Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen:  - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2002 (inclusief het onderdeel NAVO) (28000 X);  - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (alleen het onderdeel NAVO) (28000 V)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 890-905

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

22-02-2002

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 18, pagina 890-905

05-02-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28000-XToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 28000-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Regels met betrekking tot de inlichtingen- en veiligheidsdiensten alsmede wijziging van enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 19..) (25877); - Verandering in de Grondwet van de bepalingen over het binnentreden in woningen (26158)Pagina 905-919
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Regels met betrekking tot de inlichtingen- en veiligheidsdiensten alsmede wijziging van enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 19..) (25877); - Verandering in de Grondwet van de bepalingen over het binnentreden in woningen (26158)Pagina 933-949
Presentie en opening (dinsdag 5 februari 2002)Pagina 889-890
Lijst van besluiten (dinsdag 5 februari 2002)Pagina 949-949
Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2002 (inclusief het onderdeel NAVO) (28000 X); - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (alleen het onderdeel NAVO) (28000 V)Pagina 890-905
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2002 (inclusief het onderdeel NAVO) (28000 X); - Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (alleen het onderdeel NAVO) (28000 V)Pagina 919-933
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 5 februari 2002)Pagina 949-950

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 84 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie
van Defensie (X) voor het jaar 2002 (inclusief het onderdeel NAVO) (28000 X);Vaststelling van de begroting van de uitgaven
en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar
2002 (alleen het onderdeel NAVO) (28000 V).De beraadslaging wordt geopend.De heer Baarda (CDA):Mijnheer de Voorzitter. In de Beleidsagenda 2002 kiest Defensie vier speerpunten.
Eén van deze speerpunten is de versterking van het personeelsbeleid.
In de begroting wordt daarover gezegd dat alleen een modern personeelsbeleid
dat is aangepast aan de maatschappelijke ontwikkelingen, Defensie de garantie
biedt dat zij kan beschikken over voldoende personeel dat op zijn taak is
berekend. Dat is een prima doelstelling, maar de centrale vraag is dan: hoe
wordt bereikt dat voldoende gekwalificeerd personeel beschikbaar is? Over
die vraag wordt veel gediscussieerd en geschreven, in de Tweede Kamer en in
nota's, rapporten en brieven van de bewindslieden.Er is bij Defensie een grote personele krapte die zorgen baart. In het
leger wordt 70% van de functies vervuld, zo lees ik ergens, en bij de werkelijke
gevechtsfuncties is de situatie nog ernstiger. In NRC Handelsblad van 24 november
2001 wordt, na een beschouwing over de tekorten bij de lagere functies, opgemerkt:
"Daarmee raakt het personeelstekort direct aan de slagkracht van de landmacht:
40% van de mannen en vrouwen die het 'echte vechten' moeten opknappen, is
niet aanwezig. De Koninklijke landmacht, 23.000 militairen, is daarmee een
'holle organisatie' geworden: zwaar aan de top, leeg aan de basis. Zo zijn
er bijna evenveel leidinggevenden (officieren en onderofficieren) als ondergeschikten
(soldaten en korporaals). De landmacht telt 39 generaals: één
per 600 militairen." Dit citaat geeft de ernst van de situatie nog eens weer.
In de CDA-nota over de krijgsmacht, getiteld: "Niet met euro's alleen", wordt
ingegaan op het personeelsbeleid bij de krijgsmacht en worden voorstellen
gedaan.Vastgesteld moet worden dat de Nederlandse krijgsmacht zich in betrekkelijk
korte tijd op bewonderenswaardige wijze heeft weten om te vormen van een dienstplichtig
leger naar een beroepsleger. Maar voor dat beroepsleger is het moeilijk om
tijdig zoveel mogelijk functies vervuld te krijgen. Er zijn voortdurend problemen
met de werving en met de vulling van eenheden. Het CDA kijkt met toenemende
zorg naar de situatie waarin de krijgsmacht zich nu bevindt. Hoge werkdruk,
veel uitzendingen, talloze reorganisaties en jarenlange bezuinigingen eisen
hun tol. Om de inzetbaarheid ook voor de langere termijn te kunnen garanderen,
moet de bezuinigingstrend van de afgelopen jaren worden gekeerd en structureel
meer geld worden vrijgemaakt voor personeel en materieel. Defensie zal volgens
het CDA moeten kiezen voor twee sporen: vermaatschappelijking en hoogwaardige
technologisering van de krijgsmacht. Vermaatschappelijking heeft alles te
maken met veranderingen en opvattingen binnen onze samenleving. De krijgsmacht
zal daarop moeten inspelen. Dat vraagt om een andere benadering van het personeel
in de krijgsmacht: niet meer als nummer, maar als mens.Krijgsmachtonderdelen staan vaak voor een moeilijke taakuitoefening. Dit
geldt zeker voor vredesoperaties en uitzendingen. Het CDA acht het van belang
dat in alle opleidingen nadrukkelijk en permanent aandacht wordt besteed aan
ethische vorming en het overdragen van waarden en normen. Hier is een rol
weggelegd voor de geestelijke verzorgers en humanistische raadslieden. Het
bureau Ethiek en Krijgsmacht kan hierbij ook een belangrijke rol spelen.Jongeren oriënteren zich al op jonge leeftijd op beroepskeuze en
maatschappelijke carrière. Het is dan ook van belang dat zij vroegtijdig
kennis krijgen van de mogelijkheden die er zijn bij de krijgsmacht. Door de
Tweede-Kamerfractie van het CDA en ook in de zojuist door mij geciteerde CDA-nota
zijn daarover verschillende suggesties gedaan. Wat doet de staatssecretaris
met deze suggesties en op welke wijze bevordert hij dat jongeren vroegtijdig
en op vrijwillige basis kennis kunnen nemen van hun mogelijkheden voor een
carrière bij de krijgsmacht?Wat vindt de staatssecretaris overigens van de suggestie van de ACOM,
de CNV-bond van militairen, om in het kader van de problematiek van werving
en opleiding bij defensie als mogelijke oplossing de status van "aspirant
militair" te introduceren? De ACOM denkt dan aan een leer- en werkovereenkomst
van twee jaar met schoolverlaters die volgens de thans geldende normen nog
te jong zijn om in dienst te gaan. In die contractperiode zou de aspirant-militair
een gedegen training en opleiding moeten krijgen die uiteindelijk kan leiden
tot een "volwaardig" dienstverband bij de krijgsmacht op 18-jarige leeftijd.
Er zullen toch mogelijkheden moeten worden geschapen om schoolverlaters die
dat willen, te binden aan de krijgsmacht, omdat zij anders veelal een loopbaan
zullen zoeken in andere sectoren van de maatschappij. Dat vraagt overigens
wel voldoende opleidingscapaciteit bij defensie en die is thans onvoldoende.
In zijn brief van 11 januari 2002 aan de voorzitter van de Tweede Kamer (TK
26900, nr. 45) gaat de staatssecretaris in op de consequenties van de op 14
februari 2000 door de Tweede Kamer aangenomen motie-Harrewijn, die de regering
oproept ervoor te zorgen dat over twee jaar – dat is dus binnenkort –
jongeren pas werkelijk als militair in dienst treden bij defensie als zij
de leeftijd van 18 jaar hebben bereikt. Ook wij willen geen kindsoldaten maar
wel een eerdere binding in de vorm van opleidingen. De staatssecretaris is
overigens wel laat met zijn schriftelijke reactie op de twee jaar geleden
door de Tweede Kamer aanvaarde motie-Harrewijn. Te meer ook daar hij samenvattend
in genoemde brief concludeert dat defensie onvoldoende personele capaciteit
heeft om de instroombevorderende opleidingen te verwezenlijken die nodig zijn
als de motie wordt uitgevoerd en dat hiermee te hoge uitgaven gepaard gaan.
Wij willen nu juist graag van de staatssecretaris horen op welke wijze hij
uitvoering zal geven aan de motie-Harrewijn en hoe hij omgaat met de suggesties
om schoolverlaters via opleidingen te binden aan de krijgsmacht. Voor het
personeel bij defensie is een carrièreplanning van belang, ook voor
mogelijkheden na het dienstverband. Het VNO-NCW/Defensieplatform kan daarbij
van dienst zijn. Defensie zal om de gewenste instroom van personeel te waarborgen,
perspectief moeten bieden voor een succesvolle voortzetting van de carrière
na het aflopen van het dienstverband bij de krijgsmacht. Aan de Tweede Kamer
brengt de staatssecretaris voortgangsrapportages uit, met name over het personeelsbeleid.
Wij hebben de indruk dat gewenste oplossingen niet worden gegeven en worden
doorgeschoven naar volgende nog uit te brengen voortgangsrapportages. Zo meldt
de staatssecretaris in de recent uitgekomen vierde voortgangsrapportage (TK
26900, nr. 46), dat in de vijfde voortgangsrapportage meer aandacht zal worden
besteed aan de kwalitatieve en kwantitatieve onderbouwing van ontwikkelingen
op personeelsgebied. Gelet op het nijpende en ernstige tekort aan personeel
bij defensie hadden wij verwacht dat deze onderbouwing reeds in deze begroting
was gegeven. Wat moeten wij ons overigens voorstellen bij de taakopdracht
van de commissie-Franssen, te weten: versterking van de positie van de chef
defensiestaf? Waarom is daarvoor onderzoek nodig? De CDA-fractie zou zich
een veel breder onderzoek kunnen voorstellen uitgaande van de in de begroting
genoemde speerpunten: uitvoering van het veranderingsproces, versterking van
het personeelsbeleid en uitvoering van de Defensienota 2000. De staatssecretaris
verdient overigens waardering voor het feit dat hij de onvrede en frustratie
onder het defensiepersoneel, die met name tijdens de onderhandelingen over
de arbeidsvoorwaarden 2000/2001 naar buiten kwamen, bespreekbaar heeft gemaakt.
In de loop van 2001 hebben een reeks gesprekken plaatsgevonden tussen de sociale
partners bij Defensie onder voorzitterschap van dr. R. Vreeman, burgemeester
van Zaanstad. De staatssecretaris heeft daarover gerapporteerd in een brief
van 18 januari 2002 aan de voorzitters van Tweede en Eerste Kamer. Het resultaat
van de gesprekken, zo schrijft de staatssecretaris, is een document waarin
wordt aangegeven op welke punten het defensiebeleid moet veranderen, opdat
zo goed mogelijk kan worden ingespeeld op maatschappelijke en politieke ontwikkelingen,
alsmede op de wensen van de werknemers nu en in de toekomst. Dit document,
agenda voor de toekomst genoemd, is door alle sociale partners onderschreven.
De CDA-fractie heeft met belangstelling kennisgenomen van deze agenda voor
de toekomst. Aan dit document is een actieplan verbonden. De CDA-fractie verneemt
gaarne van de staatssecretaris op welke wijze er aan dit actieplan handen
en voeten wordt gegeven. Met andere woorden: hoe zullen uitvoering en organisatie
daarvan plaatsvinden?De krijgsmacht behoort een moderne organisatie te zijn die weet heeft
van de nieuwste technologische ontwikkelingen. Dat vraagt ook wetenschappelijk
onderzoek. Ziet de CDA-fractie het goed dat juist op het wetenschappelijk
onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma de komende jaren fors bezuinigd wordt?
Als dat zo is, hoe denken de bewindslieden dan te kunnen voorkomen dat de
technologiekloof binnen de Europese Unie en met de Verenigde Staten nog verder
wordt vergroot?In de troonrede van 18 september 2001 werd opgemerkt: "Er wordt verder
gewerkt aan een vergroting van de paraatheid, flexibiliteit en snelle inzetbaarheid
van de krijgsmacht. Nederland draagt bij aan de versterking van het vermogen
tot crisisbeheersing binnen het gezamenlijk kader van de NAVO en de Europese
Unie." Dat laatste sluit aan bij het eerste in de begroting genoemde speerpunt,
versterking van de Europese militaire capaciteiten. Nederland geeft gestalte
aan de versterking van het Europese crisisbeheersingsvermogen door het aanpakken
van militaire tekortkomingen binnen het kader van de NAVO en de Europese Unie.
Daarmee wordt nogal wat gezegd en rijst de vraag of Nederland dat, gelet op
de aanwezige capaciteit, allemaal wel waar kan maken. Het uitgangspunt is
dat Nederland in staat moet zijn tegelijkertijd gedurende lange tijd deel
te nemen aan vier vredesoperaties. Personeelstekorten maken het nu al moeilijk
volwaardige bataljons uit te zenden. Na een uitzendperiode van zes maanden
zou er sprake dienen te zijn van twee jaar tewerkstelling in Nederland, een
verhouding 1:5, maar dat wordt nu al niet gehaald.Nederland zet zich krachtig in voor een gecoördineerde Europese aanpak.
Daarbij is het uitgangspunt van Defensie dat er niet alleen extra middelen
beschikbaar moeten komen, maar dat gezien de huidige versplinterde Europese
inspanningen ook de samenwerking tussen de partners moet worden versterkt.
Met dat beleid kan de CDA-fractie instemmen. Hoe wordt dat echter in de praktijk
uitgevoerd? Naar ik heb begrepen moet de EU per 1 januari 2003 binnen zestig
dagen kunnen beschikken over een interventiemacht van 60.000 man voor humanitaire
taken en vredestaken. Dat vraagt nogal een organisatie en inzet van materieel.
Hoe wordt dit onderling afgestemd? Hoe is de bevelstructuur bij zo'n Europese
interventiemacht? Worden Nederlandse onderdelen permanent ondergebracht bij
een dergelijke interventiemacht?Als lid van de Raadgevende interparlementaire Beneluxraad heb ik kennis
mogen maken met de werking van "Admiraal Benelux", een voortreffelijk samenwerkingsverband
van de Nederlandse en Belgische marine. De vraag ligt dan voor de hand waarom
deze samenwerking zich beperkt tot alleen de marine. Ook voor de andere krijgsmachtonderdelen
moeten er toch mogelijkheden zijn voor samenwerking in Beneluxverband? Voor
de materieelkeuze en materieelvoorziening zou dit ook bepaalde voordelen kunnen
hebben. Aanschaf van nieuw materieel is duur. Afstemming en samenwerking bij
materieelkeuze met de daarbij behorende taakverdeling, ook in Europees verband,
zouden daarbij vanzelfsprekend dienen te zijn.Bij de keuze van nieuw materieel spelen vaak diverse belangen een grote
rol. Ik hoef alleen maar te wijzen op de opvolging van de F-16, wel genoemd
de defensieorder van de eeuw. Ik wil daar nu niet te veel over zeggen omdat
eerst de Tweede Kamer aan zet is. Bovendien moet het kabinet daarover nog
een besluit nemen. De CDA-fractie is echter wel benieuwd naar de afwegingen
die de regering maakt bij de keuze van een nieuw gevechtsvliegtuig en met
name naar welke criteria daarbij gelden. Wordt daarbij rekening gehouden met
de keuzes van de Europese bondgenoten? Hoe past een keuze in het geheel van
de NAVO? Ook kosten en kwaliteit en de belangen van het Nederlandse bedrijfsleven
spelen natuurlijk een belangrijke rol. Een vraag die daaraan kan worden gekoppeld,
is de volgende. Wat betekent een keuze voor de JSF voor de Europese defensiepolitiek?Na de verschrikkelijke en dramatische terroristische aanslagen op de Verenigde
Staten van 11 september jongstleden heeft de bestrijding van het internationale
terrorisme een hoge prioriteit gekregen. Ook Nederland zal een bijdrage moeten
leveren aan de bestrijding van het internationale terrorisme. De minister
gaat daarop in in zijn recente brief van 18 januari 2002 aan de voorzitters
van de Tweede en Eerste Kamer met als onderwerp Defensie en terrorisme. Er
is een actieplan voor terrorismebestrijding en veiligheid. Bij een aantal
van de in het actieplan opgenomen maatregelen is Defensie nauw betrokken,
in het bijzonder bij de versterking van de Militaire inlichtingendienst, de
Koninklijke marechaussee en de Bijzondere bijstandseenheden van Defensie.
Voor de bestrijding van terrorisme en grensoverstijgende criminaliteit zullen
de krijgsmacht, politie en justitie de krachten moeten bundelen. Het CDA pleit
ervoor dat deze samenwerking wordt aangestuurd door een Nationale veiligheidsraad
onder voorzitterschap van de minister-president. Bij de plenaire behandeling
van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in deze Kamer, die straks
aan de orde komt, zal mijn collega Dölle erop wijzen dat het belang van
veiligheid in de toekomst wellicht zwaarder zal zijn en dat de politieke regie
daarbij primair moet zijn. Van belang is ook de samenwerking tussen de veiligheids-
en inlichtingendiensten. Dat geldt niet alleen op nationaal niveau tussen
BVD en MID, maar met name ook op internationaal niveau, te meer ook omdat
het terrorisme steeds gewelddadiger en gevaarlijker wordt. Het gaat om aanslagen
met gekaapte vliegtuigen, maar daarnaast ook het gebruik van nieuwe technologie,
zoals biologische, chemische en nucleaire wapens. Tijdens de herfstzitting
van de parlementaire NAVO-assemblee vorig jaar in Ottawa werd in mijn commissie
onder meer gesproken over technologie en terrorisme. De rapporteur van dit
onderwerp stelde onomwonden er niets van te geloven dat geheime diensten niet
op de hoogte waren van de terroristische aanslagen op 11 september jongstleden,
gelet op de geplande voorbereiding. Dat wijst te meer op de noodzaak van een
betere samenwerking tussen geheime diensten en inlichtingendiensten van verschillende
landen. Immers, internationaal terrorisme is de vijand van ons allen en van
alle landen. Kan de minister aangeven in hoeverre er afspraken over uitwisseling
van gegevens en samenwerking zijn gemaakt tussen verschillende inlichtingendiensten
op Europees niveau, in NAVO-verband en daarbuiten?Met belangstelling wacht de CDA-fractie de beantwoording van haar vragen
door de bewindslieden af.De heer Van Gennip (CDA):Mijnheer de voorzitter. Allereerst spreek ik een kort woord over de uitbreiding
van de NATO. Zes jaar geleden werd een fel debat over die uitbreiding gevoerd.
Wij herinneren ons nog de interventies van de heer Bolkestein daartegen. Het
geheugen in de politiek is kort. Daarom moet ik aan dat eerdere uitbreidingsdebat
herinneren, omdat wij weer aan de vooravond van een nieuwe uitbreiding staan.
Wij hebben gezien dat, ondanks de zorgen van de heer Bolkestein en, toegegeven,
van veel ambassadeurs en analisten in Moskou, de vrees dat wij met de vorige
uitbreiding de Russen zouden provoceren, ongegrond is gebleken. De relaties
met Rusland zijn nog nooit zo goed geweest als nu. Er was nog een tweede vrees:
de uitbreiding met Polen, Tsjechië en Hongarije zou tientallen miljarden
kosten. Ook die vrees, vooral geuit om andere kiezers, namelijk die in de
VS, schrik aan te jagen, blijkt op weinig gebaseerd.Betekent dit nu dat deze ronde als het ware geruisloos moet gaan? Is de
afwezigheid van een indringend debat nu wel gerechtvaardigd? Ik denk dat er
nu andere, misschien zelfs meer fundamentele vragen spelen dan een jaar of
zes geleden. Dan denk ik op de eerste plaats aan de strategische betekenis
van de toetredingskandidaten, met name de Baltische staten. Ooit was het Balticum
een zwaartepunt van bewapeningsinvesteringen van de Sovjet-Unie. Veel kremlinologen
hebben dan ook nooit goed kunnen begrijpen, zelfs niet in de chaos van Moskou
van het begin van de jaren negentig, dat deze landen de kans kregen om zich
los te breken uit de Sovjet-Unie. De bezegeling van die onafhankelijkheid
door de toetreding tot de NATO dient die landen naar ons oordeel van harte
te worden gegund. Maar wij moeten niet onze ogen ervoor sluiten dat het in
de ogen van Moskou om een op zichzelf zeer pijnlijke ontwikkeling gaat. Dat
heeft zijn consequenties.Een tweede element betreft de interne stabiliteit en het democratisch
gehalte van de toetredingslanden. De NAVO is geen ontwikkelingsorganisatie.
Stabiliteit, democratie en een gezond economisch beleid zijn voorwaarden voor
en geen resultaten van een lidmaatschap. En anders dan bij de eerste ronde
is hier minder zekerheid. Hoe labiel is de situatie in Slowakije? Wat moeten
we van de ontwikkelingen in Bulgarije verwachten? We zien in vele landen ook
opnieuw de voormalige communisten aan de macht, nu niet zelden onder het label
van sociaal-democratie. Het Westen brengt daar aanzienlijk meer begrip voor
op dan wanneer het om erfgenamen van voormalige fascistoïde stromingen
zou gaan, maar toch: de NATO staat voor waarden en een fair democratisch systeem,
waarbij het niet zo mag zijn "that the winner takes all". Wij gaan daarbij
overigens niet zover dat wij overwinningen van ex-communisten willen straffen.
Wij vinden daarom ook dat Roemenië een plaats verdient. Hoe staat de
regering tegenover de kennelijke uitsluiting van Roemenië van de lijst
van toetreders, als we tenminste de Financial Times van 26 januari mogen geloven?Een derde aspect is wellicht nog belangrijker en sluit aan bij het eerste,
namelijk de verhouding met de GOS, met Rusland. Wij hebben sinds het begin
van de jaren negentig het verval – in historische termen "dramatisch
verval" – van macht, stabiliteit, welvaart en de rule of law van Rusland
gezien. Die instabiliteit was op zich al reden genoeg om haast te maken met
de uitbreiding van het blok van vrijheid, welvaart en recht dat de NATO dient
de zijn. Je kon maar nooit weten wie de soms letterlijk te koop zijnde macht
in Moskou zou verwerven, wie de hand aan de trekker of de dubbele sleutel
van de raketten zou krijgen. Walter Laqueur wees enkele jaren geleden nog
op het grote gevaar van het misbruik van de honderdduizenden tactische kernwapens.
Het NATO-lidmaatschap dus als verzekeringspremie.Speelt dat nu nog op die manier? Is de rede van president Poetin en de
daarop gevolgde staande ovatie in de Bondsdag een nieuw markeringspunt of
niet? Wat is na de opkomst van Poetin en de alliantie van 11 september de
eigenlijke ratio van NATO-uitbreiding? Laat hierover geen misverstand bestaan.
Misschien is de huidige leiding in het Kremlin maar een hartslag verwijderd
van terugkeer van chaos en instabiliteit. Daarom – en niet alleen daarom –
moet die uitbreiding doorgaan. Is de regering met ons van mening dat het beeld
van de roll back van het Sovjetimperium en de bevestiging daarvan door gebruik
van de nieuwe vrijheid voor stevige innesteling in het westerse bondgenootschap,
achterhaald of in ieder geval fundamenteel veranderd is? Waarom anno 2003
nog NATO-uitbreiding?Die vraag reikt verder omdat deze ook raakt aan onze relatie met de VS.
Het stellen van de vraag naar de ratio van de uitbreiding raakt direct aan
de essentie van het Atlantisch Bondgenootschap. Waarom nog en tegen wie?Maar eerst opnieuw Rusland: of de huidige Russische regering heeft een
verborgen agenda van een systematische inzet voor herstel van het Sovjetimperium,
of we mogen enige waarde hechten aan Poetins officiële agenda van nauwere
samenwerking met het Westen in het algemeen en Europa in het bijzonder. Je
weet het natuurlijk nooit, maar als het laatste het geval zou zijn, zouden
wij een historische kans missen om op een constructieve manier tot een fundamentele
herschikking van onze relatie te komen. Veel is speculatief maar als Russische
Realpolitik in het Kremlin tot een keuze voor Europa en voor intensivering
van de relaties, zelfs met de NATO zou leiden, ligt daar voor beiden een unieke
kans voor vrede, stabiliteit en wellicht ook welvaart en vrijheid aan onze
Oostflank en mogelijkerwijze een nieuw bondgenootschap in stabiliteit, zoals
zich dat na 11 september aftekent. Er is enig misverstand ontstaan over aanbiedingen
die Lord Robertson aan Rusland gedaan zou hebben, maar de vraag is gerechtvaardigd
of de Nederlandse regering ter zake van vormen van samenwerking met de Russen
al verdergaande concrete uitspraken zou willen doen.Een verinniging van de relatie van Rusland met de NATO roept uiteraard
onmiddellijk opnieuw de vraag naar het bestaansrecht van de NATO zelf op.
Tegen wie is dat bondgenootschap nog gericht? Op de top in Washington in 1999
is de nieuwe NATO ten doop gehouden, met haar nieuwe taakstellingen. Na 11
september werd het inroepen van artikel 5 de basis voor het gezamenlijk optreden
tegen het terrorisme. Hier doet zich echter de paradox voor dat de VS zich
eigenlijk veel minder gelegen lijken te laten liggen aan de meerderheid van
de verdragspartners dan tijdens de Golfoorlog, toen ook Nederland zonder
artikel 5 een veel directere en belangrijkere rol speelde in de strijd tegen
de agressor van Koeweit. Ik houd er niet van alle discussies over het weifelend
gedrag van Nederland over het inroepen van artikel 5 over te doen. Als de
heer Biegman gelijk heeft dat de communicatie met de minister in die cruciale
uren en minuten te wensen overliet, is dat een ernstige zaak. Wij kunnen er
niettemin begrip en zelfs een zekere waardering voor hebben dat de vraag nadrukkelijk
en zorgvuldig werd gesteld. Wat echter niet kan in deze zaak van wellicht
leven en dood, is het verwarrende beeld of we zijn gevraagd of dat we ons
hebben aangeboden en of er van het aanbod gebruikgemaakt is. Als we moesten
of als we echt gevraagd zijn, waarom is onze rol dan zo marginaal en zo laat
in tegenstelling tot bijvoorbeeld in Kosovo?Wij willen niet te lang stilstaan bij deze weinig duidelijke en soms weinig
verheffende opstellingen, ook niet rond de soms zeer curieuze toonzettingen
van onze minister-president. Daar is aan de overkant al genoeg over gezegd.
Dit willen wij wel in verband brengen met die andere vraag naar het nieuwe
doel, naar de nieuwe positie van de NAVO en naar de relatie tussen VS en Europa
in dit verband. Jessica Mathews, de president van de Carnegie Endowment for
International Peace, schrijft een uiterst boeiend artikel in Foreign Policy
van november/december over "estranged partners". Het lijkt wel of zij enkele
maanden geleden bij de debatten hier is geweest! Immers, de hoop die wij toen
hadden, was toch dat onze gezamenlijke inzet de regering Bush tot een andere
opstelling ten opzichte van het multilaterale systeem zou brengen. Een "window
of opportunity", noemden we dat toen wat afgezaagd. De NATO-samenwerking dus
als aanvuring voor een versterking van een wereldorde die op recht, participatie,
welvaart en democratie zou zijn gebaseerd.Helaas zien we in de niet altijd volgbare Amerikaanse politiek nu weer
die andere trend naar boven komen. De indruk is ontstaan dat in NATO-verband
de eigen opinie, het eigen geluid en de eigen conditionaliteiten van de verdragspartners
niet volledig tot hun recht komen. Met andere woorden: we mogen alleen op
de condities van de VS meedoen, en dan ook nog heel soms. Misschien is dat
vanuit het standpunt van de VS bezien niet eens zo onbegrijpelijk, maar het
is voor de toekomstige rol van de Europese partners wel betekenisvol. Hoe
duiden wij in dit kader het bericht dat de VS op eigen houtje doorgaan tegenover
bijvoorbeeld Irak of Somalië, ook als de NAVO-partners hen niet volgen?Daarmee komen we opnieuw op de rol van de VS en Europa, partners dus die
van elkaar vervreemden. Er stapelt zich langzamerhand een beangstigend dossier
op van tegenstellingen en vervreemdingen. We kennen de problemen op het gebied
van de handel. De Amerikanen roepen de WTO graag in bij een veroordeling van
onze handelspraktijken. Ik wijs op de weigering tot import van genetisch gemodificeerd
voedsel en de vliegtuigen met te veel lawaai. Maar als de VS veroordeeld worden
wegens hun belastingexempties voor exporterende ondernemingen, moeten opeens
oplossingen op politiek niveau worden gevonden. Intussen prepareren de Europese
ondernemersorganisaties zich volgens krantenberichten op een echte handelsoorlog.We kennen de spanningen met Europa rond het Kyoto-protocol. In tegenstelling
met de verwachting die de minister van Buitenlandse Zaken enkele maanden geleden
hier nog uitsprak, hebben we moeten ervaren dat de VS zich extreem vijandig
opstellen tegenover het Internationaal strafhof. Ik dank de minister van Buitenlandse
Zaken overigens voor het feit dat hij de suggestie die hier werd gedaan, namelijk
om een zeer hoge ambtenaar met de coördinatie van die vestiging van dit
hof te belasten, heeft opgevolgd. We kennen de spanningen rond het rakettenverdrag,
de opzegging van het verdrag over atoomproeven, etc. Telkens staan de VS en
Europa tegenover elkaar. En dan spreken we nog niet over het Midden-Oosten,
waar de speelruimte van een eigen Europese benadering miniem is, terwijl het
commitment van de VS aanzienlijk beperkter lijkt dan vroeger.Deze lange lijst van belangentegenstellingen kan, zeker als de oorlog
tegen het terrorisme voorbij is, een enorme hypotheek op de relatie tussen
de VS en Europa leggen. Wij moeten nu veel meer dan we merken van de regering,
gaan werken aan modellen, van conciliatie tot agreements to disagree. Wat
doet de regering in NATO-verband en bilateraal verband om te laten weten dat
op den duur het gevaar van vervreemding binnen de – laat daar geen twijfel
over bestaan – onmisbare Atlantische samenwerking heel groot is?Naast de onevenwichtigheid binnen de NATO en naast de groeiende agenda
van verschillende belangen en opvattingen tussen Europa en de Verenigde Staten,
is er een derde element in de relatie met Amerika en dat element baart ons
de meeste zorgen. Voorbeelden zijn al gegeven. Het gaat in wezen om de visie
op de rechtsvertaling van de realiteit van de globalisering. De NATO is ofwel
het instrument in de horizontale, bilaterale machtsrelaties van de VS om de
wereld een beetje op orde te houden, of de NATO groeit uit tot een instrument
in die multilaterale wereldorde en kan dan verwijzen naar een verticale orde.
Ik gaf Kyoto, het Internationaal strafhof en andere onderwerpen als voorbeelden
van tegenstelling tussen Europa en de VS, maar zij zijn meer. Zij zijn een
uitdrukking van wat Jessica Mathews in het geciteerde artikel noemt "multilateralism
à la carte". We gebruiken het multilaterale systeem om Milosovic naar
Den Haag te brengen, maar de rol van de CIA bij de moord op Letelier blijft
onbespreekbaar. Ik kan me zelfs nog iets bij die houding voorstellen, want als
anderen weigeren de rol van politieagent van de wereld te spelen, bescherm
en beoordeel je ook je eigen agenten. Wat ons zorgen baart, is de afwezigheid
van een fundamentele discussie over de vraag wat het grote buitenlands-politieke
dispuut van de komende jaren zal worden. De economische grootmacht Europa,
met Solana en Patten, met haar Europees veiligheids- en defensiebeleid, met
haar ontwikkelingsbudgetten, met het herstel van de rust in de Zuid-Oostflank
en met haar nieuwe relatie met Rusland, gaat die macht langzamerhand ook in
politieke termen vertalen. Zoals het er nu naar uitziet, zal zij haar bijdrage
aan een stabiele wereldorde allereerst richten op en ontlenen aan het multilaterale
systeem. De VS daarentegen zullen bij handhaving van de Kissinger-doctrine
inzetten op bilaterale arrangementen en machtseven wichten en
juist niet op versterking van het multilaterale systeem, ook in een brede
interpretatie. Wij zien dezer dagen dat de ontwikkelingshulp tot bijna nul
wordt afgebouwd. Men zal echter het VN- en Bretton Woods-systeem willen gebruiken
wanneer dat goed uitkomt. De VS hebben daarbij nauwelijks bondgenoten. Men
ziet zichzelf in VN-verband op essentiële punten alleen staan, hoogstens
met Israël of India of China aan hun zijde. Ik volg overigens nog steeds
de gedachten van Jessica Mathews.Het kan verkeren, maar deze nieuwe, zich ontwikkelende splijtzwam zou
wel eens het centrale dispuut binnen de NAVO kunnen worden. Vindt ook in kringen
van de regering een fundamentele gedachtewisseling over deze problematiek
plaats? Wij zouden de regering willen vragen of zij deze analyse deelt en
hoe zij, met respect voor het bondgenootschap, juist de Nederlandse en Europese
relatie met de VS wil inzetten om een noodzakelijke keuze voor een multilateraal
systeem van recht, democratie, participatie en erkenning van bovennationale
belangen, zoals het milieudossier, te bevorderen. Het gaat hier om behoud
en versterking van het bondgenootschap. Daarover mag geen misverstand bestaan.
Wij willen echter vermijden dat als de campagne tegen het terrorisme voorbij
is, wij met een nieuwe Atlantische confrontatie te maken krijgen.Ik maak de rekening op van vier jaar beleid van Paars II in NAVO-verband.
Aan de positieve kant van de balans staat een betekenisvolle bijdrage aan
het Balkan-conflict, met name in de Kosovo-acties. Aan de positieve kant staat
ook de verhoging van het defensiebudget, zij het onvoldoende om de nieuwe,
dubbele taakstellingen van de krijgsmacht waar te maken. Aan de positieve
kant staat ook het op gang komen, zij het zeer langzaam, van een Europees
veiligheids- en defensiebeleid. Aan de negatieve kant staat de absolute onderschatting
van de personeelsproblematiek, waardoor veel materiële investeringen
onbenut blijven. De heer Baarda heeft hierover gesproken. Aan de negatieve
kant staan ook de aarzelingen bij de concrete invulling van de Europese samenwerking
op personeels- en materieel gebied: wel meedoen, niet meedoen, te laat meedoen.
Aan de negatieve kant staat ook de weigering van de paarse partijen om een
enquête over Srebrenica toe te staan. Wat wij vooral gemist hebben,
is een echte analyse van de veiligheidssituatie na de Balkan, na het aantreden
van Poetin, na het aantreden van de regering Bush, na 11 september, en de
vertaling daarvan in beleid. Als een ding in deze vier jaren duidelijk is
geworden, is dat in een globaliserende wereld een regionaal conflict een besmettende
werking heeft op heel de wereld. Als iets duidelijk is geworden, is dat de
klassieke grenzen tussen externe en interne veiligheid vervaagd zijn. Ook
is duidelijk geworden dat de klassieke antagonismen, die bijna 60 jaar ons
denken beheerst hebben, aan het wegsmelten zijn. Dat alles vraagt om visie
en innovatie, conceptueel en materieel, die wij bij Paars II node hebben gemist.De heer Van Eekelen (VVD):Voorzitter. Namens de VVD-fractie wil ik mijn bijdrage aan dit laatste
debat over defensie en NAVO van deze kabinetsperiode beginnen met een woord
van waardering aan de bewindslieden. In de afgelopen vier jaar is de consensus
achter het defensiebeleid versterkt, Nederland heeft actief meegedaan aan
operaties in Kosovo, Eritrea en nu Afghanistan, wij leveren een behoorlijke
bijdrage aan SFOR in Bosnië, wij zijn een actieve bondgenoot in de NAVO
en wij zijn tegelijkertijd een van de weinige landen die het budget verhoogd
hebben voor het Europese veiligheids- en defensiebeleid. Dankzij een kwalitatief
hoogwaardige inbreng met een juist gevoel voor nieuwe prioriteiten staat Nederland
er volgens ons internationaal goed op.Het enige punt van wezenlijke zorg is het vinden van personeel. Ik vernam
recentelijk wat meer optimistische geluiden dan de heer Baarda. Kan de staatssecretaris
bevestigen dat de dalende tendens bij de werving is omgebogen en dat de uitstroming
van technisch geschoold personeel vermindert? Is dat het gevolg van het nieuwe
wervingsbeleid, van de nieuwe belangstelling voor de krijgsmacht na 11 september,
van de afname van oververhitting van onze economie, of een beetje van alle
drie? Tevens vraag ik nog eens de aandacht voor het reservistenbeleid. De regering
komt, begrijp ik, voor 1 april met een nota ingevolge de motie-Van den Doel
aan de overzijde. Daar wil ik vandaag niet op ingaan. Ik wil alleen de verwachting
uitspreken dat voor de definitieve versie van die nota overleg zal worden
gevoerd met de reservistenorganisaties. Als dat het geval is, zal de reactie
op die nota, voor de motivatie van het personeel zo belangrijk, aanzienlijk
positiever zijn.Mijn bijdrage zal hoofdzakelijk gaan over de toekomst van de NAVO na 11
september, na de terroristische aanval op de symbolen van de westerse markteconomie
en Amerikaanse macht; het World Trade Centre in New York en het Pentagon in
Washington. Daar was sprake van wat wel is genoemd een vorm van hyperterrorisme
dat alle voorgaande aanslagen overtrof in omvang, maar ook in de negatieve
doelstelling van vernietiging. Goed opgeleide terroristen pleegden zelfmoord
in grenzeloze haat, zonder hun daad te rechtvaardigen of de aanslagen op te
eisen. Ook zonder element van onderhandeling, terwijl daarvan vroeger met
name in geval van kaping sprake was. Het deed eerder denken aan de anarchisten
van een eeuw geleden. Echter, met dit verschil dat de terroristen van nu denken
Allah welgevallig te zijn. Dat verschil is ernstig, maar behoeft niet te leiden
tot de "clash of civilisations" van Huntington, want de meerderheid van de
moslimwereld voelt gelukkig niets voor terrorisme. Dat is wel bewezen door
het relatieve gemak waarmee Amerika, en met name Colin Powell, erin geslaagd
is een wereldwijde coalitie te vormen tegen de Taliban in Afghanistan. Alle
regeringen zijn kwetsbaar voor terrorisme, de autoritaire regimes evenzeer
als de open democratische samenleving, en misschien zelfs nog meer, maar het
kan ook de andere kant opgaan. Als blijkt dat in de praktijk alle terroristische
aanslagen gepleegd worden door moslims, dan zullen zij ook als groep in het
gedrang komen. Het zou mij niet verbazen als de constructieve optreden in
vele moslimlanden thans het gevolg is van deze overweging.Er is een tweede aspect. Dat betreft de houdbaarheid van de huidige coalitie
en de functie van de transatlantische betrekkingen. Het is voor
ons de vraag of terrorismebestrijding als zodanig voldoende houvast biedt
als "een organiserend beginsel" in een alliantie. Ik zei het al: er zitten
vreemde vogels in de coalitie, vele autoritair regimes. Bovendien gaat het
minder om terrorisme als verschijnsel dan om de terroristen zelf en de organisatie
die achter hen zit. Is dat een as van het kwaad, zoals president Bush suggereert?
Misschien wel, maar ik had eerlijk gezegd na 11 september eerder de indruk
dat zelfs de vroegere schurkenstaten zijn gaan inzien dat hun woorden en hun
daden meer met elkaar in overeenstemming moeten worden gebracht en dat zij
zich niet langer verborgen steun aan terrorisme kunnen permitteren.Ook binnen de NAVO is de situatie onduidelijk. Het inroepen van artikel
5 en de daarop berustende collectieve verdediging was politiek briljant, maar
roept militair gezien wel enige vragen op. Zelf dacht ik altijd dat collectieve
verdediging betekende dat de NAVO de leiding en het commando zou krijgen.
Dat is in de Afghaanse crisis duidelijk niet gebeurd. Op zichzelf best begrijpelijk,
want de operaties in Afghanistan steunden sterk op speciale eenheden die met
lasers of anderszins doelen aanstraalden voor bommen die van grote hoogte
werden afgeworpen. Dat leent zich niet gemakkelijk voor multinationaal optreden,
te meer omdat weinig landen soortgelijke speciale eenheden hebben die deze
functie in vijandelijk gebied kunnen vervullen. Onze mariniers en marechaussees
hebben bijzondere bijstandseenheden – en wij juichen het toe dat de
mariniers er een peloton bij krijgen – maar hun taak lag toch altijd
binnen Nederland en niet daarbuiten. Onze commandotroepen zouden het misschien
wel kunnen, maar treden bij mijn weten nog niet of weinig in multinationaal
verband op. Misschien dat daar een nieuwe prioriteit zou kunnen liggen. Gaarne
vraag ik de bewindslieden van Defensie of dat zo is. Overigens begrijp ik
dat de Amerikanen de regel hanteren dat voor iedere SAS-soldaat in het veld
zeven anderen elders nodig zijn om hem effectief te laten functioneren. Zo'n
capaciteit is uiteraard niet een, twee, drie opgebouwd.Hoe dit ook moge zijn, feit blijft dat de NAVO niet de leiding heeft genomen.
Misschien was een NAVO-label ook niet de meest gelukkige in Centraal-Azië.
Dat was in ieder geval vroeger altijd een overweging. Bovendien was het Amerikaanse
CENTCOM, dat de leiding heeft, niet tevens een NAVO-commando. Maar wat betekent
dit voor artikel 5? Is het toch niet wat ontluisterd en misschien wat minder
verplichtend geworden wat het, als je de letter van de verdragstekst bekijkt,
nooit helemaal 100% was?Secretaris-generaal Robertson heeft de NAVO terecht verdedigd en zei:
de alliantie blijft relevant. Zeker, maar vroeger spraken wij van een hoeksteen
van het beleid en dat is toch iets anders. Bovendien, er deed zich een vreemde
rush naar Washington voor. Iedereen wilde meedoen, maar weinigen waren nodig.
Vroeger spraken wij van een coalitie van de "able and willing" – in
staat en bereid – en meestal waren de landen minder "willing" dan "able".
Nu was het net omgekeerd, meer "willing" dan "able", althans in Amerikaanse
ogen niet in staat om wat nuttigs bij te dragen.Bovendien lag het in Afghanistan niet zozeer aan het technologische kunnen
van de VS. Eigenlijk was de Afghaanse operatie van betrekkelijk bescheiden
omvang, zeker in vergelijking tot de Koeweit-oorlog en zelfs tot de Kosovo-bombardementen
van enkele jaren geleden. Wel was zij selectiever en daardoor effectiever
en met beperkte schade voor de burgerbevolking. Als wij die paar maanden even
terug kijken; alle Cassandra's kregen ongelijk – er waren immers vele
voorspellingen van een nieuw Vietnam, maar gelukkig is daar niets van uitgekomen –
en de Taliban was in korte tijd verslagen zonder dat Amerikaanse grondtroepen
massaal moesten worden ingezet. Opnieuw een briljante operatie, alleen jammer
dat de VS blijkbaar niet meer mee willen doen aan de vredesmacht die moet
proberen de stabiliteit in Afghanistan te herstellen en dat wordt nog een
gigantische taak in een land dat zelden rust heeft gekend.Hoe ziet de regering toekomstige coalities? President Bush sprak van "coalitions"
van verschillende groeperingen voor verschillende delen van de wereld met
verschillende landen voor verschillende taken, maar dat zou volgens ons dan
wel een nieuwe instrumentele onderbouwing vragen. Zou het Amerikaanse CENTCOM
nu in Tampa bijvoorbeeld ook een multinationaal commando kunnen worden met
een tweepettensysteem, net zoals in SHAPE de SACEUR een Amerikaanse en een
NAVO-pet op heeft en ook in SACLANT? Het alternatief zou een permanente liaisonmissie
kunnen zijn, maar die lijkt toch eerder beperkt tot bilaterale nationale contacten
en niet zozeer voor een multinationale alliantie geschikt.De vraag is uiteraard of wij in Europa bereid zijn tot structurele betrokkenheid
bij crises buiten de periferie van de Europese Unie. Doen wij mee aan de eliminatie
van massavernietigingswapens als dat nodig is, grijpen wij in als het moderniseringsproces
van de islam nog bloediger wordt? Wat doet Europa bij een omwenteling in Saoedi-Arabië.
De regering zal ongetwijfeld zeggen dat zij geen antwoord geeft op hypothetische
vragen. Ik heb daar wel enig begrip voor, maar het gaat mij meer om de definitie
van vitale belangen. Waar gaat het Europa in eerste instantie om? Dat zal
nader moeten worden gedefinieerd. Zelf reken ik daar ook de beveiliging van
de olietoevoer uit het Midden-Oosten toe, zowel daar als bij onze havens.
Ik kan mij voorstellen dat de mijnendienst van de Koninklijke marine –
altijd een sterk punt van onze bijdrage maar vaak wat onderbelicht –
een nieuwe betekenis krijgt en dat zij zich naast het mijnen jagen, wat in
mijn tijd op Defensie zo actueel was, zich ook weer moet gaan richten op het
mijnen vegen.Een andere les uit de Afghaanse operatie lijkt mij de toenemende betekenis
van onbemande vliegtuigjes voor verkenning. Het is nog niet zover dat zij
ook wapens op hun doel kunnen brengen, maar die ontwikkeling zal zeker verder
gaan en wordt algemeen erkend na de ervaringen in Kosovo. Naar ik hoop zal
Nederland in de toekomst hiervoor middelen kunnen vrijmaken. Dit zou ervoor
pleiten ons niet te snel vast te leggen op het aantal vliegtuigen dat de F-16
zal vervangen.Als wij de NAVO in stand willen houden – en dat willen wij –
zal Europa dingen moeten doen die ook voor Amerika van belang zijn. Dit wordt
steeds moeilijker, zeker nu de Amerikaanse defensiebegroting gigantisch wordt
verhoogd. Op 11 september is Amerika wel kwetsbaar geworden.
Burgervliegtuigen werden massavernietigingswapens. Terrorismebestrijding heeft
ook vele niet-militaire aspecten en hier doet Europa uitermate nuttig werk,
veel nuttiger dan op militair gebied, want daar doen de Amerikanen het liever
alleen. Is dit nog wel mogelijk?Eerder leek het aantal vliegkampschepen van de Amerikanen te worden verminderd,
maar dit zal nu zeker niet doorgaan. In het Quadrennial Defense Review dat
na 11 september werd gepubliceerd maar al eerder werd geschreven, las ik dat
de VS hun vooruitgeschoven bases willen uitbreiden. Ook dit leek in tegenspraak
met eerdere uitspraken van Bush dat de troepen in het buitenland zouden worden
verminderd. Waar zouden die bases dan moeten komen? Hoe ziet de regering deze
ontwikkeling? Vóór de Afghaanse operatie was een dominerende –
welhaast exclusieve rol van de VS begrijpelijk – maar op lange termijn
kan de alliantie niet gebaseerd zijn op een "wij Amerikanen koken en jullie
Europeanen mogen afwassen". Dit geldt trouwens ook voor de fase van vredesopbouw
nadat de wapens zwijgen. Dan is Amerikaanse presentie ook nodig.Nu kom ik op de uitbreiding van de NAVO. Het is duidelijk dat in november
in Praag nieuwe leden zullen worden uitgenodigd. Maar wie? Wat is de inzet
van de regering? Worden het er slechts een paar, of komt er een "big bang"
of een regattamodel dat met alle kandidaat-landen een onderhandeling wordt
geopend waarbij nog onzeker is of zij ook alle tegelijk kunnen toetreden?De relatie met Rusland verdient speciale aandacht. Niet dat dit land een
vetorecht heeft, maar een goede relatie met Moskou is toch politiek en economisch
van groot belang, met name ook voor de kandidaat-landen. Nu zie ik hier twee
tegenstrijdige elementen. De verhouding tussen Bush en Poetin is goed, Rusland
deed goed mee in de Afghaanse crisis – waardoor Poetin overigens intern
nogal wat kritiek kreeg – maar concreet levert dit Moskou weinig op.
In de discussie over de raketverdediging gaat Washington stug door en trekt
zich weinig aan van wapenbeheersing en de Russische bezwaren. Het ABM-verdrag
wordt opgezegd. Nu is dat verdrag zeker niet meer de hoeksteen van Amerikaans-Russische
betrekkingen zoals tijdens de koude oorlog, maar opzegging is toch een nederlaag
voor Rusland en daarmee een nederlaag voor Poetin.De vraag is nu hoe die bilaterale relatie zal uitwerken op de uitbreiding
van de NAVO en met name op het gevoeligste punt, de Baltische landen. Men
kan twee redeneringen opzetten. De ene is: de relatie is goed, dus wij kunnen
het ons permitteren, de andere is: de relatie is goed, dus die moeten wij
niet verstoren. Hoe ziet de regering dit? Eerste minister Blair heeft de bui
al zien hangen en een nieuw consultatiesysteem met Rusland voorgesteld: gezamenlijke
besluitvorming met zijn twintigen en niet meer van de negentien plus één
waarin de besluiten in feite eerst door de NAVO-leden worden genomen, waarna
het twintigste land zich daarbij kan voegen. Het is een idee dat misschien
aantrekkelijk is wanneer de terreinen van gemeenschappelijke besluitvorming
goed en vooral limitatief worden omschreven. Doet men dat niet, dan voorzie
ik heilloze verwarring. Ik steun dan ook de minister van Buitenlandse Zaken
die in december zei dat dit zorgvuldig moet worden overwogen en dat de NAVO-raad
pas in het voorjaar in Reykjavik hierover een besluit hoeft te nemen. Ook
hier vraag ik mij echter af wat de inzet van de regering is.Over de kandidaat-landen nog een opmerking. Ik neem aan dat over Slowakije
pas een besluit wordt genomen na de verkiezingen van dit najaar. Aan een zetel
voor een regering Meciar heeft niemand behoefte. Maar ik zou nog een goed
woordje willen doen voor Roemenië. Met Polen is Roemenië het enige
land dat militair echt wat voorstelt en de nieuwe regering is, hoewel niet
mijn politieke kleur, op de goede weg, zowel met corruptiebestrijding als
met militaire hervormingen.Voorzitter. Ik kom nu te spreken over het Europese veiligheids- en defensiebeleid,
een van mijn geliefde onderwerpen. Uit de woorden van minister De Grave heb
ik begrepen dat hij maar matig te spreken is over de concrete bijdrage van
zijn collega's aan het opvullen van de lacunes in de Europese eenheden die
in 2003 operationeel moeten zijn. Dat kan ik mij goed voorstellen. In het
voortreffelijke rapport van de Nederlandse Officieren Vereniging van afgelopen
zomer wordt duidelijk uiteengezet waar het internationaal nog aan schort.
Maar ik begreep niet wat de minister bedoelde toen hij zei – misschien
wat het een "slip of the tongue" – dat de Europese Unie nog lang niet
in staat is een Kosovo-operatie uit te voeren. Is dat dan een doelstelling
van de Helsinki Headline Goals? De bombardementscampagne in Kosovo was toch
bij uitstek een Amerikaans scenario dat alleen in NAVO-verband kon worden
uitgevoerd?Mijn vraag is eigenlijk nog ruimer. Wat mij voortdurend opvalt, is namelijk
dat de Helsinki capaciteit van zo'n 50.000 à 60.000 man vergeleken
wordt met de totale NAVO-capaciteit die wel 30 keer zo groot is, althans qua
mankracht. Wordt het niet tijd dat de Europese Unie verduidelijkt wat het
wel zou kunnen in plaats van voortdurend te worden aangevallen over wat het
niet kan? Misschien kan de minister deze vraag vandaag ophelderen.Secretaris-generaal Robertson heeft de Europese landen onlangs hard aangevallen.
Ik heb overigens begrepen dat hij, maar ook anderen, deze aanval afgelopen
weekend hebben herhaald. De Europese landen besteden, volgens Robertson, te
weinig geld aan defensie en veel van het budget wordt verkeerd besteed. Dat
verwijt ik in ieder geval de Nederlandse regering niet, maar ik vind wel dat
wij onze planning en materieelaanschaf toch zoveel mogelijk moeten richten
op waarschijnlijke scenario's en mogelijke partners. Als wij mikken op gezamenlijke
operaties met bepaalde landen, ligt standaardisatie van het materieel met
die landen voor de hand. Dat aspect zou bij toekomstige aanschaffingen meer
naar voren gebracht kunnen worden.Een en ander geldt ook voor de fase waarin Nederland meedoet aan vredesoperaties.
Eritrea is een interessant voorbeeld van een "first in, first out"-operatie
die niet helemaal in lijn is met eerdere gedachtevorming. Wij gingen er robuust
in; kregen het commando, zelfs zonder de steun van een groot land, en bleven
maar kort, korter dan aanvankelijk voor dit soort operaties was voorzien.
Dat was kostbaar, maar hiermede werd wel een basis gelegd voor succesvolle
voortzetting door onze opvolgers. Is dit een taak die de regering ook in de
toekomst voor ogen staat? Ik kan mij dat voorstellen, maar dan zou het ambitieniveau daarop moeten worden afgesteld en uiteraard ook de
politieke besluitvorming. Als wij politiek alleen bereid zijn mee te doen
als er geen risico's aan verbonden zijn, komt onvermijdelijk de vraag waartoe
al dat mooie materieel en al die geoefende soldaten dienen. Uiteindelijk zal
Nederland worden afgemeten naar de mate waarin wij bereid zijn verantwoordelijkheid
te nemen en te dragen.Het laatste punt betreft de biologische oorlogsvoering en de mogelijkheden
tot wapenbeheersing. Wij zijn allen geschokt door de antraxbrieven die deze
dreiging heel reëel hebben gemaakt. De Nederlandse regering heeft zich
met goed resultaat ingezet voor de internationale organisaties in Den Haag.
Ik denk aan de chemische ontwapening en de biologischewapenbeheersing, als
het verdrag effectief wordt. Kunnen wij meer doen? Kunnen wij de bevolking
op de ernst van deze problematiek wijzen? Kan een verklaring van wetenschappers
worden gegeven, een soort van beroepseed, dat zij niet zullen meewerken aan
de ontwikkeling van biologische wapens? Als liberaal ben ik erg voor de vrijheid
van wetenschap, maar ik zie hier wel grenzen opdoemen. Ik verneem hierover
graag het oordeel van de regering.De voorzitter:Ik geef het woord aan de heer Pormes, die zijn maidenspeech houdt.De heer Pormes (GroenLinks):Voorzitter. Ik heb begrepen dat je bij een maidenspeech niet wordt onderbroken.
Ik zal daarvan ruim gebruikmaken.De behandeling van de Defensiebegroting in de Tweede Kamer stond voor
een groot deel in het teken van 11 september en de gevolgen daarvan. Ook ik
zal nader ingaan op een aantal ongewenste effecten van die misdaad. De internationale
machtsverhoudingen in de wereld zijn veranderd. De krijgsmacht heeft de laatste
jaren een niet onbelangrijke facelift gekregen. Naast handhaving van huidige
taken komt het accent meer te liggen op vredestaken dan op de verdediging
tegen een massale aanval die immers minder waarschijnlijk is geworden. Vredestaken
en hulpverlening zijn volwaardige taken van de krijgsmacht. GroenLinks heeft
haar historische wortels en ideologische veren in de vredesbeweging, in de
beweging van dienstweigeraars en uit het verzet tegen de wapenwedloop tijdens
de koude oorlog. Maar dat is niet de enige reden waarom de fracties in beide
Kamers het defensiebeleid zo kritisch bejegenen. In de pragmatische ontwikkeling
van GroenLinks heeft de zoektocht naar een ideale vormgeving van vrede en
veiligheid in de wereld altijd een belangrijke plaats ingenomen waarbij wij
de krijgsmacht als afgeleide beschouwen van het buitenland- en veiligheidsbeleid.
Deze brede visie is gebaseerd op eerlijke handel, duurzame ontwikkeling en
vreedzame coëxistentie. Hoekstenen daarbij zijn respect voor de mensenrechten
en voor rechten van minderheden. Waar door armoede, milieurampen, etnische
en religieuze verschillen of historische verhoudingen internationaal terrorisme
en/of conflicten dreigen, is preventie met alle beschikbare politieke, economische
en diplomatieke middelen geboden. Tegelijkertijd onderkennen wij dat zelfs
bij een veel sterker beleid rond conflictpreventie er conflicten kunnen ontstaan
waarbij de Nederlandse krijgsmacht een rol dient te spelen als peacekeeper
of als peace enforcement. De minister handhaaft ondanks de personele krapte
het ambitieniveau uit de Defensienota 2000 voor deelneming aan internationale
crisisbeheersing en vredes- en humanitaire operaties. Dit is opmerkelijk omdat
wij sterk de indruk hebben dat de minister tot op heden met kunst- en vliegwerk
zijn ambities overeind heeft weten te houden. GroenLinks is wel tevreden over
de richting die voor de omvorming van de krijgsmacht is gekozen, maar niet
over het tempo en de mate waarin die wordt doorgevoerd. Deze discussie is
al uitgebreid met onze geestverwanten gevoerd.Wij hebben met instemming vastgesteld dat ook de minister ernaar streeft
om het Nederlands-Duitse legerkorps tot een snel en flexibel apparaat om te
vormen dat ook in het kader van vredesoperaties kan worden ingezet. Maar over
de gevolgen van deze verandering, met name voor de nationale aansturing in
vredestijd, moet de minister nog nadenken. Heeft hij hierover inmiddels zijn
gedachten al kunnen vormen? En is hij bereid, ons hiervan deelgenoot te maken?De minister heeft naar aanleiding van de motie-Harrewijn en de motie-Koenders
een vredesfonds opgericht, waaruit onder andere bijdragen aan initiatieven
op het gebied van conflictpreventie, conflictbemiddeling en civiel-militaire
samenwerking kunnen worden gefinancierd. Dit fonds is ondergebracht in de
begroting voor Buitenlandse Zaken. Dit is goed, omdat dit zeker zal bijdragen
aan het voorkomen van conflicten. Het is echter ook denkbaar dat deze middelen
worden aangewend voor verbreding en versterking van het maatschappelijk draagvlak
voor de genoemde onderdelen. De regering acht het verder niet nodig, hieraan
bijzondere aandacht te besteden. Zo stelt de minister: "Uiteindelijk wordt
in het overleg met het parlement vastgesteld of het politieke en maatschappelijke
draagvlak voor deelneming aan een operatie toereikend is." Maar bij het zoeken
naar een maatschappelijk draagvlak gaat het natuurlijk om meer dan uitzending
en deelname, het gaat ook om de condities en het maatschappelijke belang,
het belang dat burgers indirect hebben bij deelname aan operaties. Dit is
niet eenvoudig. Nog te vaak merk ik dat er in brede lagen van de bevolking
onbegrip heerst over het waarom van uitzending naar conflictgebieden. Voorlichting
en bewustmaking zijn belangrijke instrumenten om de burgers meer bij het beleid
te betrekken, zeker als het gaat om al dan niet noodgedwongen militaire interventie
bij grootschalige schending van mensenrechten of genocide.Ook bij de aanpak van andere mondiale vraagstukken speelt het maatschappelijke
draagvlak een belangrijke rol. Een voorbeeld van een geval waarin dit goed
blijkt te werken, wordt gevormd door de activiteiten naar aanleiding van de
VN-conferentie over milieu en ontwikkeling in 1992. Verschillende ministeries
werken hierbij samen en zetten gezamenlijk middelen in om lokale en regionale
particuliere initiatieven te stimuleren en activiteiten te laten ontwikkelen
in het kader van de Lokale Agenda 21. En het werkt; in meer dan 160 gemeenten
zijn groepen actief om zulk beleid vorm te geven, mede dankzij de inzet van
die middelen. Ook Defensie zou op deze creatieve wijze te werk kunnen gaan. Daardoor
zou een win-winsituatie ontstaan: de minister creëert een stevig maatschappelijk
draagvlak voor zijn beleid en tegelijkertijd is hij in staat, het imago van
de defensie op te poetsen.Voorzitter. Aan de overzijde is men stil blijven staan bij de gevolgen
van de terroristische aanslagen op 11 september. De Taliban zijn zo goed als
volledig uitgeschakeld en wij lijken in een nieuwe fase van de strijd tegen
het internationale terrorisme terecht te zijn gekomen. In zijn State of the
Union hebben wij wederom kennis kunnen maken met de spierballentaal van president
Bush; hij wil nu ook maar ten strijde trekken tegen Irak, Iran en Noord-Korea.
En opnieuw staan de bondgenoten buitenspel. De defensiespecialisten, verleden
week bijeen in München, hebben zich kritisch uitgelaten. Er is aan de
VS gevraagd, harde bewijzen op tafel te leggen voor directe betrokkenheid
van deze landen bij het internationale terrorisme; men wil pas daarna over
een eventuele uitbreiding van de acties praten. Is de regering van mening
dat deze landen een gewapende aanval hebben uitgevoerd op het grondgebied
van de NAVO, zoals in artikel 5 van het verdrag wordt omschreven? Is de houding
van de Verenigde Staten niet in strijd met artikel 1 van het verdrag, namelijk
dat partijen zich in internationale betrekkingen onthouden van bedreigingen
met of gebruik van geweld op enigerlei wijze die onverenigbaar is met de doelstelling
van de Verenigde Naties? Is het overeenkomstig de doelstellingen van de VN
dat de Verenigde Staten deze landen met oorlog dreigt?Hoe oordelen de ministers zelf over de rede van president Bush? Nog niet
zo lang geleden hebben de ministers van Defensie en van Buitenlandse Zaken
aan de voorzitters van beide Kamers een brief geschreven over "Nederlandse
deelneming aan de VN-gemandateerde International Security Assistance Force"
in Afghanistan. Daarin staat onder meer: "Het shi'itische Iran heeft steeds
de Noordelijke Alliantie gesteund in de strijd tegen de Taliban." En even
verderop staat: "Thans lijkt bij de landen in de regio de politieke wil te
bestaan, bij te dragen aan een oplossing van het Afghaanse conflict. Deze
landen moeten betrokken blijven bij het proces, omdat zonder hen geen duurzame
oplossing mogelijk is. Middel daartoe is onder meer de G-21, die door Brahimi
wordt gezien als klankbord voor zijn inspanningen. Vermeldenswaard is dat
de relatie tussen Pakistan en Iran recent aanmerkelijk lijkt te verbeteren."Terwijl de Nederlandse regering Iran als deel van een duurzame oplossing
ziet, kiezen de Verenigde Staten ervoor om dit land de oorlog te verklaren.
Hoe verklaart de minister deze tegenstelling? Je mag aannemen dat dit onderwerp
is van overleg. Of moeten wij het zo beschouwen dat van een gezamenlijk optrekken
tegen het internationaal terrorisme geen sprake is?De terroristische aanslagen op New York en Washington en de daarop volgende
miltvuuraanvallen stelden indirect de kwestie van de proliferatie van massavernietigingswapens
aan de orde. Proliferatie van de technologie, de grondstoffen en de kennis
om die wapens te maken, is dus een belangrijke kwestie. In dat licht bezien,
is het te betreuren dat enkele weken na de aanslagen de steun van Pakistan
door de VS is verworven door onder andere het opheffen van de sancties die
tegen dat land waren ingesteld in verband met de atoomproeven van 1998. Wat
is het oordeel van de minister hierover?Het ABM-verdrag met de Russische Federatie, toch een belangrijke hoeksteen
van het stelsel van internationale veiligheidsverdragen, is door president
Bush in december opgezegd. Kernwapenstaten maken aanstalten om het nucleair
testprogramma te hervatten en onder andere de Volksrepubliek China en de Verenigde
Staten weigeren om het Teststopverdrag te ratificeren. In november 2001 vond
in het kader van de Verenigde Naties een extra conferentie over het Teststopverdrag
plaats. Daar werden mogelijkheden en noodzaak besproken om het verdrag te
ratificeren, maar de Verenigde Staten schitterden door afwezigheid. Wat vindt
de minister hiervan? Is het niet wenselijk dat ook de Verenigde Staten hieraan
hun medewerking verlenen?Nog steeds staan 7013 kernwapens op "hair trigger alert" en kunnen binnen
"no time" worden ingezet. De Amerikanen hebben er nog altijd 2500 in hun onderzeeboten
op scherp staan. De enige maatregel die genomen is, is dat zij niet meer op
doelen zijn gericht, terwijl sommige tactische wapens uit de alert-toestand
zijn genomen. Er zijn aanwijzingen dat er gewerkt wordt aan de ontwikkeling
van een nieuw type kernwapen, een soort minikernwapen, voor gebruik met beperkte
omvang. Is de minister hiervan op de hoogte en wat vindt hij van deze ontwikkeling?Over de unilaterale reducties van het aantal strategische kernwapens ontstaat
grote onduidelijkheid. Onderzoeker Hans Kristensen schrijft in Arms Control
Today, van december 2001, dat een aanzienlijk deel van de reducties in kernwapens
in feite neerkomt op het inrichten van een reservevoorraad kernwapens, die
in een crisis kan worden gebruikt voor een snelle uitbouw van de strategische
lanceersystemen. Hoe dan ook, de reducties zullen pas in de loop van de komende
tien jaar plaatsvinden.Hiermee ben ik beland bij mijn laatste onderwerp, de vervanging van de
F-16. In tegenstelling tot collega Baarda is mijn fractie wel van mening dat
hier nader op moet worden ingegaan. Op 11 januari jongstleden hebben wij op
de radio, in een uitzending van VPRO's Argos, kunnen beluisteren hoe de toenmalige
regering tot aanschaffing van de F-16 heeft besloten. En passant kwalificeerde
oud-staatssecretaris van Defensie en PvdA-coryfee Stemerdink de Nederlandse
luchtmacht als onderafdeling van de US Airforce en in mindere mate gold dit
ook voor het ministerie van Buitenlandse Zaken, toen en nu. Ik geloof niet
dat de minister staat te popelen om ook op deze uitspraak te reageren, alhoewel
ik wel wil verklappen dat ik uitermate nieuwsgierig ben naar zijn reactie.Je kunt eigenlijk zeggen dat de kogel min of meer door de kerk is. De
regering heeft bij monde van minister-president Kok gesteld dat de Joint Strike
Fighter over de beste papieren beschikt om de F-16 van de luchtmacht op te
volgen. Meedoen aan de JSF-ontwikkeling betekent feitelijk dat Nederland later
deze Amerikaanse toestellen koopt. "Officieel kun je de twee besluiten wel
losknippen en ben je vrij om in 2006 of 2007 te besluiten welk toestel je
koopt. Maar je gaat niet uitgebreid participeren in een toestel
en vervolgens de suggestie wekken dat je het niet koopt", aldus premier Kok.
Staatssecretaris Van Hoof heeft eerder deze optelsom niet vanzelfsprekend
genoemd. Met deze heldere uitspraak van Kok wordt hij toch in de hoek gezet.Een goede verstaander wist echter al vier jaar geleden dat deze keuze
zou worden gemaakt. Nog onder Paars I verscheen het regeringsstandpunt met
betrekking tot de herstructurering en stimulering van het Nederlandse luchtvaartcluster.
De Staat zou betrokken moeten blijven bij internationale vliegtuigprogramma's,
aldus deze notitie. Om invulling te geven aan die betrokkenheid werd een subsidieplan
gelanceerd, dat de overgebleven luchtvaartindustrie naast civiele Airbusorders
ook moest positioneren voor productie van onderdelen van de voorziene opvolger
van de F-16. Defensie formuleerde dit belang als "noodzaak van de beschikbaarheid
van deskundige ondersteuning bij de aanschaf, het operationeel gebruik en
de instandhouding van luchtvaartgebonden systemen". Al op dat moment was de
JSF voor de meest direct betrokkenen, Wijers en Gmelich Meijling, veruit de
favoriete kandidaat om de F-16 op te volgen. Hoewel tussen de regels door
wel werd gesteld dat een besluit over de keuze van de vervanger nog moest
worden genomen, leek er geen andere optie te bestaan. De ganse volksvertegenwoordiging
sliep of vond het allemaal prima.Economische Zaken en Defensie trokken begin 1999 ruimhartig de portemonnee
met respectievelijk 100 mln en 50 mln gulden. Deze werden als subsidie vrijgemaakt
voor de Nederlandse luchtvaartindustrie om mee te dingen naar ontwikkelingsopdrachten
voor de Amerikaanse JSF. De regeling bleek overigens zo'n succes dat een jaar
later de bodem al in zicht was. Paars trok nog eens 50 mln gulden uit voor
subsidies voor potentiële JSF-producenten. Daarmee kwam de subsidie in
totaal op 200 mln gulden. Mede door deze subsidieregeling is de JSF als opvolger
van de F-16 een grondig voorgekookte en politiek nog amper te vermijden keuze
geworden. In de begroting voor 2001 werd nog een verplichting van 600 mln
gulden voorzien. Die heeft echter naderhand een andere bestemming gekregen.
In de begroting 2002 is die verplichting vooruitgeschoven vanwege de mogelijkheid
tot het begin van de EMD-fase (engineering manufacturing development) van
het JSF-programma. Met het oog hierop is besloten de fondsen voor de vervanging
van de F-16 door te schuiven. Moeten wij dus dit jaar rekening houden met
een richtbedrag van 600 mln gulden, ongeveer 273 mln euro?Het besluit moet natuurlijk nog formeel worden genomen en het debat in
de Tweede Kamer moet nog plaatsvinden. De leden van mijn fractie vinden dat
er wordt voorbijgegaan aan de fundamentele nut-en-noodzaakdiscussie over de
opvolging van de F-16. Waarom moet Nederland, dat pleitbezorger is van een
Europese defensiemacht, nog een volledig opgetuigde marine, land- en luchtmacht
houden? Is het niet veel logischer om luchtgevechtstaken te delen met andere
Europese landen? Er ontbreekt een discussie over de manier waarop de toenemende
Europese defensiesamenwerking zich vertaalt in besparingen door taakverdeling,
verminderde duplicatie van taken en middelen.Er worden vraagtekens gezet bij de observatie dat de F-16 in 2010 technisch
verouderd is. Volgens andere berekeningen zou een groot deel van de Nederlandse
F-16's nog prima tot 2015-2020 kunnen doorvliegen. Kortom, de keuze kan ook
om deze reden best nog een paar jaar worden uitgesteld.Bij de F-16 is gebleken dat het meeproduceren van onderdelen voor zo'n
toestel gevolgen heeft voor het wapenexportbeleid, een ander speerpunt van
het GroenLinks-programma. In 1998 stelde de Algemene Rekenkamer dat coproductie
impliceert dat Nederland zich conformeert aan het beleid van de Amerikaanse
regering ten aanzien van de verkoop van gemeenschappelijk geproduceerde wapens
aan derde landen. Het Amerikaanse beleid hoeft niet noodzakelijkerwijs overeen
te komen met het beleid van de Nederlandse regering en de Staten-Generaal.
Deze conclusie die de Rekenkamer trekt naar aanleiding van een evaluatie van
de F-16-aanschaf, houdt verband met de frictie die klaarblijkelijk verscheidene
malen is ontstaan naar aanleiding van de verkoop van de F-16 aan derde landen.
Pakistan, Indonesië, Turkije, Egypte, Israël, Taiwan en Zuid-Korea
vliegen met F-16's met Nederlandse onderdelen, terwijl normaal gesproken de
export van wapens naar die landen omstreden en eigenlijk niet wenselijk is
vanwege mensenrechtenschendingen en regionale spanningen. Dat leert de ervaring
met de F-16 en het lijkt waarschijnlijk dat het met de JSF of een andere opvolger
niet anders zal gaan. Dit beschouwt onze fractie als zeer onwenselijk, zeker
nu met de regelmaat van de klok Israëlische F-16's worden ingezet bij
bombardementen op Palestijnse doelen. Ook is het geen geheim meer dat F-16's
eerder zijn gebruikt bij Turkse bombardementen op Koerdisch gebied en Indonesische
bombardementen op burgers op Oost-Timor. Hoe denkt de regering dit probleem
te kunnen tackelen?Ik heb reeds gesteld dat GroenLinks tevreden is over de richting die voor
de omvorming is gekozen. Ook heeft mijn fractie bijzondere belangstelling
getoond voor het beleid inzake de eventuele vervanging van de F-16. Dat laatste
versterkt onze tevredenheid of bezorgt ons een koude douche. Wij wachten graag
de reactie van de minister af.De voorzitter:Mijnheer Pormes, ik wil deze gelegenheid benutten om u van harte geluk
te wensen met uw eerste plenaire optreden in dit huis, en dat nog wel over
de begroting voor 2002 van het ministerie van Defensie en van het onderdeel
NAVO van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Na een loopbaan bij het onderwijs
bent u in 1998 als lid van de GroenLinks-fractie in de gemeenteraad van Assen
gekozen. Van 1990 tot 1994 maakte u deel uit van het partijbestuur van GroenLinks.
In juni 2001 kwam u als eerste in aanmerking voor de opvolging in de vacature
die ontstaan was door het vertrek van de heer Pitstra, die naar de Tweede
Kamer overstapte. Ik heb begrepen dat het voor u een nogal moeilijke beslissing
was om de lokale politiek bij de aanvaarding van het lidmaatschap van de Eerste
Kamer vaarwel te moeten zeggen. Dat is begrijpelijk. Gelukkig is uw keuze
ten gunste van de Eerste Kamer uitgevallen. Na het aanhoren van uw maidenspeech
kan ik dat ook wel begrijpen, want u heeft grote belangstelling voor internationale
ontwikkelingen. Daarom is het ook weer niet zo verwonderlijk dat uw maidenspeech
vandaag lag op het terrein van het internationale defensiebeleid.
Ik wil u daarmee van harte feliciteren!De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De heer Doesburg (PvdA):Voorzitter. De laatste Defensiebegroting van dit kabinet gaf in de Tweede
Kamer geen aanleiding tot indringende debatten of opmerkingen. Dat is vreemd,
waar wij in een tijd leven die door Amerikaanse strategen wordt omschreven
als de periode waarin oorlogvoering in het algemeen en de Amerikaanse strijdkrachten
in het bijzonder de grootste verandering sedert de Tweede Wereldoorlog ondergaan.
Gegeven de verhoudingen binnen onze militaire bondgenootschappen zou dat onze
krijgsmacht minstens even sterk moeten beïnvloeden. Wij zien daar helaas
nog te weinig van. Niet dat mijn fractie niet gelukkig is met bijvoorbeeld
de op dit moment lopende reorganisatie van de staven, integendeel. Het gaat
daarbij echter in wezen om het rechtzetten van in het verleden gegroeide onevenwichtigheden,
die leidden – zoals zojuist al is gememoreerd – tot een leger
met één generaal per 600 man "andere rangen". Kan de minister
aangeven hoe deze generaalsratio er na de voltooiing van de nu lopende reorganisatie
uit zal gaan zien?Voorzitter. Wij vragen ons verder af of deze reorganisatie voldoende toekomstbestendig
is. Het zal duidelijk zijn dat het op dit moment voor de hand ligt om niet
meer te doen dan het verbeteren van de interne efficiency, aangezien het volgende
kabinet na de verkiezingen sowieso met een nieuwe visie op ons defensiebeleid
zal moeten komen. Mijn fractie is er immers van overtuigd dat de huidige Defensienota
obsoleet is en door een betere vervangen zal moeten worden, ook al zal dat
binnen de krijgsmacht zeker op weerstand stuiten. Deze weerstand zal overwonnen
moeten worden. Hoewel je veel positiefs kunt zeggen over het defensiebeleid
in de afgelopen jaren, stelt mijn fractie toch vast dat de ambitie niet gehaald
is. Dat is evident op personeelsgebied, maar er is ook operationeel en in
het kader van de Europese samenwerking onvoldoende voortgang gemaakt.Voorzitter. Ik wil graag een aantal problemen aanspreken, waarover mijn
fractie een vrij uitgesproken opvatting heeft. Dat is om te beginnen het personeelsprobleem.
Verder de invulling van de vredesmissies. We zien daarbij, om iets positiefs
te zeggen, dat het Nederlandse leger absoluut wereldkampioen improviseren
is geworden. Dat is heel goed, maar toch! Ik wil verder een aantal opmerkingen
maken over de Europese alsmede de Atlantische samenwerking.Voorzitter. Het is naar het oordeel van mijn fractie niet mogelijk om
binnen de Nederlandse arbeidsmarkt te voorzien in de personeelsbehoefte van
een leger dat voldoende groot is om het in de Defensienota en daarna in de
Tweede Kamer nog eens aangescherpte ambitieniveau te halen. Ook het opnieuw
vervangen van de voor het personeelsbeleid verantwoordelijken zal het onmogelijke
niet mogelijk maken. Wij zijn niet zo erg onder de indruk van de iets hogere
instroom, waarvan de laatste tijd dankzij een combinatie van meer geld en
lagere toelatingseisen sprake is. Wij zijn eerder bang dat de lagere toelatingseisen
in de toekomst zullen gaan wringen, omdat het opleidingsniveau van de ingestroomde
militairen zich niet verhoudt tot het niveau dat vereist is om alle hightechmaterieel
van een modern leger adequaat te kunnen bedienen. Deze combinatie zal dan
ook een lapmiddel blijven.Hoewel de krantenberichten over geweld op straat soms anders doen vermoeden,
is de Nederlander bovendien niet echt dol op gevechtsfuncties. Dat ligt niet
alleen aan de lage "sneuvelbereidheid" van de Nederlandse militairen, maar
minstens evenzeer aan het feit dat een oud-soldaat uit zo'n gevechtsfunctie
nauwelijks toekomstmogelijkheden heeft. Dat de Amerikanen zoveel soldaten
binnenkrijgen, ligt in de eerste plaats aan de zeer aantrekkelijke studieregelingen
in het Amerikaanse leger en valt met name te verklaren uit de astronomische
kosten van een behoorlijke opleiding in de Verenigde Staten. Dat ligt in ons
land fundamenteel anders. De instroom van de meer "studieuze" types zal daardoor
bij ons ook in de toekomst blijven tegenvallen. Ik pleit daarom nogmaals voor
een verdergaande internationale taakverdeling en wel zodanig dat beter ingespeeld
kan worden op de beperkte mogelijkheden die de Nederlandse arbeidsmarkt biedt.De door de minister zo positief benoemde Europese samenwerking zien wij
met genoegen groeien, maar toch pleiten wij opnieuw voor de verdergaande suggesties
die wij bij de behandeling van de begroting in het jaar 2000 hebben gedaan.
Ik verwijs hierbij nadrukkelijk naar de verklaring van Laken van 24 januari
jongstleden, waarin is afgesproken dat de European security and defence policy
zo spoedig mogelijk operationeel moet worden gemaakt. Ik vraag mij overigens
af wat "zo spoedig mogelijk" betekent. Het verleden geeft op dit gebied niet
zo vreselijk veel hoop. Misschien kan de minister daar iets over zeggen.In Afghanistan zien we opnieuw dat na afloop van het militaire conflict
een sterke behoefte bestaat aan het beheersen van kleine onderlinge conflicten
zoals het gewapenderhand beslechten van stammentegenstellingen en roof met
geweld door leden van voormalige strijdkrachten, waarvoor doorgaans geen opvang
is geregeld. Het inrichten van een nieuw bestuur in door etnische tegenstellingen
verziekte gemeenschappen, vergt in de allereerst plaats een betrouwbare rechtshandhaving,
zodat de economie weer op gang kan komen. De grootste bijdrage die Nederland
kan leveren, is het beschikbaar stellen van enkele bataljons van de Koninklijke
marechaussee, berekend op en voldoende uitgerust voor ordehandhaving in gebieden
waar wetteloosheid troef is. Dat is iets waaraan Nederland wellicht wel kan
voldoen. Iedereen weet immers dat een marechaussee na afzwaaien zeer goede
toekomstmogelijkheden heeft binnen de Nederlandse politie.In een later stadium, als de basis van rust en orde is hersteld, kan een
contingent van de burgerpolitie deze taken wellicht overnemen en helpen bij
de opbouw van een rechtsapparaat in het land zelf. Kan de minister aangeven
hoe het staat met de onlangs gestarte opleiding van officieren voor de marechaussee
aan de KMA? Kan hij ons laten welke mogelijkheden er zijn om de burgerpolitie
in te zetten in bijvoorbeeld Kosovo?In zijn reactie op de motie-Van den Doel/Zijlstra/Van 't Riet gaf de minister
in de Tweede Kamer aan dat de regering had besloten de marechaussee
met maar liefst honderd man te willen uitbreiden. Dat is een druppel op een
gloeiende plaat, zeker nu in de brief van de minister-president van 26 oktober
jongstleden naar aanleiding van de gebeurtenissen op 11 september wordt gesproken
over een uitbreiding van de marechaussee voor binnenlandse taken inzake terrorismebestrijding.
Opnieuw geeft mijn fractie aan dat zij een uitbreiding van de marechaussee
met enkele bataljons pas waardevol vindt. Kan de minister zijn standpunt in
dezen geven? Hoe ziet hij de verhouding tussen de vergroting van de Koninklijke
marechaussee, waarover op dit moment wordt gesproken, ten behoeve van de binnenlandse
inzet en de vergroting in het mogelijke kader van vredesacties?Verder zien we in zowel Kosovo als Afghanistan dat de mogelijke inzet
van troepen vooral wordt bepaald door logistieke factoren. Men denkt wellicht
dat dit altijd al zo was, en dat is natuurlijk waar, maar het is toch interessant
om te zien wat er op dit moment gebeurt. Eindelijk is men bereid om onze troepen
zwaarbewapend in Afghanistan in te zetten. Het blijkt echter geen sinecure
om de gewenste aantallen infanteristen ter plekke te krijgen. Het is nog vrij
eenvoudig om mensen in Turkije te doen landen, maar moeten we verder dan Turkije,
dan wordt het een hele heksentoer. Dat geldt zeker voor de zware wapens.Gisteren had ik het genoegen om met een aantal oude vrienden die thans
deel uitmaken van het kabinet van de Bondsrepubliek, iets te eten in Berlijn.
Wij spraken over de mogelijkheden van het Duitse leger. Het etentje was natuurlijk
privé, en misschien spreekt men na het nuttigen van een glas wijn wat
openhartiger dan anders, maar men was het er volstrekt over eens dat Duitsland
niet in staat is om er een volledig leger op na te houden. Als dat in Europees
kader geen gestalte kan krijgen, lukt het eenvoudigweg niet. Iedereen zit
vreselijk in de maag met het A400-project. Zo meteen zal ik daarop nog kort
ingaan. Hoe dan ook, over het specifieke onderwerp van de logistieke factoren
vraag ik de minister of hij ons kan laten weten hoe het op dit moment staat
met de logistieke capaciteit in het Nederlandse leger. Zou het niet goed zijn
om, bijvoorbeeld, de samenwerking met Duitsland en België, die in de
afgelopen jaren al vorm heeft gekregen inzake dit transport, zo snel mogelijk
uit te bouwen? Natuurlijk is mijn fractie tevreden met de ontwikkelingen in
het afgelopen jaar. Een fundamentele keuze in de richting van meer specialisatie
zou echter naar ons oordeel op korte termijn, en tegen lagere kosten, meer
resultaat opleveren dan de vrij langzame, momenteel gevolgde weg van overleg
en een enkele reorganisatie.In dit kader volgen wij de discussie omtrent de aanschaf van de Joint
Strike Fighter met meer dan gewone belangstelling. Dat dit toestel het beste
is dat er te koop is, nemen wij direct aan. Het argument van Europese producenten
dat bij aankoop door Nederland of door andere Europese naties van dit toestel
een Amerikaans monopolie ontstaat, is voor ons niet zo vreselijk overtuigend.
Als gekozen wordt voor een gevechtsvliegtuig voor de luchtmacht zou dit best
een goede keuze kunnen zijn. De prealabele vraag van mijn fractie is echter
een andere. Nu kiezen voor de Joint Strike Fighter lijkt aantrekkelijk, maar
toch zijn wij van mening dat het niet verstandig is om aanstaande vrijdag
de knoop door te hakken. De reden daarvoor is gelegen in strategische ontwikkelingen.
De zo-even genoemde veranderingen in het internationale gebeuren rond oorlog
en krijgsmacht zijn op dit moment enorm. Als Nederland deelneemt in het grootste
wapenprogramma ooit, met een totale investering van meer dan 200 mld dollar,
moeten wij bij het begin absoluut zeker zijn dat wij aan het einde van het
verhaal datgene krijgen wat wij nodig hebben. Mijn fractie vraagt zich af
of dat het geval is.De Amerikaanse strateeg Krepinevich heeft naar aanleiding van de ervaringen
opgedaan in de conflicten van de afgelopen 15 jaar aangeraden om in Amerika
het geld voor het Joint Strike Fighter-programma anders te besteden. Hij meent
dat het in de eerste plaats van belang is, alleen de marineversie van de Joint
Strike Fighter uit te ontwikkelen. Hij staat daarin blijkbaar niet alleen.
De landen buiten de VS die al besloten hebben om mee te doen in het JSF-programma
en die opteren voor het kopen van het toestel, kiezen alleen voor de maritieme
versie. Nederland zou het eerste land zijn dat dit niet doet.Krepinevich stelt dat de kans groot is dat de landversie van de JSF niet
geschikt zal zijn voor de conflicten waarmee wij de komende dertig jaar rekening
moeten houden. Dit vraagstuk is veel belangrijker dan de discussie of de Joint
Strike Fighter het beste toestel is of dat wij een aantal jaren langer gebruik
moeten maken van de F-16 of niet. Dit gaat over de vraag wat mij met dit nieuwe
wapen willen bereiken. Krepinevich stelt voor om te investeren in langeafstandsbommenwerpers,
onbemande vliegtuigen, "stealth and detecting"-technologie, uitbreiden en
uitrusten van "special forces", het vergroten van vuurkracht van de individuele
soldaat, meer, beter en vooral minder kwetsbaar luchttransport, etc. Als wij
kijken naar de conflicten van de afgelopen jaren, lijkt deze keuze de schijn
van aannemelijkheid te hebben. In dat geval zou de voor de hand liggende keuze
voor Nederland er als volgt uitzien. Ten eerste uitbreiding van de marine,
met name de transportcapaciteit. Men is daarmee al bezig. Die doet het blijkbaar
ook uitstekend. Ten tweede uitbreiding van de luchttransportcapaciteit. Hierbij
valt naar mijn oordeel ook te overwegen om te kijken naar het Duitse deel
in het Airbus A400 M-programma. Ten derde uitbreiding van het Korps mariniers
en het Korps commandotroepen. Dat zijn eenheden die ingezet kunnen worden.
Als consequentie hiervan noem ik, ten vierde, een geleidelijke afbouw van
de overige taken.De Nederlandse generaals zullen hier waarschijnlijk tegen zijn. Zij houden
graag vast aan de fictie van een volledige krijgsmacht. Dat is voor een klein
land als Nederland nu eenmaal niet haalbaar. Het is ook weinig zinvol, want
die volledige krijgsmacht bestaat allang niet meer. Zij is voor Nederland
personeel gezien onhaalbaar en bovendien onbetaalbaar. Het is daarom goed
nog eens te overwegen wat Scharnhorst indertijd heeft gezegd over generaals.
Scharnhorst was de grote militaire hervormer die leefde rond 1800. Hij had
bij zijn hervormingen rechtstreeks te maken met de kracht van de gevestigde
orde. Hij zal het in het Duits hebben gezegd, maar ik heb geen Duitse tekst.
Ik weet dat het schandelijk is voor iemand met mijn baan, maar
ik heb het Duitse boek niet kunnen vinden. Bij gebrek aan Duitse tekst geef
ik zijn woorden in het Engels weer. Deze tekst heb ik gevonden in een boek
van een gepensioneerde Amerikaanse generaal. Scharnhorst heeft over generaals
onder andere gezegd: "Normally it is nog possible for an army to simply dismiss
incompetent generals. The very authority which their office bestows upon them
is the first reason for this. Moreover, the generals form a clique, tenaciously
supporting each other, all convinced that they are the best possible representatives
of the army." De Amerikaanse gepensioneerde generaal geeft met dit citaat
aan dat ook vernieuwingen die zich inmiddels in twee eeuwen meer dan bewezen
hebben, op een enorme weerstand hebben gestuit. Nu wordt nog conform die vernieuwingen
geopereerd. Een van die vernieuwingen is de generale staf, ingesteld op de
wijze waarop dat destijds door het Pruisische leger is gebeurd.In deze tijd die ook zo onderhevig is aan enorme veranderingen zou wel
eens opnieuw sprake kunnen zijn van enorme weerstand tegen vernieuwingen,
ook als het gaat om zaken die eigenlijk voor de hand liggen, zoals het voorzichtig
zijn met investeringen in Nederland van 6 mld euro, wat gegeven de ervaring
die wij in het verleden met dit soort bedragen hebben opgedaan wel eens tot
8 of 9 mld euro zou kunnen worden. Mijn fractie pleit in het kader van het
uitzicht op de taak, plaats en functie van de Nederlandse krijgsmacht, ook
in onze bondgenootschappen in de toekomst, voor het rustig aan doen met het
vastleggen van het investeringsprogramma en met name voor het rustig aandoen
bij de keuze met betrekking tot de Joint Strike Fighter.Met name omdat binnen de WEU en binnen de NAVO grote onzekerheid bestaat
over hoe wij verdergaan, denken wij dat het goed is heel zorgvuldig te kijken
naar de rol van de Nederlandse krijgsmacht in de toekomst. Dat gaat niet alleen
om de uitbreiding van de NAVO, maar ook om de taken die wij vervullen en de
rol van politieman. Het gaat om de verhouding tussen Europa en Amerika. Mijn
collega Van Thijn komt daarover in een later stadium nog te spreken in deze
Kamer. Wij zien duidelijk dat het nodige wringt in die verhouding. De heer
Van Eekelen heeft er ook een aantal opmerkingen over gemaakt. Onzes inziens
is het absoluut noodzakelijk dat wij ons wijden aan een zeer snelle en ingrijpende
reorganisatie van de landmacht en dat de regering zich enorm inzet voor het
versterken van de Europese samenwerking op dit gebied. Want uiteindelijk zullen
wij alleen een rol in de wereld kunnen spelen als wij naast de Amerikanen
kunnen staan. Op dit moment kan Europa dat absoluut niet. Het is echt tijd
dat wij dat onder ogen zien.De heer Van Eekelen (VVD):Ik ben mij ervan bewust dat het een beetje muggenzifterig overkomt, maar
de heer Doesburg sprak tegen het eind van zijn betoog over de uitbreiding
van de KM. Ik geloof dat hij eigenlijk de marechaussee bedoeld. In het jargon
spreken wij over de KMar als wij de Koninklijke marechaussee bedoelen en over
de KM als wij de Koninklijke marine bedoelen.De heer Doesburg (PvdA):De heer Van Eekelen heeft gelijk, voorzitter. Ik heb voor het gemak in
mijn papieren de afkorting KM gebruikt, waar ik KMar had moeten zetten.De heer De Vries (ChristenUnie):Mijnheer de voorzitter. Ik spreek mede namens de fractie van de SGP.Zal 11/9 van vorig jaar – de val van de Twin Towers in New York –
evenveel effect hebben op het defensiebeleid als 9/11, twaalf jaar eerder,
de val van De Muur in Berlijn? Toen waren onze harten vervuld van optimisme
vanwege het wegvallen van een dreiging, maar dat optimisme verdampte al snel
doordat nieuwe bronnen van onveiligheid de kop opstaken. Maar de bestrijding
daarvan vond niet meer vlak bij huis plaats, langs een frontlinie op enkele
honderden kilometers van onze grens, maar verder weg, en onze troepen werden
ingezet om daar de vrede te herstellen of te beschermen. Het accent in het
defensiebeleid verschoof van klassieke collectieve verdediging naar internationale
crisisbeheersing.Maar 11 september bracht de bedreiging opeens weer heel dichtbij. Wat
in New York gebeurde, zou immers ook in Parijs, Londen of Rotterdam kunnen
plaatsvinden. Dat hoeft niet beslist op dezelfde wijze, het kan ook met biologische,
chemische of zelfs nucleaire wapens. Van Creveld en anderen voorspellen een
toenemende golf van geweld in de vorm van irreguliere en asymmetrische oorlogvoering
door een ongrijpbare tegenstander. Volgens Robertson kunnen de meeste landen
nauwelijks hun troepen beschermen tegen chemische en biologische wapens, laat
staan hun eigen bevolking.De nieuwe richting die onze defensie na 1989 is ingeslagen, is daarmee
niet achterhaald geworden. Dat is wel gebleken uit de door militair ingrijpen
teweeggebrachte omwenteling in Afghanistan. Maar er worden wel nieuwe eisen
gesteld aan de binnenlandse beveiliging. Er komen dus taken bij, maar zijn
daar ook middelen voor, materieel en financieel? En wat betekent dat voor
de organisatie van onze defensie? Volgens de ministeriële brief van 18
januari niet zo heel veel: slechts hier en daar een accentverschuiving en
alles binnen de kaders van de begroting. Maar is die geruststelling niet te
gemakkelijk? Zou niet eerst de vraag beantwoord moeten worden, of de klassieke
scheiding tussen binnenlandse en externe veiligheid, met voor elk een eigen
minister met een eigen gewapende macht en een eigen inlichtingendienst, nog
bij deze tijd past? Dat was zinvol zolang de binnenlandse veiligheid ook alleen
binnenslands bedreigd werd. maar dat is voorbij. Misschien moet de scheidslijn
tussen beide wel opgeschoven worden. Wordt daarover nagedacht?De NAVO heeft op 11 september gereageerd met het van kracht verklaren
van artikel 5 van het verdrag. Daarin zit wel enige ironie. We hebben immers
artikel 5 altijd beschouwd als de garantie van de bescherming van Europa door
de Verenigde Staten. Maar de eerste toepassing in de geschiedenis is ter ondersteuning
van de Verenigde Staten door Europa. Het is de vraag of die wending het gezag
van de NAVO ten goede is gekomen; er is immers feitelijk weinig mee gedaan.
Afzonderlijke lidstaten hebben deelgenomen aan de oorlog in Afghanistan, maar
dat ging buiten de NAVO om. Wat de NAVO zelf deed, was slechts aan de zijlijn,
in het oosten van Europa en op het westelijke halfrond, ver van het eigenlijke
strijdtoneel. Heeft dit te maken met de eenparigheid die voor besluiten
in NAVO-verband is vereist? Welk effect zal dit hebben op de militaire betekenis,
de militaire dreiging van het Atlantisch bondgenootschap? Het is toch wel
wat verontrustend dat de secretaris-generaal in december met nadruk de relevantie
van de NAVO moest verdedigen, drie maanden nadat artikel 5 voor het eerst
was toegepast.Het inroepen van artikel 5 heeft ook vragen opgeroepen over de verhouding
tussen dit besluit en de Nederlandse Grondwet. Artikel 5 laat aan de nationale
regeringen nog ruimte om te beslissen hoe zij deze verplichting zullen invullen,
ook met inachtneming van constitutionele procedures. Wat betekent dat voor
de invloed van het parlement? Ik heb van de minister De Grave de uitspraak
geciteerd gezien, dat dit ergens ligt tussen artikel 97 en artikel 100. Als
ik de discussie goed begrijp, zal hij niet artikel 97 maar 96 bedoeld hebben:
het in oorlog verklaren van het Koninkrijk. Dit is het niet, maar artikel
100 is het ook niet precies en dit zou erop neerkomen dat het parlement geheel
buiten spel staat. Dit kan toch niet de bedoeling van de grondwetgever zijn
als voor het meerdere (artikel 96) en het mindere (artikel 100) wel een rol
voor het parlement is geregeld. Dit was ook niet de bedoeling van de grondwetgever,
want bij de behandeling van artikel 100 in eerste lezing in deze Kamer heeft
de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Dijkstal duidelijk verklaard
dat onder het begrip "handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde"
in dit artikel ook inzet krachtens de verdragsverplichtingen van NAVO en WEU
zijn begrepen. Het antwoord op 21 januari jongstleden op vragen van de Tweede
Kamer, wijkt hiervan af. Dit lijkt ons niet goed.Een andere kwestie is natuurlijk of de vertrouwelijkheid van de voorbereidingen
publieke informatie aan het parlement toelaat, maar daarin voorziet artikel
100 in het tweede lid. Had de regering zich niet beter daarop kunnen beroepen?In dit najaar zal de NAVO in Praag stellig weer spreken over zijn rol
in de bestrijding van het internationale terrorisme. Is al iets te zeggen
over de richting waarin wordt gedacht? Ook de uitbreiding staat op de agenda.
Zo'n twaalf landen hopen op een uitspraak die voor hen het lidmaatschap in
het vooruitzicht stelt. Heeft de Nederlandse regering hierover al een standpunt
ingenomen? Welke criteria zullen hierbij worden aangelegd? Zal tot die criteria
ook behoren of een land tot 1991 deel uitmaakte van de Sovjet-Unie en, zo
ja, of dit ook al vanaf 1923 het geval was? Naar het oordeel van onze fracties
zouden landen die tussen beide wereldoorlogen ook onafhankelijk waren en daarna
tegen hun zin in de Sovjet-Unie zijn ingelijfd, niet anders behandeld moeten
worden dan de Midden-Europese landen die toen in de positie van satelliet
van Moskou terechtkwamen.Dit laat onverlet dat het voor de NAVO van belang is een goede verstandhouding
met de regering van Rusland te onderhouden. Er kan toch geen twijfel meer
over bestaan dat Rusland heden ten dage niet meer als vijand wordt aangemerkt.
Zou de OVSE hierin een rol kunnen spelen? Zou die de politieke functie van
de NAVO min of meer kunnen overnemen?Naast de uitbreiding van de NAVO is ook het Amerikaanse raketschild een
delicaat punt in de relatie tussen Rusland en de NAVO. De Amerikaanse regering
heeft de koninklijke weg gevolgd en het ABM-verdrag opgezegd. Ik heb in het
debat vorig jaar laten blijken dat ik er wel begrip voor had dat Amerika liever
zijn kaarten zet op verdediging dan op vergelding met massavernietigingswapens.
Na 11 september is wel gezegd: Wat baat een raketschild tegen gekaapte vliegtuigen
op een binnenlandse lijnvlucht? Niets natuurlijk, maar ik zeg het liever anders:
Als leiders bereid blijken het leven van hun eigen mensen op te offeren om
de vijand een zware klap toe te brengen, dan ben ik er ook niet gerust op
dat de afschrikking met massavernietiging nog werkt. Het oude stelsel veronderstelde
rationeel denkende en risico's afwegende tegenstanders. Maar in hoeverre gaat
dit op voor Al Qaeda?Ik wil hieraan nog iets toevoegen. De grote bedenking tegen het zich onkwetsbaar
maken – even verondersteld dat dit met een raketschild zal lukken –
is dat de onkwetsbare zonder risico anderen kan aanpakken. Zal die macht niet
misbruikt worden? Onze fracties zouden daar geruster op zijn, indien de Amerikaanse
regering haar goede wil zou tonen door een actieve rol te spelen in verdragen
die de productie, het bezit en het gebruik van nucleaire, biologische en chemische
wapens beperken of uitbannen en die vervolging van oorlogsmisdrijven regelen.
Wij betreuren de eigen weg die Washington in deze zaken gaat. Al die verdragen
zouden immers meer effect hebben als de machtigste mogendheid ter wereld zich
daarachter zou scharen. Zou het niet goed zijn vanuit Europa meer hierop te
hameren dan bezwaar te maken tegen de voorbereidingen voor een raketschild?De militaire kracht van de Verenigde Staten overtreft nog altijd ruimschoots
die van de Europese bondgenoten tezamen die in economische kracht niet voor
de VS onderdoen. Hoge vertegenwoordiger Solana zei op de vergadering van Europese
defensieministers van 12 oktober 2001 dat een evenwichtige lastenverdeling
tussen de VS en Europa na 11 september nog urgenter is geworden en de minister
van Defensie onderstreepte dit in zijn brief van 23 oktober. Welke consequenties
verbindt hij daaraan? Nu heeft president Bush dezer dagen nog weer eens 48
mld dollar extra voor defensie uitgetrokken. Het is niet mijn bedoeling dit
voorbeeld ter navolging aan de bewindslieden aan te bevelen, zelfs niet naar
rato van het BBP en zeker niet omdat het in de VS gefinancierd wordt door
verhoging van het begrotingstekort. Maar het verder uiteengroeien van de VS
en zijn Europese bondgenoten op dit punt is als zodanig niet positief. Het
zal immers de Amerikaanse neiging tot unilateraal optreden versterken. Secretaris-generaal
Robertson noemde Europa onlangs een militaire pygmee en de Frankfurter Allgemeine
van 24 januari citeerde de Amerikaanse onderminister Armitage die het schrikbeeld
schetste van de Verenigde Staten die over het slagveld vliegen en daarvan
een uitstekend beeld hebben met goede informatie, terwijl de Europese vrienden
beneden op de grond de laarzen aan hebben met minderwaardige techniek. De
groeiende kloof tussen de capaciteiten van de VS en andere vrienden is reëel.
Zaterdag sprak zijn collega Wolfowitz in München in dezelfde geest.Een poging om in dit beeld verbetering te brengen is het Europese veiligheids-
en defensiebeleid. Onze fracties stonden sceptisch tegenover het opbouwen
van een zelfstandig militair potentieel los van de Verenigde
Staten, maar als je het wilt, moet je het wel goed doen. Het EVDB is met grootse
beloften van start gegaan, maar worden die ook waargemaakt? Is het streefjaar
2003 om met een krijgsmacht van 60.000 man te kunnen optreden, nog wel reëel?
Ik heb ook al het jaartal 2012 gelezen, voordat alle in Helsinki gestelde
doelen zijn verwezenlijkt. In zijn brief van 23 oktober pleit de minister
voor openbaarheid van het actieplan voor de verbetering van de Europese capaciteit,
dit ook om het publieke draagvlak te versterken. Ik heb de indruk dat dit
bij zijn Europese collega's aan dovemansoren was gesproken. Wat niet weet,
wat niet deert, nietwaar?Delen de ministers mijn conclusie dat de Europese militaire samenwerking
voorlopig geen alternatief is voor de NAVO, ook niet voor operaties op beperkte
schaal? Kunnen zij uitleggen wat het operationeel verklaren door de top van
Laken praktisch betekent? Naar mijn indruk bestaan er alleen wat instituties
in Brussel zonder militaire middelen en daar zou ik mijn nationale veiligheid
niet graag van afhankelijk zien. De Nederlandse regering wilde vorig jaar
van operationeel verklaren pas weten als het geschil met Turkije over de samenwerking
met de NAVO was geregeld. Daarover is vlak voor Laken een akkoord gesloten,
maar dat stuitte op bezwaar van Griekenland. Is dat bezwaar inmiddels weggenomen
en zo niet, waarom is de regering dan toch meegegaan met het operationeel
verklaren?Mijnheer de voorzitter. De beslissing die het kabinet binnenkort zal nemen
over de opvolging van de F-16, is een uiterst ingrijpende, al was het maar
vanwege het ermee gemoeide geld: meer dan de Betuwelijn en de HSL samen, zoals
premier Kok zei. Het is niet aan deze Kamer, daarover in dit stadium een uitspraak
te doen. Maar ik zou de minister wel een vraag willen stellen. Ik besef dat
er grote politieke en economische belangen aan verbonden zijn, maar de hoofdzaak
is toch de behoefte van de luchtmacht in relatie tot de budgettaire mogelijkheden.
Nu is aanschaf pas over een jaar of tien aan de orde. Wij weten hoe snel de
omstandigheden in de wereld veranderen. Vandaar mijn vraag: Hoe weet de regering
zo zeker dat dit toestel dat nog ontwikkeld moet worden, het toestel is dat
wij over tien jaar nodig hebben? Stel dat de toekomst is aan onbemande vliegtuigen:
zitten wij dan nog dertig jaar met bemande jachtvliegtuigen opgescheept? Met
andere woorden: is het wijs om ons zo ver van tevoren vast te leggen? Voor
de goede orde: dit is niet een in een retorische vraag verpakte standpuntbepaling –
wij zijn nog niet zover als collega Doesburg – maar een serieuze vraag,
waarvan ik aanneem dat het kabinet die zichzelf ook heeft gesteld.Ik spreek onze voldoening uit over de overeenstemming die met de militaire
vakbonden is bereikt over de toekomst van het personeelsbeleid. Is er al iets
te zeggen over de ontvangst van deze verklaring door het personeel? Nu het
aantal vacatures in de marktsector daalt, is er wellicht ook uitzicht op betere
resultaten bij de werving. Wij wensen de staatssecretaris daarbij alle succes.Tot slot wil ik nog terugkomen op een punt waarvoor ik vorig jaar aandacht
vroeg: de veldgraven oftewel de vliegtuigwrakken met slachtoffers aan boord.
Het afgelopen jaar is de kwestie weer een pijnlijk strijdpunt geweest in de
gemeente Ronde Venen. De minister heeft verleden jaar toegezegd dat een evaluatie
zou worden gemaakt over de vraag of de verantwoordelijkheid hiervoor bij de
gemeenten moet blijven of anders moet worden geregeld. De evaluatie zou aan
beide Kamers worden toegezonden. Ik heb hiervan nog niets gezien en vond de
toezegging ook niet terug in het lijstje dat als bijlage in de begroting was
opgenomen. Daarin stonden enkel toezeggingen aan de Tweede Kamer. Hoe staat
het hiermee op dit moment?De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 15.55 uur tot 16.20 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20012002-890-905.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl