het in
geld wil vastleggen, los van de afspraak die mijn eigen fractie heeft gemaakt,
maar die ook door andere fracties is gemaakt. Gelet op de tekst die ik zojuist
heb uitgesproken en overigens ook gelet op de tekst die ik nog zal uitspreken,
kan ik de heer Rosenmöller beloven dat ik mij op elk geschikt moment
sterk wil maken voor een structurele investering in natuur en ook incidentele
middelen die bij de najaarsnota zouden kunnen vrijvallen, bij voorrang voor
natuur zou willen gebruiken. Ik ben echter niet van plan om andere dingen
voor mij uit te schuiven en de gelden voor natuur nu te regelen. Ik neem dit
graag bij de kop, zo mogelijk al bij de financiële beschouwingen, maar
anders later in het najaar. Ik heb begrepen dat de heer Melkert nog vroeg
om een analyse op grond waarvan wij nog vóór het belastingplan
zaken zouden kunnen doen, maar het is mijn inzet om in dit najaar een substantieel
extra bedrag voor natuur beschikbaar te krijgen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Maar honoreert u met deze opstelling geen houding bij het kabinet die
slechts kan worden samengevat als het structureel niet uitvoeren van een motie?De heer De Graaf (D66):Ik vind dat de brede wens van de Kamer op dit punt onvoldoende is gehonoreerd.
Er staat 45 mln euro voor natuur en milieu, maar dat bedrag dient ter compensatie
van de gestegen grondprijzen, het is geen extra inspanning. Ik ben het met
u eens dat wij hier met kracht iets aan moeten doen, want ik vind dat het
kabinet onvoldoende tegemoet is gekomen aan de vierde prioriteit die in 1998
in het regeerakkoord is opgenomen. Daarin vinden wij elkaar, al heeft u met
het regeerakkoord als zodanig minder te maken. Maar ik wil hier iets aan doen
op het moment waarop dat verstandig is, als er een afweging mogelijk is van
wat er überhaupt mogelijk is, want dan weet ik ook wat ik voor natuur
kan vragen, ook in relatie tot de andere wensen die ook wij hebben en die
ik juist wilde opnoemen toen u mij onderbrak.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik deel die overige wensen en ik ben het er ook nog wel mee eens dat de
conjunctuur enige onzekerheid geeft, maar de politieke conclusie die u daaraan
verbindt, onderschrijf ik niet. Het punt is dat die middelen voor natuur al
in de begroting opgenomen hadden moeten zijn, al in de begroting voor 2001
en ook al in die voor 2002. Dat is niet het geval, niet zodanig dat je kunt
zeggen dat er naar de letter en de geest van uitspraken van de Kamer is geopereerd.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Ik proef een grote bereidheid van de heer Rosenmöller
om samen met mij ten strijde te trekken.Minister Zalm:Voorzitter. De begroting voor 2001 bevat 100 mln gulden extra voor natuur.De heer Rosenmöller (GroenLinks):En is het waar dat de passage in de hoofdlijnennotitie voor 2002, dat
er 100 mln gulden, oftewel 45 mln euro, is vrijgemaakt voor versterking van
de ecologische hoofdstructuur, betrekking heeft op die 100 mln uit de begroting
voor 2001? Voor 2002 staat er namelijk niets in de begroting.De heer Van Dijke (ChristenUnie):Voorzitter. Ik steun de warme woorden voor het natuuroffensief die mijn
collega De Graaf nu en ook al eerder heeft gesproken. Maar klopt het nu dat
hij later dit jaar opnieuw wil bezien wat er vrij te spelen zou zijn voor
het natuuroffensief? Verleden jaar heeft hij heel expliciet bedragen genoemd,
die het kabinet niet heeft overgenomen. Is hij nu niet aan het terugkrabbelen?De heer De Graaf (D66):Voorzitter. De heer Van Dijke vraagt een beetje naar de bekende weg. Dat
is niet erg, het geeft mij de gelegenheid om het nog een keer uit te leggen.
Ik vind dat de natuur in de besprekingen in het voorjaar over de uitgavenkant
onvoldoende bediend is. Ik vind ook dat het kabinet te weinig tegemoet is
gekomen aan de wens van de Kamer van verleden jaar, die overigens dit jaar
herhaald is. Het nationale natuuroffensief moet er komen en daar moet meer
aan gedaan worden. In de begroting heeft het kabinet onvoldoende ruimte gemaakt.
Dan is het samen met anderen onze verantwoordelijkheid om na te gaan of in
de begroting via aanvullende middelen, de uitgavenreserve of op welke manier
dan ook structureel middelen zijn te vinden voor het natuuroffensief. Verder
moeten wij bezien in hoeverre wij incidenteel vrijvallende middelen met voorrang
hieraan kunnen besteden. Dat commitment heb ik. Ik proef het in de opmerkingen
van de heer Rosenmöller en zelfs in die van de heer Melkert, zij het
dat hij iets lichtere bewoordingen gebruikte.De heer Van Dijke (ChristenUnie):Ik trek in de komende maanden graag met u op om dit te realiseren.De heer Van der Vlies (SGP):Bij het natuuroffensief, de ecologische hoofdstructuur en andere beleidsonderwerpen
van dat type gaat het heel simpel om een bepaald aantal hectares, dus om kwantitatieve
doelstellingen. De hectares grond zijn duurder geworden. Dat moet gecompenseerd
worden en dit jaar is het gebruik van bedoelde gelden daar vooral voor voorzien.
De visie van de heer De Graaf is dus dat er daarenboven nog een intensivering
moet zijn. Heb ik hem zo goed begrepen?De heer De Graaf (D66):Dat heeft u zo heel goed geformuleerd. Het is namelijk één
ding om de stijging van de grondprijs te compenseren, maar het is een ander
ding ervoor te zorgen dat je versneld je ecologische hoofdstructuur realiseert.
Als je dat doet, ben je op de lange termijn goedkoper uit, want elk jaar gaat
de grondprijs omhoog. Dat is een van de aspecten. Bovendien is onder meer
door de milieu- en natuurorganisaties een aantal projecten geformuleerd, waaraan
de staatssecretaris van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij graag wil meewerken.
Die projecten kosten ook geld. Dat betekent dat ik graag extra geld wil, zowel
structureel als incidenteel. Ik hoop hiermee de vraag van de heer Van der
Vlies voldoende te hebben beantwoord. Voorzitter. Ik was bezig met het geven van een lijstje van goede doelen
waarvoor wij aandacht willen vragen en waarvoor wij naar ruimte zoeken. Ik
denk aan maatschappelijke opvang en aan de geestelijke gezondheidszorg. Ook
willen we bezien wat het Rijk kan doen om bij te dragen aan een vernieuwd
onderkomen voor de belangrijkste moderne kunstcollectie van ons land, die
in het Stedelijk Museum. Met het fiscale pakket kan volgens D66 nog beter
vorm worden gegeven aan moderne verantwoordelijkheid via een voorziening voor
langer durend zorgverlof en de zogenaamde combinatiekorting. Ik vind het nu
verstandig het werken aan de lijstjes even op te schorten en te wachten tot
dit najaar meer duidelijkheid is ontstaan over de financieel-economische gevolgen
van de wereldgebeurtenissen.Voorzitter. Ik sprak in eerste termijn over de noodzaak van een nieuwe
politiek en een nieuwe overheid. Voor D66 is het van groot belang dat de vernieuwingen
die de afgelopen jaren voorzichtig zijn ingezet met betrekking tot de relatie
tussen overheid en burger, krachtig worden uitgebouwd. Het gaat om een overheid
met een hart en een hoofd. Daar past geen ideologie bij van per se marktwerking
of per se staatsdenken, maar wel een verstandige afweging en het nagaan wat
de beste manier is om publieke belangen te waarborgen. Bij het aanbieden van
publieke diensten moet allereerst worden uitgegaan van het belang van de consument,
de individuele burger. Die vraagt om toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid.
Logge overheidsinstellingen en overregulering kunnen het voldoen aan zijn
vraag belemmeren. Waar concurrentie daadwerkelijk mogelijk is en onafhankelijk
toezicht een eerlijke werking van de markt verzekert, heeft de burger baat
bij die concurrentie en krijgt hij een echte vrije keuze. In Nederland is
alles wat wij op dit punt voor ogen hadden niet in alle opzichten goed gelukt.
Bij de Nederlandse Spoorwegen is natuurlijk geen sprake van concurrentie en
de macht van de consument is, zacht gezegd, beperkt omdat er geen alternatieven
zijn. Een monopolist tussen de Staat en de markt geeft per definitie een probleem.
Terugkeer naar het beheer door de Staat levert echter geen betere service
op en verdere marktwerking is eigenlijk ook onmogelijk. De NS staat nu voor
de grootste dagelijkse ergernis van heel veel mensen. D66 wijt dat niet alleen
aan het management van de NS; duidelijk is ook dat de cultuur van 100 jaar
staatsbedrijf niet in een paar jaar lijkt te zijn doorbroken. De andere kant
van de medaille is dat ook de overheid tekort lijkt te zijn geschoten: te
late concessieverlening en onvoldoende investeringen in het railnet. Ik vraag
de minister-president of hij zich in die analyse kan vinden. De aanpak van
het kabinet om het tij te keren met een meer realistische inschatting van
de prestaties en een versterking van het toezicht, heeft onze instemming,
omdat er naar onze mening geen andere mogelijkheid is. Absoluut noodzakelijk
is voor ons dat ook de positie van de reizigers wordt versterkt, vooral door
een betere geld-terug-regeling en een sterke vertegenwoordiging in een toezichtsorgaan.Een overheid met een hart en een hoofd zorgt voor een nieuwe sturing van
de publieke dienstverlening en dus ook van de collectieve sector. In veel
gevallen betekent dat: minder zelf willen regelen en meer ruimte geven aan
direct betrokkenen, sturen op een duidelijk resultaat. In de zorg is veel
in gang gezet en wordt de trendbreuk gelukkig langzaam maar zeker zichtbaar.
Daarvoor was in de eerste plaats een omslag van denken nodig. Zorg is niet
langer een kostenpost die moet worden beheerst, maar een maatschappelijke
investering. Het financieel-economisch beleid dat gericht was op groei en
werkgelegenheid betekende voor de zorgsector lange jaren forse kostenbeheersing
en dus bezuinigingen. Daarmee werd inderdaad een grote bijdrage geleverd aan
het op orde brengen van de overheidsfinanciën. De dienstverlening in
de zorg bleef echter achter bij de economische groei van de laatste jaren
en dat gaf een schril contrast met de toegenomen private welvaart. Voor mensen
die zorg nodig hebben, is dat terecht onverteerbaar, maar het is de prijs
van jarenlange volumebeperking onder verschillende kabinetten.Een andere oorzaak is de sterk toegenomen vraag naar zorg door vergrijzing,
door nieuwe behandeltechnieken en door veranderende behoeften. Ook een 80-jarige
wil en krijgt nu een nieuwe heup. Er wordt veel eerder geopereerd bij staar,
waar je vroeger eerst echt half blind voor moest zijn. En ook speelt het personeelsgebrek,
de schaduwkant van de toegenomen welvaart, ons parten.Het kabinet heeft terecht ingezien dat het roer om moest. Met het regeerakkoord
1998 werd 5,6 mld gulden extra geïnvesteerd. In de afgelopen jaren is
daar nog veel meer bijgekomen. Er zijn ook meer dan honderdduizend banen in
de zorg bijgekomen. De omslag werd echter pas goed zichtbaar in het commitment
van het kabinet eind vorig jaar om zoveel geld als nodig is beschikbaar te
stellen voor het wegwerken van onaanvaardbare wachttijden in een maximaal
haalbaar tempo. Die inhaalslag gaat gepaard met resultaat en rekenschap. Eerst
levert de zorgsector, dan wordt afgerekend. Het extra geld dat sinds 1999
beschikbaar kwam, heeft geleid tot veel extra productie, meer zorg en de eerste
voorzichtige resultaten in de wachttijden. Door de snelle groei van de vraag
en door het personeelstekort gaat dat inderdaad niet echt spectaculair, maar
de spiraal naar beneden is echt omgebogen op het moment dat het ook echt kon.
Meer geld helpt dus. Dat staat echt wel vast, maar het is niet zaligmakend.Net zo wezenlijk is een andere organisatie en een betere sturing. In het
afgelopen jaar heeft wat dit betreft een stille revolutie plaatsgevonden.
Geleidelijkaan komt er een nieuwe verantwoordelijkheidsverdeling waarin niet
langer het aanbod maar de vraag bepalend is. Het uitgangspunt is niet langer
dat de patiënt moet bedelen, maar dat hij waar mogelijk ook echt kan
kiezen.Het plan voor een nieuw verzekeringsstelsel als sluitstuk van deze hervorming
juicht D66 van harte toe. Invoering in de volgende kabinetsperiode is wat
ons betreft absoluut noodzakelijk. Ik vraag de premier wat dit kabinet nog
kan doen om dat te bespoedigen en of hij met ons van mening is dat dat niet
moet worden uitgesteld tot na 2006.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Collega De Graaf spreekt over een plan. Is dat de verkenning waar het
kabinet mee naar buiten is gekomen? Hoe verhoudt dit zich tot het SER-plan?
Waar staat de D66-fractie in de discussie die wij vanmiddag hebben
gevoerd?De heer De Graaf (D66):Wij denken ook graag zelf en zijn niet afhankelijk van de SER. Wij kunnen
ons in de hoofdlijnen van het plan van het kabinet zeer goed vinden. Sterker
nog, wij hadden graag gezien dat het kabinet die paar extra knopen had doorgehakt.
Ik denk aan een duidelijke afspraak over de premieverdeling, waarbij voor
ons vaststaat dat een substantieel deel echt nominaal moet zijn om de concurrentie
te bevorderen en een ander deel inkomensafhankelijk kan zijn. Natuurlijk hoort
er fiscale compensatie bij. Wij zijn niet voor een eigen bijdrage, maar voor
een keuze inzake een beperkt eigen risico. Ik denk dat dat de uitkomst zal
zijn van de vele debatten die wij nog gaan voeren. Het schijnt in de politiek
nodig te zijn om eerst een rondje openbaar boksen te doen voordat wij uiteindelijk
uitkomen bij een logische oplossing. Dat zal dan wel pas na de verkiezingen
kunnen plaatsvinden, als het maar ook echt in de volgende periode kan worden
ingevoerd.De rol die de overheid wil spelen in het onderwijs, is eveneens aan het
veranderen. D66 steunt die verandering, al zijn wij kritisch, want het gaat
nog maar langzaam. De overheidsbemoeienissen met het onderwijs werden in de
laatste decennia gekenmerkt door grootscheepse blauwdrukken, het stimuleren
van grootschalige onderwijsinstellingen en een soms groteske behoefte aan
regulering. Ik vind het de verdienste van dit kabinet dat er nu weer meer
ruimte en vrijheid is gekomen voor de onderwijsinstellingen zelf en dat de
verantwoordelijkheid van leraren, ouders en studenten wordt benadrukt. De
nieuwe overheid stimuleert meer dan zij reguleert. Goed opgeleide mensen zijn
het kapitaal van onze toekomst: van stukadoor tot ingenieur, van ziekenverzorger
tot wetenschapper. In toenemende mate zal het onderwijs daarom gericht moeten
zijn op maatwerk en diversiteit, geen eenvormigheid, maar de individuele leerling
als richtsnoer. Dat vraagt niet alleen om visie en ambitie, maar ook om gerichte
investeringen, ook als het economisch slechter gaat. Ik zeg vooral het laatste
met nadruk. De investeringen van de afgelopen jaren en die in de huidige miljoenennota
zijn een duidelijke eerste stap die ook iets kan opleveren: kleinere klassen,
betere arbeidsvoorwaarden, betere materiële bekostiging, grotere schoolbudgetten
en investeringen in wetenschap en onderzoek. Deze eerste stap kan en mag niet
de enige stap blijven. Ik zeg dat met nadruk, omdat in de kenniseconomie van
vandaag en morgen scholing en opleiding doorslaggevend zijn. Ik pleit er daarom
voor om investeringsperspectieven voor onderwijs en onderzoek te schetsen
die verder reiken dan één kabinetsperiode. Wat voor de harde
infrastructuur heel vanzelfsprekend is, kan toch ook voor de kennisinfrastructuur.In de kabinetsverkenning "Grenzeloos leren" worden opties genoemd die
mijn fractie eerder heeft bepleit, zoals een ruimere interpretatie van de
betekenis van de onderwijsvrijheid, minder verplichte vakken in het voortgezet
onderwijs en verdere flexibilisering in hoger onderwijs en studiefinanciering.
Het is natuurlijk winst dat het kabinet de eerder onbespreekbare voorstellen
van toen inmiddels tot serieuze beleidsopties heeft verheven, maar tegelijkertijd
vind ik deze verkenning ook wel een verzameling van gemiste kansen.In zekere zin geldt dit ook voor de omslag van grootschalige leerinstellingen
naar kleinere scholen. Die is nog niet tot stand gekomen. De cijfers spreken
helaas voor zich, ook bij de basisscholen. Was vijf jaar geleden een basisschool
van 200 kinderen nog een behoorlijk grote school, tegenwoordig zijn er diverse
scholen met meer dan 1000 kinderen op één locatie, waarbij ik
het heb over basisscholen. Ik vind dat een slechte ontwikkeling. D66 heeft
in het voorjaar "Kiezen voor kleiner" gelanceerd, om tot kleinere autonome
schoollocaties te komen. Dat plan hebben wij op het moment dat het uitkwam
aan de Kamer aangeboden. We hoeven dat dus niet een jaar later met een lintje
erom te doen. Van groot belang daarbij is dat ouders, leraren en leerlingen
meer zeggenschap krijgen bij fusies of splitsingen van scholen of het inrichten
van nevenvestigingen. Ik ben dit helaas niet tegengekomen in de verkenningen.
Daarom vraag ik het kabinet nadrukkelijk om een standpunt, nu of bij gelegenheid
van de onderwijsbegroting.Ik heb nog een vraag over de arbeidsmarktproblematiek, die in het onderwijs
nog buitengewoon sterk speelt. Eerder heeft mijn fractie samen met GroenLinks
gepleit voor maatregelen in de sfeer van de studiefinanciering. Daar had het
kabinet geen oren naar. Ik vraag het kabinet opnieuw of het met een aanvullende
maatregel wil komen, namelijk het afschaffen of sterk reduceren van het collegegeld
voor jonge mensen die zich via de lerarenopleiding voor een aantal jaren aan
het onderwijs willen committeren. Hetzelfde zou kunnen gelden voor verpleging
en verzorging.Ik wil graag een reactie van de minister-president op de stelling van
de minister van Economische Zaken, twee weken geleden in Utrecht bij de opening
van het academische jaar, dat "bedrijven meer invloed zouden moeten krijgen
op de onderzoeksagenda van universiteiten, en dat de universiteiten meer zouden
moeten worden afgerekend op de mate waarin zij aan de kennisvraag van bedrijven
voldoen". Ik kan mij niet voorstellen dat het kabinet deze opvatting wil onderschrijven.
Het gaat mij niet om het belang dat ook het bedrijfsleven heeft bij goed onderzoek
en de financiering daarvan. Het gaat mij om de vraag of de overheid dat als
budgetcriterium mag en moet gebruiken. Ik neem daar met kracht afstand van.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter. Wat vond de heer De Graaf van het antwoord van de minister
van Onderwijs op dit punt in de Kamer?De heer De Graaf (D66):Ik ben nu vooral geïnteresseerd in datgene wat de minister-president
zegt, want met hem debatteer ik, niet met de minister van Onderwijs.De voorzitter:Even procedureel. De heer Dijkstal wijst erop dat er over dit onderwerp
al mondelinge vragen zijn gesteld en beantwoord.De heer Dijkstal (VVD):Ik wijs er staatsrechtelijk ook op dat de minister van Onderwijs namens
het kabinet heeft gesproken, inclusief de minister-president. Ik ga er ook
van uit dat de minister-president straks niet alleen namens hemzelf, maar
ook namens het kabinet antwoordt.De heer De Graaf (D66):Dat merk ik dan wel. Mijn gesprekspartner in dit debat is de minister-president. Dan een enkele opmerking over natuur, milieu en landbouw. Tijdens ons
reces heeft minister Pronk het record marathonvergaderen opnieuw gebroken,
en met succes: het akkoord van Bonn. De lof is wereldwijd en terecht. Zo is
er tenminste toch nog perspectief wat betreft het mondiaal terugdringen van
de uitstoot van broeikasgassen. Voor Nederland zal dat een enorme inspanning
betekenen.Ik sprak al over de inspanningen van het kabinet voor een groen Nederland.
De uitspraken van de Kamer over extra natuurimpulsen zijn door het kabinet
tot op heden vertaald in een vorm van minimal art: tevreden kijken en toch
weinig doen. De resultaten die tot dusverre zijn geboekt, zijn niet erg indrukwekkend.
Er moet structureel worden geïnvesteerd. Daarnaast maak ik uit de Milieubalans
op dat het beleid weinig effectief is, omdat Rijk, provincies en gemeenten
langs elkaar heen werken. Op dit punt stelt ook de Vijfde nota ruimtelijke
ordening teleur. Eenheid en integrale afweging zijn ver te zoeken. Dat is
ook niet onlogisch als alle ministeries eerst hun eigen nota's afscheiden.
Bestuurlijke verbrokkeling mag niet leiden tot onvermogen, ook niet op dit
terrein. Ook hier is een nieuwe benadering van de overheid nodig. Verkokering
en versnippering moeten worden doorbroken.Natuur en milieu spelen gelukkig een toenemende rol in het landbouwbeleid.
De mestverontreiniging in de intensieve varkenshouderij is een halt toegeroepen,
maar de vermaatschappelijking van de landbouw vraagt meer dan milieugrenzen.
De ingrijpende crises rond BSE, varkenspest en dit jaar MKZ hebben aangetoond
dat er een levensgrote afstand is tussen de manier waarop wij met dieren en
leefomgeving willen omgaan en de werkelijkheid van de productie. In de MKZ-crisis
moesten, om erger te voorkomen, 3000 bedrijven worden geruimd. Er zijn 250.000
dieren gedood. Dat zijn verschrikkelijke aantallen, die aanleiding waren voor
veel leed en emotie in de samenleving. Als de MKZ-crisis ergens voor heeft
gediend, dan betreft dat het breed ontstaan van het inzicht dat we zo niet
door kunnen gaan. Ook hier moet niet het aanbod centraal staan, maar de vraag,
de vraag van consumenten naar veilig voedsel en duurzaam groen. D66 steunt
het kabinetsbeleid. Landbouw moet een gewone economische sector worden. Alleen
de aard van de productie vraagt een bijzondere rol van de overheid rond dierenwelzijn,
voedselveiligheid en milieu. Dit komend jaar valt er op weg naar duurzame
landbouw nog behoorlijk veel te doen. Ik denk aan de noodzaak van een onafhankelijke
voedselautoriteit, aan een visie op het dierenwelzijn, waarbij niet de economische
houdbaarheid, maar het natuurlijk gedrag van het dier vooropstaat. Ik denk
ook aan het plattelandsbeleid, met het accent op de groene leefomgeving en
het stimuleren van innovatie, waaronder ik ook de omschakeling naar biologische
landbouw versta. Ik roep het kabinet op deze koers stevig door te zetten.
Ik vraag sector en kabinet om volwaardig en voluit in gesprek te blijven.
Dat verzacht de pijn misschien niet, maar het kan de acceptatie wel vergroten.De heer Van Dijke (ChristenUnie):Voorzitter. Collega De Graaf legt de vinger precies op de zere plek. Hij
noemt een heleboel voorwaarden waar de landbouw aan moet voldoen. Vervolgens
komt de vraag aan de orde wie dat gaat betalen. Er moet worden geproduceerd
tegen de laagste marktprijzen in de wereld, maar vervolgens worden de hoogst
denkbare eisen gesteld. Wie gaat dat verschil betalen?De heer De Graaf (D66):De landbouw is een gewone economische sector. Dat wil zeggen dat er moet
worden voldaan aan de normale economische voorwaarden. De door mij genoemde
randvoorwaarden houd ik wel overeind. De overheid kan niet permanent een sector
kunstmatig overeind houden als die uiteindelijk niet levensvatbaar is. Een
sector die minder intensief is en voldoet aan hetgeen consumenten willen,
is wel levensvatbaar. Misschien is daarin minder plaats is voor heel veel
bedrijven. Ik vind dat consumenten daar ook meer voor moeten betalen, want
voedselveiligheid, dierenwelzijn en duurzame productie is ons allen iets waard.De heer Van der Vlies (SGP):Welke garanties biedt de heer De Graaf namens zijn fractie dat de landbouwsector
niet in de tussentijd over onze grenzen heen wegdrijft? Wat hij voorstaat,
kan op termijn een doel zijn; daarover wil ik geen misverstand laten bestaan.De heer De Graaf (D66):Ik weet niet of ik de vraag helemaal goed begrijp. Bedoelt de heer Van
der Vlies dat de Nederlandse boeren over de grens heen gaan of bedoelt hij
dat de economische concurrentie van de buurlanden wordt versterkt?De heer Van der Vlies (SGP):Het risico van hetgeen de heer De Graaf bepleit, is dat de boeren het
in ons land helaas voor gezien moeten houden en elders hun heil zoeken en
dat, naar ik dan mag hopen, ook vinden. Dat is niet de lijn van de SGP-fractie.
Vernieuwing en duurzame landbouw zijn oké, maar het proces van aanpassing
en dergelijke dient geleidelijk plaats te vinden, zodat men dat proces binnen
onze landsgrenzen kan meemaken. Is dat ook de lijn die door de heer De Graaf
wordt bepleit?De heer De Graaf (D66):Ik ben het met de heer Van der Vlies eens dat dit niet in één
keer kan gebeuren. Je moet kijken naar wat de redelijkheid gebiedt, bij de
positie van mensen, maar ook bij hun inkomenspositie. Een ding is wel duidelijk:
wij zullen die omslag moeten maken. Er zijn ook geluiden in de samenleving
die erop wijzen dat men het allemaal niet zo ernstig neemt, maar dat vind
ik wat al te gemakkelijk. Ik ben net als zoveel mensen geschrokken van de
opeenvolgende crises in de intensieve landbouw, met name in de veehouderij.
Dat kan zo niet doorgaan. Dat wij dat steeds meer en op een steeds breder
vlak beseffen – ik zeg het in alle treurigheid – is de winst van
die crises.Ik krijg in toenemende mate het gevoel dat de verpoldering van het sociale
landschap ons gaat opbreken. Het poldermodel, dat in 1994 nog bekendstond
als de moesjawaracultuur die vooral leidde tot moerassige besluitvorming en
vertraging, heeft in de afgelopen jaren een soms magische betekenis gekregen.
Ik meen zelfs dat de minister-president dit ooit als de Hollandse versie van
"de derde weg" betitelde. Ik vrees dat het in sommige opzichten gewoon een
Hollandse ziekte is geworden. Een doorgeschoten verpoldering maakt verantwoordelijkheden
zoek, leidt tot uitstel van beleid en ondermijnt het vertrouwen
in politieke besluitvorming. Ik weet niet meer hoeveel, maar het kabinet heeft
weer een fors aantal adviesaanvragen aan de SER aangekondigd en vermoedt dan
dat de samenleving als geheel antwoord geeft. Ik weet niet of dat zo is. D66
vindt de SER een nuttig adviesorgaan, maar het is geen wachtkamer voor alle
mogelijke besluiten. Het is goed om sociale partners te betrekken bij beleid
zonder dat dit hoeft te betekenen dat het beleid verdwijnt en de verantwoordelijkheden
versplinteren.Wij voeren nog een apart debat over de Arbeidsvoorziening en het ESF,
maar ook daar zagen wij dat uitvoering en controle in de mist van de polder
verdwenen. Daadwerkelijk ingrijpen in de omvang van de WAO is de afgelopen
jaren onmogelijk gebleken omdat de politiek het probleem doorschoof naar de
sociale partners. Zo liep het kabinet met veel inzet van voorjaarsoverleg
naar najaarsoverleg en van najaarsoverleg naar voorjaarsoverleg en zo verder.
Wij hebben de cyclus telkenjare mogen meemaken. Wat is eigenlijk uit die prachtige
rondgang gekomen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Omdat de politiek het probleem doorschoof naar de sociale partners? Laat
me niet lachen! De heer De Graaf heeft vanmorgen gesproken over het primaat
van de politiek. Had dan zelf in de coalitie gezegd: wij gaan het oplossen.
Nu wachten wij op een rapport van een commissie onder leiding van de christen-democraat
Donner, dat in de SER naar ik hoop leidt tot een oplossing van het probleem
van bijna een miljoen arbeidsongeschikten.De heer De Graaf (D66):Laat ik toegeven dat er soms ook wijze mensen in het CDA-huis zitten.
Dat is niet het probleem.Ik zeg precies wat de heer De Hoop Scheffer ook zegt. Ik vind dat de politiek
en dus ook deze coalitie het WAO-probleem te veel heeft doorgeschoven, in
de verwachting dat dit de oplossingen zou brengen, maar die zijn er niet gekomen.
Wij hebben tal van voorstellen gedaan die hier geen Kamermeerderheid kregen.
Dat geldt ook voor andere fracties, omdat wij het in de politiek niet eens
zijn. Dat geldt op een breed front en niet alleen de afgelopen jaren. Wij
denken dan dat die oplossingen door polderoverleg worden aangedragen. Na jaren
hebben wij het WAO-probleem aan de commissie-Donner voorgelegd. Deze commissie
komt met voorstellen die door de SER worden besproken. Het laatste nieuws
dat ik daarover heb gehoord, is dat werkgevers en werknemers het niet eens
zijn. Mij verrast dat niet. Uiteindelijk komt het probleem toch op het bordje
van kabinet en Kamer terecht. Wij dienen te besluiten en dat moeten wij niet
voortdurend uitstellen.Het zijn verloren jaren geweest waarin een aanpak van het WAO-probleem
is uitgesteld. Ik heb dat telkenmale bij de algemene beschouwingen gezegd,
zoals de heer De Hoop Scheffer weet. De cultuur van het met elkaar eens worden
kent zijn beperkingen. Het WAO-probleem is niet het enige voorbeeld. Vaak
zijn sociale problemen te lang blijven hangen in overleg om uiteindelijk te
laat door de wetgever te worden geregeld.Ik sluit niet uit dat over de toekomst van de additionele banen, de ID-banen
weer een heel overlegcircuit wordt opgetuigd, omdat het kabinet zich wil oriënteren.
De SER, de RWI en de Arbeidsvoorziening zullen er allemaal bij worden betrokken.
Ik vind het jammer dat het kabinet dan niet zelf eerst een visie geeft op
bijvoorbeeld het omzetten van deze banen in reguliere banen met gebruik van
niet-bestede middelen. Wij hoeven niet jaren te wachten op een politieke keuze,
omdat het overleg nog gaande is.De fractie van D66 vindt dat politiek en overheid de relatie met sociale
partners en met andere stakeholders in de samenleving opnieuw moeten durven
definiëren. Duidelijk moet zijn wie verantwoordelijk is en wie besluit.
Duidelijk moet worden dat consensusdemocratie betekent dat weliswaar gestreefd
moet worden naar consensus, maar dat het de democratie is die besluit, ook
als de consensus zou ontbreken.De heer Van Dijke (ChristenUnie):Mijnheer de voorzitter. Ik dank de minister-president voor zijn bijdrage
in eerste termijn. De minister-president heeft duidelijk gemaakt wat wij moeten
verstaan onder de Nederlandse solidariteit met de Verenigde Staten. Die verduidelijking
heb ik zeer op prijs gesteld. Ik ga ervan uit dat er nu geen nuanceverschillen
meer zijn in de steunverklaringen en de daarmee samenhangende belofte van
bijvoorbeeld de Britse premier Blair en de minister-president.Een war on terrorism, zo noemde de minister-president de strijd tegen
terrorisme. Als er sprake zou zijn van een militaire actie, wordt dan het
oorlogsrecht van toepassing?Velen stelden terecht dat niet elke actie goed en geoorloofd is of te
rechtvaardigen. Een van de lessen van de Eerste Wereldoorlog is geweest in
en na een oorlog de voedingsbodem voor haat, achterstelling en vernedering
weg te nemen. Het is van uitzonderlijk belang geweest dat de westerse landen,
Amerika voorop, die les na de Tweede Wereldoorlog in relatie met Duitsland
en Japan in de praktijk hebben gebracht en daarmee menselijkerwijze gesproken
de basis hebben gelegd voor de vrede in Europa. Het is dus van belang die
les opnieuw in praktijk te brengen. Daarbij past onder meer de vluchtelingenzorg.
Ik bedank de minister-president dat hij daar expliciet bij stilstond. Zijdelings
merk ik op dat de situatie die de minister-president schetste, duidelijk maakt
dat vluchtelingenzorg in feite internationaal beleid is. Die internationale
context komt wel eens te weinig in de debatten over en maatregelen voor asielbeleid
in deze Kamer naar voren. Ik geef daarom in overweging dat het misschien beter
is, het asielbeleid onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Buitenlandse
Zaken te brengen. Daarin moeten wij de oplossing zoeken.In mijn eerste termijn heb ik een opmerking gemaakt over Israël.
Ik wil dat nog een keer doen. Israël weet als geen ander land wat terreur
is. De conferentie in Durban was weer eens een illustratie van het feit hoe
vaak dit land als zondebok dient om andermans tekortkomingen te verhullen.
Mag ik ervan uitgaan dat Nederland ook nu zich een bondgenoot van Israël
zal betonen en zich zal inspannen om te voorkomen dat de strijd tegen het
terrorisme als het ware over de rug van Israël wordt uitgevochten?In die strijd tegen terrorisme zijn veel mogelijke initiatieven nog prematuur
al is er intussen wel een kerngroep gevormd. Ik vind dat een prima
initiatief. Het Amerikaanse Congres heeft meteen 100 mld gulden vrijgemaakt
voor de veiligheid, de terrorismebestrijding en de herbouw. Een vergelijkbare
inspanning voor Nederland zou uitkomen op zo'n 5 mld gulden. Zijn dit de bedragen
waar de minister-president in eerste aanleg aan denkt?De minister-president heeft gesproken over respect jegens elkaar bij alle
inwoners van Nederland, maar ook over duidelijkheid. Kan de minister-president
hier nog eens op ingaan? Wij zijn geschrokken van de verschillende demonstraties
waarbij de haat tegen Amerikanen de boventoon voerde, ook in Nederland. Nu
is dit een moeilijk onderwerp, maar wij stellen de vraag in hoeverre deze
uitingen op zichzelf staan. Er hebben meermalen demonstraties plaatsgevonden
waarbij zeer bedenkelijke leuzen tegen de joden en tegen Israël werden
geuit. Zijn wij daar te lankmoedig geweest in het verleden? Heeft de minister-president
overigens reden om zich zorgen te maken rondom de veiligheidssituatie in Nederland,
gelet op, bijvoorbeeld, mogelijke terroristische infiltratie in Nederland?De minister-president heeft aangegeven dat Nederland er in veel opzichten
beter voor staat dan een aantal jaren geleden. In verschillende opzichten
is dat waar. Er is ook een ander beeld. Ik heb in mijn eerste termijn willen
aangeven wat daarvan voorbeelden kunnen zijn, waarbij het kabinetsbeleid schade
heeft toegebracht aan de Nederlandse samenleving. Ik neem aan dat de minister-president
nog op de gestelde vragen zal ingaan. Nederland is op een aantal terreinen
internationaal gezien een spookrijder geworden. Dan helpt uitleggen waarom
men het doet niet meer. Men rijdt immers op de verkeerde weghelft.Ondanks het vermoedelijk bereiken van de toch wel gedenkwaardige mijlpaal
dat het BBP volgend jaar voor het eerst, in guldens berekend, de 1000 mld
overschrijdt, zijn er economische zorgen. Dat geldt niet alleen met het oog
op de gevolgen van de gebeurtenissen in Amerika. Het peil van de inflatie
is zorgelijk. Alhoewel de troonrede anders suggereerde, heb ik in de kabinetsplannen
geen maatregelen aangetroffen ter beperking van de inflatie. Wij hebben er
eerder met de minister van Financiën over gedebatteerd. Juist omdat de
troonrede er expliciet over is, heb ik gezocht naar maatregelen, maar ik heb
die niet gevonden.Met wat sprokkelwerk is 8 mld gulden aan ruimte voor investeringen in
de publieke sector bij elkaar gehaald voor volgend jaar. De doelen zijn over
het algemeen goed, maar de dekking bevalt iets minder. Een kwart moet bijvoorbeeld
gevonden worden in de vergroting van de doelmatigheid. Dat is niet erg stevig.
Waar is de tijd dat wij ons rijk rekenden met inverdieneffecten?Met de voorgestelde verlaging van de motorrijtuigenbelasting voor benzine-
en LPG-auto's, de accijnzen op laagzwavelige benzine en LPG en van het BPM
voor bezitters van zuinige auto's wordt vormgegeven aan de beoogde vergroening.
Zal van een eenzijdige verlaging van de lasten voor de automobilist echter
werkelijk een vergroenend effect uitgaan? Als vooruitlopend op de invoering
van de kilometerheffing zo eenzijdig wordt gekozen voor een lastenverlaging,
zal dat wel ten goede komen aan het draagvlak voor een dergelijke heffing?Bij de voorgestelde verlaging van de vennootschapsbelasting hebben wij
twijfels. Uit de vergelijking met tarieven elders in Europa blijkt dat uit
beleidsconcurrentieoverwegingen de verlaging absoluut geen prioriteit verdient.
Verder is in de huidige omstandigheden een verlaging van loon- en inkomstenbelasting
veel meer op haar plaats. Dat werkt sneller door, heeft grotere bestedingseffecten
voor de burgers en het levert een grote bijdrage aan de loonmatiging.De financieel-economische cijfers van Paars kunnen onder meer worden uitgedrukt
in 29 mld gulden lastenverlichting. Het kabinet wijst erop dat de welvaart
in Nederland sterk is toegenomen. Dat is natuurlijk zo. Ik plaats daar een
kanttekening bij. In 1987 was een redelijk inkomen voldoende om een huis te
kunnen kopen van ƒ 100.000 tot ƒ 150.000. De prijs van eenzelfde
huis is nu ten minste ƒ 450.000. Er is zeker anderhalf maal modaal
aan inkomen nodig om dat te kunnen financieren. Er zijn dus meer relevante
cijfers dan alleen koopkrachtcijfers en vermogenscijfers.Nederland moge op de beleidsconcurrentietoets, zoals die in Lissabon is
afgesproken, sterk scoren, maar er zijn veel mankementen die niet uit die
toets blijken. Veel onderzoeksresultaten geven de prijs van het kabinetsbeleid
aan. De publieke tekorten zijn zichtbaar geworden. De bevolking maakt zich
druk over milieu, de sociale samenhang, criminaliteit en nadruk op waarden
en normen.De Milieubalans en het NMP-4 maken duidelijk dat sommige doelstellingen
zijn behaald, maar dat andere vooruitgeschoven en afgezwakt zijn. Het kabinet
zou echter een betere erfenis nalaten als het zich in zijn laatste regeringsjaar
sterk zou maken voor een integraal milieubeleid. Zeker het thema "klimaat"
vraagt om sectoroverstijgende maatregelen die tijdig en volledig worden uitgevoerd.Uitstel en de Vijfde nota lijken inmiddels een onlosmakelijk begrippenpaar
te zijn geworden. Nu blijkt weer dat het derde deel niet binnen een wettelijke
termijn van negen maanden kan worden toegestuurd. Wat is daarvoor de verklaring?
Het Nederlandse landschap staat onder druk en raakt versnipperd. Toch kiest
dit kabinet er welbewust voor om het toegezegde natuuroffensief niet uit te
voeren. Waarom toch niet? Ook de warme woorden in de troonrede over een snelle
goedkeuring van het internationale Biodiversiteitsverdrag steken schril af
met de conclusies uit de Natuurbalans, namelijk dat die biodiversiteit in
Nederland afneemt. De Natuurbalans constateert een behoefte aan een sterke
regie van de rijksoverheid. Wat doet het kabinet daarmee?De balans van zeven jaar Paars ten aanzien van de mobiliteit is negatief.
Een op de vijf treinen mag te laat komen. In de strijd tegen de groeiende
automobiliteit heeft de regering het stuur echt uit handen gegeven. De regering
sluit de ogen voor de gevolgen hiervan. Als ergens individuele en collectieve
belangen met elkaar kunnen botsen, dan is het toch wel hier. Hier moet de
overheid als belangenbehartiger van het algemeen belang juist krachtig sturen.
Dat betekent geen expresbanen ten gerieve van de veeleisende automobilist,
maar een forse inhaalslag voor het openbaar vervoer en een effectief prijsbeleid
in de vorm van een kilometerheffing. Vanuit dat oogpunt is het veel rechtvaardiger
de kilometerheffing op het platteland lager te laten zijn dan
in de Randstad. Daar is het alternatief voor het openbaar vervoer beneden
de maat. Doordat de regering de kilometerheffing budgettair neutraal wil invoeren,
beperkt zij op voorhand al haar sturingsmogelijkheden.De publieke tekorten in de zorg heb ik in eerste termijn al genoemd en
ik ga ervan uit dat de minister-president daarop zal ingaan. Dat geldt ook
voor de kritiek op en de grote bezorgdheid over de kwestie van euthanasie
die ik vanochtend tot uitdrukking heb gebracht onder verwijzing naar het VN-mensenrechtencomité,
waaruit dezelfde kritiek en bezorgdheid bleek. In aansluiting daarop vraag
ik aandacht voor het andere, betere antwoord op de nood en het lijden van
de ernstig zieke medemens: pijnbestrijding, lijdenverlichting en stervensbegeleiding.
Er is op dit terrein zeker al het een en ander gebeurd, maar uitgerekend hier
mogen wij niet gauw tevreden zijn. Een verdere versterking van de palliatieve
zorg en het wegnemen van bestaande knelpunten in de financiering en de organisatie
zijn van het grootste belang. Ik wil met een paar sleutelwoorden aangeven
waar het ons om gaat: een transparante en structurele financiering, voldoende
personeel, het tegengaan van budgetdruk met name in de verpleeghuizen, scholing
en begeleiding van de vele vrijwilligers en een herkenbare voorziening en
landelijke spreiding daarvan. Overigens is er natuurlijk ook nog de waarborging
van de kwaliteit. De fractie van de ChristenUnie vindt dat die zaken er moeten
komen. Ik hoor morgen graag de opvatting van de regering.Onder Paars zijn veel criminaliteitscijfers toegenomen, vooral geweldsdelicten.
Hoewel er meer processen-verbaal zijn opgemaakt, is het aantal opgeloste misdrijven
juist gedaald. Er was een tijd dat er ontelbare agenten bij kwamen, onder
de vorige minister Dijkstal. Ook nu komen er weer agenten bij, maar de vraag
is waar de resultaten blijven. Het hoge aantal delicten vertaalt zich in een
Nederlandse bevolking die zich onveilig voelt. In deze begroting zijn andermaal
doelen gesteld ten aanzien van bijvoorbeeld doorlooptijden en sepotcijfers.
Dat leidt af van de omstandigheid dat de oplossingsratio's en pakkansen dramatisch
zijn gedaald. Dat leidt voorts af van de omstandigheid dat onder delen van
de bevolking criminaliteit niet alleen maar frequent voorkomt, maar een manier
van leven dreigt te worden.Het onderwijs in Nederland is vrij goedkoop en dat feit wordt nogal breed
uitgemeten in de miljoenennota. Daar hoeven wij toch helemaal niet trots op
te zijn als daar onderwijstekorten tegenover staan, en dat komt al te vaak
voor. Wat de fractie van de ChristenUnie betreft, is de vrijheid van onderwijs
een van de belangrijkste verworvenheden uit onze parlementaire geschiedenis.
Deze vrijheid geeft ouders de mogelijkheid te kiezen voor het onderwijs dat
aansluit bij de opvoeding die men voorstaat. Op deze manier zijn ouders in
staat invulling te geven aan een verantwoordelijkheid die zij ten aanzien
van hun kinderen hebben. Uit de recentelijk gepubliceerde verkenningen krijgen
wij de indruk dat de regering artikel 23 als een belemmering beschouwt voor
onderwijsvernieuwingen. Is deze indruk juist? Als dat zo is, willen wij graag
weten aan welke belemmeringen de regering dan denkt. Wij zien dat niet zo.Een van de opgaven in het werkgelegenheidsbeleid is inactieven aan het
werk helpen. Sociale cohesie, waar het kabinet mee schermt, vraagt om zich
hierin niet eenzijdig te richten op het verder vergroten van arbeidsdeelname
van vrouwen. Wij moeten emancipatie niet langer hoofdzakelijk in financiële
termen definiëren. Wij willen gezinnen daadwerkelijk de ruimte geven
om zelf te kiezen voor de verdeling van zorg en arbeid. Dat kan door een verhoging
van de kinderbijslag en door het introduceren van het kindgebonden budget,
ter vervanging van subsidies voor kinderopvang waarvan velen bewust geen gebruik
maken. De kindertabel in de huursubsidie wordt eindelijk geschrapt en in plaats
daarvan komt er een aanvullende kinderkorting. Ik zeg "eindelijk", want wij
hebben van het begin af aan dit monstrum bekritiseerd. In het kader van vermindering
van de armoedeval is er echter een nog veel betere oplossing denkbaar: vermindering
van de lesgelden. Dat is voor het tegengaan van de armoedeval veel effectiever. Eén van de voorstellen tot vergroting van de participatie van langdurig
werklozen is de uitstroompremie. Dit lijkt een creatief idee, ware het niet
dat het CPB heeft aangegeven dat de effecten daarvan helemaal niet zo groot
zijn en dat misbruik op de loer ligt. Wij menen dat betere maatregelen mogelijk
zijn. Wij denken in het bijzonder aan een verdere ophoging van de arbeidskorting
voor ouderen. Ook denken wij vooral aan een toetredingskorting voor herintredende
vrouwen.In eerste termijn heb ik mij kritisch uitgelaten over de koers die dit
kabinet vaart met betrekking tot het landbouwbeleid. Ik wil dat nog kort op
één punt toespitsen. Een voorbeeld waaruit blijkt dat de landbouw
wordt geofferd op het altaar van het liberalisme, wordt gevormd door een vorige
week gepubliceerd interdepartementaal beleidsonderzoek. De kern daarvan is
het versneld afbouwen van prijs- en inkomenssteun aan de landbouw en het opheffen
van de beschermde positie van de zuivel- en de suikersector. Niet het overleven
van een vitale landbouw is prioriteit nummer één, maar het afbouwen
van de Europese landbouwuitgaven. Zo lijkt minister Zalm ten diepste het landbouwbeleid
te bepalen.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. Ik zeg de minister-president graag dank voor zijn reactie
in eerste termijn. Dank voor de krachtige verklaring van de opstelling die
de regering kiest, en de bedoelingen die de regering heeft en die niet voor
tweeërlei uitleg vatbaar zijn: solidariteit met de Verenigde Staten tot
uitdrukking brengen en afschuw uitspreken over het gebeurde. Er moet een harde
strijd worden gevoerd tegen het internationaal georganiseerde terrorisme en
dat houdt in: geen wankelmoedigheid. Natuurlijk is er beduchtheid voor de
eventueel diepingrijpende ernstige gevolgen van bepaalde zaken, maar de SGP-fractie
heeft steeds gezegd dat het recht zijn loop moet hebben.In dit verband merk ik op dat wij er geen woordenstrijd van moeten maken.
Ook wij vonden dat het gebruik van de term "in oorlog met" of "oorlogsverklaring"
vragen oproept, bijvoorbeeld van volkenrechtelijke aard, maar de minister-president heeft dat vanmorgen verklaard.De vraag is vervolgens wel wat er gaat gebeuren als ons een verzoek om
steun bereikt. De minister-president heeft daarbij drie scenario's geschetst
en daaraan een analyse verbonden ten overstaan van de onderscheiden artikelen
in het Handvest. Ons lijkt die analyse van de minister-president de juiste.
Het geeft helderheid over onze positie hierin.Uiteraard zien wij de informatieverstrekking, waar mogelijk en zodra nodig,
met belangstelling tegemoet. Ook wij sluiten niet uit dat die informatie niet
vooraf gegeven kan worden, maar achteraf moet worden gegeven, ingebouwd in
de dan af te geven verantwoording over het gevoerde beleid.De SGP-fractie zou er vrede mee hebben als een en ander zou moeten leiden
tot verhoging van de defensie-uitgaven, respectievelijk een budgettering terzake
van het vluchtelingenvraagstuk. Eventuele aanpassingen van begrotingen zien
wij tegemoet en zullen wij vanuit een constructieve houding beoordelen.Bedachtzaamheid is in dit geheel natuurlijk een sleutelwoord. In dat licht
vinden wij de reactie vanmiddag van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
over de beschadiging van het bouwterrein voor de haven in de Gazastrook niet
van bedachtzaamheid getuigen. Voor ons was dit niet een voorbeeld van hoe
het zou moeten, zeker niet in de context van het vredesverdrag, dat nu een
stap dichterbij is gebracht, en de internationale spanningen. Zij sprak van
een "provocatie" en een "slag in mijn gezicht". Dit is nogal aangezet. Het
is duidelijk dat er overleg komt met Israël, maar de toonzetting vonden
wij nogal pregnant. In eerste termijn heb ik veel gezegd over Israël
en ook een vraag gesteld, maar daarop is nog geen antwoord gekomen.Nu de situatie in ons land. Verdraagzaamheid ja, duidelijke grenzen voor
wat wij accepteren, jazeker. Dit heeft ook te maken met de morele kwaliteit
van onze samenleving en daarom met het normbesef. Wij praten daar al vele
jaren over, maar wat gebeurt er nu concreet aan? Is het alleen een kwestie
van overreding, op elkaar inpraten en voorbeelden stellen – dat is dan
de gestage drup, waarvan je hoopt dat die de steen uitholt – of is het
iets meer gericht overheidsbeleid? Jaren geleden heb ik de algemene beschouwingen
nog wel gebruikt om te pleiten voor een deltaplan tegen de verloedering. Ik
hoor nu enkele collega's spreken van een zekere hufterigheid die in onze samenleving
postvat. Die term zou ik toen niet hebben durven gebruiken, maar het heeft
allemaal met hetzelfde beeld te maken en het zou de regering sieren en de
Kamer inspireren als wij op dit vlak gericht en zorgvuldig aan het werk zouden
gaan. Want inderdaad: je ergert je zo nu en dan wild. Ik denk dat wij dat
gevoelen allemaal wel hebben als wij ons op straat begeven. Ik weet wel dat
het allemaal diepere wortels heeft, maar laten wij er maar eens stevig tegenaan
gaan. Ik prikkel de minister-president om zich hierover eens duidelijk uit
te drukken. Een herstel van normen en een gezagsherstel van de overheid zijn
termen in de troonrede en de stukken, zeker naar aanleiding van de verschrikkelijke
actualiteit van vorige week. Laat de daad nu bij het woord worden gevoegd.Terrorismebestrijding en veiligheid, grenscontroles, aanhoudings- en uitleveringsbevelen,
financiële back-ups, allemaal prima. Ik heb de geannoteerde agenda voor
de extra JBZ-raad even gezien en daarin kom ik deze elementen tegen, maar
nog onduidelijk is de concrete inzet van onze bewindslieden aldaar. De minister-president
zei dat veiligheid vooropstaat en dat daarom enig ongemak voor lief moet worden
genomen. Dat is zeker ook de lijn van de SGP-fractie, maar met welke missie
gaan onze bewindslieden van Binnenlandse Zaken en Justitie nu naar de extra
JBZ-raad? En is vanaf vorige week dinsdag iets merkbaar in de controle bij
Schiphol, bij onze havens en aan onze grenzen? Die vraag houdt de burgers
bezig. Ik weet dat wij het Schengen-akkoord hebben, maar daar zou je toch
moeten merken dat aan de veiligheid extra wordt gewerkt.Kort samengevat hoe de SGP-fractie aankijkt tegen de begroting voor het
jaar 2002: kwaliteitsimpuls voor onderwijs, zorg en veiligheid, dit rijtje
van drie is nodig en het is goed dat die 8 mld extra er komt, maar er is meer
nodig. Wij zullen ook bij de financiële beschouwingen en de begrotingshoofdstukken
hierop terugkomen. Nog een enkel punt over onderwijs. De instroom bij de docentenopleidingen
valt opnieuw tegen. Dat is jammer, want de vacatures nemen toe. Ook op termijn
zal dit conflicteren. Dat is niet gemakkelijk te verhelpen. Daar spreek ik
de regering ook niet op aan, dit is de werkelijkheid van de arbeidsmarkt.
Maar hier ligt een geweldig knelpunt, evenals bij de materiele bekostiging.Nu de verkenningen inzake onderwijs. Autonomievergroting voor scholen,
ja, en toezichtvergroting zou daarbij horen. Maar kwaliteit en identiteit
zijn niet los van elkaar te beoordelen. Daarom prudentie, ook bij de "hedendaagse
invulling" van artikel 23 Grondwet. Prudentie, want het luistert nauw. De
SGP-fractie zal daar zeker nauwlettend op toezien, want daar valt niet mee
te marchanderen. Er zit weinig rek in.Ik kom bij het VWS-beleidsterrein. Vanmorgen hebben wij een integraal
gezinsterrein bepleit, maar daar is nog niet op gereageerd. Het gezin moet
meer aandacht krijgen. Inkomensondersteuning op het huishoudniveau is ook
nodig, zoals enkelen terecht bepleitten. Het RMO-advies luidt dat de overheid
zich te weinig bewust is van de effecten van haar beleid op de opvoeding van
kinderen. Dat vinden wij ook. Dit vraagt om hernieuwd en geïntensiveerd
beleid. Ik heb daar in eerste termijn vragen over gesteld, waar de minister-president
in zijn tweede termijn wel op terug zal komen.De discussie over het zorgstelsel is bij interruptie al een beetje afgedaan.
Ik ben wel nieuwsgierig naar de reacties van de regering op de oprispingen
uit de boezem van de PvdA-fractie over die invoeringsdatum. Hoe kijkt de regering
daartegen aan? Ik heb zo de indruk dat het niet goed uitkomt, dus misschien
kan de premier daar terloops iets over zeggen.Ik kom bij de wachtlijstenproblematiek en het personeelstekort. Met de
intensiveringen op die punten gaan wij akkoord, maar de SGP-fractie vindt
dat op enkele compartimenten het beleid nog achterblijft. Het gaat ons dan
om de GGZ-sector, de dak- en thuislozen, psychiatrische patiënten, ex-psychiatrische
patiënten en wat dies meer zij. Voor hen moet meer gebeuren en dat geldt
ook voor de "bekostiging van de zorgzwaarte": verpleeghuizen, meervoudig gehandicapten en palliatieve zorg, kortom de intensieve zorgvormen.
Daar zou iets bij moeten, willen wij die sectoren in beeld houden en de aanwezige
nood lenigen.Ik heb geen antwoord gekregen op mijn vragen terzake van internet. Evenmin
op mijn vraag over de gevolgen van globalisering. Internet is in dat geheel
een niet meer te negeren medium. Het bereik van de nationale wet- en regelgeving
op dat punt schiet tekort. Het is ook een internationaal gebeuren, maar dat
sluit onze verantwoordelijkheid niet uit. Er zijn nu eenmaal laakbare activiteiten
via internet. Ik heb ze vanmorgen genoemd, dus dat doe ik niet nog een keer.
Welke inspanningen pleegt de regering op dat punt?Het herstel van het vertrouwen in de overheid bij de boeren is een voor
de SGP-fractie zeer aangelegen punt. Voedselveiligheid is prima. Dierenwelzijn
is prima. Aan duurzame landbouw moet gewerkt worden. Dat zijn allemaal goede
zaken. Maar niet alles kan tegelijk. En dan komen er ook nog eens de door
niemand gewenste crises overheen: varkenspest, BSE, MKZ. De minister-president
noemde het een ramp van nationale omvang. De sector is zeer aangeslagen. Wij
moeten maat houden. Niet alles kan tegelijk. Ik ben er diep van overtuigd
dat er veel te veel tegelijk op het boerenerf afkomt. Dat kan daar niet gedragen
worden. Men trekt dat niet. Er zou een mentale rust rondom het boerenerf gecreëerd
moeten worden. De regering moet het vertrouwen in haar op dat boerenerf hersteld
zien te krijgen. Dat vraagt een extra inzet. Hoe wordt dat geregeld? Mijn
aanbeveling is om voor dit moment geen nieuwe beleidsimpulsen te creëren.
Pas op de plaats voor nieuwe maatregelen, niet om laksheid te promoten, maar
wel om mentale rust te scheppen, omdat men er de handen aan vol heeft om de
lopende dossiers tot een goed einde te brengen. Ik kan ze opsommen, maar dat
doe ik niet, want dan wordt het te gedetailleerd. Wij komen nog over de landbouwbegroting
te spreken. Maar ik vind dat het kabinet dit onderwerp echt moet omarmen.Ik rond af met een beoordeling van dit kabinet. Het is immers de laatste
keer dat dit kabinet in missionaire status bij de algemene beschouwingen in
september zit, mogen wij toch aannemen. De heer Melkert heeft heel groots
de accolade van het alfabet gezet bij heel vak K, van Adelmund tot Zalm. Toen
dacht ik: heeft hij minister Van Aartsen soms ergens lager in het rijtje ingeplugd?
Maar ik kan mij voorstellen dat het hem niet goed uitkwam dat het beginnen
en eindigen moest met een VVD-coryfee. Want het is toch al zo'n gevecht om
je weg te houden van het verwijt dat het paarse beleid te veel zou gedicteerd
zijn door de liberalen.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter. De heer Van der Vlies heeft de prijs voor de alertheid van
de dag gewonnen. Ik excuseer mij bij minister Van Aartsen. Hij moet het mij
maar niet kwalijk nemen. In onze partij – wij zitten in onze kandidaatstellingsprocedure –
werken wij altijd met een fiftyfiftyverdeling man-vrouw. En hoe dan ook, hij
kwalificeert zich niet als zodanig. Daarom ben ik met Karin Adelmund begonnen.
Maar mijn waardering strekt zich ook tot hem uit.De heer Dijkstal (VVD):Ik dacht dat de heer Melkert zou zeggen dat minister Van Aartsen in het
buitenland bekendstaat als minister Venaartsen en die naam begint met een
V.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. U zult begrepen hebben dat ik het gebaar wel heel erg groots
vond.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter. De heer Van der Vlies moet mij niet kwalijk nemen, maar er
zit echt een ijzersterk kabinet. Dat is gewoon zo. Dat gaat hij nu toch niet
ontkennen?De heer Van der Vlies (SGP):Ja, en daar zou ik net aan toekomen. Weet u waar ik ook nog een beetje
moeite mee had toen ik mij voorbereidde op dit debat? Toen de minister-president
zijn afscheid uit de nationale politiek aankondigde, waarvoor respect natuurlijk
en hij is echt nog niet uit ons vizier, werd hij veel geprezen, maar was er
ook een duiding dat hij de herder was over een kudde stekelvarkens. Daar had
ik nou weer moeite mee.De voorzitter:De heer Melkert? Nee, begrijp ik.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. Ik had dit allemaal zo niet bedoeld. Ik wilde gaan zeggen
hoe de SGP-fractie ertegenaan kijkt. Maar ik heb het eigenlijk al gezegd.
Financieel-economisch is er best een prestatie geleverd. Daar wil ik niet
over miezeren. Dat is gewoon zo. Dat vinden wij ook. Er zijn natuurlijk een
heleboel belangrijke dingen gebeurd, ook overigens wel. Maar er zijn ook vraagstukken
tot conclusies gekomen waarvan wij zeggen: dat had zo helemaal niet gemoeten.
Ik denk aan immateriële vraagstukken, ethische dilemma's. Daar hebben
wij onze eerlijke, oprechte, eigen opvattingen over. Dat zit ons zwaar. Vanaf
1922 is de SGP-fractie ononderbroken in dit parlement vertegenwoordigd en
het was onder dit kabinet voor het eerst dat wij eigener beweging uit overtuigde
keus onszelf oppositiepartij zijn gaan noemen. Dat moet het kabinet aan het
denken zetten. Onze constructieve houding zal blijven. Dat kan ik garanderen.
Maar wij zullen wel ons blijven inzetten om juist op bedoelde thema's de accenten
veranderd te krijgen, om het beleid te doen wortelen in zoals wij het zeggen
de waarden en normen van het woord van God.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De minister-president zal, zoals men weet, morgenochtend om 10.30 uur
antwoorden in tweede termijn.Sluiting 20.11 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20012002-4-70.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl