Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2001 (onderdelen Onderwijs en Hoger Onderwijs) (27400 VIII)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 1279-1312

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

23-05-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 28, pagina 1279-1312

24-04-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27400-VIIIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van besluiten (dinsdag 24 april 2001)Pagina 1362-1363
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 24 april 2001)Pagina 1363-1365
Verslagen van de commissie voor de VerzoekschriftenPagina 1279-1279
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Goedkeuring van de op 17 november 1997 te Rome tot stand gekomen wijziging van het Internationaal Verdrag voor de bescherming van planten (Trb. 2000, 31) (27506); - Wijziging van de IJkwet ter implementatie van een wijziging van de Europese eenhedenrichtlijn (27175).Pagina 1279-1279
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene ouderdomswet en de Algemene nabestaandenwet inzake de vrijwillige verzekering en wijziging van artikel X van de Invoeringswet nieuwe en gewijzigde arbeidsongeschiktheidsregelingen (Wet herziening vrijwillige verzekering AOW en ANW) (27468)Pagina 1312-1318
Presentie en opening (dinsdag 24 april 2001)Pagina 1279-1279
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2001 (onderdelen Onderwijs en Hoger Onderwijs) (27400 VIII)Pagina 1322-1362
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2001 (onderdelen Onderwijs en Hoger Onderwijs) (27400 VIII)Pagina 1279-1312
Behandeling van het wetsvoorstel Intrekking van de Wet tegemoetkoming studiekosten en vervanging door de Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (Wet tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten) (27414)Pagina 1318-1322

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 163 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2001 (onderdelen Onderwijs en Hoger Onderwijs) (27400 VIII).De voorzitter:Alvorens de beraadslaging te openen, wijs ik de leden die misschien nog
andere (commissie)werkzaamheden hebben erop dat er een kleine wijziging is
aangebracht in de agenda van vandaag. Ik vraag uw nadrukkelijke aandacht daarvoor.
De behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene ouderdomswet
en de Algemene nabestaandenwet (27468) en die van het wetsvoorstel Intrekking
van de Wet tegemoetkoming studiekosten en vervanging door de Wet tegemoetkoming
onderwijsbijdrage (27414) zouden eerst in een andere volgorde aan de orde
komen. Nu komt eerst aan de orde, omstreeks 14.30 uur, de behandeling van
het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene ouderdomswet (27468) en na de theepauze
het wetsvoorstel Tegemoetkoming onderwijsbijdragen (27414).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Mijnheer de voorzitter! De beleidsnota "Onderwijs in stelling" is het
vervolg op de nota "Sterke instellingen en een verantwoordelijke overheid".
Met name daarover zullen wij in dit begrotingsdebat met de bewindslieden van
0nderwijs en Wetenschappen van gedachten wisselen.Onze fractie wil in dit debat, waarbij ik voor mijn rekening zal nemen
de onderdelen primair en voortgezet onderwijs en collega Walsma het onderdeel
hoger- en wetenschappelijk onderwijs, graag verder borduren op wat rondom
dit thema over de onderscheidene verantwoordelijkheden van respectievelijk
de overheid, en het onderwijsveld en haar instellingen zélf al eerder
is gezegd, zowel bij de algemene beschouwingen bij de start van deze Kamerperiode
als bij de begrotingsbespreking van Onderwijs vorig jaar. Toen stelden wij
de vraag of de rijksoverheid wellicht toch te veel bovenop de scholen zit,
waardoor autonomievergroting en deregulering te weinig van de grond komen,
terwijl op diverse punten dan eens de gemeentelijke overheid, dan weer de
zelfstandig werkende inspectie, het ambtelijk procesmanagement, of andere
intermediaire formaties de regulering ter hand nemen die inmiddels door de
voordeur is gesaneerd, maar in de praktijk vaak langs de achterdeur weer binnenkomt.Constaterend dat de overheid zich wel heel lang in een verzorgend model
verantwoordelijk heeft gevoeld voor het individuele wel en wee van burgers
en bedenkend dat dit zich moet omvormen in de richting van het bieden van
faciliteiten om mensen weerbaar te maken, gaat de CDA-fractie eerst terug
naar het CDA-motto "investeren in de kwaliteit van de samenleving" en de rol
van de overheid daarin. De titel van de eerdere beleidsnota van de Onderwijsbewindslieden
"Sterke instellingen en een verantwoordelijke overheid" keerden wij, rekening
houdend daarmee, om. Wij wilden horen en beargumenteerden: "Verantwoordelijke
instellingen en een sterke overheid". Het gaat om een sterke overheid wat
betreft het zorgdragen voor voldoende financiële middelen, toegankelijkheid
en een adequate infrastructuur, waarbij het om gebouwen, voldoende en gemotiveerd
personeel en betaalbaar en tijdig beschikbaar lesmateriaal gaat. Het gaat
voorts om verantwoordelijke instellingen, zowel openbaar als bijzonder, in
alle gevallen rekening houdend en geïnspireerd door de drijfveren van
ouders die hun kinderen onderwijs willen laten volgen in overeenstemming met
hun levensbeschouwelijke of anders geïnspireerde overtuigingen; verantwoordelijk
voor en vanzelfsprekend publiekelijk verantwoording afleggend over de wettelijke
condities van dat onderwijskundige proces. Dit geldt voor de sectoren primair
en voortgezet onderwijs en de BVE-sector niet anders dan voor het hoger en
wetenschappelijk onderwijs.De CDA-fractie is wat dat betreft niet ongelukkig met de nota "Onderwijs
in stelling". Zij proeft daarin de lijn: verantwoordelijke instellingen en
een sterke overheid. De beleidsbrief "Onderwijs in stelling" creëert
ruimte voor de scholen en wil hen in stelling brengen om hun rol in de moderne
kennissamenleving te vervullen. Wij vinden dat een verademing, want er mag
weer verschil zijn. Gelijkheid van kansen wordt aangevuld met variëteit
en kwaliteit. Scholen moeten het zélf doen. De overheid schept condities
en biedt faciliteiten en daarvoor komt een meerjarig investeringsplan. Er
wordt erkend dat de publieke bekostiging toereikend dient te zijn en dat privaat
geld alleen als surplus kan worden verworven. Zelfevaluatie wordt voorgesteld
als basis voor kwaliteitszorg met het toezicht van de inspectie als sluitstuk.
Erkend wordt dat bestuur en management versterking behoeven. Bestuurlijke
schaalvergroting wordt gestimuleerd. In het vo en in de BVE wordt de Wet op
de ondernemingsraden ingevoerd. Ook voor het primair onderwijs komt lumpsumfinanciering
in het vizier. Van grote delen van het onderwijs hebben wij begrepen dat men
hierop heeft gewacht, ook al hoort er een heleboel bij. Daar kom ik nog op.
Er is om dit concert gevraagd. Men krijgt het nu ook.De CDA-fractie is over deze ontwikkeling dus in beginsel content, want
verantwoordelijke onderwijsinstellingen en een sterke overheid komen in zicht.
Er is ook kritiek, onder meer wat betreft de verhouding tot de onderwijsbegroting
2001. Waarom nu alleen nog maar een aankondiging van probleemverkenningen
als basis voor meer investeringen? Voor sommigen komt dit over als de standaardtruc
voor onderzoek om uitstel. Waarom niet nu over de brug gekomen? Ook op de
voorjaarsnota wachten wij nog. Alsof de alarmerende signalen over gedateerde
leermiddelen, onveilige schoolgebouwen, verouderde computers, vieze toiletten
en een veel te hoge werkdruk niet weerspiegelen wat de minister en staatssecretaris
daar met eigen ogen van kunnen zien. Er zijn al vergelijkingen getrokken met
de verkrotting van de woningmarkt in de zeventiger jaren. Net als toen is
het toch evident dat nu een snelle inhaaloperatie tegen de verloedering en
overbelasting nodig is en geen uitstel kan dulden? Ik kom hier straks op terug.
Ook lijkt het er hier en daar op dat de minister de kunst van het loslaten
op het eigen ministerie van plan is in te zetten, terwijl anderen, de gemeente,
de inspectie, die kunst nog maar nauwelijks onder de knie hebben en ook niet
zo maar onder de knie krijgen. De minister vraagt om voorbeelden: het past
mijns inziens in de bestuurlijke benadering van de minister – het gaat
om ruimte en resultaat – om af te zien van de bezwering
dat de basisvorming op 32 uur per week per leerling blijft hangen. Of dat
elke basisschool, ondanks het akkoord met ouders om het anders te doen, vastzit
aan de spreiding van het programma over vijf dagen. Of dat de onafhankelijke
inspectie zich in haar toezicht concentreert op toetsing van overeengekomen
prestaties in het onderwijs, in plaats van op indicatoren, ook over sfeer,
zorg en proces. Of dat de decentralisatie van de arbeidsvoorwaarden nu echt
wordt gestimuleerd, in plaats van gewantrouwd.Met name als het om de financiën gaat zijn wij bang dat deze redenering
ook het zicht op de kerntaken van de overheid kan versluieren en zelfs kan
fungeren als alibi om zich aan eigen taken te onttrekken. Is er sprake van
adequate bekostiging via de schatkist en niet via de markt, dan geldt dat
niet. Wij eisen wat dat betreft wel een kostendekkende begroting, in ieder
geval wat betreft de leerplichtige leerlingen. De leerplicht lijkt zich overigens
uit te strekken, met name in die zin dat elke leerling over een minimale startkwalificatie
dient te beschikken, omdat het onderwijs in de maatschappij vitale, sociale,
economische en culturele functies vervult, die op die manier een publieke
financiering meer dan legitimeren. Die financiering moet dus van grotere omvang
zijn dan de laatste jaren het geval is geweest. De uitvoering van een kwartet
van Mozart kost nog evenveel tijd als aan het einde van de achttiende eeuw.
Dat geldt ook voor lesgeven. Omdat de salarissen stijgen in lijn met de algemene
productiviteit zijn concerten – vandaag hebben wij het echter over het
onderwijs – en veel vormen van dienstverlening, in verhouding tot diverse
gebruiksartikelen en andere goederen, aanmerkelijk duurder geworden. Om ons
onderwijs in stand te houden, moet een groter deel van het bruto nationaal
product beschikbaar worden gesteld. Anders dient men te accepteren dat de
hoeveelheid of de kwaliteit van onderwijs langzaam afkalft. Dat verdraagt
zich echter niet met wat vandaag de dag nodig is, namelijk "een leven lang
leren".Dat zeg ik vandaag niet voor het eerst. En ook in de Tweede Kamer is het
al vele malen onder de aandacht gebracht. Dat afkalven zien wij in de praktijk.
Ik noemde al het rijtje van gedateerde leermiddelen, onveilige en slecht onderhouden
en dun in de verf zittende schoolgebouwen, verouderde computers, vieze toiletten
en een veel te hoge werkdruk. Er moet worden geïnvesteerd in veiligheid,
gebouwen, mensen en hun werkomstandigheden. Dat staat ook in het vorige week
verschenen inspectierapport. Gelukkig is het algehele beeld van de kwaliteit
van het onderwijs grosso modo redelijk positief. Dat compliment komt de scholen
toe. Maar de problemen cumuleren. De lezing van het rapport van de inspectie
maakt mij op veel punten allesbehalve vrolijk. Juist het benadrukte lerarentekort
heeft immers met al die eerdergenoemde factoren te maken. Het onderwijs wordt
zeer bedreigd. Investeren moet! Dat is helder. In de voorjaarsnota wordt een
eerste start met die inhaalslag gemaakt, maar ik heb begrepen dat de totstandkoming
hiervan grote problemen met zich brengt. De Zalmnorm heeft zich wat betreft
onderwijs nog niet gevoegd in een Hermansnorm die, de interpretatie volgend
van de NRC van gisteravond, naar analogie van "Bij de les", waar de namen
Rinnooy Kan, In 't Veld en Wijffels bij horen, toch zeker 10 mld gulden moet
bedragen. Ik herhaal wat dat betreft de slogan van de actie, waarbij alle
werkgevers- en werknemersorganisaties samenwerken met schoolorganisaties,
ouderorganisaties en leerlingorganisaties: Kabinet, investeer nu! Resultaten
uit het verleden bieden de beste garanties voor de toekomst. Zij vragen, en
onderbouwden, structureel een inhaaloperatie van 12 mld gulden, deels door
dit kabinet in te vullen, deels door het volgende. Van de minister is bekend
dat hij zich inzet zowel voor de voorjaarsnota als voor de begroting 2002,
waarbij hij de voorjaarsnota ziet als het storten van het benodigde beton.
Graag krijg ik een reactie van de minister, ook op de bedragen die hem zijn
geadviseerd. Welke inhaalslag is in de ogen van de bewindslieden minimaal
nodig wil "Onderwijs in stelling" kansen krijgen en lukken?Maar er is meer countervailing power nodig wil "Onderwijs in stelling"
lukken. Zo mag de overheid evenmin inleveren op de noodzaak van het stellen
van deugdelijkheidseisen, of dat relativeren. Eindtermen en exameneisen zijn
voor het waarborgen van op zijn minst een minimale kwaliteit van het onderwijs
van onmiskenbare betekenis. Ik heb daarbij op het oog kernvaardigheden, waaraan
alle leerlingen die een school voor basisonderwijs of voor voortgezet onderwijs
verlaten, moeten voldoen. Zo nodig doen ze daar een jaar langer over. Hoe
leggen de bewindslieden in dit verband uit dat Cito-toetsen anders mogen worden
geïnterpreteerd c.q. dat de inspectie die op zwarte scholen anders interpreteert
dan op witte?Eerst nog een paar vooronderstellingen wat betreft "Onderwijs in stelling".
Met vele anderen vindt de CDA-fractie het hoog tijd dat de creativiteit, de
laatste jaren gesmoord, door de gegroeide bureaucratie zelfs bijna vermoord,
opnieuw wordt aangeboord en kansen krijgt. Dat is niet alleen een opdracht
van en aan het veld, maar ook heel passend in de onderwijstraditie van ons
land, waarin vrijheid van onderwijs geregeld is; ook bij een in kwantitatieve
zin afnemende confessie. Veeleer lijkt de stelling op te gaan dat ons stelsel
van vrijheid van onderwijs, als die nog niet was uitgevonden, nu uitgevonden
zou moeten worden, want dat is meer dan ooit nodig in het belang van adequaat
onderwijs. Omdat het begrip "vrijheid" ook in "vrijheid van onderwijs" niet
altijd en overal in dezelfde definiëring wordt herkend, geef ik hier
de definiëring van collega Woldring in zijn recente publicatie "Kernbegrippen
in de politieke filosofie/een herwaardering". Ik sluit mij aan bij de daar
gedefinieerde authentieke betekenis van vrijheid in haar relationele betekenis,
die gekenmerkt wordt door een moreel engagement met gedifferentieerde gemeenschappen.
Zo bezien, is vrijheid een manier van leven, die is ingebed in morele waarden
als rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid, liefde, zorg en trouw die haar
kracht geven en haar onder kritiek plaatsen. Toegepast op onderwijsinstellingen:
een manier van ondernemen, die wordt gekenmerkt én door een grote mate
van handelingsvrijheid én door een morele verantwoordelijkheid voor
de sociale gemeenschappen, de samenleving dus, waarin die vrijheid, vastgelegd
in onze Grondwet, gegeven is. De vrijheid is er dus in de scholen,
in afhankelijkheid van en rekening houdend met.De erkenning van de onderwijsvrijheid in "Onderwijs in stelling" wordt
ook onderbouwd in de studie "Dereguleren met beleid", de studie van de Onderwijsraad
naar de effecten van deregulering en autonomievergroting. Hoe gaan de bewindslieden
met dit rapport om? Mij valt de conclusie in dit rapport op dat de resultaten
tegenvallen. De autonomie is nauwelijks toegenomen. Ook vallen op de mogelijkheden
die de Raad aanreikt voor deregulering en hoe vaak dat in de praktijk mislukt.
Daarbij wijst de Raad op de werking van de reguleringsreflex. Te vaak wordt
een snelle ingreep gerechtvaardigd genoemd en krijgt het onderwijs geen kans,
want geen tijd om de beoogde effecten te realiseren. Het negatieve inspectierapport
over de basisvorming, onlangs gepresenteerd, moge hier een voorbeeld van zijn,
alsook de poging tot het buitengewoon snel ingrijpen na de invoering van het
studiehuis. Ik voel mij wat de basisvorming betreft thuis bij de reactie van
Deetman en Wallage toen zij stelden dat de basisvorming meer tijd vraagt om
tot wasdom te komen. Wat is de reactie van de bewindslieden in dezen? Snel
ingrijpen en veranderen van beleid past toch niet bij de intenties van "Onderwijs
in stelling"? En daarin zullen moeten meespelen de reacties van het in stelling
gebrachte onderwijs!Wat betreft het beleidsvoerend vermogen van de instellingen wordt er in
het Onderwijsraadadvies melding van gemaakt hoe de inertheid van de instellingen
door de regelgeving de laatste jaren is aangewakkerd. Er is sprake geweest
van sluipende aantasting van de ruimte van schoolbesturen om onderwijs naar
eigen inzicht in te richten en om het regelen zowel van de inhoud als van
het proces. Er kwamen steeds nieuwe eisen op het terrein van organisatie en
beheer en steeds krappere middelen. Daardoor zijn de besturen voor iedere
verandering aangewezen op extra middelen. Voor sommigen dringt, gegeven deze
inertheid, de vraag op of het niet beter is over te schakelen op een stelsel
van overheidsonderwijs. Mijn fractie is die mening niet toegedaan. Integendeel,
zij beschouwt vrijheid van onderwijs als een uiterst modern beginsel en roept
critici op in dezen kennis te nemen van het rapport "Vrijheid en verscheidenheid"
van de commissie-Donner, dat in maart 2000 het licht zag. Zoals de afgelopen
jaren op uiteenlopende terreinen van overheidszorg, voorzieningen en taken
verzelfstandigd zijn – denk aan de gezondheidszorg en aan de sector
van de woningbouw – bevoegdheden zijn gedecentraliseerd en beleid op
afstand is geplaatst, doelmatigheid wordt gezocht in eigen creativiteit, verantwoording,
wedijver en differentiatie, mag het onderwijs geen andere weg gaan; temeer
waar het de eigen aard van onderwijs is om bij uitstek een factor van vorming
te zijn, die zelf mee richting geeft aan maatschappelijke ontwikkelingen,
reden waarom onderwijs immer mee verandert als de maatschappij verandert.
Alleen zo'n bestel, dat qua functioneren het bestaan vraagt van herkenbare
stromingen die op eigen wijze invulling geven aan onderwijs en aan verantwoordelijkheid
voor onderwijs, biedt een tegenwicht aan de weg van de minste weerstand: de
geleidelijke convergentie tot een grijze nietszeggendheid in algemeen bijzonder
onderwijs onder leiding van de overheid. Ook daarom geeft voor de CDA-fractie
"Onderwijs in stelling" nieuwe kansen voor herkenbaar en levensvatbaar onderwijs,
van christelijke zowel als andere signatuur, zoals door ouders pluriform en
gedifferentieerd wordt gevraagd, en in een sterk partnerschap, te leveren
door de verantwoordelijke school die ondernemend mag zijn als onderdeel van
een sterke bedrijfstak onderwijs, waarin plaats is voor stevig bestuur, met
behoud van kleinschalig aanbod. Dat is dus eigen onderwijs, gericht op het
verwerven van kennis van niet alleen rekenen en taal, maar ook van geschiedenis,
en op het verwerven van wijsheid en emotionele intelligentie. Het gaat om
scholen waar verhalen en beelden aan de orde komen die je kunt verbinden met
jouw opdracht in je leven, met wat mensen scheidt en wat hen oproept tot gemeenschap,
met inzicht in hoe angst en agressie ontstaan en hoe daarmee om te gaan, hoe
om te gaan met liefde en hoe echte vriendschap te ontwikkelen. Het gaat om
scholen die leren te onderscheiden tussen onverschilligheid en verantwoordelijkheid,
waar identiteit niet een formeel sluitstuk, maar het begin van kwaliteit is.
Het gaat om verantwoordelijke scholen, waarin de verschillende rollen van
de ouders tot hun recht komen, waar ruimte is voor vergroting van de zeggenschap
van alle ouders op de school, bij voorkeur op een wijze die aansluit bij de
functie en bedoeling van het desbetreffende podium. Het gaat om een school
die de cliëntenrol op een goede wijze organiseert, daarover open is,
bereid is het gesprek te voeren en de dialoog aangaat.Ik heb mij bij het lezen van de voornemens van het kabinet, recentelijk
verwoord in "Ouders in de school: versterking van het partnerschap" daarom
afgevraagd: waarom deze nieuwe regelgeving? Staat die niet haaks op de bedoelingen
van de bewindslieden in "Onderwijs in stelling", waarin zij variëteit
bepleiten? Ik zie in dezen graag een reactie tegemoet. Waarom deze "dode mus"
en "een non issue dat nergens over gaat", zoals bijvoorbeeld de voorzitter
van "Ouders en coo" verwoordde en met hem vele anderen? De notitie gaat uit
van de veronderstelling dat elke school met alle ouders tot elkaar veroordeeld
zijn, zonder dat er sprake is van alternatieven, zonder vrijheid van keuze
dus. Die keuze is er nu juist wel! Daarom ook proef ik achter de voorstellen
een andere agenda om niet de mondigheid en betrokkenheid van ouders de ruimte
te geven, maar om het bestaan van scholen ter discussie te stellen. Of, in
termen van de aanstaande kwaliteitswet: wordt hier wellicht alsnog geprobeerd
de variëteit van scholen ondergeschikt te maken aan een opvatting over
gelijkheid? Het voorstel veronderstelt een houding, waarbij van het tegendeel
sprake, eerder dan de houding die eigen is aan verantwoordelijke scholen,
die bovendien bereid zijn tot samenwerking met andere scholen van dezelfde
soort, ook in een verband van werkgevers in het funderend onderwijs met taken,
vergelijkbaar aan die van de BVE- en hbo-raad. Ook die countervailing power
lijkt gewenst en is zich aan het vormen, want de scholen moeten immers steeds
meer staan in een netwerk van voorzieningen, een netwerk van kennis en informatie,
waarin elke school zijn eigen profiel heeft en waarbij tegelijkertijd de branche
door de overheid aanspreekbaar moet zijn. Het gaat om verantwoordelijke scholen die volop inzetten op kwaliteitszorg, op grotere betrokkenheid
van ouders, op het van elkaar leren. Zij hebben die sterke overheid nodig
voor de benodigde infrastructuur. Daar schort nog het nodige aan, ook gelet
op de financiële middelen. Het gaat om verantwoordelijke scholen die
zelf een ontmoeting tussen culturen organiseren, zonder hun geloof te verloochenen.
Immers, onze samenleving is een, hier meer dan daar, en de ene school meer
dan de andere, multiculturele samenleving. Ook daarop moet elke school een
antwoord hebben. Je gaat de opgave aan of je doet dat niet. Scholen mogen
verschillend handelen. Dat is het grote goed van onze vrijheid van onderwijs.
Verschillend handelen kan en mag, maar dat moet wel consequent gebeuren. Met
"Onderwijs in stelling" wordt ook nieuwe ruimte gegeven in oude afwegingen.
Voor nieuwkomers betekent dit meer toekomst voor minder(-)heden. Dat moet
niet door de overheid worden afgedwongen. Scholen moeten zelf hun verantwoordelijkheid
nemen. Zulke verantwoordelijke scholen zijn er al, in een grote variëteit.
De vraag is hoe zij kansen kunnen krijgen om zich daarop aan te laten spreken.
Heel passend hierbij is het voornemen van minister Hermans goede voorbeelden
te belonen. Laten wij weer oog krijgen voor wat goed loopt in het onderwijs.
Dat gebeurt, dankzij mensen die zich daarvoor inzetten. Daar horen complimenten
bij en als het kan een prikkelende beloning!Er is nog een punt waarvoor ik de aandacht wil vragen. Dat betreft de
waarborging van kwaliteit. Er moet worden nagegaan of en hoe instellingen
hun maatschappelijke opdracht waarmaken. Volgens de CDA-fractie is hiervoor
nodig het ontwikkelen van toezicht op de naleving van centraal voorgeschreven
beheersregels naar toezicht op de door instellingen geleverde kwaliteit. Het
toezicht zal de vraag moeten beantwoorden of onderwijsinstellingen antwoord
geven op wat de samenleving van ze vraagt: een beoordeling die is gericht
op maatschappelijke criteria als: "haalt de instelling uit de leerling wat
er inzit?" en "houdt de instelling voldoende rekening met de leerlingen of
studenten die er zijn?" Mijn vraag luidt of de ontwikkelingen rondom de inspectie
niet anders zijn dan de beleidsbrief suggereert. De beleidsbrief spreekt over
de kunst van het loslaten van regels, waarbij de instellingen zelf verantwoording
afleggen. Dat kan bijvoorbeeld in een onderwijsverslag, op te stellen door
een door henzelf nader aan te wijzen visitatiecommissie, waarbij een inspectie
als sluitstuk moet fungeren. In de praktijk evenwel is een verscherping van
het toezicht te zien, nu de inspectie zich tevens gaat richten op pedagogische
en didactische vaardigheden binnen de scholen. Dat nu lijkt mijn fractie minder
passend, want dat gaat allesbehalve richting de honorering van variëteit
in het onderwijs, maar veeleer richting een soort koekoek-één-zangonderwijs.
Graag krijg ik ook wat dit betreft een reactie van de bewindslieden.Dit brengt mij ten slotte op de weg die nog gegaan moet worden. De richtlijnen
kunnen worden gelezen als waarschuwingen. Dat geldt ook voor die van de Onderwijsraad
in "Dereguleren met beleid". Die kunnen van pas komen. Eerst moet het onderwijs
op orde worden gebracht, bestuurlijk, beleidsmatig en bedrijfsmatig. Daarvoor
zal in een aantal opzichten ook nieuwe en vooral verandering van bestaande
wetgeving nodig zijn. Met de uitwerking van een en ander, ook wat betreft
de nadere verkenningen werd reeds een aanvang gemaakt. Kunnen de bewindslieden
iets zeggen over het tijdpad dat zij zich voorstellen? Spanningen zullen zich
blijven voordoen. De vraag is hoe daarop moet worden gereageerd. Hoe schudden
de bewindslieden de reguleringsreflex van zich af? Houden regering en Staten-Generaal
hun ruggen recht? Bovendien, wat hier wordt beoogd, kan niet in één
regeerperiode. Er gaat misschien wel een generatie overheen. Hoe kunnen de
risicofactoren worden verkleind? Ik ben zeer benieuwd naar de reacties.De voorzitter:Het woord is aan de heer Walsma. Hij zal zijn maidenspeech houden.De heer Walsma (CDA):Mijnheer de voorzitter! Het houden van mijn maidenspeech krijgt voor mij
een extra dimensie, omdat ik deze mag uitspreken in aanwezigheid van de minister
van OCW, voorheen commissaris van de Koningin in de provincie Friesland. Wij
hebben in die jaren heel plezierig met elkaar samen mogen werken.Minister Hermans:Laten wij dat zo houden.De heer Walsma (CDA):Wat mij betreft.Mijnheer de voorzitter! Wij hebben er in het kader van de behandeling
van de begroting van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, met name voor wat
betreft het hoger onderwijs en het wetenschapsbeleid, ervoor gekozen vooral
in te gaan op de notitie "Naar een hoger onderwijs". Het gaat in deze notitie
over de invoering van een bachelor/masterstructuur. Een wetsvoorstel is, naar
wij hebben gegrepen, in de maak. Over deze problematiek is de laatste tijd
heel wat gezegd en geschreven. Niet ten onrechte, want het desbetreffende
voorstel heeft een grote impact op het hoger onderwijs in ons land. In juni
1999 heeft de minister, samen met zijn collega's uit 28 andere Europese landen,
de Bolognaverklaring ondertekend. Deze verklaring was gericht op het zo snel
mogelijk tot stand brengen van een Europees stelsel voor het hoger onderwijs.
In de komende tien jaar zal dit gerealiseerd moeten worden.De 29 Europese landen kennen een nogal grote diversiteit voor wat betreft
het hoger onderwijs. Zo heeft Nederland, samen met een aantal andere landen,
een binair stelsel, hetgeen betekent dat het hbo en het wo een eigen wettelijk
kader hebben. Dit sluit aan bij de vereiste vooropleiding van de studenten
en bij de behoefte op de Nederlandse arbeidsmarkt.De deelnemende landen zijn overeengekomen het onderwijs volgens een tweefasemodel
in te zetten. De student volgt eerst een brede driejarige – in het hbo
vierjarige – opleiding, uitmondend in een bachelordiploma en daarna,
als hij/zij ervoor kiest om verder te studeren, nog een tweede opleiding ter
verdieping van de opgedane kennis. Deze studie wordt afgesloten met een masterdiploma.
Het doel van deze opzet is: - meer uitwisseling van studenten tussen
de onderwijsinstellingen, in het binnen- en buitenland;- de kwaliteit
van de diverse opleidingen beter zichtbaar maken; de opleidingen zijn met
deze aanpak namelijk beter met elkaar te vergelijken;- internationale erkenning van de diploma's en graden van de afgestudeerden.De CDA-fractie kan zich voor een groot deel vinden in de veranderingen
van de structuur van het hoger onderwijs, mits dit niet resulteert in opleidingen
die qua niveau onvergelijkbaar zijn, zoals dat onder meer in de Verenigde
Staten het geval is. Wij hebben echter wel een aantal opmerkingen en vragen.
De minister kiest voor een voortzetting van het binaire stelsel vanwege, kortweg
gezegd, de vooropleiding van de studenten en de doelen van de opleiding. Dit
betekent dat er twee soorten bachelors komen. Graag wil ik van de minister
vernemen wat de andere acht landen in Europa doen die tot nu toe het binaire
stelsel kennen. Er is afgesproken dat er niet voor één onderwijssysteem
gekozen gaat worden in de 29 landen die de verklaring hebben ondertekend.
Daarom de vraag aan de minister of het reëel is te veronderstellen dat
de opleidingen binnen het wo en het hbo in deze landen, na de invoering van
de nieuwe structuur, in voldoende mate met elkaar te vergelijken zullen zijn
en, zo ja, in welke mate daarmee dan wordt voldaan aan de door de minister
gestelde doeleinden. Komt het door ons zo gewaardeerde binaire systeem op
termijn toch niet op losse schroeven te staan? De hbo-bachelor is meer gericht
op beroepskwalificatie, de wo-bachelor op academische vorming. Is er vanwege
de internationalisering al nagedacht over de titulatuur van afgestudeerde
de hbo-bachelors?De minister rekent terecht de masterfase in het wo tot het initieel onderwijs.
Dit betekent dat de universiteiten in aanmerking komen voor bekostiging en
dat de studenten studiefinanciering ontvangen. De minister wil dit om te bewerkstelligen
dat zoveel mogelijk talent in onze kenniseconomie wordt benut. De nieuwe masteropleidingen,
aansluitend op de hbo-bacheloropleidingen, wil de minister vooralsnog niet
tot de initiële opleidingen gaan rekenen. Er komt dus van rijkswege geen
bekostiging en de studenten krijgen geen studiefinanciering. De minister gaat
ervan uit dat de meeste hbo-studenten na het behalen van een bachelordiploma
gaan werken. Willen ze toch nog een postinitiële masterstudie doen, dan
moeten ze die zelf betalen of de werkgever kan dit voor zijn rekening nemen.De minister heeft onlangs in de Tweede Kamer gezegd dat ingeval er een
hbo-masteropleiding ontwikkeld wordt die ook vanwege maatschappelijke relevantie
door de overheid gewenst wordt, hij wil overwegen die te financieren, dan
wel mede te financieren. Vraag aan de minister is waar zo'n opleiding dan
aan moet voldoen. Gaat een dergelijke opleiding dan ook tot de initiële
opleidingen behoren? De hbo-raad stelt terecht dat hier geen sprake is van
een consistente lijn ten aanzien van de bachelor/mastersystematiek en dat
de vraag aan de orde is in hoeverre de overheid een bekostigingsverantwoordelijkheid
heeft. Als reactie op deze stellingname heeft de voorzitter van de hbo-raad
het standpunt ingenomen, zo las ik in het Financieel Dagblad, dat dan voor
de lijn gekozen moet worden ook de masteropleidingen in het wo niet meer door
het Rijk te laten financieren. Ook het Centraal Planbureau en het Sociaal
en Cultureel Planbureau pleiten voor een forse verhoging van de private financiering
van het hoger onderwijs en het privatiseren van de wo-masteropleiding.Als hiervoor gekozen zou worden heeft dit gevolgen die voor het CDA onaanvaardbaar
zijn. Want anders dan in de postinitiële masteropleidingen, die veelal
in deeltijd gevolgd worden en geheel of gedeeltelijk door de werkgever worden
betaald, zullen de initiële masteropleidingen dan door de student en
de ouders zelf betaald moeten worden. Dit betekent ontegenzeggelijk dat jongeren
met talent uit de lagere- en middeninkomensgroepen, vaak van ouders die zelf
geen hoger onderwijs hebben genoten, vanwege de hoge studieschuld die gaat
ontstaan dit niet zullen doen. Het CDA kiest voor hoogwaardig en toegankelijk
onderwijs. Een student die met succes zijn bacheloropleiding heeft voltooid,
moet ongeacht zijn achtergrond en financiële positie de mogelijkheid
krijgen een masterstudie te volgen. Een te grote financiële barrière
voor de lagere inkomensgroepen, met als gevolg minder deelname, wil de CDA-fractie
niet. Bovendien gaat minder deelname aan de masteropleidingen ten koste van
de kennisintensieve economie, het onderwijs en de gezondheidszorg. Ik krijg
graag een reactie van de minister hierop.De arbeidsmarkt wordt steeds meer internationaal en veeleisender en vraagt
om instroom vanuit academisch georiënteerde en direct op de arbeidsmarkt
georiënteerde opleidingen. De universiteiten grijpen de invoering van
de bachelor/masterstructuur aan om de academische context van hun wetenschappelijk
onderwijs te versterken en hun opleidingen binnen die context te verbreden
en te verdiepen om zo de kwaliteit verder te verhogen. Wij delen de mening
van de werkgeversverenigingen VNO-NCW en MKB-Nederland dat het programmatisch
onderscheid tussen het hbo en wo moet worden gehandhaafd, omdat dit uitstekend
aansluit bij de behoefte op de arbeidsmarkt. Zij vullen elkaar aan en dankzij
intensieve samenwerking, dan wel fusies kunnen zij ervoor zorgdragen dat studenten
voor wie dat gewenst is, een probleemloze overstap maken.De verbreding van de bacheloropleiding kan gevolgen hebben voor de totale
studieduur. Voor de studies waar het gemakkelijk bij duidelijk te maken is
dat deze verbreding niet kan zonder compensatie in de masterfase, moet verlenging
met één jaar mogelijk zijn. Anders gaat dit ten koste van het
aanleren van academische vaardigheden, zoals het kunnen doen van onderzoek.
Ingeval hiertoe besloten wordt, mag dit naar de mening van het CDA niet ten
koste gaan van de student. Met andere woorden de studieduur en de studiefinanciering
moeten aan elkaar gekoppeld blijven. Ook hierover hoor ik graag de mening
van de minister.Het hbo krijgt, zij het in beperkte mate, de mogelijkheid masteropleidingen
te verzorgen. Hier doet zich een probleem voor, want grosso modo zijn de docenten
van de hbo-instellingen niet gekwalificeerd dit onderwijs te geven. Ze hebben
als docenten niet de tijd en de gelegenheid gehad zich te bekwamen in het
doen van onderzoek. De oplossing die hiervoor gekozen is, is om per vakgebied
een lector te benoemen. Hiervoor en voor de bekostiging van onderzoeksprojecten
zal een vernieuwingsfonds komen. Heeft de minister het idee dat hiermee voldoende
kwaliteit en middelen beschikbaar zullen komen om het beoogde
masterniveau te halen?Waarom wordt niet als voorwaarde gesteld dat de masteropleidingen verbonden
aan de hbo-instellingen, in samenwerking met een of meer universiteiten opgebouwd
en verzorgd moeten worden? Bieden de voorgenomen fusies of nauwe vormen van
samenwerking tussen de universiteiten en hogescholen van de laatste tijd daarvoor
geen goede mogelijkheden? Het is een ontwikkeling die het binaire systeem
overstijgt, maar is dit niet een goede invulling van een hoger onderwijs met
opener institutionele verhoudingen, zoals de minister dat wil? Graag krijg
ik een reactie van de minister.De minister heeft, naast het uitstekende visitatiestelsel dat wij in ons
land hebben om de kwaliteit van de opleidingen te beoordelen, een nieuw doel
omarmd, namelijk het invoeren van een systeem van accreditatie. Vanwege ons
binaire systeem zal er een accreditatieraad komen voor het wo en voor het
hbo. Wel zullen ze de zaken goed op elkaar moeten afstemmen. Deze raden worden
belast met de validering van het oordeel van de visitatiecommissies. Ze zullen
keurmerken verlenen aan de desbetreffende opleidingen. De accreditatieraden
zullen standaarden gaan ontwikkelen waaraan de visitatiecommissies zich zullen
moeten houden. Tot nu toe is dit een verantwoordelijkheid van de VNSU en de
hbo-raad.Deze aanpak, afkomstig uit de Verenigde Staten, roept de vraag op –
die stel ik dan ook aan de minister – of het wel juist is dat dit werk
en deze verantwoordelijkheid in deze mate door de overheid uit handen gegeven
moeten worden. Wordt vanwege het gegeven dat de visitatiecommissies toch het
eigenlijke werk doen, het werk van deze raden niet sterk overtrokken?Wat gaat dit kosten en hoe pakken de andere 28 landen dit aan? Zal er
afstemming tussen deze landen plaatsvinden?Gelukkig heeft de minister duidelijk afstand genomen van het idee van
de commissie-Franssen om sterren toe kennen. Het toekennen van sterren zou
immers alleen internationaal van enige betekenis kunnen zijn. We zijn ook
blij met het standpunt van de minister dat eventuele TOP-masters enkel parallel
aangeboden zullen worden.De invoering van het bachelor/mastersysteem is een zeer omvangrijke operatie
en brengt, volgens berekeningen van de VSNU, meer dan 225 mln gulden aan transitiekosten
met zich. De onderwijsprogramma's moeten worden vernieuwd en de organisatie
moet worden aangepast. Uiteraard zal een deel voor rekening komen van de universiteiten
en hogescholen, maar het kan niet zonder aanvullende financiering van de rijksoverheid.
Is de minister bereid een substantiële eenmalige bijdrage voor zijn rekening
te nemen? Aan de overzijde heeft men gepleit voor voortvarendheid ten aanzien
van de uitwerking en invoering. Mijn fractie vindt dat deze operatie goed
moet gebeuren en dat die tijd ervoor genomen moet worden die daarvoor nodig
is.Dan is er nog een nieuw fenomeen dat zelfs in het buitenland niet gepraktiseerd
wordt en dan heb ik het over de zogenaamde voucherbekostiging. Dit zijn simpel
gezegd "tegoedbonnen" waarmee hbo-studenten op verschillende instellingen
terechtkunnen. Voorwaarde is wel dat de hogescholen op dit terrein gaan samenwerken
en aansluitende studiepakketten moeten kunnen aanbieden. Is dit niet het geval,
dan worden de studenten de dupe en dat is niet te accepteren. Ook de docenten
zullen zich moeten aanpassen. Ik heb hier de volgende vragen over. Hier wordt
al tien jaar over gesproken, maar het heeft tot nu toe nog maar weinig opgeleverd.
Heeft het wel zin hiermee door te gaan? Komt het postinitiële hoger onderwijs
ook voor een dergelijke financiering in aanmerking? Wat heeft het experiment
van het hbo en het MKB tot nu toe opgeleverd? Waarom wordt dit wel mogelijk
geacht voor het hbo en niet voor het wo? Is het verschil in bekostigingssystematiek
het enige argument? Worden de invoeringskosten die de hogescholen moeten maken,
door het Rijk vergoed?Ik wil nog een aantal opmerkingen maken over de ontwikkeling van, wat
ik zou willen noemen, de zelfregulering, vooral in het hbo. Of, anders gezegd,
de deregulering van het opleidingenaanbod. Tot voor kort had een hogeschool
voor elke nieuwe opleiding toestemming nodig van de minister. De minister
wil nu om de hem moverende redenen, het hbo daarin meer vrijheid geven. Dit
heeft ertoe geleid dat voor het schooljaar 2002-2003 er zo'n 190 nieuwe opleidingen
bij komen. Hiervan zijn er 40 nieuw en voor de rest zijn het opleidingen die
al elders worden aangeboden. Wel moet een businessplan en een marktonderzoek
beoordeeld worden door de Adviescommissie onderwijsaanbod en moet er afstemming
plaatsvinden met de concurrenten. Vele hogescholen en ook de hbo-raad voorzien
grote problemen en zijn daarom overgegaan tot een vorm van zelfregie. Hiervoor
is het hbo-veld in 33 domeinen verdeeld. Een hogeschool die al een opleiding
in zo'n domein heeft, mag ook verwante opleidingen beginnen, maar wie buiten
de eigen domeinen aan de slag wil, moet eerst overleg plegen met concurrerende
hogescholen. In de praktijk blijkt dat deze vorm van zelfregie niets voorstelt.
Regels afspreken is één ding, ze nakomen is iets anders. Vooral
de kleinere hogescholen vrezen de toekomst, omdat ze weinig domeinen hebben
en dus niet zomaar opleidingen kunnen beginnen. Daar komt nog bij dat het
totaal aantal studenten nauwelijks toeneemt. Deze vorm van zelfregulering
heeft, zoals gezegd, vooral negatieve effecten voor de kleinere hogescholen,
omdat het aantal studenten zal afnemen en de kosten per student zullen toenemen.
Dit kan wellicht weer gevolgen hebben voor de kwaliteit en het niveau van
de opleidingen. Deze ontwikkeling past toch niet in de nieuwe bachelor/masterstructuur?Fusie of samenwerking met een andere hogeschool of universiteit zou een
oplossing kunnen bieden. In dat geval moet wel worden onderkend dat de kleinere
hogescholen, met veelal een christelijke identiteit, het niet gemakkelijk
hebben met het vinden van een partner. De kans is daarom groot dat er een
"gedwongen" samengaan gaat plaatsvinden met als gevolg het moeten prijsgeven
van de identiteit. Het laat zich verstaan dat de CDA-fractie daar grote moeite
mee heeft. Graag willen wij hierover de mening van de minister vernemen.Wij wachten met belangstelling de reactie van de minister af.De voorzitter:Mijnheer Walsma, het is duidelijk dat dit huis er een deskundige bij heeft
gekregen op het gebied van het onderwijs en in het bijzonder
het hoger onderwijs. Dat konden wij ook wel vermoeden, gezien uw cv. Ik heb
voor mij een uitdraai van een website liggen. Daarop staat dat er geen rechten
kunnen worden ontleend aan de informatie, maar ik gebruik de informatie toch.U bent na de lagere school uw opleiding begonnen op de lagere landbouwschool.
Heel bijzonder is dat u vervolgens alle scholen hebt doorlopen tot en met
de hogere landbouwschool in Leeuwarden. Vervolgens heeft u uw opleiding afgerond
met de studie biologie in Groningen. Ik noemde die hogere landbouwschool,
omdat u daar tijdens uw studie biologie parttime leraar was. Ze wisten kennelijk
wie er binnenkwam, want even later was u daar al adjunct-directeur en later
directeur. Dat is toch bijzonder. Daarna bent u het openbaar bestuur ingegaan.
U bent lid geworden van de provinciale staten van Friesland en dat heeft u
21 jaar gedaan. Het is goed als er in dit huis mensen zitten met zoveel bestuurlijke
ervaring, zoals u hebt. U bent in die eenentwintig jaar dertien jaar gedeputeerde
geweest. Het laat zich licht raden dat u onder andere in uw portefeuille agrarische
zaken hebt gehad en ook onderwijs. Zo kende u de minister natuurlijk ook.
Daarnaast bent u echter ook belast geweest met verkeer en vervoer, openbare
orde en veiligheid en vastgoed. Dit huis zal wellicht uw advies inroepen wegens
haar eigen vastgoedplan. Er staat hier namelijk heel wat op stapel.U hebt uiteraard vele nevenfuncties. De mooiste is ongetwijfeld het voorzitterschap
van het bezoekerscentrum in Schiermonnikoog. Daarnaast bent u echter ook kerkvoogd
van de gereformeerde kerk in Hardegarijp. Ik dacht het al: de CDA-fractie
heeft er een authentieke mannenbroeder bij gekregen. Dat blijkt ook wel uit
een vroegere nevenfunctie van u. U bent lid geweest van het dagelijks bestuur
van het Friesch Dagblad en zijn daar niet vele grootheden in de Antirevolutionaire
Partij gevormd? U trad dus in hun voetsporen.Ik heb hier ook bij staan dat u voorzitter was van het Thorbeckefonds.
Dan zijn er misschien mensen die denken dat u in uw verleden enigszins geflirt
hebt met de VVD, maar ik vermoed dat het hier gaat om een fonds van de Thorbecke-academie
in Leeuwarden en dat u zeer loyaal bent gebleven.Ik wil u gelukwensen met uw zeer deskundige maidenspeech en ik wens u
veel plezier en wijsheid toe in uw nieuwe nevenfunctie.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De heer Ginjaar (VVD):Mijnheer de voorzitter! De bewindslieden van OCW, zoals die thans voor
ons zitten, hebben sinds hun optreden met de begrippen deregulering, autonomie,
kwaliteit en flexibiliteit een frisse wind laten waaien door het onderwijsveld.
Dat is allerwegen toegejuicht. Met name met de voorstellen van de minister
voor de invoering van de bachelor/masterstructuur, in navolging van de Bolognaverklaring,
worden belangrijke stappen gezet in de richting van een internationaal transparant
hoger onderwijssysteem. De VVD-fractie beoordeelt deze ontwikkeling dan ook
positief. Het is overigens niet voor de eerste maal dat deze structuur ter
sprake komt. Reeds in de jaren zestig werden door Posthumus voorstellen in
deze richting gedaan, overigens tezamen met voorstellen voor verkorting van
de studieduur. Toch kwam er niets van, behalve dan die verkorting van de studieduur,
maar die kwam pas veel later. Ook kwam er veel later, in de jaren negentig,
een uitvoerige studie van de WRR over een allesomvattend hoger onderwijsstelsel.
Wederom werd daar weinig gevolg aan gegeven. En thans is er de notitie van
de huidige minister, Naar een open hoger onderwijs, die allerwegen in het
veld positief is ontvangen. Wij kunnen dan ook spoedig een wetsontwerp tegemoet
zien.Sinds de eerste vermelding in het HOOP-2000 heeft de minister veel overleg
gevoerd. Uit dat overleg worden langzamerhand de contouren van het systeem
duidelijk. Tegen deze achtergrond wil de VVD-fractie enkele kanttekeningen
op hoofdlijnen maken. Ik wijd eerst enig aandacht aan het bachelor/mastersysteem,
vervolgens aan de verhouding tussen hbo en wo en ten slotte aan de accreditatie.Eerst zal ik iets zeggen over het beoogde systeem bij het wetenschappelijk
onderwijs. Naar de mening van de VVD-fractie moet het bachelor/mastersysteem
gezien worden als een ononderbroken studie naar het masterdiploma, met een
halte onderweg: het bachelordiploma. Dit diploma geeft zonder selectie toegang
tot de masterstudie. De minister zal daar aanstonds de kanttekening bij maken
dat onder omstandigheden selectie wel degelijk aan de orde is, bijvoorbeeld
voor studenten die bij een andere universiteit verder willen studeren, dan
wel bij buitenlandse studenten die aan een Nederlandse universiteit hun masterdiploma
willen halen. De VVD-fractie wil echter aan de hoofdlijn dat er in principe
geen selectie plaatsvindt, vasthouden. Het past in deze gedachtegang niet
het bachelordiploma als een eindfase te beschouwen. Het is, zoals de minister
stelt – ik verwijs hiervoor naar de antwoorden van de minister bij de
voorbereiding van het notaoverleg in de Tweede Kamer – een tussendiploma.
Het is een markeringspunt in de wetenschappelijke studie, een moment waarop
besloten wordt over de aard van de specialisatie in de masterstudie. Het bachelordiploma
heeft derhalve geen civiel effect. Uiteraard kunnen studenten wel besluiten
na het bachelordiploma de arbeidsmarkt te betreden. De eindtermen van de bachelorfase
mogen daar echter niet op zijn afgestemd. Natuurlijk kan men ook bij het wetenschappelijk
onderwijs pleiten voor een type bachelorstudie, waarbij uitstroom naar de
arbeidsmarkt wel mogelijk is, zoals ook de Bolognaverklaring doet. De vraag
doet zich dan voor naar het wezenlijke civiel effect van een dergelijke studie
en de wetenschappelijkheid.De propedeuse, zo stelt de minister, zal in de toekomst niet meer verplicht
zijn, maar de functie van de propedeuse, inclusief het al of niet bindende
studieadvies, zal wel blijven bestaan. Universiteiten zullen in hun onderwijs-
en examenregeling moeten aangeven hoe zij in dit zullen uitvoeren. De VVD-fractie
is echter van mening dat de propedeuse meer kan zijn dan alleen maar een eerste
jaar met een studieadvies. Indien de propedeuse een meer algemeen vormend
en maatschappijgeoriënteerd karakter heeft, kan aan het eind van de propedeuse
een meer overwogen keuze worden gemaakt voor de verdere studie in het bachelor/ mastertraject. Dat kan leiden tot het behouden van het propedeuse-examen,
zoals dat nu bestaat.Een belangrijk element in de nieuwe opzet is de studieduur. Deze is thans
vijf jaar voor de bèta- en technische disciplines en vier jaar voor
de overige. In het verleden heeft de minister zich uitermate terughoudend
opgesteld als het gaat om een algemene studieduurverlenging. Uit zijn brief
aan de Tweede Kamer van 22 januari 1999 over de Tijdelijke wet aanwijzing
bètaopleidingen, blijkt dat zulks gebaseerd is op de financiële
consequenties met betrekking tot de studiefinanciering en niet op de bekostiging
van de universiteiten. Deze bekostiging geldt immers – ook bij vijfjarige
studies – voor een periode van vier jaar. De minister heeft aangegeven
dat hij bij de invoering van de bachelor/masterstructuur uitgaat van de huidige
situatie. Dat betekent dus in feite dat er in de overgangsfase geen verandering
zal optreden. De Bolognaverklaring rept van een eerste, under graduate, studiefase
van drie jaar, en laat de duur van de tweede, graduate, fase open.Zoals gezegd, is de VVD-fractie van mening dat het invoeren van een bachelor-
en een masterfase meer is dan het aanbrengen van een "knip". Op vele plaatsen
wordt vooruitlopend op de nieuwe structuur, van de gelegenheid gebruik gemaakt
om een nieuwe en vernieuwende opzet van het studieprogramma te realiseren,
met het oogmerk de kwaliteit op niveau te houden, dan wel te verhogen. Ik
verwijs bijvoorbeeld naar de opvattingen van de Academie Commissie Chemie
van de KNAW over de chemiestudie. Dit zou ertoe kunnen leiden dat ook voor
de niet-bètastudies een studieduur van twee jaar in de masterfase voorzien
wordt, bijvoorbeeld voor combinatiestudies. Ook zal naar de mate de bachelorstudie
meer disciplines gaat omvatten en dus breder is, de masterstudie langer dienen
te zijn met het oog op voldoende disciplinaire diepgang. Het is daarom verheugend
te kunnen constateren dat de minister tijdens het notaoverleg met de Tweede
Kamer op 19 maart jl. de deur toch op een kier heeft gezet. De minister zal
over enige maanden daarover verslag uitbrengen. Wel is daarbij de vraag of
reeds nu voldoende gegevens voorhanden zijn over die toekomstige studieprogrammering
om definitieve uitspraken te kunnen doen over mogelijke studieduurverlenging
in het nieuwe systeem. Kan de minister aangeven welke criteria gebruikt worden
in het onderzoek dat hij laat verrichten? Wordt daarbij ook uitgegaan van
zijn uitspraak dat de student (financieel) "niet de dupe mag worden"? Overigens
roept dit natuurlijk wel ten principale de vraag op naar plaats en functie
van het systeem voor de studiefinanciering in het nieuwe stelsel. Kan de minister
daar iets over zeggen?De invoering van het bachelor/mastersysteem bij het hoger beroepsonderwijs
kan aanmerkelijk eenvoudiger verlopen dan bij het wetenschappelijk onderwijs.
Het betreft immers in de meest eenvoudige formulering, de omzetting van de
huidige studie in een bachelorstudie. Deze formulering doet echter af aan
de wezenlijke betekenis van het nieuwe systeem, ook voor het hoger beroepsonderwijs,
met name als het gaat om het op transparante wijze deel uitmaken van een Europees
hogeronderwijssysteem. Maar daarbij past dan aanstonds de opmerking, dat het
zeker in internationaal verband niet eenvoudig zal zijn om precies uit te
leggen wat het verschil is tussen een hbo-bachelor en een wetenschappelijke
bachelor. Het is daarbij overigens wel verheugend dat voor het hoger beroepsonderwijs
het behalen van een masterdiploma mogelijk wordt, waardoor de ongelukkige
U-bochtconstructie met buitenlandse universiteiten kan verdwijnen. Wil de
minister nog eens duidelijk maken waarom hij deze masterstudie niet wil bekostigen,
zulks in tegenstelling tot de universitaire masterstudie? De minister heeft
namelijk een- en andermaal verklaard, dat hij de bekostiging van de initiële
opleiding een verantwoordelijkheid van de overheid vindt, hoewel hij daaraan
steeds aanstonds toevoegt, dat andere financieringsvormen niet zijn uitgesloten.
Wil hij op die laatste opmerking nog eens ingaan? De minister heeft in het
notaoverleg met de Tweede Kamer naar aanleiding van een desbetreffende motie
een opening gemaakt voor zogenaamde maatschappijrelevante masters bij het
hbo, met name ten aanzien van zorg en onderwijs, door toe te zeggen dat een
onderzoek hiernaar wordt meegenomen door een werkgroep die de bekostiging
van de masterstudie in het wetenschappelijk onderwijs gaat onderzoeken.De VVD-fractie beziet deze toezegging met gemengde gevoelens. Enerzijds
stemt zij in met het feit dat de bekostiging van de hbo-masterfase bespreekbaar
is, maar anderzijds bekijkt zij de toezegging met zorg. In de eerste plaats,
omdat dan de vraag is of andere studies in het hoger beroepsonderwijs niet
relevant zijn. Dat kan leiden tot een tweedeling. In de tweede plaats dreigt
er het gevaar dat deze benadering van het maatschappijrelevant zijn ook voor
het wetenschappelijk onderwijs toegepast gaat worden. Beide ontwikkelingen
worden door de VVD-fractie niet wenselijk geacht.Ik ontkom er niet aan, op dit moment enige aandacht te geven aan de verhouding
tussen het wetenschappelijk onderwijs en het hoger beroepsonderwijs, een onderwerp
dat aanleiding kan geven tot indringende – ja, zelfs emotionele –
discussies; dat laatste overigens ten onrechte.Want, waar gaat het over? Tot midden jaren tachtig was er geen hogeronderwijssysteem
in de huidige betekenis. Er was een verticale kolom lager beroepsonderwijs,
middelbaar beroepsonderwijs en hoger beroepsonderwijs. Bij het tot stand komen
van de Wet op het hoger onderwijs (WHO) in de jaren tachtig werd de verticale
kolom doorbroken, en werden het hoger beroepsonderwijs en het wetenschappelijk
onderwijs – tot dan functionerend onder de Wet op het wetenschappelijk
onderwijs – tezamen gebracht onder de noemer hoger onderwijs. Deze verandering
werd in hoge mate ingegeven door de wens van de instellingen van hoger beroepsonderwijs
tot eenzelfde institutionele positie te komen als universiteiten. In de vigerende
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) – de
opvolger van de WHO – is deze wens verder gehonoreerd.In het afgelopen decennium is daarnaast steeds sterker naar voren gekomen
de wens van hbo-instellingen tot een gelijkschakeling van hoger beroepsonderwijs
en wetenschappelijk onderwijs (de "scientific drift"), mede ingegeven doordat
universiteiten meer nadruk gingen leggen op zogenoemde beroepsmatige
aspecten (de "vocational drift"). Sommigen zien zelfs in de toekomst het onderscheid
geheel en al verdwijnen. De VVD-fractie acht dit geen gelukkige ontwikkeling.
Wij hebben dat reeds vorig jaar bij de begrotingsbehandeling gesteld toen
ook het HOOP aan de orde was. De missies van wetenschappelijk onderwijs en
hoger beroepsonderwijs zijn wezenlijk verschillend. Voor het eerste geldt,
dat het zich dient te richten op het aankweken van een academisch denk- en
werkniveau, de voorbereiding op specifieke beroepen waarvoor een academisch
denk- en werkniveau is vereist. Voor het hoger beroepsonderwijs geldt, dat
het zich moet richten op het verwerven van theoretische kennis met betrekking
tot een bepaald vakgebied, het daarbij behorende professionele denk- en werkniveau.
Het loslaten van deze kenmerken van het binaire stelsel miskent de wezenlijke
betekenis van beide typen onderwijs voor onze samenleving; het zal leiden
tot convergentie van beide typen onderwijs ten detrimente van elk van beide
typen. De minister deelt de opvattingen met betrekking tot het binaire stelsel,
met duidelijk herkenbare en verschillende eindtermen voor het hoger beroepsonderwijs
en het wetenschappelijk onderwijs. Elk type onderwijs heeft een eigen domein.
Het lijkt de VVD-fractie dan ook geen goede zaak, als hbo-instellingen wetenschappelijke
opleidingen zouden mogen gaan aanbieden, en, omgekeerd, universiteiten typisch
hogere beroepsopleidingen.In dit verband kan melding gemaakt worden van een enquête van MKB-Nederland
naar het gewenste en relevante opleidingsniveau voor werknemers in het midden-
en kleinbedrijf. De uitkomst illustreert duidelijk niet alleen het belang
van het beroepsonderwijs voor het MKB, maar ook het belang van de gehele integrale
beroepskolom. Ook op een symposium over het beroepsonderwijs in Vlissingen
laatstleden donderdag werd uitdrukkelijk gewezen op het belang van doorstroming
door de gehele kolom. Staat de huidige ontwikkeling van het hoger beroepsonderwijs
niet haaks op deze opvattingen? In dit verband is ook relevant de opmerking
van de heer Peters, langjarig bestuursvoorzitter van enkele hbo-instellingen,
dat "mbo'ers het in het hbo inderdaad veel moeilijker hebben dan een aantal
jaren geleden, en dat is een groot probleem" Deze opmerking is terug te vinden
in de Staatscourant van 18 april jl. Ik wil daarbij ook nog opmerken, dat
hbo-opleidingen natuurlijk in eerste instantie bedoeld waren en zijn voor
havisten.Ik sprak tot nu toe over de inhoud van het onderwijs, de opleiding. Een
andere zaak is natuurlijk de institutionele vormgeving van het binaire stelsel.
De minister stelt zich voor, bestuurlijke en/of juridische fusies mogelijk
te maken voor hbo-instellingen en universiteiten. Hij tekent daarbij wel aan
dat beide typen onderwijs – hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk
onderwijs – duidelijk en herkenbaar verschillend moeten blijven. Sommigen
juichen deze ontwikkelingen van harte toe, anderen daarentegen zijn uitgesproken
tegenstander. De VVD-fractie ziet ook hier het risico van het afbreuk doen
aan de specifieke kenmerken en kwaliteiten van beide typen onderwijs.Eerder dan aan fusies, denkt de VVD-fractie aan samenwerking. Een typisch
voorbeeld hiervan is te vinden bij de opleiding van verpleegkundigen. Zou
het overigens niet van wijs beleid getuigen, eerst de bachelor/masterstructuur
in te voeren, met het oplossen van alle daarbij behorende problemen, zoals
de bekostiging, en pas daarna eventueel over te gaan tot verandering in de
institutionele vormgeving? Vraagt het tegelijkertijd uitvoeren van twee veranderingsprocessen,
in dit geval voor twee totaal verschillend gerichte opleidingen met anders
gerichte instituten, niet om moeilijkheden bij de implementatie van de goede
beleidsvoornemens met betrekking tot de bachelor/masterstructuur?Ik wil nog een enkele additionele opmerking maken over een term die vaak
vervuilend wordt gebruikt in de discussie over de verhouding tussen hoger
beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs, te weten de term beroep. Uiteraard
is het wetenschappelijk onderwijs gericht op het uitoefenen van een beroep,
bij voorkeur in de gekozen studierichting; soms is daaraan een beroepskwalificatie
verbonden, bijvoorbeeld econoom, chemicus, maar veel vindt deze kwalificatie
plaats na de initiële opleiding, bijvoorbeeld advocaat, arts. Elke studie,
ook een wetenschappelijke, leidt tot het uitoefenen van beroep, en dat hoeft
niet per se dat van wetenschappelijk onderzoeker te zijn. Wel is voor het
uitoefenen van het beroep de wetenschappelijke context van de opleiding essentieel
geweest.De internationale dimensie van de bachelor/masterstructuur maakt een kwaliteitszorg
van hoog niveau noodzakelijk. De VVD-fractie kan dan ook instemmen met het
systeem van accreditatie dat de minister voor ogen staat, te weten achtereenvolgens
zelfstudie van de betrokken opleiding, visitaties door externe deskundigen,
accreditatie door het accreditatieorgaan en toezicht op het accreditatiesysteem
door de inspectie. Nochtans hebben wij bij de uitwerking nog een enkele vraag.
Accreditatie is het verlenen van een keurmerk op basis van het oordeel van
een visitatiecommissie van externe deskundigen. De visitatiecommissie dient
bij haar oordeel rekening te houden met het accreditatiekader, dat wordt opgesteld
door het accreditatieorgaan. Houdt dit in, zo vragen wij ons af, dat het accreditatieorgaan
zelf inhoudelijke criteria opstelt voor de kwaliteitstoetsing door visitatiecommissies?
Of houdt dit in dat het accreditatieorgaan speciale kenmerken van een opleiding
nog eens wat nader bekijkt? Of zijn het criteria om de werkwijze van de commissies
te toetsen? Of gaat het orgaan ook relevantie – in de zin van competenties
van afgestudeerden – beoordelen, zoals de heer Peters in het genoemde
interview in de Staatscourant opmerkte? Toen wij daarover nadachten, kwamen
er nog enkele vragen op. Wat houdt het begrip competenties precies in: het
maatschappelijk nut, het niveau van de afgestudeerde? Wat gebeurt er met het
oordeel over de competenties? Wie kent de gelden voor bekostiging van de opleiding
toe: de minister of het accreditatieorgaan? Kan de minister aangeven hoe zijn
verantwoordelijkheid in dit hele proces precies ligt? Overigens, voor de VVD-fractie
is het accreditatieorgaan bij uitstek aangewezen voor de kwaliteitsborging
van de eerste twee stappen in het accreditatieproces, maar heeft het geen
eigen inhoudelijke toetsingstaak.De minister heeft aangegeven dat voor bestaande opleidingen accreditatie
wordt verleend voor een periode van vijf jaar sinds de laatste
visitatie. Ook, zo vraagt de VVD-fractie zich af, als daarbij niet voldaan
is aan het accreditatiekader?De VVD-fractie is het eens – en dat zal na onze voorgaande opmerkingen
over de verhouding tussen het wetenschappelijk onderwijs en het hoger beroepsonderwijs
niet verbazen – met het instellen van twee kamers. Ten slotte wil de
VVD-fractie er wat dit betreft bij de minister op aandringen het accreditatiesysteem
operationeel te doen zijn bij de invoering van het bachelor/mastersysteem,
juist ook met het oog op de internationale discussie. Hoe beoordeelt de minister
overigens het vraagteken van de inspectie onderwijs in het jongste jaarverslag
bij de tot nu toe gevolgde beoordelingssystematiek?Nog een paar opmerkingen tot slot. In de eerste plaats is het verheugend,
dat blijkens persberichten de minister op het VSNU-congres heeft toegezegd
financiële middelen ter beschikking te willen stellen voor de transitiekosten
bij het invoeren van de bachelor/masterstructuur. Dat zal de invoering aanmerkelijk
vereenvoudigen, denk ik.De VVD-fractie heeft vorig jaar haar scepsis beargumenteerd met betrekking
tot het voornemen van de minister om de doelmatigheidstoets bij nieuwe opleidingen
los te laten. De minister zei echter voldoende vertrouwen te hebben in het
zelfregulerend vermogen van instellingen. En zie: blijkens persberichten denken
hbo-instellingen aan 193 nieuwe opleidingen en universiteiten aan 26. Dreigt
hier de balans van de deregulering door te slaan? Gaan de instellingen elkaar
weer beconcurreren, al of niet met modestudies? De overheid blijft toch wel
verantwoordelijk voor de kwaliteit en besteding van publieksgelden. Gelukkig
is er dan nu nog de adviescommissie onderwijsaanbod. Hoe kijkt de minister
nu aan tegen zijn voornemen van eertijds? Hoe zal het accreditatieorgaan daarmee
omgaan?In dit verband noem ik ook het probleem van de kleine opleidingen, zoals
letteren en bepaalde tweedegraads lerarenopleidingen. Als dit soort studies
wegens hun geringe omvang gestopt gaan worden, is dit een ernstig verlies,
cultureel dan wel maatschappelijk. Blijkens persberichten trekt de minister
zich het lot van deze opleidingen aan. Kan hij daarover wat naders mededelen?De minister heeft een omvangrijk wetgevingsproject in gang gezet. Het
gaat om een viertal wetsontwerpen die op de een of andere wijze verband houden
met het bachelor/mastervoornemen, zo blijkt uit het verslag van het notaoverleg
met de Tweede Kamer op 19 maart jl. De VVD-fractie wenst de minister alle
succes toe bij de uitvoering van dat project en – zo mogelijk –
bij de implementatie daarvan.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter! Mijn inbreng betreft het primair onderwijs en het voortgezet
onderwijs. Om te beginnen, wil ik graag namens de VVD-fractie de bewindslieden
prijzen voor hun toewijding en zorg, betoond op alle niveaus van dit type
onderwijs. Er is duidelijk sprake van een groot aantal regels en veel gevestigde
belangen, wat het bepaald niet gemakkelijk maakt op dit terrein echt beleid
te voeren. Wij waarderen de inzet van de bewindslieden des temeer, omdat wij
beseffen hoe moeilijk het is om, net als geldt voor mammoettankers, de koers
van het onderwijs te verleggen. Naast onze waardering, hebben wij toch een
aantal opmerkingen en vragen, die vier punten betreffen.Ik wil allereerst enkele kanttekeningen maken bij de 190%-weging voor
leerlingen met een achterstand. Vervolgens wil ik ingaan op het onderwijs
in allochtone talen (OALT), en het NT 2 primair onderwijs. Daarna wil ik kort
ingaan op de problemen rond het studiehuis. Ten slotte wil ik – het
kan niet missen – net als vorig jaar bij de bespreking van de onderwijsbegroting
ingaan op de leraar.Wij hebben inmiddels uit allerlei rapporten begrepen, dat het bijna dubbele
bedrag dat door de overheid per leerling met achterstand wordt betaald eigenlijk
niet resulteert in een betere positie van de leerling op het moment dat hij
het basisonderwijs verlaat. Zijn startkwalificatie voor het voortgezet onderwijs
is daardoor natuurlijk in gevaar. Wij vragen ons af, of dit geld wel goed
besteed is. Wij willen ook graag weten om hoeveel geld het precies gaat, want
dat heb ik niet in de begroting kunnen vinden. Is het denkbaar om scholen die de bijna dubbele betaling per leerling
met achterstand niet goed uitbaten, daarvoor op de een of andere manier een
sanctie op te leggen? Dat klinkt streng, maar het hoeft misschien niet te
gebeuren, als wij zouden weten dat allerlei andere factoren van invloed zijn
op de successen van leerlingen op deze scholen. Ligt het niet voor de hand
dat de bewindslieden aangeven wat de factoren zijn die ertoe leiden dat deze
leerlingen absoluut niet beter presenteren, terwijl er een bijna dubbele onderwijsinspanning
voor hen wordt gepleegd? Mogen wij dat weten? Zijn die factoren voldoende
geanalyseerd? Als wij er dan achter zijn, is het dan niet belangrijk er een
signaal over af te geven en ons te bezinnen op wat er precies aan de hand
is? Wij vinden het een zeer ernstige zaak.Een ander somber geluid horen wij over het onderwijs in allochtone levende
talen. Gelukkig is dit onderwijs door toedoen van de VVD-fractie in de Tweede
Kamer eindelijk in de buitenschoolse tijd geplaatst. Het loopt nog steeds
beroerd. Er is weinig belangstelling van de kant van de leerlingen. De leraren
zijn niet gemotiveerd en zijn gefrustreerd doordat er zo weinig belangstelling
is. Misschien wel het allerergste is, dat de leraren bijna allemaal volledig
of ten dele onbevoegd zijn, terwijl bovendien weinigen behoorlijk Nederlands
spreken. Het komt de VVD-fractie voor, dat het absoluut niet acceptabel is
dat er in het primair onderwijs leraren optreden die de Nederlandse taak niet
of onvoldoende beheersen.Het OALT is dus zeer problematisch. Daarbij speelt uiteraard ook een rol
de discussie over de betekenis van dit onderwijs. Ik releveer nog even de
belangrijkste punten uit de discussie; sommige discussiepunten zijn van ideologische
aard en andere hebben te maken met wetenschappelijke theorievorming. Wat de
ideologie betreft, geldt voor sommigen dat het onderwijs in allochtone levende
talen een soort recht is van allochtone kinderen, die immers in de vakanties
met hun families in het land van herkomst moeten kunnen praten en in meer
brede zin, hun eigen cultuur zouden moeten kunnen behouden. Op zichzelf klinkt
dat aardig, maar of dat de hoogste prioriteit moet hebben, is een kwestie
van opvat ting, zeker indien men denkt in termen van verbetering
van de integratie van deze kinderen. Voor anderen geldt de theorie over de
taalvorming, waarbij wordt gesteld dat een kind dat de eigen eerste taal goed
beheerst daardoor beter een tweede, in casus het Nederlands, zal leren. De
juistheid van deze theorie wordt evenwel in de wetenschap sterk betwist. Het
is dan ook de vraag of aan deze theorie gehoor moet worden gegeven. Ook wordt
wel betoogd, dat er behoefte is aan echt tweetalige allochtonen, dit met oog
op het feit dat er in onze samenleving zoveel tolken nodig zijn. Dat is op
dit moment zeker het geval, maar dit onderwijs leidt zeker niet tot goed tweetalige
allochtonen. Het blijft plakken en lijmen met dit onderwijs. Dat wij dubbeltalige
allochtonen nodig hebben, rechtvaardigt niet de manier waarop het op het ogenblik
gaat en ook niet dat er 135 mln gulden per jaar aan wordt uitgegeven. De VVD-fractie
wil dan ook graag dat er een fundamentele beleidsverandering komt en dat dit
geld wel wordt besteed aan dezelfde groepen, maar dan gericht op het onderwijs,
gegeven in de Nederlandse taal door docenten die deze taal goed beheersen.Mij is dit weekend een brief over het NT2 primair onderwijs onder ogen
gekomen van een aantal scholen. Daarin werd gemeld – iets wat ik niet
wist, maar wat de bewindslieden ongetwijfeld wel weten – dat er een
wet in voorbereiding is over de taalondersteuning van buitenlandse kinderen
in de eerste vier jaren van de basisschool. Die regeling zou inhouden, dat
dit onderwijs gegeven zal moeten worden door tweetalige, dus buitenlandse
leerkrachten. Volgens de brief zijn zulke leraren er helemaal niet. Ook uit
de OALT-evaluatie hebben wij begrepen, dat zulke leraren er niet zijn. Dat
maakt het wrang dat er dan toch wordt gedacht aan het introduceren van zulke
leraren in het onderwijs. Ik stel nogmaals vast, dat er in het Nederlandse
basisonderwijs geen plaats is voor leraren die het Nederlands niet beheersen.
Graag wil ik van de bewindslieden weten of zij het met mij eens zijn.Wat dit onderwijs betreft, vraag ik mij af of er ooit voldoende onderzoek
is gedaan in een land als Israël, dat ook een veelsoortige, veeltalige
en veelvuldige immigratie kent en waar men zeer originele onderwijsmethoden
heeft ontwikkeld om grote groepen meertalige immigranten tegelijk het Nieuw-Hebreeuws
te leren. Ik kan mij haast niet voorstellen dat er geen onderzoek naar is
gedaan, maar wil toch de suggestie doen om daar opnieuw onderzoek naar te
doen, omdat men in Israël zeer ver is op dit gebied en het ook heel goed
schijnt te gaan.Ik ga nu in op het studiehuis, dat uiteraard een heel andere groep leerlingen
aangaat. Ook hierover is het verhaal relatief somber en ontmoedigend. Mij
is ter ore gekomen dat er vele goede scholen zijn waar 50% van de leerlingen
van de vijfde klas vwo, dus één jaar voor het eindexamen, wegens
volstrekt onvoldoende prestaties niet naar de zesde klas kan overgaan. De
reden hiervan is dat de minder goede kinderen niet voldoende capaciteiten
hebben om te kunnen omgaan met het heel ruime onderwijssysteem en behoefte
hebben aan meer klassikale instructie. Dit klinkt dramatisch, maar dergelijke
dramatische verhalen komen van vele kanten en ook uit het havo. Had dit kunnen
worden voorkomen? Is er niet te weinig gedaan aan het op voorhand bijscholen
van de leraren die in het studiehuis moeten functioneren? Misschien nog belangrijker
is de vraag of wij onze leerlingen in het voortgezet onderwijs en met name
in de bovenbouw niet veel te hoog aanslaan en confronteren met een systeem
waartegen zij eigenlijk niet opgewassen zijn. De bovenbouw van het voortgezet
onderwijs kan toch niet als een soort zeef gaan dienen om alle leerlingen
uit te selecteren die niet aan die enorm hoge eisen voldoen. Dat kan toch
niet de bedoeling zijn. Graag hoort de VVD-fractie de mening van de bewindslieden
hierover.Het wordt saai, maar ik kan niet nalaten toch nog even terug te komen
op de leraar en het tekort aan leraren. De VVD-fractie heeft daarover een
aantal concrete vragen. Is het tekort nog steeds zo nijpend, en zijn er bijzondere
knelpunten aan te geven, waarop specifiek beleid kan worden gericht? Zijn
de bewindslieden van mening dat geld het grootste probleem is? Wij hebben
er veel waardering voor, dat zij aan het geldtekort iets doen. Zijn er geen
andere factoren die de werkelijke oorzaak van het lerarentekort vormen? Als
dat zo is, wat stellen de bewindslieden zich dan voor om daaraan te doen?
Wat gebeurt er als de zij-instroom tegenvalt? Dat is kennelijk het geval.
Zijn er plannen om het lerarentekort dan op een andere manier aan te pakken?Wat de mogelijke neergang van het prestige van de leraar betreft, werp
ik de vraag op of de keuze van de lerarenopleidingen om niet zozeer de vakkennis
van de leraar te bevorderen als wel zijn onderwijskundige kwaliteit, niet
kan hebben bijdragen tot de vermindering van het prestige van de leraar. Een
leraar Frans bijvoorbeeld is nu niet meer iemand die goed Frans spreekt, maar
iemand die wat (waarschijnlijk best veel) van onderwijskunde afweet. Waarschijnlijk
ontleende de leraar vroeger zijn prestige juist aan het feit dat hij een goed
chemicus, classicus of wat dan ook was. Is dat niet ook een zaak waarop wij
moeten letten als wij denken over de positie van de leraar?Wij hebben vele vragen aan de bewindslieden gesteld en wachten met spanning
hun beantwoording af.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik wil mevrouw Dupuis enkele vragen stellen, zodat
de beantwoording door de bewindslieden misschien nog wat helderder kan zijn.
Maar vooraf het volgende:Ik heb destijds een zeer goede ervaring opgedaan met uitstekende Engelse
les van een Engelse lerares die tegelijkertijd ook goed was in de Nederlandse
taal. Zij heeft mij nogal wat inzicht kunnen geven in de Engelse taal en de
consequenties daarvan voor het Nederlands, ook al sprak zij niet goed Nederlands.
Zo is dus alles betrekkelijk.Mevrouw Dupuis (VVD):Dat pleit voor de capaciteiten van mevrouw Van den Hul, mijnheer de voorzitter.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Het is waar dat de leerling het ook zelf moet doen en daarmee zullen wij
ook in alle opzichten rekening moeten houden.U zegt ontmoedigende berichten te hebben gehoord over het studiehuis.
Ik zie ook scholen waar de resultaten ontmoedigend zijn. Men is daar nog niet
goed ingespeeld op al datgene wat in korte tijd is ingevoerd. Het is bekend
dat de invoering in een te korte periode is gebeurd. Maar ik loop ook op veel scholen rond waar wel positieve resultaten worden geboekt. Ik voel
mij wat dat betreft gesterkt door het inspectieverslag. Ik vraag u dat nog
eens na te lezen. Na dat alles is voor mij de belangrijkste vraag hoe wij
naar de toekomst kijken. Vragen wij de bewindslieden dit met regelgeving weer
op te lossen? Of is het echte punt: te weinig tijd en nog onvoldoende ingespeeld
kunnen zijn op de leermiddelen? U herkent mijn tekst. Ik kom dan op een aantal
punten die ik juist van een sterke overheid verwacht qua infrastructuur, maar
ook vraag ik tijd van het professionele veld om erop in te spelen en het waar
te maken.De voorzitter:Ik wilde al zeggen: u bent niet meer aan het interrumperen.Mevrouw Dupuis (VVD):Natuurlijk gaat het soms ook goed, maar in een goede Haagse school als
Haganum, een school met een grote reputatie, redt 50% van de leerlingen in
de vijfde klas vwo het niet om over te gaan naar de zesde. Natuurlijk moeten
in het onderwijs dingen naar de toekomst worden uitgewerkt, maar het lijkt
mij niet gewenst om dat te doen over de ruggen van de leerlingen en misschien
ook van de leraren. Misschien moeten er heel snel bijscholingscursussen voor
leraren worden gegeven. Misschien moet er veel meer extra onderwijs worden
gegeven aan leerlingen die het niet redden. Het is echt een zeer zorgelijke
aangelegenheid. Het is waar dat deze bewindslieden niet verantwoordelijk zijn
voor de bijzonder snelle invoering van het studiehuis, maar het is wel een
punt dat nu voorligt en waar bepaald iets aan zal moeten worden gedaan.De heer De Jager (VVD):Voorzitter! Namens de VVD-fractie zal ik het hebben over het beroepsonderwijs
en met name het mbo. Zoals u zult begrijpen, is daarbij het eerste probleem
dat komt bovendrijven het docententekort. Het probleem bij de docenten voor
de beroepsgerichte vakken is anders dan bij het algemeen onderwijs. Ook in
het beroepenveld is een tekort aan arbeidskrachten, dus hier is sprake van
een concurrentieprobleem. In het bedrijfsleven is een tekort aan goede vaklieden
en dus een groot belang bij de uitstroom van goede leerlingen uit zowel het
vmbo als het mbo en leerlingstelsel, nu het beroepsbegeleidend onderwijs genoemd.
Het bedrijfsleven heeft er dus zeer veel belang bij dat deze vorm van onderwijs
kwaliteit aflevert.Met dit bedrijfsleven moeten dus tussen individuele scholen en dat bedrijfsleven
in de regio goede afspraken te maken zijn over het inzetten van mensen uit
het bedrijfsleven in de school, uiteraard voor de beroepsgerichte vakken.
Dit kan in allerlei vormen gestalte krijgen: voor langere tijd uitlenen van
personeel, als gastdocent mogelijkheden creëren en een soort tussenvorm,
waarbij meerdere mensen uit het bedrijfsleven een hoeveelheid kennis, een
bepaald programma, voor hun rekening nemen. Uiteraard moet de school deze
inzet kunnen betalen en dat moeten wij niet met te veel bureaucratie omgeven.
Wanneer scholen dat niet kunnen betalen moet dat mogelijk gemaakt worden.
Meer flexibiliteit binnen het onderwijs moet ervoor zorgen dat er meer ondersteunende
functies binnen het onderwijs mogelijk worden gemaakt, zoals systeembeheerders,
assistent-docenten, counseling en dergelijke.Voor de korte termijn moeten we zoeken naar oplossingen die direct resultaat
opleveren, maar voor de langere termijn is er meer nodig. De status van docent
is niet goed, dat heeft vele oorzaken die niet van de laatste jaren zijn.
Er moeten weer meer leerlingen kiezen voor het beroep van docent. De komende
tien jaar zal binnen het beroepsonderwijs meer dan 50% van de zittende docenten
met pensioen gaan. Voor scholen met meer dan 1500 docenten is dat geen geringe
opgave.We zullen meer geld beschikbaar moeten krijgen voor het optrekken van
de salarisschalen aan de onderkant zodat eerder het maximum bereikt wordt.
De werkbelasting moet terug en juist in een tijd dat er een tekort is aan
docenten is dat een probleem. De werkbelasting is echt te hoog. Verplichte
scholing voor zittende docenten is noodzakelijk. Wanneer docenten hun bekwaamheid
weer duidelijk kunnen etaleren, zal de waardering weer stijgen. Het aanzien
van het vmbo als onderwijssoort is niet hoog. Door steeds de naam aan te passen –
van ambachtsschool via lagere technische school, lager beroepsonderwijs, voorbereidend
beroepsonderwijs naar voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs – zal
men niet bereiken dat het aanzien stijgt. Door steeds de inhoud aan te passen
aan de heersende opvatting dat algemeen onderwijs zo lang mogelijk moet worden
volgehouden, gaat men voorbij aan wat leerlingen willen leren. Leerlingen
keren zich af van onderwijs dat ze niet aanspreekt. Er worden vooral te weinig
gevarieerde onderwijsvormen aangeboden. We moeten het leuk maken, ook voor
de leerlingen.Ook na afsluiting van het vmbo zijn er leerlingen die via een duale weg
verder kunnen en willen. Zij moeten dan een basis hebben gelegd voor een beroep
dat ze willen uitoefenen en daarin moeten ze zich op school hebben kunnen
bekwamen. Het aanzien van het vmbo zal meer stijgen indien de leerlingen met
plezier deze vorm van onderwijs volgen dan wanneer ze steeds maar weer les
krijgen in vakken waar ze van balen, waardoor ze tijdens de rit zullen afhaken.
Hiervoor zijn minder regels voor deze schoolsoort noodzakelijk en meer gevarieerde
onderwijsvormen.Het vmbo is niet zelden ook nog slecht gehuisvest en gebouwen worden vanwege
geldgebrek vaak niet netjes onderhouden. Er moet meer vrijheid voor scholen
komen om programma's beter af te stemmen op de leerlingen en hun mogelijkheden.
Daarbij moet uiteraard wel maximale aandacht bestaan voor Nederlands en rekenen.Te veel leerlingen verlaten vroegtijdig het onderwijs; het begint vaak
met verzuim en daarna zie je ze niet meer. Door onderwijs op maat aan te bieden
voor deze groep zal de uitval zich meer beperken. Er zijn wel aangepaste programma's
nadat men is uitgevallen, maar onvoldoende om te voorkomen dat men uitvalt.Verder wil ik, met enige bescheidenheid, spreken over normen en waarden.
Op zijn zachtst zouden we kunnen zeggen: de jeugd is vrij direct naar gezagsdragers.
Daarbij wordt zeker onder de groep leerlingen van het vmbo een taal gebruikt
die niet voor iedereen acceptabel is. Ook de houding is niet altijd correct.
Door het gebrek aan normen en waarden wordt het voor docenten steeds moeilijker
om bij deze grote groepen leerlingen de normen en waarden te verduidelijken.
De klassen in het vmbo zijn vaak te groot. Vooral voor deze groep jongeren,
die veel aandacht vragen, daar zelfs om schreeuwen, vormt het een onmogelijke
opgave om daarin tot hun recht te komen. Dat docenten hun baan opgeven en
dit mooie beroep de rug toekeren, is dan ook niet geheel onbegrijpelijk.Ik vraag de minister hoeveel docenten er in een soort wachtgeldregeling
zitten. Enige jaren geleden gaf het ministerie van OCW daar 1 mld gulden aan
uit. Hoeveel is dit nu? Zijn deze mensen niet op andere functies binnen het
onderwijs inzetbaar? Vroeger hadden we namelijk alleen maar een docent, maar
nu zijn er veel meer functies. Zou daar niet eens naar kunnen worden gekeken?Verder nog enkele woorden over de volwasseneneducatie. De BVE- scholen
lopen grote risico's door de publieke financiering van de volwasseneneducatie.
Scholen moeten onderhandelen met gemeenten om onderwijs te kunnen aanbieden
en hebben vaak een vast lerarenbestand dat moet worden betaald. Bij te weinig
aanbod moet feitelijk de beroepscomponent, het mbo, betalen voor de volwasseneneducatie.Ook de doelstelling van het BVE is mislukt: er is nauwelijks doorstroming
van de volwasseneneducatie naar het beroepsonderwijs. Men zou moeten bezien
of binnen de huidige structuur – veelal stichtingen – andere organisatievormen
mogelijk zijn waardoor de volwasseneneducatie haar problemen niet kan afwentelen
op het mbo.Binnen het mbo zijn er nog vele andere zaken die aandacht verdienen. Zo
snel mogelijk dient de 1000-urennorm te worden ingevoerd; en wel zo dat daarvan
zoveel mogelijk uren binnen de schoolorganisatie vallen zodat ook de school
de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van het onderwijs aankan. Hiervoor
moet dan wel de bekostiging worden aangepast!We zullen nog meer dan tot nu toe regionale samenwerking met het bedrijfsleven
moeten nastreven, en dan vooral met het MKB. Het steeds opnieuw proberen om
technocentra van de grond te krijgen, lijkt mij niet meer van deze tijd. Laten
we gebruik maken van de bestaande infrastructuur, ook die binnen het bedrijfsleven.
De examens van het mbo zijn absoluut van te laag niveau. Dat is al meer dan
tien jaar het geval. We zullen toch op een andere manier, met onder meer de
inschakeling van externen uit het bedrijfsleven, moeten bezien hoe we de kwaliteit
op een goed niveau kunnen krijgen en houden. Zo kan het niet langer. Gaarne
hoor ik hierop een reactie van de minister.De ICT-ontwikkelingen dienen gelijke tred te houden met de opnamecapaciteit
van het onderwijs. Dus: docenten op tijd bijscholen. Het steeds maar weer
geld aan scholen beschikbaar stellen voor computers moet worden bezien. De
afschrijftijd van computers wordt steeds korter, de prijs wordt steeds lager.
Mogelijk kunnen we in navolging van het boekenpakket de leerlingen laptops
laten aanschaffen. In het begin zal daarbij een bijdrage van de overheid via
de school nodig zijn. Het voordeel daarvan is dat steeds de nieuwste versie
wordt gebruikt en de school niet met een groot afschrijfprobleem wordt opgezadeld.
Veelal hebben de leerlingen zelf reeds een laptop in bezit. Ook thuiswerken
voor school wordt met deze laptop mogelijk. Uiteraard zal de school voor specifieke
toepassingsmogelijkheden zelf ook over computers moeten kunnen beschikken.Voorzitter! Ik wil nog een paar opmerkingen maken over een brief die de
minister van OCW het licht heeft doen zien, namelijk "Onderwijs in stelling":
Kracht en creativiteit voor de kennissamenleving. In de inleiding staat in
de kantlijn: "Goed onderwijs doet recht aan verschillen". Op bladzijde 6 staat
in de kantlijn: "Goed onderwijs vergt professioneel onderwijspersoneel". Hier
gaat het over onderwijs op maat en over het op peil houden van professionaliteit
en wordt ook gesteld dat het onderwijs een werkgever is die zowel aantrekkelijk
moet zijn voor mensen binnen als buiten het onderwijs, met de arbeidsvoorwaarden
die daarbij horen. Ook op bladzijde 6 in de kantlijn staat: "Goed onderwijs
vergt sterke instellingen": leerlingen en hun ouders, studenten, leerkrachten,
bedrijven en andere organisaties in de maatschappelijke omgeving moeten onderwijsinstellingen
kunnen aanspreken op de kwaliteit van het onderwijs dat zij leveren. Toch
is mijn vraag: waar zijn de directieleden en het bestuur? Op bladzijde 7 staat
in de kantlijn: "Goed onderwijs vergt een actieve en terughoudende overheid".
Op bladzijde 8 staat vervolgens: "Goed onderwijs vergt investeringen en privaat
geld als aanvulling op publieke middelen".De inleiding van deze brief geeft in het kort aan wat er op een hoog abstractieniveau
moet gebeuren. Het is jammer dat men geen aparte aandacht heeft besteed aan
de schoolleiders, die een niet onbelangrijke rol vervullen bij vernieuwingen
van het onderwijs. Ook hierover zou veel kunnen worden gezegd. Bij docenten
wordt het wel genoemd: een verdere professionalisering door meer aanbod van
opleidingen, visieontwikkeling, of verantwoordelijkheden. Ook een meer expliciet
beroep op de belangrijke positie van besturen van scholen zou meer aandacht
kunnen krijgen. Er wordt wel gesproken over sterke instellingen en dergelijke,
maar het is beter de verantwoordelijke functionarissen te noemen. Goed onderwijs
heeft ruimte nodig; dit wordt in hoofdstuk 6 nog eens beschreven. In dit hoofdstuk
komt echter te weinig tot uitdrukking dat de overheid alleen die regels moet
stellen die voor die ruimte nodig zijn. Ook wordt weinig gezegd over welke
financiering zij daarbij adequaat acht. Voor onze fractie is deze brief een
duidelijke verbetering van de visie op onderwijs voor de komende jaren. Ook
wij zijn er dus positief over. Maar het gaat om het realiseren van die verbetering
en daarbij willen wij de minister onze gemaakte opmerkingen niet onthouden.Na het afsluiten van dit verhaal kwam eind vorige week het jaarlijkse
onderwijsverslag van de onderwijsinspectie in de openbaarheid. Het mbo kwam
daarin nogal negatief naar voren. De kop in de Volkskrant gaf daar duidelijk
uitdrukking aan: "Kwaliteit mbo slecht, inspectie eist ingreep". En NRC Handelsblad
van vrijdag: "Inspectie: één op de twintig scholen te zwak".Helaas bevestigt dit ons verhaal. Maatregelen komen veel te laat. Wat
gaat de minister doen met de opmerking van de inspectie dat de minister moet
ingrijpen in het middelbaar beroepsonderwijs? Ook de bezorgdheid van de inspectie
over het lerarentekort is duidelijk: er moet snel iets gebeuren. De bezorgdheid
van onze fractie over de kwaliteit van het beroepsonderwijs is zeer groot
en wij beseffen dat een en ander enorme gevolgen kan hebben voor de
economie van ons land. Graag vernemen wij van de minister hoe hij denkt deze
negatieve effecten snel om te kunnen buigen. Met belangstelling wachten wij
zijn reactie af.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Investeren in onderwijs is investeren in de toekomst! Dat
er substantieel veel meer geld moet worden geïnvesteerd in onderwijs,
daarvan is inmiddels heel Nederland overtuigd, inclusief de fractie van GroenLinks.
Internationale vergelijkingen spreken duidelijke taal over het investeringsniveau
waartoe Nederland is afgezakt. De Nederlandse overheid gaf in 1975 nog 8%
van het Bruto binnenlands product (BBP) uit aan onderwijs. In 2000 was dat
4,9% en naar verwachting zal dat in de komende jaren nog verder zakken. Meer
geld dus: voor het opheffen van het lerarentekort, voor vermindering van de
werkdruk, voor hogere salarissen, voor betere huisvesting, voor veiligere
scholen en voor beter onderhoud en schoonhouden van de scholen. De minister
heeft al meer geld voor onderwijs geclaimd. Eerst circuleerden bedragen van
4 mld gulden, nu hoor ik dat de minister 10 mld gulden wil. Denkt de minister
daarop een reële kans te hebben? Als dat dreigt te mislukken, zijn de
minister en de staatssecretaris dan bereid tot het loslaten van de Zalmnorm?Meer geld is essentieel, maar niet voldoende. De vraag moet worden beantwoord
hoe onderwijs moet worden georganiseerd en waar onderwijs moet worden aangeboden
om elke leerling op maat optimale mogelijkheden te kunnen bieden. Lange tijd
vond leren uitsluitend plaats in onderwijsinstellingen, in scholen. De laatste
tijd begint de gedachte weer veld te winnen dat leren geen geïsoleerde
activiteit is. De brede school is daar onder andere een uiting van, maar het
stopt niet bij de brede school. Leren gebeurt in wederzijdse beïnvloeding,
in een bevruchting tussen school en maatschappij, dus ook tussen beroepsonderwijs
en bedrijfsleven.Ter voorbereiding van dit debat heb ik mij verdiept in stukken over vernieuwingen
in het onderwijs en daarbij gebruikgemaakt van zowel oude als nieuwe communicatiemethoden.
Bovendien heb ik bijeenkomsten over onderwijs en over de toekomst ervan bijgewoond,
scholen bezocht en gesprekken gevoerd met mensen uit het onderwijsveld, bestuurders,
managers, docenten, leerlingen en ouders. Tijdens mijn rondgang kwam ik positieve
en negatieve zaken tegen. Positief was het contact met onderwijsmensen die
het onderwijs met hart en ziel zijn toegedaan, die bevrediging vinden in hun
bijdrage aan vorming en opleiding van jeugdigen.Negatief was het feit dat docenten bij bosjes afhaken. Bij de invoering
van de tweede fase en eigenlijk bij alle onderwijsvernieuwingen van de laatste
decennia in het voortgezet onderwijs en de BVE is nogal eens de indruk gewekt
dat de docenten het tot nu toe vooral verkeerd hebben gedaan. Zij voelen zich
in een strak keurslijf van exameneisen en roostering geperst en er is weinig
ruimte voor eigen inbreng. Zij voelen zich opgejaagd en onvoldoende gewaardeerd
in hun professionaliteit. Bevrediging in het werk is op die manier voor hen
ver te zoeken: zij haken af, en dat zijn niet alleen oudere docenten.Hartverwarmend was wel weer een presentatie over "verhalend ontwerpen",
uitgevoerd door leerlingen van groep 7 samen met een enthousiaste, bevlogen
docent, die de kans kreeg voor deze vorm van onderwijs op een traditionele
school in het oosten van het land. Ik ben er eens temeer door overtuigd dat
de verhaalvorm onmisbaar is voor de communicatie tussen docent en leerlingen
en dat deze onderwijsvorm bruikbaar en toepasbaar is op alle niveaus in het
onderwijs. Zijn de bewindslieden daar ook van overtuigd? En zo ja, zijn zij
dan bereid om deze onderwijsvorm te stimuleren, evenals andere vormen van
onderwijs waarin leerling en docent zelf sturing aan hun leren kunnen geven?
Zijn zij bereid om eventuele belemmeringen uit de weg te ruimen? In verband
met belemmeringen heb ik overigens een vraag aan de bewindslieden over de
onderwijsinspectie. De inspectie hanteert het roemruchte "vinkenlijstje" van
de standaardonderwijsmethode. Door beoordeling aan de hand van de standaardmethode
wordt onderwijsvernieuwing afgestraft in plaats van gestimuleerd. Zou de inspectie
bij hun beoordelingen niet veel meer oog moeten hebben voor onderwijsvernieuwing?
Ik ben benieuwd naar de reactie van de bewindslieden hierop."Onderwijs in stelling" heb ik met interesse en waardering gelezen, maar
tijdens mijn contacten met het veld ben ik weer eens met mijn neus gedrukt
op de feitelijke situatie. Ik zal beginnen met het vmbo: het onderwijs voor
meer dan 60% van de leerlingen na het basisonderwijs. In het vmbo heerst grote
zorg over de positie van de leerlingen in de basisberoepsgerichte leerweg
en over de toekomst van de basisberoepsgerichte leerweg zelf; zorg over het
feit dat landelijk vastgestelde examens geen maatwerk kunnen leveren, wat
juist voor deze leerlingen zo belangrijk is. Het gevolg hiervan is dat veel
leerlingen of die examens niet zullen halen, of van tevoren afhaken. GroenLinks
stelt voor om, waar nodig, voor leerlingen in de basisberoepsgerichte leerweg
ontheffing te verlenen van het centrale examen. Binnen de grote steden zouden
samenwerkingsverbanden van scholen zelf exameneisen kunnen opstellen die beter
aansluiten bij de belevingswereld van de betrokken leerlingen, uiteraard met
handhaving van kwaliteit. Onderwijs op maat dus. Graag een reactie van de
bewindslieden op dit voorstel.Ik kwam het praktijkprobleem tegen dat het voor leerlingen in het vmbo
veel beter is om met docenten te werken die lesgeven in meer verwante vakken.
De docent heeft wel de bekwaamheden voor de verwante vakken, maar vaak alleen
de formele bevoegdheid voor een van de vakken. Dat mag niet, want het gaat
in tegen de regels. Als er op dit moment geen structurele oplossing is, pleit
GroenLinks ervoor om, waar nodig, ontheffing te verlenen voor docenten in
het vmbo, waardoor doeltreffender les kan worden gegeven aan deze toch al
zo kwetsbare leerlingen. En ik ontdekte, last but not least, dat van alle
gelden die beschikbaar zijn vanuit het grotestedenbeleid geen cent gaat naar
het BVE-veld. Aansluitend kwam ik tot de ontdekking dat het vak Nederlands
niet als zelfstandig vak voorkomt in de eindtermen voor niveau 1 van het mbo,
de assistentenopleiding. De eindtermen zijn afhankelijk van de branche waarin
wordt opgeleid – ik heb mij laten vertellen dat dit er 47 zijn – maar Nederlands wordt in de eindtermen niet als vak genoemd. Daardoor
wordt het vaak ook niet meer als vak aangeboden. Ik zal een voorbeeld geven.
In de assistentenopleiding voor elektrotechniek is in de eindtermen de eis
opgenomen "mondelinge en schriftelijke sollicitatie voorbereiden en uitvoeren".
Met deze kwalificatiestructuur is nu twee jaar ervaring opgedaan. En het resultaat –
ik doel hierbij vooral op de beheersing van het Nederlands in woord en geschrift –
is ronduit slecht. Ik kan mij niet voorstellen dat de minister tevreden is
met deze situatie. Goede beheersing van het Nederlands is een absolute voorwaarde
voor een toekomstperspectief, voor carrièremogelijkheden van deze,
voor het merendeel allochtone, leerlingen. De kwalificatiestructuur met eindtermen
wordt vastgesteld door de minister. GroenLinks doet een dringend beroep op
de minister om die fout te herstellen en Nederlands weer als zelfstandig en
verplicht vak op te nemen in de eindtermen van de assistentenopleiding.In het voortgezet onderwijs stuitte ik op de bekende problemen met het
werken in de tweede fase: docenten zijn onvoldoende voorbereid, het lesmateriaal
voldoet niet en leerlingen zijn niet voorbereid op de eisen waaraan ze moeten
voldoen, zoals het plannen van hun eigen leerproces; dat hebben ze namelijk
nooit geleerd en het gaat dan ook in veel gevallen fout. Waarom wordt de bevordering
van de zelfstandigheid van leerlingen niet al vanaf het eerste jaar in het
onderwijsprogramma ingepast, zodat ze beter zijn voorbereid op de tweede fase.
Het merkwaardige feit doet zich nu immers voor dat veel leerlingen in het
eerste jaar van het voortgezet onderwijs doeltreffend worden afgeholpen van
de zelfstandigheid die ze op de basisschool hebben opgedaan en die ze weer
hard nodig zullen hebben in de tweede fase. Graag hoor ik een reactie van
de staatssecretaris.Mij heeft vooral getroffen de grote afstand tussen "Onderwijs in stelling"
en de situatie in het onderwijsveld, op de werkvloer zogezegd. Ik heb ze ervaren
als twee gescheiden werelden, met nauwelijks raakvlakken. Ik wil dit beleidsdebat
gebruiken om met de bewindslieden van gedachten te wisselen over de vraag
hoe deze afstand heeft kunnen ontstaan en over de manieren waarop deze afstand
zo snel mogelijk kan worden overbrugd. In "Onderwijs in stelling" wordt een
visie op onderwijs gepropageerd met meer ruimte voor alle onderwijsdeelnemers,
waardoor onderwijs op maat kan worden geleverd en een beleid wordt geformuleerd
vanuit het perspectief van de school – een visie die door mijn fractie
wordt onderschreven. De praktijk laat echter een onderwijssysteem zien dat
is beklemd door een rigide instrumentarium van bekostiging, met zoveel voorschriften
en regelgeving dat het is dichtgetimmerd en men nauwelijks kan ademhalen,
laat staan onderwijs op maat kan leveren. Dat is absurd; pas als de landelijke
overheid een beleid op maat levert, kan ook het onderwijsveld onderwijs op
maat leveren. Papier is geduldig, maar woorden alleen zijn niet voldoende:
die moeten in de praktijk worden waargemaakt. Als onderwijs op maat de doelstelling
is, met kwaliteitsbewaking als vereiste, dan is differentiatie de enige mogelijke
oplossing: differentiatie, zowel onderwijsinhoudelijk als financieel, naar
onderwijssoort, naar regio en naar functie. Het door GroenLinks gepropageerde
vouchersysteem zou daarbij uitstekend passen. Ik meen dat de bewindslieden
ook tot de ontdekking zijn gekomen dat differentiatie moet. Maar wat gaan
ze concreet doen om die in te voeren?Dat het onderwijs zich in zo'n moeilijke positie bevindt, ligt behalve
aan een volstrekt onvoldoende financiering en een benauwende regelgeving,
ook aan het feit dat we ons bevinden in een overgangsfase tussen twee paradigma's:
het paradigma van de industriële samenleving en dat van de informatiesamenleving.
Het onderwijs staat in een spagaat: met het ene been in de industriële
maatschappij, met het andere in de informatiesamenleving. Die twee wijken
steeds verder uiteen. In de industriële samenleving staat het product
centraal. In die samenleving wordt een product gemaakt, dat via de markt aan
de klant wordt verkocht. De organisatievolgorde is: product, markt, consument/afnemer/klant.
In de industriële samenleving is ook het onderwijs georganiseerd als
een productieproces. Het onderwijs is gescheiden van de samenleving. Vakken
binnen de scholen zijn van elkaar gescheiden en docenten zijn gescheiden van
studenten. In de informatiesamenleving, een kenniseconomie, staat het flexibele
productieproces centraal. De klant is geen afnemer meer, maar de klant wordt
opdrachtgever, is partner geworden. De school maakt onderdeel uit van de maatschappij.
De school is het kenniscentrum van de omgeving, de school moet ook letterlijk
middenin het centrum staan, naar buiten gericht en iedereen opnemend. De school
is onderdeel van een maatschappelijke keten. In zo'n informatiesamenleving
is een ander concept van opleiden nodig, maar onze samenleving durft de consequenties
van een veranderend paradigma nog niet door te voeren in de organisatie van
het onderwijs. Onderwijsinstellingen fungeren nog te veel als leerfabrieken.
Voor de duidelijkheid chargeer ik. Als we naar de jeugd kijken, dan ontkomen
we er niet aan om te erkennen dat we in een ander paradigma zijn terechtgekomen.
De jeugd leeft in een netwerksamenleving en switcht van de ene cultuur naar
de andere. De jeugd leeft in een "zapcultuur" en haalt haar informatie overal
vandaan.Er zijn veel onderwijsvernieuwingen ingevoerd. Die gingen met spanning
en pijn gepaard. Dat vernieuwing zo moeizaam van de grond komt, komt echter
niet uit de lucht vallen. Voor de begeleiding van de invoering, zeker voor
de scholing van docenten, werden te weinig tijd en te weinig geld uitgetrokken.
Omdat de docenten niet goed waren voorbereid, zijn de leerlingen dat logischerwijs
ook niet. Bovendien voelde het werkveld zich overvallen door de vernieuwingen
en is de werkvloer te weinig betrokken bij de totstandkoming van nieuwe onderwijsconcepten.
Wat kennelijk niet goed is doordacht of misschien niet goed is overgebracht,
is dat de docent hard nodig is en blijft om aan leerlingen de grote lijnen
te schetsen, het kader van het betreffende vak, én om leerlingen liefde
voor het vak bij te brengen. De computer en internet zijn nuttige instrumenten
om meer gedetailleerde kennis te vergaren. ICT is geen doel, maar middel;
niet meer en niet minder. De docent blijft onmisbaar, maar zijn rol verandert.Experimenten in Israël over het effect van het gebruik van de computer
op de onderwijsprestaties zijn interessant, maar ook onthul lend.
Het gebruik van de computer en internet bleek geen positieve effecten op de
onderwijsprestaties op te leveren. Er was zelfs een negatief effect op de
rekenvaardigheid te constateren. Wat ook niet onderkend lijkt, is het volgende:
al voer je nog zoveel, op zich goede, vernieuwingen in het onderwijs in, die
verbeteringen hebben geen kans van slagen als niet ook de organisatiestructuur
wordt aangepast. De al bijna een eeuw oude hiërarchisch opgebouwde organisatiestructuur
van het onderwijs is niet meegegroeid. Zijn de bewindslieden tot diezelfde
conclusie gekomen? Wordt het niet tijd dat niet alleen de inhoud, maar ook
de organisatie van het onderwijs wordt aangepast aan de veranderde samenleving,
aan de informatiesamenleving, een samenleving waarin sprake is van een leven
lang leren? Het is duidelijk dat dit niet een nog verdere verschraling van
het onderwijs mag betekenen. Ik pleit ook niet voor vrijblijvendheid, maar
wel voor een grotere vrijheid om het onderwijs in te richten: meer vrijheid
voor alle onderwijsdeelnemers.Grotere vrijheid gaat gepaard met een grotere verantwoordelijkheid van
zowel leerlingen als leraren. In het onderwijsproces dat mijn fractie voor
ogen staat, is ook de docent een lerende. Want als een docent niet een lerende
is, kan hij/zij een student niet leren een lerende te worden. En dat moet
worden doorgetrokken. Als een schoolleider niet een lerende is, kan ook een
docent nooit een lerende worden. Opleidingen moeten worden gebaseerd op een
concept van educatief partnership, vraaggestuurd en competentiegericht. Dat
vergt fikse veranderingen in de onderwijsorganisatie. Denken de bewindslieden
in dezelfde richting en kunnen zij aangeven of bestaande regelgeving dergelijke
ontwikkelingen in de weg staat?Het onderwijs moet, anders dan tot nu toe, voorbereiden op een leven lang
leren in een professionele beroepsrol. Vertaald naar opleidingen wil dat zeggen
dat de opleiding moet worden gezien als oefenterrein voor de beroepsrol. Sinds
1997 wordt er al geëxperimenteerd in de lerarenopleiding. Het Educatief
Partnership (EPS), een vraaggestuurde en competentiegerichte opleiding voor
tweede- en eerstegraads lerarenopleidingen, geeft vanaf januari 2000 sturing
aan deze experimenten. Wat nu nog op kleine schaal wordt toegepast, zal met
ingang van het volgende studiejaar worden opgeschaald. Een groot voordeel
van EPS is dat vanaf de start gekozen is deze onderwijsvernieuwing samen met
de scholen voor vo en instellingen voor BVE vorm te geven. De school wordt
daadwerkelijk medeopleider in de zin zoals in Maatwerk 2 wordt aangegeven.
Daarnaast is er daadwerkelijke samenwerking tussen verschillende hbo-instellingen.Centraal staat dat meer verantwoordelijkheid bij de studenten wordt gelegd.
Als studenten werkelijke verantwoordelijkheid krijgen voor hun eigen opleiding
en hun eigen vorming nemen de meesten die wel degelijk.Het sleutelwoord van opleidingen van de toekomst is integreren. De school
integreert in de omgeving, vakken integreren en docent en student integreren.
Onderwijs wordt een kwestie van wederzijds assessment.De vraag komt op – ik ben daar zelf ook nog niet uit – of
bij een dergelijke opleiding ook een ander toetssysteem hoort. Zou het kunnen
zijn dat er niet meer moet worden getoetst of het aanbod goed is overgekomen,
of de leerstof is blijven hangen, maar dat de student moet kunnen aantonen
met behulp van een portfolio welke groei hij/zij in de opleiding heeft doorgemaakt,
of hij/zij de benodigde bagage heeft verkregen om de volgende fase van het
onderwijs te volgen? Je kunt dan spreken van een toegangsassessment, zowel
gericht op vaardigheden als op cognitieve kennis. De beoordelaars daarvan
zouden uit de volgende fase moeten komen. Er is dan iedere keer sprake van
een sollicitatie naar de volgende fase van het onderwijs. Hoe staan de bewindslieden
tegenover een dergelijke manier van toetsen? Is daar al onderzoek naar gedaan?
Zo ja, ook naar de mogelijkheid om eventueel bestaande belemmerende regels
uit de weg te ruimen?Samenwerking tussen opleidingsscholen en de onderwijsinstellingen waarvoor
de studenten worden opgeleid wordt anders. Het duaal leren wordt verder ingevuld,
veel verder dan de tot nu gebruikelijke stages. Studenten vullen voor een
deel hun opleiding in op de school waarvoor ze worden opgeleid: pabo-studenten
op de basisschool en studenten van de lerarenopleiding op de scholen voor
voortgezet onderwijs en in het BVE-veld. Dat is een pure win-winsituatie.
Het vormt tevens een bijdrage aan de oplossing van het docententekort. Bovendien
past het ook prima in de functiedifferentiatie waar we zo broodnodig naartoe
moeten.Docenten van de scholen voor basis en voortgezet onderwijs moeten dan
voor een deel van hun tijd worden vrijgesteld om deze studenten te begeleiden.
Daarvoor moeten ze apart worden opgeleid. Door het instellen van dergelijke
opleidingsdocenten komt er een carrièreperspectief voor docenten die
geen managementfunctie ambiëren, maar wel willen doorstromen. Tussen
beroepsonderwijs en bedrijfsleven moet ook een grotere uitwisseling tot stand
komen, vice versa. Dat zou een echte invulling betekenen van duaal leren.Voorzitter! Ik vraag ook van de bewindslieden aandacht voor de zij-instroom
van docenten. Dat deze inzet van docenten zo langzaam op gang komt, is voor
een groot deel te wijten aan het feit dat de minister voor een dubbeltje op
de eerste rang wil zitten. Zij-instromers met een grote diversiteit aan opleidingen,
vragen om maatwerk. Dat vergt een begeleiding van 1 op 1. Dat moet fatsoenlijk
gefinancierd worden. De facilitering en de financiering door de overheid zijn
onvoldoende en moeten beslist beter, willen wij resultaat bereiken. Graag
krijg ik hierop een reactie van de bewindslieden.Voorzitter! Tot besluit van dit deel van mijn betoog merk ik op dat discussiëren
over de kwaliteit van het onderwijs altijd een tamelijk hachelijke zaak is.
Een pasklaar antwoord kan niet worden gegeven. Mijn fractie heeft vandaag
de bewindslieden een aantal problemen uit de praktijk voorgelegd, die veroorzaakt
worden door te strakke regelgeving en heeft concrete suggesties gedaan om
de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren. Ik wacht in spanning op de antwoorden.Voorzitter! Ik kom tot de structuur van bachelor/master, dat in foeilelijk
jargon de "bama" heet. De minister heeft in Bologna zijn handtekening gezet,
omdat Nederland uit de pas zou lopen met zijn titulatuur voor het hoger onderwijs.
Nu lijkt mij titulatuur ondergeschikt aan de inhoud van het
onderwijs. Uitgangspunt en doel moeten zijn dat het Nederlandse hoger onderwijs
van voldoende hoog niveau is. Kan de minister nog eens uiteenzetten waarom
hij die handtekening heeft gezet?De "bama" is al langer onderwerp van discussie. In 1960 – vorige
sprekers hebben daar ook al de aandacht op gevestigd – is de baccalaureaatsopleiding
in de Wet op het wetenschappelijk onderwijs opgenomen, maar niet uitgevoerd.
In de jaren daarna was er in het veld een voorkeur te bespeuren voor het samenvallen
van het kandidaats en het baccalaureaat. Bij de voorbereiding van dit debat
kwam de vraag bij mij op waarom de toenmalige kandidaats-doctoraalstructuur
niet is gebruikt als basis voor de bachelor/master. Dan zou er niet zoveel
hebben hoeven te veranderen. De driejarige opleiding tot kandidaats zou hebben
kunnen uitmonden in een examen dat ook geschikt is als einddoel. Dat zou je
dan bachelor kunnen noemen met dien verstande dat in de opleiding, omdat bachelor
ook einddoel is, ruimte moet worden gemaakt voor het schrijven van een scriptie.Bachelor kan dus het eindstation zijn, maar is en blijft ook een voorbereiding
op een masteropleiding. Maar als je onze wetenschappelijke opleiding ernstig
neemt, kun je toch niet volstaan met één jaar voor die masteropleiding?
In ieder geval moet een scriptie, als bewijs dat de student in staat is zelfstandig
een wetenschappelijk werkstuk te leveren, onderdeel zijn van een master. Voor
een scriptie staat zeker een half jaar en waarschijnlijker is een jaar. En
wat blijft er dan nog over als die opleiding maar een jaar duurt? Dat stelt
dus helemaal niets meer voor. Volgens mijn fractie is de "bama" alleen acceptabel
als de masteropleiding twee jaar duurt. Ik meen dat dit ook wordt bepleit
door de VVD. De consequentie is dan wel dat de studiefinanciering doorloopt
met de tweejarige masteropleiding. Dit is ook door het CDA benadrukt. De Wet
op de studiefinanciering moet dan worden aangepast. Maar er zijn al heel wat
uitzonderingen op de studiefinanciering van vier jaar, zoals opleidingen die
vijf jaar duren. Maar ook voor de universitaire lerarenopleiding (eerste graads)
na een vierjarig doctoraal loopt de studiefinanciering door. In de huidige
voorstellen staat voor de hogescholen het bachelordiploma na een vierjarige
opleiding gelijk aan het huidige hbo-diploma. Wat verandert er dan voor de
hogescholen, behalve de naam van het diploma? Wat de masteropleiding voor
het hbo betreft, ben ik benieuwd naar het antwoord op de vragen die door vorige
sprekers zijn gesteld.Na de behandeling in een notaoverleg in de Tweede Kamer is duidelijk dat
universiteiten die een bacheloropleiding aanbieden, verplicht zijn daaraan
een gewone masteropleiding te koppelen, een opleiding die door de minister
wordt gefinancierd en waarvoor de studiefinanciering geldt. In een motie heeft
de Tweede Kamer uitgesproken dat een eventuele topmasteropleiding voor hetzelfde
collegegeld moet worden aangeboden. Ik graag meer duidelijkheid. Waarin verschilt
eigenlijk een topmaster van een gewone master, afgezien van het stellen van
hogere intellectuele toelatingseisen? Wordt een topmasteropleiding helemaal
niet door de overheid gefinancierd of voor een deel? Wat zijn de criteria
voor het aanbieden van een topmasteropleiding en wat zijn de criteria voor
het al of niet financieren door de overheid? Een topmasteropleiding hoeft
niet duurder te zijn dan een masteropleiding, net zomin als vwo niet duurder
hoeft te zijn dan havo.De voorzitter:U hebt uw spreektijd al zeer royaal overschreden. Hoelang denkt u nog
nodig te hebben?Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik heb nog anderhalve minuut nodig en ik had al een uitbreiding van mijn
spreektijd aangegeven.De voorzitter:Ja, maar ook die is verre overschreden.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik ben bijna klaar, voorzitter!Als een topmasteropleiding niet of niet helemaal door de overheid wordt
gefinancierd, is het dus een private opleiding. Dan hebben we te maken met
een novum, namelijk een door universiteiten aangeboden opleiding, niet gefinancierd
door de overheid, dus een particuliere opleiding, tegen een door de overheid
vastgesteld collegegeld. Dan moet het geld dus ergens anders vandaan komen.
Particuliere investeerders in een topmasteropleiding zullen een tegenprestatie
verlangen voor hun investering. Worden er door de overheid eisen gesteld aan
universiteiten bij het binnenhalen van sponsoren voor hun topmasteropleidingen?
Mogen universiteiten in ruil voor het volgen van een topmasteropleiding tegen
het reguliere collegegeld, behalve eisen stellen aan het intellectuele toelatingsniveau,
een tegenprestatie verlangen van de student?De heer Witteveen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! "De geschiedenis van het Nederlandse onderwijs
is al tien jaar de geschiedenis van een crisis, met vriendelijke, ludieke
en soms verbitterde protesten.". Dat schrijft H.J.A. Hofland in NRC Handelsblad
van 14 maart jl. en hij voegt eraan toe dat het onderwijsbeleid een "nationale
ramp is met duurzame gevolgen", een "ramp die zichzelf voortzet". Dat is bepaald
geen vrolijke mening. Wie een tijdje de knipselkrant van het ministerie van
onderwijs leest, komt inderdaad heel wat problemen tegen die bij elkaar genomen
steun geven aan dit soort sombere verzuchtingen.Er zijn problemen waar vooral de leerlingen mee te maken krijgen: dat
er geen leraar is die voor de klas kan staan (in het vo is er inmiddels een
lesuitval van 6% à 8%); vieze wc's en krakkemikkige gebouwen; verouderd
onderwijsmateriaal (we zullen nog jaren in guldens leren rekenen als de euro
is ingevoerd); te weinig aandacht, te weinig hulp bij leerproblemen; te weinig
computers en te weinig zinvolle lesprogramma's; een basisvorming die voor
sommige leerlingen te moeilijk is en voor andere te makkelijk; een onaf en
oningericht studiehuis waarin je maar wat aan moet rommelen en dat heet dan
"leren leren"; onoverzichtelijke, te grote, onveilige scholen; en naar je
mening over het onderwijs wordt niet gevraagd.Er zijn problemen waar vooral de ouders mee te maken krijgen: gebrek aan
inzicht in de kwaliteiten van het onderwijs, in de vorderingen van je kind,
slechte vergelijkbaarheid van scholen; er is vaak niets te kiezen als het
om scholen gaat; je mag luizenmoeder zijn of helpen bij het overblijven maar
naar je mening over het onderwijs wordt niet gevraagd.Er zijn problemen waar vooral de leraren en docenten mee kampen: slechte
arbeidsomstandigheden (leraren hebben geen eigen werkplek); geen carrièreperspectief
en geen loopbaanbegeleiding; een geringe waardering voor het vak van leraar;
ordeproblemen in de klas en aandachtsversnippering in het studiehuis; de tirannie
van goedbedoelende pedagogen die weliswaar zelf niet voor de klas staan maar
het altijd beter weten; sinds de Mammoetwet telkens nieuwe veranderingen in
het werk en in de werksituatie; geen stabiele verhoudingen onder de docenten;
telkens maar weer improviseren; geen mogelijkheid om over de jaren een goed
programma op te bouwen met deugdelijk lesmateriaal; steeds meer werkdruk,
ook al omdat je als leraar tevens onbevoegd psychologisch hulpverlener bent;
je signaleert de problemen nog wel maar je weet dat er niet naar je geluisterd
wordt.Er zijn problemen voor de schoolleiding: met een been zelf leraar zijn,
met het andere been professioneel manager; te weinig middelen om je managementverantwoordelijkheid
waar te maken; slechte materiële ondersteuning (er is vaak niemand voor
administratieve taken); veel gesprekspartners met elk hun eigen belangen en
problemen; veel beperkende regels en regeltjes die praktische oplossingen
van problemen in de weg staan.Het dreigt een hele litanie te worden, voorzitter, en dan heb ik het nog
niet gehad over de structurele problemen voor de samenleving als geheel: de
dreigende scheiding in wit en zwart onderwijs en de gevolgen die dit heeft
voor de kwaliteit van de opleidingen maar ook voor de vorming van leerlingen
tot burgers van een en dezelfde gemeenschap; ondoelmatige en oncontroleerbare
uitgaven (de Algemene Rekenkamer was buitengewoon kritisch over het achterstandenbeleid);
ontbrekende systemen voor kwaliteitszorg (de inspectie berichtte hierover
onlangs dat in het beroepsgericht en de volwasseneneducatie maar liefst drie
kwart van de instellingen hierin achterblijven); onvoldoende toerusting voor
de kenniseconomie en de kennissamenleving van morgen. Mijnheer de voorzitter! Hoe treedt de onderwijsbeleidsbrief deze moeilijke
situatie tegemoet? Treffend zijn het hoge abstractieniveau en de procedurele
benadering. Het wordt nergens echt concreet en de bewindslieden lijken zeer
veel heil te verwachten van een andere besturingsfilosofie. De bewindslieden
willen meer differentiatie in het onderwijs: onderwijs op maat, levenslang
leren, achterstandenbeleid. Ze bepleiten een grotere autonomie voor de scholen:
sterke, zelfstandige instellingen moeten in grote mate zelf verantwoordelijk
zijn voor de inrichting van het onderwijs. De overheid moet de instellingen
meer autonomie geven door deregulering, door flexibilisering van de arbeidsvoorwaarden
en het personeelsbeleid en door versterking van bestuur en management op de
scholen. De overheid houdt een belangrijke rol op het gebied van de kwaliteitsbewaking,
onder meer door een sterkere rol voor de inspectie. In mijn betoog richt ik
mij vooral op het thema autonomie.Mijnheer de voorzitter! De minister heeft in verschillende interviews
uitspraken gedaan over autonomie die onze fractie aanspreken. In de Volkskrant
zegt hij bijvoorbeeld: "Scholen moeten maatwerk leveren en wij moeten die
ruimte geven. Nu zijn er te veel regels die allemaal uitgaan van het massaonderwijs:
voor iedereen hetzelfde.". En: "Leraren moeten veel meer kunnen afwijken van
het programma.". En: "Het onderwijs ligt vast in een landelijk curriculum
en in gedetailleerde kerndoelen. Waarom? Waarom moet ik in het voorgezet onderwijs
altijd in vijftig minuten lesgeven? Mag het ook 35 minuten zijn als dat beter
uitkomt, of anderhalf uur?". En: "Er werken 300 duizend mensen in het onderwijs.
Er zit veel meer kracht dan wij denken. Moet ik dan zeggen: ik heb op het
ministerie duizend man zitten en wij vertellen jullie hoe het moet? Dat is
slecht voor de creativiteit.".Mooie woorden, maar er past wel een kanttekening bij. Meer autonomie in
het onderwijs is geen absolute waarde. Autonomie moet in dienst staan van
een goede kwaliteit over de hele linie in het onderwijs. De overheid heeft
daarbij een eigen verantwoordelijkheid op grond van artikel 23 van de Grondwet:
het onderwijs is immers voorwerp van aanhoudende zorg. Er moeten duidelijke
en meetbare kwaliteitseisen gesteld worden – daar is ook regelgeving
voor nodig – en de overheid moet de voorwaarden scheppen (materieel
en immaterieel). Dan komt de autonomie in beeld: de scholen moeten zelf zeggen
wat ze zullen nastreven en ze moeten zelf bedenken hoe ze van de daarvoor
gegeven middelen gebruik zullen maken om kwalitatief hoogwaardig onderwijs
te geven. Regels zijn daarbij alleen nodig als ze nuttig gevonden worden in
het onderwijsveld zelf; het moeten regels zijn waar goed mee te werken valt.
De prestaties moeten openbaar zijn, verantwoord worden en getoetst worden
door de inspectie die dan beter niet ook nog eens als een soort consulent
of adviseur aan de scholen zou moeten optreden. Dit alles bij elkaar geeft
een heldere structuur waarin autonomie ook tot meer zeggenschap over het onderwijs
kan leiden: bij leraren en leerlingen, bij ouders en schoolleiding; en via
de overheid en de volksvertegenwoordiging ook bij de samenleving.In dit scenario kun je wellicht toe met veel minder gedetailleerde bemoeizucht
en kunnen allerlei knellende regels verdwijnen, maar alleen in dienst van
de kwaliteitsdoelstellingen. Zonder meer dereguleren lost niet veel op, zeker
niet omdat ook de lagere overheden vergaande bemoeienis met de scholen hebben
en dan wellicht de regulering daarvandaan gaat komen. En misschien zou er
dan toch ook een plaats zijn voor (minder gedetailleerde) kerndoelen als uitdrukking
van datgene wat van de scholen verlangd wordt. Ik zou de minister trouwens
willen vragen hoe hij zijn eigen betoog voor meer autonomie rijmt met de in
hetzelfde interview aangekondigde komst van uniforme leerstandaarden die ook
weer voor elke school zullen gaan gelden en waar de scholen zelf dus geen
invloed op krijgen.Maar het streven naar autonomie, als een vergroting van betrokkenheid
en zeggenschap binnen een duidelijk kader waarin de verantwoordelijkheden
zijn afgebakend, is een mooi streven waarin wij de minister en de staatssecretaris
van harte steunen. De grote vraag is natuurlijk hoe dit streven waar te maken.
In dat verband is er een zeer interessant project gaande. Het begon bij de
kamerbreed gesteunde motie-Ross-van Dorp om te experimenteren met regelvrije
scholen die ter ondersteuning een ambtenaar van het ministerie zouden kunnen
adopteren. Dat was een tamelijk radicaal en wellicht niet geheel praktisch
voorstel, waar de minister algauw een plan van maakte om "regelarme scholen"
toe te staan. Dit mondde uit in het project "initiatiefrijke scholen". De
verandering van terminologie is veelzeggend. Terwijl voor die regelarme scholen
de overheid zelf had moeten aangeven welke regels konden worden opgeschort
voor de duur van het experiment en daar dus een eigen visie voor zou moeten
bezitten, zou bij initiatiefrijke scholen het woord aan de scholen zijn. Werd
hier de verantwoordelijkheid afgeschoven?Omdat ik wel nieuwsgierig was wat hier verder van terecht zou komen, heb
ik met medeweten van het departement enkele van de deelnemende scholen benaderd.
Ik heb hen gevraagd naar hun ervaringen en verdere verwachtingen. De participerende
schoolleiders waren opvallend positief gestemd. Er was naar hen geluisterd.
Zij hadden hun ongenoegen kunnen uiten over de hoeveelheid, de onduidelijkheid
en soms de tegenstrijdigheid van regelgeving. Zij hadden ervoor kunnen pleiten,
van leraren niet meer de uitvoerders van regels en instructies te maken maar
professionele dragers van het onderwijs die eigen verantwoordelijkheid kunnen
en mogen nemen. Zij hadden heel voorzichtig kunnen suggereren dat er door
de vele top-down beleidswijzigingen, die in het verleden trouwens altijd met
bezuinigingen gepaard gingen, geen vertrouwen meer was tussen de overheidsbureaucratie
en de scholen en dat het tijd was voor het helen van deze vertrouwensbreuk.
Er was kortom openhartig gesproken en dat gaf zelf weer vertrouwen, vertrouwen
aan het begin te zitten van een cultuuromslag.Toen ik wat verdere vragen stelde, mijnheer de voorzitter, bleek dat alle
schoolleiders sprekend vanuit de situatie in hun eigen instelling moeiteloos
konden aangeven wat voor oplossingen zij graag zouden willen doorvoeren voor
hun problemen en welke regels daarvoor zouden moeten verdwijnen of zouden
moeten worden aangepast. Er is dus wel degelijk probleemoplossend vermogen
in de scholen en het gaat er nu vooral om, de oplossingen te laten doordringen
tot degenen die verantwoordelijk zijn voor het beleid en te voorkomen dat
zinvolle ideeën ergens in de procedures blijven steken. Graag wil ik
de bewindslieden om een reactie vragen op enkele problemen en oplossingen.De schoolleider van de Johannes Calvijnschool, een basisschool te Sliedrecht,
loopt bijvoorbeeld tegen het probleem aan dat er gebrek is aan extra "handen
in de klas", wat weer nodig is om het onderwijs te differentiëren (zodat
kinderen uit een klas op een bepaald tijdstip in de week aan verschillende
activiteiten naar keuze kunnen deelnemen). Hij wil daarom de school elke vrijdagmiddag
sluiten en de leraren hiervoor hun ADV-dagen laten opnemen. Dat scheelt vervangers
(die heb je dan namelijk niet nodig) en levert geld op om extra "handen in
de klas" aan te stellen. Deze oplossing is echter in strijd met de ADV-regeling
en met de regeling die het aantal onderwijsuren voor onderbouw en bovenbouw
vaststelt. Een andere oplossing zou zijn het geld dat bestemd is voor klassenverkleining
in te zetten voor meer handen in de klas. Maar dat mag niet, want dat geld
is geoormerkt voor klassenverkleining en dan nog alleen in de onderbouw. De
schoolleider zou graag de ruimte willen hebben om in goed overleg met alle
betrokkenen dit soort beslissingen te kunnen nemen. Graag verneem ik van de
bewindslieden een reactie op deze voorstellen.Op een andere basisschool, de Lea Dasbergschool te Zutphen, is het personeelsbeleid
een knelpunt. De schoolleider zou graag ouders met speciale ervaring inzetten
in het onderwijs (maar dat mag natuurlijk niet). Ook zou hij binnen de school
een deel van de opleiding van zij-instromers op zich willen en kunnen nemen.
Het voordeel daarvan is dat die instromers niet het formele traject hoeven
te doorlopen, maar in direct contact kunnen worden binnengehaald. Hij noemt
het voorbeeld van een moeder die wel de benodigde onderwijsbevoegdheid bezit
maar geen leservaring heeft.Bij de Open scholengemeenschap Bijlmer, een school voor voortgezet onderwijs
met veel allochtone leerlingen, is dit ook al een probleem. De bevoegdheidseisen
van de wet zij-instromers zijn te streng. De schoolleider zou bijvoorbeeld
graag een zeer ervaren kok het vak verzorging willen laten geven. Deze schoolleider
klaagt erover dat de procedures die moeten worden gevolgd om leerkrachten
uit Suriname over te laten komen – iets wat om pedagogische redenen
buitengewoon gewenst is – te ingewikkeld en langdurig zijn en dat daarom
daar geen gebruik van kan worden gemaakt, terwijl in zijn school een groot
lerarentekort bestaat. Ook over deze kwesties rond het personeelsbeleid hoop
ik van de bewindslieden concreet commentaar te ontvangen.Op het Montessorilyceum Herman Jordan te Zeist, wijst men weer op andere
knelpunten. Men zou daar meer flexibiliteit willen met de examens en ook de
mogelijkheid om leerlingen die daaraan toe zijn al eerder examen te laten
doen; onderwijs en examens op maat zullen de zelfstandigheid van de leerlingen
ten goede komen. Het examenprogramma voor de bovenbouw is trouwens te veel
dichtgetimmerd, vindt men hier. Daardoor missen de leerkrachten de ruimte
voor eigen initiatief, hetgeen een domper zet op het enthousiasme van de leerkrachten
en bovendien maakt het interessante projecten, zoals vakoverstijgende samenwerking,
onmogelijk. Op deze school is ook behoefte aan vrijheid om meer praktische
opdrachten te doen in plaats van toetsen; onder de nieuwe regels moet de school
in vergelijking met vroeger, toen men goede ervaringen had opgedaan met praktische
opdrachten, een stap terugdoen. Is het volgens de bewindslieden mogelijk aan
deze praktische verlangens ten aanzien van het examenregime tegemoet te komen?Mijnheer de voorzitter! Ik heb maar een greep gedaan uit de suggesties
en dat nog van slechts vier scholen. Er doen dertig scholen mee aan dat project
en er zijn honderden scholen waarin men interessante ideeën heeft voor
de oplossing van de eigen problemen. Graag bied ik de bewindslieden een uitvoeriger
weergave van mijn gesprekjes aan en spreek de hoop uit dat zij u van de visie
van de scholen kennis zullen nemen en dat deze en de andere deelnemende scholen
een constructieve reactie van de bewindslieden tegemoet mogen zien op hun
vele ideeën die bij elkaar een vergaande vergroting van
autonomie kunnen betekenen. Het is belangrijk om een cultuuromslag te beleven
waarbij het probleemoplossend vermogen van de mensen die in scholen met elkaar
samenwerken de ruimte krijgt.Een cultuuromslag komt er niet vanzelf. Vereist is dat ook de overheid
consequent naar meer autonomie streeft. Dat betekent dat minder wenselijkheden
dwingend moeten worden opgelegd. Hoe is het streven naar meer autonomie eigenlijk
te rijmen met een verplichte test voor alle kleuters van vier jaar waar de
minister zich in het al genoemde interview voor uitsprak? Met het onderwijsnummer?
Met een gecentraliseerd antipestbeleid dat tot standaard antipestcontracten
moet leiden? Met verplichte bijscholing voor leraren? Met een van bovenaf
opgelegde vaststelling van de doelen en de didactiek van het geschiedenisonderwijs?
Bij dat laatste teken ik aan dat de strekking van de voorstellen van de commissie-De
Rooy zeer positief is, maar dat het te betreuren is dat ook scholen die juist
tevreden zijn over hun geschiedenisonderwijs zich naar de nieuwe regels zouden
moeten voegen. En dan zwijg ik nog maar over het symptomatische voorstel om
gangbare periodiseringen als Middeleeuwen, Renaissance en Verlichting te vervangen
door nieuwe aanduidingen als "tijd van monniken en ridders", "tijd van steden
en staten" en "tijd van ontdekkers en hervormers" en daarvoor pictogrammen
in te voeren die van vroeg tot laat in het onderwijs dwingend worden voorgeschreven.
Als zelfs deze verlichte commissie die met een verstandig advies komt, meent
alles uniform te moeten regelen, geeft dit wel aan hoezeer de regelcultuur
deel is van onszelf en hoe moeilijk het zal worden en hoeveel inspanning het
zal vragen van iedereen om werkelijk tot onderwijs te komen dat niet een "ramp
is die zichzelf voortzet".De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik zal het hebben over de aandachtsgebieden in
het hoger onderwijs en het wetenschappelijk onderzoek.Het credo van de minister van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur lijkt te
zijn: laat de instellingen hun boontjes maar doppen en bemoei je er niet mee.
Daarmee beoogt hij een cultuurverandering te bereiken waarbij de instellingen
hun verantwoordelijkheid nemen en de nota- en beleidsstukkenlawine waarin
dit ministerie zo uitblonk, doorbreken. Dat is op zich positief en met die
basisfilosofie heeft mijn fractie dan ook geen moeite. Het is alleen niet
voldoende. De overheid heeft een duidelijke verantwoordelijkheid voor het
beleid voor het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek en kan niet
volstaan met een rol als facilitator en financier.In het onderstaande betoog zal aan twee punten aandacht worden gegeven.
Allereerst noem ik de reorganisatie van het hoger onderwijs, de uitwerking
van de mede door Nederland onderschreven verklaring van Bologna over het Bsc,
Msc, pHD-model. In de tweede plaats gaat het om de positie van het onderzoek
en de rol die Nederland op dit gebied internationaal wil en kan spelen. Daartoe
is het van belang meer duidelijkheid te krijgen over de positie van de universiteiten.Al eerder is men ingegaan op de aanbevelingen waarmee de commissie-Posthumus
kwam in het begin van de jaren zeventig. Daarin werd duidelijk aangegeven
dat het verstandig was om het HO op een meer doelmatige en doeltreffende wijze
te organiseren. Daar is niet veel mee gedaan. Toen de WRR in 1995 het rapport
Hoger onderwijs in fasen uitbracht, was de reactie van de toenmalige regering
niet erg positief. In het in 1996 uitgebrachte HOOP werd weliswaar enige ruimte
gelaten voor een gefaseerde structuur van het hoger onderwijs, maar op de
analyse van de ontwikkelingen in het hoger onderwijs, de diagnose die toen
werd gegeven en de oplossingsrichtingen werd niet of nauwelijks ingegaan.
Dat lijkt nu wél aan de orde. In elk geval zijn deze ontwikkelingen
nog steeds actueel.De vraag naar academici met een brede academische vorming en grote deskundigheid
op één of meer gebieden, zogenaamde T-shaped skills, is sedertdien
alleen maar sterker geworden. Veelvuldige verandering van functie na het afstuderen
maakt zulk een brede opleiding nodig. Het gaat dus om meer maatwerk en minder
confectie zoals dat nu geschiedt met ongelofelijk veel opleidingen. Het tijdens
de afgelopen decennia vergrote aantal academische opleidingen van zo'n 80
in de jaren tachtig naar zo'n 320 in de jaren negentig is zelfs volgens het
CROHO gegroeid naar maar liefst 450 op dit moment. Vraag nu maar eens aan
een student om te kiezen...Er is dus nog steeds sprake van een bamboebos van opleidingen met een
zeer smalle kolom van het begin tot het eind van de academische studie. Op
de middelbare school moet al de richting worden gekozen waarin men later wil
afstuderen. Dit is volledig in strijd met de algemene behoefte doch speelt
in op een afnemende, maar voor de overlevingsstrategie van individuen en groepen
binnen instellingen specifieke behoefte. De noodzaak tot drastische vermindering
van het aantal opleidingen en verbreding en tegelijkertijd academische verdieping,
zoals bepleit door de WRR, wordt in achtereenvolgende HOOP-nota's niet gehonoreerd.
In feite wordt aan deze wildgroei mede door de financieringssystematiek geen
paal en perk gesteld. Integendeel, die werkt zelfs in de andere richting.
Wat is de opvatting van de minister hierover, mede in het licht van die veranderende
maatschappelijke vraag naar brede academische opleidingen?De Bolognaverklaring die ook door Nederland is ondertekend, poogt een
synchronisatie van het hoger onderwijs te realiseren. Dat wordt door de PvdA-fractie
zeer onderschreven. De structurering van Bsc, Msc en pHD is zeer gewenst en
komt tegemoet aan de behoefte aan mobiliteit, internationale gelijkschakeling
en versterking van de universitaire opleidingen. Toch is opvallend dat tot
nu toe vrijwel volstaan wordt met intenties en nauwelijks iets wordt gezegd
over de nadere uitwerking van dit Bsc, Msc en pHD-model.Over de brede Bsc-opleiding met duidelijke eindtermen en differentiatie
in de Msc-opleiding waardoor de studenten veelal gedurende de studie van universiteit
zullen moeten veranderen, wordt in het Bsc- en Msc-voorstel niet veel gezegd.
Toch is dit essentieel. Goede omschrijvingen van de eindtermen van het Bsc
die internationaal zijn afgestemd, zijn essentieel. Dat kunnen universiteiten
niet individueel doen; dit vergt een actieve overheid. Brede Bsc-opleidingen,
zoals die van Utrecht University College, spelen in op de behoefte aan brede
academische opleiding, waar gemakkelijk de academische beroepsopleiding
of de opleiding tot wetenschappelijk onderzoeker op kan worden geënt.
Elke tuinbouwkundige weet dat dat een goede werkwijze is.Voorzitter! Bovenstaande moet vanzelfsprekend niet worden uitgelegd als
een pleidooi voor alleen maar brede en uniforme Bsc-opleidingen met een zeer
gering aantal, doch dient als tegenwicht tegen de steeds verdergaande en vroegere
specialisatie die leidt tot ondoelmatigheid en ondoeltreffendheid en tot het
niet beantwoorden van de maatschappelijke vraag. Het bamboebos moet worden
gekapt en worden vervangen door woudreuzen met een stevige basis, sterke takken
en veel specialisatie en differentiatie, toegesneden op de individuele behoefte.
Daartoe moeten de mogelijkheden tot differentiatie in de Msc-fase door de
overheid worden gegarandeerd. Hoe denkt de minister die zekerheid te verschaffen?
Het is in de ogen van de PvdA-fractie onjuist, daarbij het autonomieprincipe
van de universiteiten zo uitdrukkelijk te hanteren. De fasering van de opleidingen
in het wetenschappelijk onderwijs met duidelijke eindtermen voor ieder van
de fasen, waardoor mobiliteit kan worden vergroot, vergt duidelijkheid van
de minister. Hoe denkt hij die te geven en op welke wijze denkt hij daarbij
gebruik te maken van het vele voorwerk dat in verschillende disciplines heeft
plaatsgevonden?Voorzitter! In het Bsc/Msc-model zoals dit voor het wo moet gelden, wordt
een algemene wetenschappelijke vorming voor vwo-gediplomeerden en een tweede
fase voor professionele universitaire opleidingen voorgesteld. De nadere invulling
daarvan moet aan curriculaecommissies worden overgelaten en accreditatie moet
plaatsvinden door voor dit wo samen te stellen commissies. Dit lijkt ons een
goede gang van zaken. Er wordt evenwel onduidelijkheid gecreëerd doordat
ook hbo-opleidingen nu recht krijgen op een Msc-graad. Daarmee wordt de via
een zogenaamde U-bocht door verschillende hbo'ers verkregen Msc-graad –
bijvoorbeeld van de universiteiten van Hull, Reading of Essex – nu ook
binnen de eigen opleiding gerealiseerd. Wordt daarmee de binaire of duale
structuur die door de minister en vele fracties in de Tweede Kamer wordt bepleit,
niet onderuit gehaald? De instelling van professional masters heeft in de ogen van mijn fractie
voor een aantal hogere beroepsopleidingen zoals in de gezondheidszorg of de
ingenieurswetenschappen, wel enige grond maar dat dient dan wel erg goed te
zijn omschreven via eindtermen, opleidingstraject en cursusduur. Hoe denkt
de minister dit onderscheid tussen hogere beroepsopleiding aan hogescholen
en de academische opleiding aan universiteiten te waarborgen?Is er in de Bsc/Msc-opleiding nog zeer veel werk nodig aan de universiteiten,
anders is het met de pHD-opleiding. De instelling van onderzoekscholen door
de vorige minister van Onderwijs was een gouden greep. De onderzoekersopleiding
werd daarmee geprofessionaliseerd, de kwaliteit van de opleiding tot doctor
sterk verhoogd en de verkorting van de cursusduur bewerkstelligd. Dat kan
echter nog veel beter, en de nota van de KNAW, Rijzende Sterren, geeft daarvoor
aanwijzingen. De minister zou de in de KNAW-nota gedane voorstellen kunnen
overnemen en op die wijze het algemene niveau van de pHD-opleidingen kunnen
waarborgen. Daar moeten wij in een kenniseconomie behoorlijk mee kunnen scoren.
Promoveren is een opleiding, en niet langer een levenswerk. Dit impliceert
ook een garantie voor opleidingsvoltooiing binnen de daarvoor gestelde termijn
en zekerheid ten aan zien van salariëring en dergelijke. De middelen
voor onderzoekers in opleiding zijn schaars en een te sterke afhankelijkheid
van externe bronnen is ongewenst. In hoeverre denkt de minister een basisgarantie
te kunnen geven? De totale opleiding voor pHD is kwalitatief goed. Het systeem
van accreditering van de KNAW is, denk ik, hiervoor zeer geëigend, maar
er kan scherper worden aangezet, zodanig dat die opleidingen van nog hoger
niveau worden en ook internationaal goed scoren. Dan is er ook geen behoefte
meer aan zogenaamde topopleidingen. Je ziet vanzelf de toppers ontstaan. Die
ontstaan dan dus wellicht vanzelf.Voorzitter! De rol van de overheid bij het wetenschappelijk onderzoek
is de laatste jaren niet duidelijker geworden. Het versterken van de NWO-organisatie
en het verruimen van de middelen voor onderzoek is in internationaal kader
gezien zeer gewenst. Ook is het nodig, de voorwaarden voor goed onderzoek
aan universiteiten te vergroten. De opvatting van de minister is (nog) niet
duidelijk. Het lijkt erop alsof de marktwerking hier wel al te gemakkelijk
haar gang kan gaan. Dat is blijkens de recente rapportage in het Centraal
Economisch Plan-2001 van het CPB, deze maand uitgebracht, niet erg verstandig.
Het hoeft zeker niet tot optimale oplossingen te leiden. Het CPB houdt een
pleidooi voor een heldere verantwoordelijkheidsstructuur van de overheid voor
onderzoek. Een kenniseconomie blijft alleen functioneren als onderhoud en
vernieuwing goed worden bijgehouden. Dat is een taak van de overheid.De totale financiering voor onderzoek blijft achter blijkens de OECD-rapportage,
bij landen als Zweden en Finland, maar ook bij de buurlanden. De impulsen
die aan bepaalde gebieden worden gegeven, worden weliswaar toegejuicht doch
samenhang en minimumgaranties zijn essentieel. Dat is des temeer gewenst nu
het oude lineaire kennismodel van weleer heeft plaatsgemaakt voor een interactief
kennismodel. Dat interactieve kennismodel houdt het krampachtige onderscheid
tussen fundamenteel, strategisch, toegepast en toepassingsgerichte onderzoek
niet langer in stand. Er is steeds meer technology-pull en steeds minder technology-push.
Daar speelt het bedrijfsleven een belangrijke rol. Op een aantal plaatsen
is zelfs meer dan 70% van het pHD-onderzoek extern – dat verloopt dus
niet via de eerste of de tweede geldstroom – gefinancierd. Dat hoeft
op zich niet slecht te zijn als er maar voldoende ruimte blijft voor niet
door externe factoren bepaald onderzoek.Nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek heeft ruimte nodig en de tucht van
de markt geldt dan niet, wel de tucht van de wetenschap. Ik duidde daarop
zojuist al toen ik het had over de accreditering van onderzoeksscholen. Immers,
in vrijheid opereren betekent niet dat er sprake is van vrijblijvendheid.
Welke garantie biedt de minister voor nieuwsgierigheidsgedreven onderzoeksactiviteiten?
Dat de minister minder van te voren wil sturen, is op zich goed, maar vrijheid
is iets anders dan de nu toch wel erg dominante vrijblijvendheid. De fractie van de PvdA nodigt de minister uit om zijn visie die nu wel
erg diep verborgen blijft uiteen te zetten. Een kenniseconomie heeft goede
universiteiten, vooraanstaande hogere beroepsopleidingen en uitstekend onderzoek
nodig. Daar is de minister voor verantwoordelijk. Wij willen graag zien hoe
hij de orde schept die nodig is om de kerntaken, uitstekend onderwijs en goed
onderzoek, te laten floreren. Dan is de kenniseconomie geen slogan, maar werkelijkheid.
Wij wachten de reacties van de bewindslieden af.De voorzitter:Verschillende leden hebben mij gevraagd of het niet tijd wordt voor een
pauze. Ik wijs erop dat de planning erop is gericht, de eerste termijn van
de zijde van de Kamer af te maken voor de pauze. Als wij nu zouden pauzeren,
is het gebruikelijk om dat gedurende een uur te doen, maar dat uur hebben
wij niet omdat voorkomen moet worden dat wij totaal in de knoop komen met
de behandeling van het volgende agendapunt. Na het afsluiten van de eerste
termijn volgt een korte pauze. Het is niet anders.De heer Schuurman (ChristenUnie):Mijnheer de voorzitter! Ook vandaag mag ik het woord voeren mede namens
de SGP-fractie. Mijn bijdrage aan het debat van vandaag zal zich beperken
tot het bachelor/mastermodel dat in wording is en besproken wordt in de media
en in kringen van het hoger onderwijs. Ook in de Tweede Kamer heeft het uitvoerig
aandacht gekregen.Een eerste indruk is dat het nieuwe model in zekere zin ons weer terug
doet keren naar vroeger. Het model van propedeuse kandidaatsexamen en doctoraalexamen
is gemakkelijk terug te vinden in de bedoelde opzet: het eerste jaar als selectiejaar
en na twee of drie jaar bachelor dan nog één of twee jaar studie
voor master. Wanneer dit de uitwerking zou zijn van een oud systeem in een
nieuw idee, hadden we er enerzijds weinig problemen mee, want het was een
goed systeem, anderzijds zit het gevaar van het conservatisme erin, terwijl
juist vernieuwing nodig is. Daarom zal onze bijdrage aan deze discussie gaan
over de voors en tegens van het model. Het nieuwe model is van Angelsaksische origine. We hebben dan ook niet
alleen met een verandering van vorm van de hbo- en wo-studies te maken, maar
ook met inhoudelijke veranderingen. De nieuwe inhoud moet zorgen voor internationale
uitwisseling en voor internationale erkenning. Deze onderlinge afstemming
zou niet tot problemen hoeven te leiden indien nu al de inhoudelijke kwaliteit
overal hetzelfde zou zijn. Maar daarover bestaan twijfels. Ze betreffen de
vooropleiding en ook de inhoud van HO-studies. Onze algemene indruk is, dat
wij wat kwaliteit betreft zowel voor de vooropleiding als het HO zelf beter
af zijn dan bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Welke problemen staan ons te
wachten als de VS trendsetter gaan worden? Zullen wij net als daar grote verschillen
in kwaliteit tussen de opleidingen krijgen? Een graad van Harvard, Princeton
of Yale heeft veel meer waarde dan die van minder bekende universiteiten.De internationalisering als zodanig hoeft niet bezwaarlijk te zijn. Ze
kan zelfs vele voordelen bieden. Ook in vroeger tijden was er veel uitwisseling
tussen Europese universiteiten. Die uitwisseling bevorderde verbreding of
verdieping van de eigen cultuur. De huidige internationale uitwisseling zou
wel eens met culturele vervlakking gepaard kunnen gaan, doordat de onderlinge
concurrentie vooral gezocht wordt in versterking van wetenschap, techniek
en economie, dus in een zeer eenzijdige ontwikkeling van de cultuur. Die verarming
zouden wij betreuren en dus is voor ons een belangrijke vraag hoe in de internationale
afstemming het universitaire onderwijs naar de letterlijke betekenis ook universitair
onderwijs blijft en zich niet beperkt tot onderwijs dat vooral in de huidige
hoofdtrend van de cultuurontwikkeling zo begeerlijk is.Voorzitter! Ik keer even terug naar de niveauverschillen. Die kennen wij
tussen hbo en wo. Die verschillen hebben wij altijd verdedigd. Een beroepsopleiding
is wat anders dan een universitaire opleiding, waarin – als het goed
is – een brede en diepe academische vorming is opgenomen. Dat verschil
zou kunnen blijven bestaan, indien de hbo's opleiden voor een beroepsgericht
vierjarige bacheloropleiding. In titelvariatie van bachelor is gemakkelijk
uit te drukken dat het om verschillen gaat met het universitaire onderwijs.
Ik heb begrepen dat de Tweede Kamer vroeg om duidelijk de beroepsgerichte
bacheloropleiding van het hbo tot uitdrukking te brengen in een eigen titel,
en daartoe zelfs internationale maatregelen te nemen. Als dat internationaal
lukt, is een niet al te groot probleem opgelost. Als het niet lukt, lijkt
ons daarmee geen man over boord te zijn. Waarschijnlijk zal de poging van
de minister stranden, omdat het buitenland in meerderheid veel te veel van
een lange traditie zou moeten inleveren.De universitaire bacheloropleiding zou een scharnierpunt in de universitaire
opleiding kunnen zijn. Indien getracht wordt er een eindpunt van te maken,
is succes niet bij voorbaat verzekerd. Integendeel, een vroeger experiment
in die richting aan de Twentse Universiteit van een apart baccalaureaat naast
een doctoraal is geen succes gebleken. Gelukkig kiest de Nederlandse student
traditiegetrouw voor een volledige universitaire studie. Maar gerust zijn
wij niet dat dit zo zal blijven. Denkt de minister dat de universitaire bachelor
pas aan de laatste fase, de masteropleiding, kan beginnen na selectie? Zo
ja, dan verwachten we grote problemen. Selectie zou eigenlijk alleen moeten
gelden voor bachelors van het hbo, die alsnog een universitaire opleiding
willen volgen. Dat zouden we zelfs toejuichen. Zoals we ook zouden toejuichen
dat aan de poort van de universiteit een selectie optreedt, zodat vroeger
dan nu het geval is, de tweedeling tussen het hbo en de universiteit gestalte
krijgt. Naar onze overtuiging zijn er nog altijd te veel studenten die het
universitair onderwijs willen volgen, maar beter naar het hbo hadden kunnen
gaan.Een éénduidige selectie aan de poorten van de universiteiten
impliceert natuurlijk ook éénduidigheid in de hoogte van collegegeld.
Collegegelddifferentiatie werkt een tweedeling tussen universiteiten in de
hand, waarbij de universiteiten met de laagste kwaliteit zich gemakkelijker
zullen ontwikkelen in de richting van integratie met het hbo.Maar er zijn ook andere vragen te stellen. De eerste daarvan is: wil de
minister de scheiding tussen het hbo en het wo echt wel duidelijk houden?
Van tijd tot tijd keren er berichten in de pers terug dat hij
te veel alles op één hoop wil gooien. Zo heeft hij geen bezwaren
tegen bestuurlijke integratie. Onzes inziens zal de formele integratie de
inhoudelijke niet kunnen tegen houden. Dat zou tot inhoudsverlies van vooral
de universiteit gaan leiden. Is die indruk terecht? Hoe wil de minister bij
integratie, die inmiddels tot ons ongenoegen gaande is, inhoudsverlies tegengaan?De gewekte suggestie van volledige integratie heeft te maken met de voorgestelde
financiering. Masteropleidingen zouden niet langer van overheidswege gefinancierd
worden. Dat wil zeggen dat hbo's evenzeer masteropleidingen zouden kunnen
gaan starten, zonder financiële steun van de overheid. Daarmee vervaagt
dan de grens meteen al tussen beide vormen van onderwijs. Indien masteropleidingen
van het wo wel van overheidswege worden gefinancierd, en het hbo daarvoor
zelf financiën zou moeten vinden, komt het ons voor dat het beter is
om masteropleidingen bij het hbo niet toe te staan.Wij zijn voor overheidsfinanciering van universitaire masteropleidingen,
vooral om kwaliteitsverlies te voorkomen. Bovendien zorgt een dergelijke financiering
ervoor dat er minder grote kwaliteitsverschillen tussen de universiteiten
komen. Daar zitten we in Nederland toch niet op te wachten? Of is het beleid
van de minister er wel op gericht om de onderlinge verschillen groter te maken?Indien wij geen water in de wijn doen inzake de grenzen tussen hbo en
wo en zorgen voor een brede en diepe of beter nog: bredere en diepere academische
vorming dan nu het geval is, zal de minister ons aan zijn kant vinden. Dus:
voor alle universiteiten moet een hoge eis inzake kwaliteit blijven gelden
en er mogen geen grote verschillen in kwaliteit ontstaan. Daartoe zullen de
kwaliteitseisen niet door de instellingen zelf, maar van buitenaf door de
overheid moeten worden vastgesteld en bewaakt. Of de universiteiten eensgezind
voor een dergelijk beleid zijn, valt te betwijfelen. Zo staat Amsterdam een
ander beleid voor dan Delft. Is de minister het met ons eens dat zo'n verwarring
niet mag vóórkomen?Indien er naast de reguliere bachelor/masteropleidingen ook nog top masteropleidingen
moeten komen, moet dat duidelijk gestructureerd worden naast de aaneensluitende
bachelor/masterroute. Dat wil zeggen, ze zullen zich in alles van de anderen
moeten onderscheiden. Zo zou ik denken aan één- of twee jarige
Internationale masteropleidingen die tot stand komen door internationale samenwerking
van universiteiten en die zich wat de inhoud betreft oriënteren op datgene
wat nationaal niet gegeven wordt vanwege gebrek aan voldoende kwaliteit van
docenten of gebrek aan voldoende studenten.Nog iets anders over die internationalisering. De minister wil niet alleen
uitwisseling van studenten, maar ook uitwisseling van universiteiten. Dat
kan alleen indien de internationale universiteiten die zich in ons land vestigen,
commercieel worden. Ik betwijfel of we die weg op moeten want de concurrentie
van die universiteiten zal zich vooral richten op vakken die direct toegepast
moeten kunnen worden; en dus moet men opleidingen in de zogenaamde praktische
wetenschappen aanbieden. Opnieuw zie ik daarin een bedreiging voor de breedte
en de diepte van het universitaire onderwijs. Hoe wil de minister dat gevaar
voorkomen? En loert dat gevaar niet vooral als hij de internationale samenwerking
en concurrentie wil bevorderen via het ministerie van Economische Zaken? Kan
dreigend kwaliteitsverlies in dat geval voorkomen worden door ook deze universiteiten
te binden aan ons accreditatiesysteem en aan een beoordeling van buiten de
universitaire wereld zelf?Indien de minister een andere kwaliteitsbewaking in de internationale
concurrentie, zowel wat breedte als diepte betreft, voorstaat, hoe moet dat
dan worden gerealiseerd? Welke criteria brengt hij in rekening voor voldoende
kwaliteit van de internationale universiteiten die dan "op onze markt" zouden
gaan opereren?In het voorgaande is in zekere zin de marktwerking van het onderwijs al
geïmpliceerd. Graag ga ik op de bezwaren daarvan nog even apart in. Wanneer
binnen een bepaald systeem elementen worden ingebouwd om mensen tot grotere
en creatievere prestaties te brengen, lijkt me dat aanvaardbaar. Maar marktwerking
in het onderwijs, dat wil zeggen economisering, kan ook leiden tot een eenzijdige
ontwikkeling van het HO. Bepaalde, bijvoorbeeld minder meetbare aspecten,
dreigen verwaarloosd te worden, zoals bredere maatschappelijke belangen, overdracht
van waarden en normen en aandacht voor de ethiek van wetenschap, techniek
en economie in het bijzonder. En juist aandacht daarvoor is in onze hoog wetenschappelijk-technische
en economische maatschappij broodnodig. Voorzitter! De wet voorziet hierin.
Ik verwijs naar artikel 1.3.4 van de Wet op het hoger onderwijs, waarin wordt
gesteld: De universiteiten, hogescholen en de Open Universiteit schenken mede
aandacht aan de persoonlijke ontplooiing en aan de bevordering van maatschappelijk
verantwoordelijkheidsbesef. Ik stel in dit verband een duidelijke vraag. verband:
Kan de minister inzicht geven in de wijze waarop in de onderscheiden hogere
opleidingen invulling wordt gegeven aan het gevraagde in het geciteerde artikel?In het licht van het voorgaande zouden we de minister ook graag horen
over de mogelijkheden, kwaliteiten en de kans op eenzijdigheid en op verlies
van aandacht voor achtergronden van wetenschap en cultuur bij de ontwikkeling
van wat wel de Digitale Universiteit wordt genoemd. Zo'n universiteit zou
ons inziens passen bij de uitbouw en ondersteuning van de OU. Natuurlijk zullen
ook andere universiteiten hun eigen onderwijs digitaal gaan aanbieden, maar
niet elk vak is daarvoor geschikt.Tot slot, voorzitter, wil ik nog graag iets zeggen over de reactie van
de minister op een vroeger door mij ingediende en door deze Kamer aanvaarde
motie. De uitvoering van deze motie in de vorm van verkenning van het probleem
en nader breed onderzoek stemt ons dankbaar. We zijn benieuwd naar de uitkomst
van het aangekondigde onderzoek en naar de daarna te nemen maatregelen. Ik
volsta met de opmerking dat roostertechnische en financiële problemen
wel om de hoek zullen komen kijken. Ik hoop dat de onderzoekers over voldoende
creativiteit zullen beschikken om daarvoor gepaste oplossingen te zoeken en
te vinden, en vooral ook dat ze de toekomstige bachelor/masterstructuur bij
hun onderzoek betrekken. Vooral belemmeringen om twee studies te volgen, zullen
moeten worden weggenomen voor de hoog gekwalificeerde studenten en
met het oog op de kwaliteit van de universiteit. Misschien mogen we van de
minister horen hoe hij het toekomstig traject van het onderzoek en de evaluatie
ervan ziet.Graag zullen wij straks luisteren naar de reacties van de minister.De heer Veling (ChristenUnie):Mijnheer de voorzitter! Ook ik mag het woord voeren mede namens de fractie
van de SGP.Er is veel consensus in dit huis en ook in de samenleving waar het om
het onderwijs gaat. Er is veel mis in het onderwijs; er is meer geld nodig
voor het onderwijs. Ik wilde mij naar niet in dat koor scharen maar enkele
andere zaken aan de orde stellen. Het gaat in het onderwijs natuurlijk om
méér. Ik wil pogen om aan te geven waarom ik vind dat het debat
over het onderwijsbeleid breder zou moeten.Het gaat mij daarbij vooral om de plaats van het onderwijs in de samenleving.
Het gaat bij onderwijsbeleid immers ook om idealen, onderwijsinhoud, ontwikkelingsrichtingen
die men kiest, de relaties tussen overheid en samenleving enz. Ik wil enkele
vraagtekens zetten bij de uitgezette koers. Dat lijkt mij van belang, niet
alleen met het oog op het lopende begrotingsjaar, maar ook met het oog op
het volgende begrotingsjaar. Bovendien zijn er verkiezingen in aantocht.Ik richt mij op vier punten: de terugtredende overheid en de mogelijkheid
van meer marktwerking; de alom geprezen vergroting van de autonomie van instellingen;
de gevolgen van het beleid voor het toezicht; de relatie tussen het onderwijs
en de ouders. Vervolgens sluit ik dit betoog af met een algemene beschouwing
over de ontwikkelingen in de samenleving en de rol die het onderwijs daarbij
zou moeten spelen.Ik begin met de plaats van de overheid in het onderwijsbeleid. Je kunt
in de geschiedenis van de Nederlandse samenleving een aantal fasen onderscheiden.
De eerste is die van een sterk verzuilde samenwerking, die weinig beweeglijk
was en een zekere ongelijkheid in stand hield. Daar paste een bescheiden overheid
bij. Het onderwijs had veel te maken met gemeenschappen, met ouders. In de
tweede fase, in de jaren zeventig, is in de Nederlandse samenleving en ook
op onderwijsgebied een omslag te zien. Er wordt gedacht dat de overheid te
passief is en een actievere opstelling moet kiezen, wellicht omdat de samenleving
veel van haar oude structuren verliest. Er wordt dan gesproken van een "constructief
onderwijsbeleid". In de contourennota van Van Kemenade uit het midden van
de jaren zeventig wordt vanuit sociaal-democratisch perspectief gepleit voor
een veel actievere overheid, ook met het oog op de inhoud van het onderwijs.
Daar is niet alles van terechtgekomen, maar er werd natuurlijk wel een nieuwe
trend gezet. In de derde fase, in de jaren tachtig en negentig, ontdekken
wij dat de samenleving niet maakbaar is, maar dat wij misschien veel meer
moeten overlaten aan de samenleving zelf. In dat stadium van de ontwikkeling
doelen wij dan niet op de samenleving met haar eigen structuren, die mogelijk
ook niet meer voorhanden zijn, maar richten wij ons meer op de markt, op individuele
mensen die geld te besteden hebben, op arrangementen die tegemoetkomen aan
de behoeften van burgers. In 1992 wordt in een nota van de PvdA over de fase
daarvoor gezegd, dat het onderwijs haast gekoloniseerd lijkt te zijn. Dat
beeld wordt daarin gebruikt. Dat heeft natuurlijk een heel agressieve ondertoon
en zo is dat ook bedoeld. De professionele onderwijscultuur is gefrustreerd,
zo wordt daarin betoogd. Wat dat betreft, is er een groot contrast tussen
1975 en 1992. Misschien komt dat mede doordat de economische groei het vertrouwen
groter maakte in de mogelijkheden van de Nederlandse burger om zijn eigen
boontjes te doppen.Dit onderscheid in drie fasen kun je ook maken als het gaat om de sociale
zekerheid, de gezondheidszorg en het welzijnswerk. Misschien hebben wij een
bepaalde samenlevingsstructuur losser gemaakt. Aanvankelijk deden wij dat
door te denken dat de overheid heel veel moest doen. Toen dat niet mogelijk
bleek, konden wij niet meer terugvallen op de oude sterke structuren. Toen
wisten wij weinig anders te doen dan te zeggen dat de markt het maar moest
oplossen. Het is een simpel model, maar deze tendens is niet alleen op onderwijsgebied
maar ook op andere terreinen in de samenleving aan te wijzen. Ik ben daar
niet onverdeeld positief over.Het onderwijsbeleid van de huidige bewindslieden maakt grotere verschillen
tussen instellingen mogelijk. Er wordt ook expliciet gezegd dat externe financiering
mogelijk wordt. Wij moeten echter oppassen voor het doorschieten naar een
grotere marktwerking, want dat zou de toegankelijkheid van het onderwijs en
de gelijke kansen voor mensen op onderwijs moeilijker maken. Bij het onderwijs
gaat het namelijk niet alleen om de behoefte van mensen met het oog op een
toekomstige loopbaan. Er zijn belangrijke maatschappelijke belangen in het
geding die te maken hebben met opvoeding, vorming, wetenschap en een wetenschappelijke
bezinning op het maatschappelijk functioneren. Dat zijn waarden die je niet
zomaar kunt overlaten aan de markt. Moet de overheid daarin dan actief worden?
Men zal mijn verlegenheid op dit punt begrijpen, omdat ik dat niet zomaar
onderschrijf. Ik vind dat de overheid bij opvoeding en vorming buitengewoon
terughoudend moet zijn. Mijn vraag is of wij in de samenleving en de politiek
niet meer nadruk moeten leggen op de noodzaak om de maatschappij, de onderlinge
maatschappelijke betrokkenheid of de gemeenschapsvorming, te versterken. Er
is vaker gepleit voor grotere cohesie, maar het blijft vaak bij woorden. Ik
zou wensen dat we ons ook bij overheidsbeleid consistenter zouden voorhouden
dat een sterke samenleving noodzakelijk is om onderwijs een goede inbedding
te geven.Een punt dat hiermee samenhangt is dat de overheid zich al lange tijd
sterk maakt voor autonomie van instellingen. Dit is een weerbarstig gebied,
waarover vanochtend al meer is gezegd. "Onderwijs in stelling" bepleit opnieuw
dat vergroting van autonomie een goede koers is. Ik wijs in dit verband op
de consequente kritische bejegening die Han Leune, de kortgeleden afgetreden
voorzitter van de Onderwijsraad, ten opzichte van de vergrote autonomie heeft
gekozen. In een bundel artikelen van zijn hand die ter gelegenheid van zijn
afscheid is verschenen, is dat te vinden. Hij is van mening dat vergroting
van autonomie waardevol kan zijn en een appel kan doen op creativiteit –
hij spreekt daar in het algemeen geen kwaad van – maar
hij vindt dat er risico's zijn. De overheid zou daardoor de samenhang in het
onderwijs uit het oog kunnen verliezen, waardoor zij een moeilijker taak krijgt
om de kwaliteit van het onderwijs te bewaken. Het recente onderwijsverslag
van de inspectie geeft alle reden om aandacht te vragen voor dat probleem.
Er kunnen grote verschillen tussen scholen ontstaan. Dat kan de samenhang,
de toegankelijkheid en de gelijke kansen in gevaar brengen. Hij heeft ook
een ander probleem genoemd, dat vanochtend ook al aan de orde is geweest,
namelijk dat innovaties met autonome instellingen een heel ander traject volgen.
Het is opvallend dat vanmorgen enerzijds de autonomie werd toegejuicht, terwijl
anderzijds gewezen werd op zaken die niet goed gingen. Daarbij werd de vraag
gesteld of er ingegrepen moest worden, meer regels gesteld moesten worden
of meer tijd genomen moest worden. Ik vind het een beetje makkelijk om te
zeggen dat er meer tijd genomen moet worden. Wanneer je met elkaar een innovatie
belangrijk vindt – misschien zijn we daar wel eens erg gretig in en
zouden we meer terughoudend moeten zijn – moet de overheid niet bang
zijn om daarin een zekere regie te voeren. Zij moet dat doen met het oog op
instellingen die mogelijk minder sterk zijn en leerlingen in die instellingen
die anders de dupe kunnen worden van achterblijvende ontwikkelingen.Leune noemt als laatste punt, waar ik zelf ook graag de vinger bij leg,
dat een belangrijke voorwaarde voor autonomie altijd schaalvergroting is.
Dat is logisch. Je kunt kleine instellingen niet autonoom maken. Personeelsbeleid
bijvoorbeeld vraagt om grotere eenheden en is niet mogelijk op kleine schaal.
Je hebt dan de middelen, de massa niet. Over schaalvergroting valt ook het
een en ander te zeggen in termen van kwaliteit en betrokkenheid. Ik zet dus
met dank aan Leune een paar kritische kanttekeningen bij het idee van de groeiende
autonomie van instellingen.Het volgende punt betreft het toezicht van de overheid. De overheid kan
deugdelijkheidseisen stellen. Wanneer er echter meer afstand is, is een nieuwe
manier van ijken nodig. De bewindslieden weten dat er van onze kant wel eens
kritisch gekeken wordt naar de nieuwe rol van de inspectie en de wijze waarop
het toezicht wordt vormgegeven. In "Onderwijs in stelling" staat dat de scholen
de komende jaren zelf meer dan ooit verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling
van het onderwijs zullen hebben. Vervolgens wordt gesteld dat het toezicht
de vraag zal moeten beantwoorden of onderwijsinstellingen beantwoorden aan
wat de samenleving van ze vraagt. Dat is een buitengewoon open formulering.
Er worden voorbeelden genoemd. Een van die voorbeelden is: haalt de instelling
uit de leerling wat erin zit? Ik vind dat een vergaande vraagstelling. Wat
moet er uit de leerling komen? Dat zijn inhoudelijke taxaties, waar traditioneel
de vrije inrichting van scholen een zekere terughoudendheid van de inspectie
garandeerde. Gaat dat nu vergeten worden? Heeft de vergroting van de autonomie
als noodzakelijke tegenhanger een inspectie die zich met veel minder instrumenten –
die bovendien belijnd en begrensd zijn – bemoeit met de inrichting van
het onderwijs? Ik vraag me af of we daarmee goed uit zijn. Regels kunnen steunen,
zeker als ze op maat worden toegedicht. Het voorbeeld is wat nostalgisch,
maar er is een tijd geweest dat onderwijsinspecteurs een behoorlijke zeggenschap
hadden en de mogelijkheid om ontheffing te verlenen of maatwerk toe te staan.
Het was als de huisdokter die de familie kende en met wie je zaken kon doen.
Nu ben je veel autonomer, maar je gaat naar de poli om je te laten nakijken.
Je kunt daar veel minder maatwerk verwachten. Een overheid die dicht bij scholen
blijft, niet om ze te betuttelen maar om mogelijk te maken wat ze graag willen,
zou een betere weg zijn dan een grote en anonieme toezichtsystematiek, die
moeilijk controleerbaar wordt en makkelijk grenzen kan overschrijden.Dan kom ik op de betrokkenheid van de ouders. Het lijkt erop dat de ouders
moeilijker verantwoordelijkheid kunnen nemen voor hun opgroeiende kinderen.
Uit verhalen van scholen blijkt dat het moeilijk is om terug te vallen op
thuis. Ouders zijn niet altijd makkelijk bereikbaar. Het rapport "Scholen
onder druk" van het Sociaal en Cultureel Planbureau uit 1999 geeft daar mooie
voorbeelden van. De politiek reageert daarop, maar juist niet door niet te
veel van de scholen te verwachten omdat zij het moeilijk hebben. Als er problemen
zijn met de opvoeding, moet het onderwijs daarvoor opdraaien. De plannen voor
een brede school of zelfs voor een 24-uurs school of vensterschool zijn op
zichzelf sympathiek, maar ze beginnen bij het verkeerde eind. Wij gaan er
immers van uit dat wij van de gemeenschap, van de ouders, niet veel kunnen
verwachten en dan moet het onderwijs het maar opknappen. Spreek je over ouders
in een ander verband, namelijk over ouders als cliënten of consumenten
die professionele leveranciers aanspreken en betalen, dan vraag ik mij af
of het perspectief niet anders moet zijn. Het primair onderwijs en het voortgezet
onderwijs zijn een zaak van de gemeenschap en van ouders. Ik weet dat over
formele besturen wordt gesproken, maar dat zal het probleem niet echt oplossen,
want er moet communicatie zijn, nabijheid. Er moet geluisterd worden. Ouders
moeten zich verantwoordelijk weten en de mogelijkheid hebben om die verantwoordelijkheid
samen met de scholen waar te nemen.Ik rond af met een paar algemene opmerkingen. Wat wij met het onderwijs
willen, heeft alles te maken met wat wij de samenleving willen. Het onderwijsbeleid
moet geplaatst zijn in het kader van een visie op de ontwikkeling van maatschappij
en samenleving. Ik las gisteren dat, als het in de samenleving regent, het
in het onderwijs giet. Dat is een aardig beeld want als je op een school werkt,
krijg je alle problemen die zich in de samenleving voordoen in een versterkte
vorm op je bordje. Hoe moeten wij daar nou mee omgaan?De laatste tijd kom ik in het onderwijsbeleid een begrip tegen dat ik
nog niet eerder had opgemerkt: "meritocratie". Dat houdt in dat niet je afkomst
of je behoefte bepalend is voor wat je bent en wat er gaat gebeuren, maar
je verdiensten, je prestaties. Deze meritocratie wordt wel als model geschetst
voor de onderwijsontwikkeling. Meritocratie gaat niet over emancipatie van
groepen. Het is een individualistische meritocratie. Zoals bekend hebben onze
politieke fracties en achterban bedenkingen tegen deze samenlevingsvisie,
vooral omdat de individualisering wordt bevorderd door massificatie. Als individualisering
betekent dat het persoonlijker wordt, kan ik daar vrede mee
hebben, maar de individualisering, ook in scholen, gaat gepaard met massificatie.
Ieder gaat zijn eigen weg. Er zijn wisselende relaties, er zijn weinig vaste
structuren. Kees Schout schreef kort geleden een samenvatting van zijn Kohnstammlezing
in Trouw. Ik wil hieruit een paar dingen noemen. Hij schrijft dat jonge mensen
nog nauwelijks de tijd wordt gegund om vaste overtuigingen te ontwikkelen.
Zij moeten vooral flexibel zijn, eigenlijk al heel vroeg. Het ritme van opvoeding
en onderwijs wordt voortdurend onderbroken. Er zijn voortdurend afleidingen.
Mevrouw Schoondergang had het over een"zappende" jeugd. Dat het daarbij blijft,
is helemaal geen opwekkend idee.Ritme en rituelen maken plaats voor toetsingsmomenten. Dat is ook een
kritische kanttekening bij een sturingsinstrument: het voortdurend toetsen.
Toetsen is je eventjes laten checken en dan weer vervolgens uitzwermen. Onderwijs
en opvoeding hebben ritme, betrokkenheid en rituelen nodig. Dat moet je niet
vervangen door iedereen maar zijn eigen gang te laten gaan en achter de pc
te zetten om vervolgens van tijd tot tijd in te loggen om te zien hoe het
met iemand staat. Dat concept van een school past niet in de samenleving die
wij willen bereiken. Onderwijs is een zaak van de gemeenschap. Je kunt ook
zeggen dat onderwijs een zaak is van gemeenschappen van mensen die elkaar
zoeken en verantwoordelijkheid nemen voor een school en voor hun kinderen.
Dat is ook de achtergrond van de vrijheid van onderwijs. Er is geen grondrecht
in de Nederlandse Grondwet waar zoveel gedoe over is. De samenleving wil hier
blijkbaar wel vanaf.Als de achtergrond hiervan is dat de samenleving bestaat uit gemeenschappen
van mensen die verantwoordelijkheid moeten nemen, is dat het perspectief om
scholen voor primair en voortgezet onderwijs te ontwikkelen. Je kunt wel zeggen
dat de gemeenschappen er niet meer op die manier zijn, maar moet je daarin
berusten of daaraan gaan werken? Om het in één zin samen te
vatten: het onderwijsbeleid moet in een breed kader worden geplaatst van een
samenlevingsbeleid dat wat ons betreft niet het bevorderen van een individualistische
meritocratie mag zijn.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Tien sprekers en drie uur en drie kwartier verder zal mijn
fractie met mij als elfde spreker een poging doen om de thema's van het debat
over onderwijs te behandelen. Deze waren afgesproken met de bedoeling om een
flitsender en dynamischer bespreking van het beleid mogelijk te maken.Op 7 april 2001 verscheen in de Volkskrant een hoofdartikel met de kop
"Hermans droomt". De kern ervan laat zich als volgt samenvatten. De minister
wil meer autonomie van scholen. De overheid moet slechts minimale regels opstellen,
vooral voor wat er ten minste moet worden geleerd. Deze door het onderwijsveld
gesteunde gedachte dient langzamerhand te worden ingevuld. Als dat in het
komende jaar niet gebeurt, verandert er bar weinig en blijkt de regeerperiode
van deze minister er vooral een van dromen te zijn geweest.En passant wordt in het artikel verwezen naar extra wetgeving die door
staatssecretaris Adelmund is gerealiseerd: een verbod op een vierdaagse schoolweek
en een verplichting om de laatste 2% van de vierjarigen op school te krijgen.
Dat is dus een omgekeerde beweging.In het artikel in de Volkskrant wordt gerefereerd aan een interview dat
eerder die week door de minister aan een redacteur van de krant was gegeven,
waarbij het meest in het oog springende nieuws was dat hij vierjarigen die
op school komen, een toets wil laten ondergaan om het beginniveau van de leerling
vast te stellen. Alleen dan kunnen de prestaties van de school bij de leerling
worden gemeten. Een ander element was dat de overheid de kwaliteit en doeltreffendheid
van scholen dient te controleren, bijvoorbeeld door de inspectie, maar dat
de scholen hierbij ook een eigen verantwoordelijkheid hebben.Over het toetsen van het beginniveau en de controle op kwaliteit heeft
de Onderwijsraad in 1999 advies uitgebracht. In de inhoudrijke bundel "Onderwijs
in verandering", die de Onderwijsraad heeft aangeboden aan zijn vertrekkende
voorzitter Leune, waarin een tiental studies van hem zijn gebundeld, wordt
in de achtste studie uitvoerig ingegaan op de adviezen van de raad over deze
onderwerpen. De opvattingen van de minister komen dus niet als een donderslag
bij heldere hemel.Toch is het vreemd te moeten constateren dat in de tweede beleidsbrief
van de bewindslieden, "Onderwijs in stelling", de voorstellen over toetsen
aan het begin van de schoolloopbaan niet voorkomen. In het algemeen is de
voorliggende beleidsbrief aanzienlijk minder inhoudsrijk dan de brief van
vorig jaar, met de titel "Sterke instellingen, verantwoordelijke overheid".Daarnaast valt te constateren dat er nogal wat in iets andere bewoordingen
wordt herhaald. Ik nodig de minister en de staatssecretaris uit in te gaan
op de vraag wat er in het afgelopen jaar is gedaan om de beleidsuitgangspunten
van de vorige beleidsbrief in te vullen. De minister heeft dan de kans om
de vrees van de redacteur van de Volkskrant dat het wel eens bij dromen zou
kunnen blijven, te weerleggen. Ik heb mij vorig jaar een aanhanger betoond
van het voornemen om jaarlijks een beleidsbrief bij de begroting te voegen
en dat ben ik nog, maar wil een dergelijke brief blijven inspireren, dan zou
hij meer een verslag moeten zijn van hetgeen men aan problemen bij de uitvoering
van plannen uit de vorige brief tegenkomt en dan zou hij wellicht aanpassingen
of nieuwe plannen moeten bevatten.Ik geef een voorbeeld. Als het beleid erop gericht is om minder regelgeving
vanuit Zoetermeer aan de scholen op te leggen, dan is het zinvol om zich in
de beleidsbrief te verantwoorden als dat op bepaalde punten niet lukt. Waarom
is een wet nodig tegen de vierdaagse schoolweek? De argumentatie daarvoor
kan uitstekend worden opgenomen in het hoofdstuk "Maatschappelijke context",
dat dan wat meer body krijgt dan de net twee bladzijden die het stukje nu
beslaat. In een samenleving die er vanwege emancipatorische en macro-economische
overwegingen alles aan doet om man en vrouw in het arbeidsproces te laten
participeren, zou een vierdaagse schoolweek een belemmering van betekenis
zijn. De overheid als medespeler in die maatschappelijke context heeft hier
rekening mee te houden en vaardigt dus een wet uit die de belemmering wegneemt.
Men kan er eventueel ook onderwijskundige overwegingen aan toevoegen, maar
in de onderwijsprovincie verzeilt men dan al snel in een"welles-nietesspelletje.Een ander voorbeeld is de gedachte om een begintoets in te stellen voor
iedere leerling. Dat had in de brief niet mogen ontbreken omdat het een voorstel
betreft dat naar de zienswijze van de minister voorafgaat aan het verlenen
van een grote mate van autonomie aan scholen. Op zich spreekt mij de idee
mij wel aan, maar zij behoeft wel uitleg. Deze begintoets kan bijvoorbeeld
voorkomen dat het onderwijs in een toetscarrousel verandert, zoals direct
als kritiek – mijns inziens ten onrechte – werd gesteld.Een vraag is ook of die begintoets niet dient te worden ingesteld bij
elke volgende fase in het onderwijs, dus bij het begin van de basisvorming,
bij het begin van de tweede fase en bij het begin van het hbo/wo. Vorig jaar
heb ik proberen aan te geven dat de rode draad in de onderwijsproblematiek
is gelegen in aansluitingsproblemen waarmee het onderwijs in elk segment worstelt,
omdat er geen eenduidige aansluiting meer is. Na de basisvorming kan zo'n
toets al aardig gaan lijken op een toelatingstoets waar ik toen voor heb gepleit.
Een vraag is ook – dan keer ik terug tot de begintoets bij de basisschool –
hoe met die toets moet worden omgegaan bij verhuizingen. Daarover schrijven
in de beleidsbrief was functioneel geweest. De bewindslieden hadden er uitvoerig
bij kunnen stilstaan dat zij dit een manier vinden om sturing te kunnen aanbrengen
bij de toewijzing van geld voor achterstandsituaties. Dat thema wordt trouwens
ook door de Onderwijsraad gehanteerd in het advies bij de leerstandaarden.
Ook het natuurlijk voorzienbare verwijt dat het onderwijs tot een toetscarrousel
wordt gemaakt, had dan kunnen worden weerlegd. Er had bijvoorbeeld aangegeven
kunnen worden dat, wat de overheid betreft, toetsen daarna een aantal jaren
weg kunnen blijven, bijvoorbeeld tot aan het moment van intree in de basisvorming.Kortom, ik hoop dat de beleidsbrief bij de komende begroting, die alweer
de laatste in deze regeerperiode zal zijn, de inspiratie bevat voor de opvolgers
om in principe met het geschetste beleid verder te gaan. De dromen zijn immers
aangenaam! De vorige beleidsbrief telde dertien hoofdstukjes en had een omvang
van zestig pagina's, de nu te bespreken beleidsbrief telt negen hoofdstukjes
en telt net vijftig pagina's. In de inleiding staat: "Het garanderen van gelijke
kansen vergt een gevarieerd onderwijsaanbod voor leerlingen met een maatschappelijke
achterstand en voor leerlingen met een voorsprong. In de komende jaren blijft
de waarde "gelijke kansen" van groot belang, maar de waarde "gelijkheid" zal
moeten worden aangevuld met de waarden "variëteit" en "kwaliteit".Deze drie criteria zijn in alle fasen van het onderwijs aan de orde. Daar
staat nogal wat. Ik ben dan ook benieuwd naar de invulling. Los daarvan verdient
dit punt ook een veel betere maatschappelijke en maatschappijvisionaire onderbouwing.
Het begrip "gelijke kansen" wordt hier immers verstaan als gelijke kans tot
ontwikkeling van de eigen talenten met daarbij een algemene basis voor iedereen.
De consequentie daarvan is dat het onderwijs bijdraagt aan ongelijke ontwikkeling
van mensen. Nog niet zo heel lang geleden werd daarover volstrekt anders gedacht.
Alleen al op grond van dat feit verdient een dergelijke beleidsvisie een stevige
onderbouwing. De beleidsbrief scoort hier een onvoldoende. Wellicht wil de
minister er in zijn antwoord wat dieper op ingaan?Een tweede majeur punt in de inleiding is de constatering dat in het kader
van levenslang leren het onderwijs aan volwassenen aan gewicht wint. Evenals
bij het vorige punt geldt dat ik die constatering met de minister deel. Maar
wat betekent het nu precies voor het overheidsbeleid op dit terrein? Daar
staat vrijwel niets over. Een Open Universiteit zou als instelling van afstandsonderwijs,
en als instelling die de informatietechnologie in het onderwijs goed kan ontwikkelen,
door de overheid moeten worden omarmd. Er staat op bladzijde 39 van de brief
wel iets over, maar de realiteit is dat er aan de instellingen een korting
in het vooruitzicht is gesteld.Natuurlijk gaat bij dit type onderwijs op dat er naast publiek geld ook
een private geldstroom behoort te zijn. De vraag is echter van belang tot
welk niveau de overheid de basisvoorziening van het volwassenenonderwijs tot
haar taak rekent. De Open Universiteit is een voorbeeld van zo'n basisvoorziening.
Ik kom er bij de behandeling van de invoering van de bachelor/masterstructuur
nog op terug.Het tweede hoofdstuk plaatst het onderwijs in de maatschappelijke context.
Ik heb daar al een opmerking over gemaakt. Het is opvallend dat hier geheel
voorbij wordt gegaan aan de school in de maatschappelijke context. Dat is
opmerkelijk, omdat er op het lokale vlak tal van initiatieven zijn om de school
een andere plaats in de samenleving te laten innemen. Ik geef als voorbeeld
de zogenoemde vensterschool. Vanuit het perspectief van het onderwijs kun
je daar geheel verschillende opvattingen over hebben. Welke opvatting heeft
de minister nu precies?Vorig jaar constateerde ik dat van de dertien hoofdstukken er niet een
over de leerling ging. Dat is nu veranderd, want hoofdstuk 3 is getiteld Mondige
leerlingen. In die passage is het motief van de arbeidsmarkt wel heel dominant.
Ongetwijfeld is de arbeidsmarkt voor velen een belangrijk motief. Maar persoonlijke
ontplooiing is dat ook. Naar de opvatting van mijn fractie betekent dit bijvoorbeeld
dat de overheid een taak heeft, een compleet aanbod te garanderen. In het
funderend onderwijs moet er een breed scala van keuzevakken zijn waarmee rekening
gehouden wordt bij de vaststelling van de verplichte stof bij het aantal uren.
In het hoger onderwijs moeten er voorzieningen zijn voor, bijvoorbeeld, de
kleine talen zoals het SanskrietHoofdstuk 4 van de brief gaat over het onderwijspersoneel. Het is het
kortste hoofdstukje van allemaal. Het is te hopen dat dit niet kenmerkend
is voor de aandacht van de minister. Ik ben er eigenlijk van overtuigd dat
dit niet het geval is. Het gaat toch echt niet aan om in een beleidsbrief
volstrekt niets over de lerarenopleidingen te schrijven. De crisis die op
dit moment het vak omgeeft, is ongemeen ernstig. De minister doet er van alles
aan om althans het aantal enigszins op peil te houden. Daarbij hoort een goede
aanpak van de initiële opleiding, wil men de tijdelijke maatregelen kunnen
blijven steunen. In de brief staat daar vrijwel niets over en, wat ernstiger
is, ik vrees dat de minister ook nauwelijks een visie voor ogen heeft op welke
wijze hij het probleem wil aanpakken.Hoofdstuk 7 van het eerdergenoemde boek van Leune gaat geheel over het
leraarschap en het bevat tal van suggesties die erop gericht
zijn om het vak uit het slop te halen. Naast kwesties die zich laten raden,
zoals betere arbeidsvoorwaarden en vermindering van werkdruk, wordt ook een
sterk pleidooi gehouden om eindelijk eens een goede en verplichte her- en
bijscholing te organiseren, op straffe van verlies van bevoegdheid. Wat doet
de minister eraan om dit aspect, dat toch in tal van andere beroepen al lang
geregeld is, eindelijk eens te realiseren? Ik hoor graag een beschouwing over
de aanpak.Hoofdstuk 5 gaat over sterke onderwijsinstellingen. In de beleidsvisie
van de minister is het nodig dat instellingen sterk zijn, omdat ze tal van
taken toegewezen krijgen en te maken hebben met een terugtredende overheid
waar het regelgeving betreft. De vraag komt op in hoeverre sterk ook synoniem
wordt met omvangrijk. Er wordt veel geschreven en gesproken over de schoolgrootte
en algemeen heerst de overtuiging dat de omvang van instellingen is doorgeschoten.
In een proefschrift van Eilander kwam begin jaren zeventig – kennelijk
is het vraagstuk van de omvang ongeveer opgekomen met de Mammoetwet –
de stelling voor "de school is zo groot als de klas". Ik denk dat dit op zichzelf
genomen dicht bij de waarheid ligt, maar er is iets gebeurd dat toen niet
duidelijk voor ogen stond. De klas is er vaak niet meer. Daardoor is het vraagstuk
van de schoolomvang opnieuw onder ogen te zien. Aangezien het een onderwerp
is dat vooral de gemoederen bezighoudt tijdens de leerplichtige leeftijd vraag
ik aan de staatssecretaris hoe zij over de omvang van een school denkt.Hoofdstuk 6 gaat over een kaderstellende overheid. Daarin staat een intrigerend
zinnetje, namelijk dat naast de waarborg voor kwaliteit, variëteit en
toegankelijkheid ook de aansluiting tussen de verschillende onderwijssoorten
tot de taak van de overheid behoort. Ik ben vorig jaar uitvoerig ingegaan
op die aansluitingsproblematiek als rode draad door het gehele onderwijs.
Als elke onderwijssoort rekening heeft te houden met talrijke eisen van diverse
onderwijsvormen die erna komen, dan is daarmee gegeven dat de overheid veel
meer verlangt dan basisvaardigheden. Het vraagstuk van de eindtermen komt
dan in een totaal ander daglicht te staan. Ik voorspel de minister dat er
dan van de door hem nagestreefde autonomie in inhoudelijke zin in ieder geval
niets terecht kan komen. Ik zou het op prijs stellen als minister en staatssecretaris
hier eens op ingaan. De uitgangspunten van dit hoofdstuk sporen slecht met
de uitspraken over het na te streven beleid.In hoofdstuk 7 wordt gememoreerd dat op het ogenblik in de vier grote
steden 40% van de leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs behoort
tot de achterstandsgroep. Dat zal in de komende twintig jaar nog sterk toenemen,
zo stellen de schrijvers. Het is jammer dat wij geheel in het duister tasten
hoe de bewindslieden denken om de komende jaren met dit vraagstuk om te gaan.
Dat is jammer, omdat recente studies aangetoond hebben dat de oude uitgangspunten
en het geld, zeg ik met mevrouw Dupuis, daarnaast niet tot het gewenste effect
leiden. Iets anders dus. Maar wat? Wij lezen er niets over en men is toch
werkelijk al te optimistisch als men denkt dat ICT voor dit vraagstuk de oplossing
zal zijn. Het is op z'n best een hulpmiddel. Ik besef dat niemand op dit terrein
het ei van Columbus heeft, maar dat ontslaat de bewindslieden niet van de
plicht ernaar te zoeken. Overigens behoeft de passage ook een definitie van
wat men onder achterstand verstaat. Als het nu 40% is en het wordt meer in
de komende jaren, dan is achterstand kennelijk normaal. Dat is natuurlijk
niet de bedoeling van de schrijvers, maar het geeft duidelijk aan hoe normatief
wij gewend zijn te denken binnen het onderwijs.Van de net vijftig bladzijden van deze beleidsbrief zijn er ruim twintig
voor hoofdstuk 8 gereserveerd. Je leest ze geboeid en regelmatig met instemming
door, maar veel blijft vooralsnog in overwegingen en discussie steken. Gaan
de bewindslieden een vouchersysteem invoeren? Komt er een leerrekening waar
behalve de overheid ook werkgever en werknemer zelf op kunnen storten? Spoort
dat eigenlijk wel met de ontwikkeling van het fiscale stelsel, zoals dat zich
nu aftekent? Er is vervolgens aandacht voor het postinitieel onderwijs en
de functie van ICT daarbij. Welke taak rekent de overheid nog tot haar kerntaken?
Er is een zinnetje over de Open Universiteit opgenomen, maar in die zin dat
men met iets bezig is. Nergens staat welke plek de overheid binnen dit alles
voor zichzelf ziet en daar is in een beleidsbrief van de regering toch werkelijk
wel behoefte aan. De Open Universiteit als instelling waarbinnen cursusontwikkeling
plaatsvindt voor de verplichte her- en bijscholing bijvoorbeeld is een aantrekkelijk
perspectief. Maar hoe ziet de overheid daarin haar rol?Het laatste hoofdstuk gaat over investeringen in het onderwijs. Het is
opmerkelijk dat in het gehele hoofdstuk geen enkel getal staat. Daar is wel
enig begrip voor op te brengen, omdat wij allemaal weten dat het regeringsbeleid
op dit punt nog in de steigers staat en de minister van OCW niet uit de pas
van het te formuleren regeringsbeleid kan lopen, maar het duurt en het duurt.
Wellicht is het overleg in de boezem van het kabinet nu zo ver gevorderd dat
de minister duidelijkheid op dit gebied kan verschaffen, niet alleen over
de hoogte van de extra investeringen, maar ook over de vraag waar hij deze
in het bijzonder aan wil besteden. Het lezen van de beleidsbrief geeft ons
kijk op fraaie vergezichten, maar de realiteit is dat men spreekt over een
inhaalslag in meer banale zin: schone scholen, modern lesmateriaal, voldoende
onderhoud aan het gebouw, om over de inhaalslag op het terrein van de salarissen
maar te zwijgen. Wat inmiddels is uitgelekt van de commissie-Van Rijn, stemt
tot bescheidenheid als het gaat om het formuleren van een fraai toekomstperspectief.Het onderwerp invoering bachelor/masterstructuur vormt het thema dat door
de commissie hoger onderwijs is gekozen voor het beleidsdebat van vandaag.
De minister zou daar wel eens méér geschiedenis mee kunnen maken
dan met zijn beleid inzake het zojuist besproken onderwijs. De ontwikkeling
in Europa maakt het noodzakelijk om het hoger onderwijs beter internationaal
af te stemmen, zodat studenten inderdaad gebruik kunnen maken van de hen geboden
mobiliteit. Algemeen aanvaard is daarbij, dat het Angelsaksische systeem als
uitgangspunt dient te worden genomen. Om dat te bereiken moet er binnen het
Nederlandse onderwijs nog wel het een en ander veranderen.Daar rijzen dan vragen bij. Om te beginnen is de overgangsregeling niet goed uit de nu gepresenteerde stukken te halen. Een punt dat
wel genoemd wordt, maar wat mij betreft nog heel veel vragen openlaat, is
de positie van de propedeuse Bij het hbo blijft de propedeuse bestaan, bij
het wo niet, zij het dat de minister aangeeft dat de functie van de propedeuse
door de universiteiten moet worden gewaarborgd. Ik vrees dat daar weinig van
terecht zal komen. Het is jammer dat er hier een kans gemist wordt. Ik heb
de jongste cijfers niet paraat, maar ik meen dat ongeveer eenderde van de
studenten in het eerste jaar van studie wijzigt. Dat betekent dat de oriëntatiefunctie
van de propedeuse zou moeten worden versterkt. Het meest ideaal zou het zijn
als dat mogelijk was in een gezamenlijke propedeuse van hbo en wo. Wanneer
er, zoals in Amsterdam, een fusie tussen instellingen tot stand komt, mag
men dan een gezamenlijke propedeuse aanbieden? Hoe wil de minister aan de
student de garantie geven, dat universiteiten de functie van oriëntatie
blijven aanbieden?Het probleem is natuurlijk de verschillende vooropleiding tot het hoger
onderwijs, te weten havo en vwo. In de Angelsaksische landen wordt vrijwel
steeds het gehele hoger onderwijs aangeboden vanuit één instelling,
terwijl er toch een scheiding blijft tussen beroeps- en wetenschappelijk onderwijs.
Natuurlijk is die scheiding relevant, maar het is de vraag of dit in de propedeuse
ook al van betekenis is. Het tijdstip waarop in het buitenland gehecht wordt
aan een binair stelsel, is relevant in deze discussie. De minister maakt nu
een keuze die over een aantal jaren onherroepelijk weer op de helling zal
moeten.De komende maand zal in Praag een verdere stap dienen te worden gezet
om de intenties van Bologna verder in te vullen. De minister heeft aangekondigd
in Praag vooral afspraken te willen maken over accreditatie. Dat lijkt een
uitstekend idee. Nederland is gebaat bij internationale accreditatie, want
binnen de eigen grenzen zijn de mogelijkheden beperkt om voldoende gekwalificeerde
mensen te vinden. Nu stelt de minister echter al op voorhand dat de accreditatie
in internationaal verband zich zal hebben te voegen naar de Nederlandse maatstaven.
Dat lijkt mij geen goed uitgangspunt om met elkaar te zaken te komen. Het
is al bijna mei en de minister kan ongetwijfeld dieper ingaan op het vraagstuk
van de accreditatie en op de vraag, met welke agenda de Nederlandse delegatie
in Praag te werk gaat.In de brief van 20 december wordt aangegeven, dat de eerste twee jaar
de accreditatieraden van hbo- en wo-opleidingen exclusief werkzaam zullen
zijn voor de betreffende instellingen. De argumentatie die daarbij gegeven
wordt, overtuigt geenszins. Ik zou die inzet van gescheiden accreditatie in
de komende twee jaar bepaald geen uitgangspunt in Praag willen laten zijn.
Het gevaar dat er dan toch weer met verschillende maten kan worden gemeten,
ook na twee jaar, is veel te groot.Voorzitter! De masteropleiding wordt in de visie van de minister instellingsonafhankelijk.
Dat betekent, dat een hbo-instelling een wo-master zou kunnen geven en een
wo-instelling een hbo-master. Daar komt natuurlijk niets van terecht. Het
is een gegeven dat in de Angelsaksische landen bij een mastertitel meestal
wordt aangegeven aan welk instituut de master is gehaald. Vrij snel is dan
bekend om welke kwaliteit master het gaat. Waarom dat systeem in Nederland
nu niet gelijk ingevoerd?Er is aan de overzijde veel aandacht besteed aan de zogenaamde topmaster
en de bekostiging ervan. Er zijn in dit stadium zelfs al twee moties over
ingediend. De ene vraagt om de topmaster alleen als alternatieve route te
ontwikkelen naast een master en de andere vraagt om voor de topmaster het
lage ongedifferentieerde collegegeld van toepassing te verklaren. Ik kan me
niet aan de indruk ontrekken, dat men op deze manier volstrekt uit het oog
verliest, dat een belangrijk goed de mobiliteit van studenten is, met name
in de masterfase, die niet zelden pas zal worden gevolgd nadat er een aantal
jaren werkervaring is opgedaan. Het gaat dan om mensen die al verdienen en
voor wie een bijdrage bovenop het collegegeld geen belemmering zal zijn. En
ook het volgen van de masterfase aan een ander instituut dan die waar de bachelorgraad
is gehaald, is heel veel voorkomend. De gehele discussie zou kunnen worden
vermeden, wanneer men het vouchersysteem zou gaan introduceren. Mijn partij
is daar een groot voorstander van. Toegegeven, er zijn talrijke problemen
te overwinnen, maar in een onderwijssysteem waar levenslang leren als uitgangspunt
wordt genomen – de minister doet dat gelukkig – worden er ook
heel veel problemen mee opgelost. Ik wil graag van de minister weten of hij
werk wil maken van de introductie van een vouchersysteem, in welke tijd hij
dat denkt te kunnen realiseren en of ik het bij het juiste eind heb, dat een
discussie over financiering van topmasters dan achterwege kan blijven.Voorzitter! Het begrip "levenslang leren" is al een paar keer gebruikt.
Men kan de betekenis ervan moeilijk overschatten. Ideaal zou zijn een verkorting
van de initiële opleiding, omdat kennis nog nooit zo snel veroudert als
in dit tijdsgewricht. Een verplichting tot permanente her- en bijscholing
hoort daar wel bij. Helaas gaat het nog regelmatig anders. De specialistenopleiding
tot psychiater bijvoorbeeld wordt met een halfjaar verlengd en dat bij een
vakgebied waarin de kennis ongewoon snel veroudert. Heeft de minister middelen
in handen om hier paal en perk aan te stellen? Ook op het terrein van de her-
en bijscholing zou wat ons betreft wel het een en ander vastgelegd mogen worden,
maar het lijkt erop dat de minister dit terrein in het geheel niet tot zijn
taak rekent. Graag een reactie.Mijn fractie vindt dat de overheid in ieder geval een instelling als de
Open Universiteit heeft te faciliteren vanwege haar mogelijkheid om met de
modernste technieken en op afstand cursussen aan te bieden die voorzien in
de behoefte aan her- en bijscholing. Ik zou van de minister wel een beschouwing
willen over de Open Universiteit en de plaats die deze instelling heeft in
het hoger onderwijs. Nu hebben we eerlijk gezegd de indruk dat de Open Universiteit
mag blijven bestaan als er maar minimale kosten aan verbonden zijn. Wij zien
in het bestaan van de Open Universiteit echter ook een taak van de overheid
en dat houdt dus ook een adequate financiering in. Het zal – om nog
een ander element te noemen – vaak voorkomen dat mensen na een aantal
jaren gewerkt te hebben een master willen halen in deeltijdstudie. Het kan
goed zijn dat het niet makkelijk is om die master aan een universiteit te
halen in een bepaalde plaats. Een keuze voor afstandstudie, al
dan niet met behulp van Internet, ligt dan voor de hand. Ook hier kan de Open
Universiteit in samenwerking met andere instellingen maar met een eigen identiteit
een zinvolle plaats hebben.Voorzitter! Een probleem van typisch Nederlandse signatuur is de kwestie
van de titulatuur. De minister worstelt ook duidelijk met dat probleem. Ik
citeer uit de brief van 20 december: "Ik heb aangegeven dat ten aanzien van
de titulatuur een breder Europees kader relevant is dan enkel het Angelsaksische
perspectief". Als dat zo is, wordt het er niet duidelijker op als desalniettemin
de Angelsaksische titulatuur wordt overgenomen, die een functie krijgt naast
de verankering van de Nederlandse titulatuur. Het gebruik van de Angelsaksische
titulatuur leidt dan al snel tot een schijnbare overeenkomst die gegarandeerd
voor veel verwarring in de toekomst zal zorgen.Het handhaven van de Nederlandse titels kan blijven bestaan naast de invoering
van een in internationaal verband af te spreken titulatuur. Dit lijkt mij
verder een goed onderwerp om in Praag aan de orde te stellen. In ieder geval
kan daar de afspraak gemaakt worden om er in een volgende bijeenkomst gedocumenteerd
op terug te komen. Ziet de minister iets in dit voorstel?De minister heeft tussen 13 november 2000 en vandaag een duidelijk pad
uitgestippeld voor de invoering van de bachelor/masterstructuur. Aan de hand
van een notaoverleg aan de overzijde en het debat van vandaag in deze Kamer
heeft hij ook een goed beeld van wat in de volksvertegenwoordiging leeft op
dit terrein. Een invoeringsdatum is in de stukken genoemd: september 2002.
Tussen nu en uiterlijk maart 2002 dient wetgeving te worden aangeboden en
behandeld in beide Kamers van de Staten-Generaal. Dat is een heel ambitieus
schema. Mijn fractie juicht dit toe, maar het zou te wensen zijn dat de minister
op meer terreinen van het onderwijs een dergelijke ambitie aan de dag zou
leggen, bijvoorbeeld – mijn fractie zal daar telkenmale aandacht voor
vragen – op het terrein van de initiële lerarenopleiding. Wij wachten
met belangstelling het antwoord van de minister en de staatssecretaris af.De heer Van Vugt (SP):Mijnheer de voorzitter, geachte leden, geachte aanwezigen, lieve mensen!
Onderwijs is een vitale taak van de overheid. Het opleiden, het opvoeden en
scholen van toekomstige generaties is van essentieel belang voor de toekomst
van ons vaderland. Omdat het onderwijs in feite het laboratorium van de toekomstige
samenleving vormt, heeft de toestand van het huidige onderwijs verregaande
implicaties voor de kwaliteit van diezelfde toekomstige samenleving.Dat is de reden dat de SP-fractie bijzonder veel waarde hecht aan een
deugdelijk onderwijsbeleid en een kwalitatief hoogwaardig onderwijsbestel.
De behandeling van deze onderwijsbegroting is dan ook een zware verantwoordelijkheid
die wij als volksvertegenwoordigers hebben naar de bevolking toe, want die
bevolking is terecht lang niet altijd tevreden over de toestand van het onderwijs.
De armetierige staat van het onderwijs – laten wij het beestje maar
bij de naam noemen – noopt tot een gedegen analyse van de oorzaken ervan,
teneinde structurele en realistische oplossingen aan te kunnen dragen.Men behoeft niet bijzonder scherpzinnig te zijn, wil men bij een analyse
van het huidige onderwijs op schokkende zaken stuiten, sterker nog: een goed
ontwikkeld reukorgaan maakt het trekken van de eerste conclusie mogelijk.
Het is namelijk vies op school; vooral de toiletten zijn bepaald niet hygiënisch.
Het stinkt er vaak. Verschillende onderzoeken, onder andere van TNO, wijzen
uit dat scholen vaak vies, te klein behuisd en onveilig zijn. Wat is de mening
van de minister over dergelijke verstrekkende onderzoeksresultaten? Mogen
wij het accepteren dat de kinderen van ons land naar vieze, slecht onderhouden
en zelfs onveilige scholen gaan? Nee, natuurlijk niet! De minister is verantwoordelijk
voor deze situatie. Ik hoor dan ook graag van de minister wat hij aan deze
schrijnende situatie zal doen.Ik heb begrepen dat het kabinet extra geld uittrekt voor de huisvesting
van scholen. Dat is een goede zaak. Maar volgens insiders en volgens de VNG
is dat bedrag substantieel onvoldoende. Bovendien moet geconstateerd worden
dat het geld te laat komt. Een achterstand oplopen is gemakkelijker dan een
achterstand inlopen en het kost ook veel meer geld. De jarenlange beknibbeling
op het budget, dat scholen ontvangen voor huisvesting en onderhoud, heeft
tot deze onaanvaardbare situatie geleid. Met een beetje vooruitziende blik
had dat toch kunnen worden voorzien. Scholen geven te kennen veel te weinig
geld te hebben voor degelijk onderhoud en minimaal vereist schoonmaakwerk
en dat betekent dat deze post direct lijdt onder de budgettaire bekrompenheid
van de overheid. Kennelijk is er in ons land wel voldoende geld om 200.000
miljonairs te herbergen, maar niet om de kinderen een schone en veilige school
te bieden. Dat is toch een regelrechte aanfluiting? Die aanfluiting reken
ik de minister en de staatssecretaris aan. Ik begrijp dat de minister zich
liever bezighoudt met zaken als vrijheid, flexibilisering, differentiatie,
private financiering, concurrentiestrijd en noem alle liberale toverwoorden
maar op. Blijkbaar staat de minister zover af van de realiteit op veel scholen,
dat hij meent met het uiten van een paar liberale toverwoorden deze erbarmelijke
toestand van elementaire voorzieningen op scholen te kunnen laten verdwijnen.
Misschien is het in dat kader een goed idee dat wij Kamerleden een vrije dag
opofferen om tezamen met de minister en de staatssecretaris eens een kijkje
te nemen op scholen in het land. En dat moet dan niet gebeuren in de vorm
van een vrijblijvend werkbezoek. Wij moeten dan allen de handen uit de mouwen
steken en bijvoorbeeld gewoon plees schrobben, want op scholen is behoefte
aan schone toiletten.Het zou direct twee voordelen bieden als wij – Kamerleden, ministers
en wat mij betreft mogen de ambtenaren ook mee – zo'n dag op scholen
zouden werken. Op de eerste plaats kunnen scholen en ouders die noodgedwongen
vrijwillig schoonmaken, wel een helpende hand gebruiken in hun strijd tegen
het oprukkend vuil. Op de tweede plaats zou het een goede zaak zijn als Kamerleden
en de minister de harde realiteit zelf onder ogen zien en zelf geconfronteerd
worden met de niet te harden pislucht, die bezit heeft genomen van menig schooltoilet.
Het zou ons helpen bij het stellen van prioriteiten. Misschien is het
in dit kader wel een idee om ook minister Zalm mee te nemen, gezien de onderhandelingen
over de voorjaarsnota. Dan kan hij zelf de noodzaak ervaren van investeringen
in het onderwijs, die misschien wel belangrijker zijn dan de aflossing van
de staatsschuld of nog meer lastenverlichting voor de toch al zo welvarende
burgers in ons land. Het besteden van bakken met geld aan de invoering van
topmasters en allerlei ICT-projecten is leuk en aardig, maar een schone en
veilige school lijkt mij van groter belang. Daarom nodig ik hierbij de minister
uit om samen met een aantal Kamerleden een dagje te poetsen op scholen. Ik
hoor graag zijn reactie.De regering kondigt trots aan dat er dit jaar 1,4 mld gulden extra geld
in de begroting is vrijgemaakt voor het onderwijs. Los van de vraag hoeveel
nieuw geld dit nu werkelijk is, moeten wij ons afvragen of het een afdoende
bedrag is om een succesvolle start te maken met de aanpak van de meest dringende
problemen in het onderwijs. Volgens vertegenwoordigers van mensen, die dagelijks
in het onderwijs werkzaam zijn en die als infanteristen aan het onderwijsfront
beter weten dan wie ook hoe het is gesteld met het Nederlandse onderwijs,
is het bedrag veel te laag en bovendien veel te laat. Deze vertegenwoordigers –
de CNV Onderwijsbond en de AOB – stellen dat de onbetaalde rekening
in het onderwijs 12 mld tot 18 mld gulden bedraagt.Gezien de omvang van de opgelopen achterstanden en problemen lijkt mij
dat geen irreëel bedrag. Een meer gepaste houding bij de presentatie
van deze onderwijsbegroting zou dan ook op zijn plaats zijn. De minister en
de staatssecretaris kunnen zich pas met recht op de borst kloppen wanneer
zij een deugdelijk beleid voeren dat de kwaliteit van het onderwijs bevordert
in plaats van verslechtert, en geen minuut eerder. Cijfertjes zeggen mij niet
zoveel. Het is immers nog maar de vraag wat het resultaat van de extra investering
zal zijn. Daar reken ik de regering graag op af: op het behaalde resultaat
in het onderwijs.Voorzitter! Ik herinner mij dat wij in deze Kamer ongeveer een jaar geleden
de vorige onderwijsbegroting behandelden. Ook toen is forse kritiek geuit
door verschillende fracties, onder andere door mijn fractie. De minister sprak
toen zalvende woorden. Hij benadrukte dat er echt geïnvesteerd zou worden
en dat er echt werk gemaakt zou worden van het aanpakken van de achterstanden
in het onderwijs. Mooie woorden, maar wat is het resultaat van een jaar inspanningen?
Kunnen wij concluderen dat de situatie in het onderwijs met betrekking tot
het lerarentekort, het imago van het leraarschap en de veiligheid en hygiëne
op scholen is verbeterd sinds de begrotingsbehandeling? Volgens mij is juist
het tegendeel het geval. Ik heb sterk de indruk dat vele zaken verslechterd
en verergerd zijn. Ik ben echter niet te beroerd om de minister te vragen,
overtuigend aan te tonen wat de winst is geweest, om maar een term te gebruiken
die zijn stroming in het algemeen wel aanspreekt, van een jaar onderwijsbeleid.
De tijd van vrijblijvende praatjes en beloftes moet maar eens afgelopen zijn.
Daarvoor is het onderwijs ons in ieder geval te dierbaar. Resultaat en vooruitgang
dienen geboekt te worden. Het is aan de minister om die op de eerste plaats
te boeken en die op de tweede plaats te communiceren, onder andere naar de
Kamer toe. Op die manier kunnen wij als volksvertegenwoordigers een weloverwogen
oordeel vellen over het gevoerde beleid. De toets- en afrekencultuur die momenteel
in het onderwijs heerst, mag ook wel eens vertaald worden naar de politiek.
Laten wij het beleid van de regering maar eens toetsen. Waarschijnlijk zakt
zij met vlag en wimpel.De minister moet nagegeven worden dat hij plannen op het gebied van onderwijs
lanceert. Het is alleen jammer dat het verkeerde plannen zijn waar niemand
op zit te wachten. Het lerarentekort legt een gigantische last op de schouders
van het onderwijs en bedreigt volgens de Onderwijsinspectie zelfs de kwaliteit
ervan. Aan dat tekort is de regering voornamelijk zelf schuldig door het jarenlang
afknijpen van en het plegen van roofbouw op leraren, waardoor ook het imago
van het leraarschap zwaar beschadigd is geraakt. Juist onder deze omstandigheden
meent de minister het plan te moeten lanceren om slecht of onder de maat presterende
leraren te ontslaan. Het is te cynisch voor woorden dat dit uit de mond van
deze minister komt. Laat hij liever een positief signaal afgeven aan degenen
die, ondanks het wanbeleid van de regering, het Nederlands onderwijs op een
acceptabel niveau weten te houden, want dat verdient respect. Dat uitgerekend
een minister die verantwoordelijk is voor de ellendige omstandigheden waarin
leraren zich staande weten te houden zich zo respectloos uitlaat over leraren
en potentiële leraren is onbegrijpelijk, ongepast en ongelooflijk arrogant.
Het is jammer dat de minister niet heeft voorgesteld om slecht presterende
bewindslieden te laten ontslaan door leraren. Ik stel dat dan ook bij deze
voor.Ik besef maar al te goed dat het onderwijs momenteel wordt omgeven door
een waas van negativiteit waaronder het onderwijsimago te lijden heeft. Ik
heb het daar moeilijk mee, want dit punt vormt een bedreiging in de strijd
tegen het lerarentekort. Om die reden heb ik mij afgevraagd of ik vandaag
wel een negatieve toon moest aanslaan. Kon ik in navolging van de staatssecretaris
niet beter positieve aspecten benadrukken om zo het toch al belabberde imago
niet verder onder druk te zetten? Maar ik ben tot de conclusie gekomen, dat
positieve verhalen ongeloofwaardig overkomen, juist omdat de praktijk in het
geheel niet positief stemt. Wij moeten elkaar hier niet voor de gek houden
door het beter voor te stellen dan het is. Daar is niemand bij gebaat. Een
oplossing voor bepaalde problemen komt er al helemaal niet door dichterbij.
Praatjes vullen geen gaatjes.Bovendien weet iedereen, dus ook iedere potentiële leraar, zelf hoe
het is gesteld met het onderwijs, omdat men zelf ook op school heeft gezeten.
De school, zo is mijn stellige overtuiging, is nog altijd het beste reclameplaatje
voor een baan in het onderwijs. Als je dan hoort dat nu op scholen de leraren
soms door hun eigen leerlingen worden uitgelachen en beschouwd als loser omdat
zij in het onderwijs werkzaam zijn, dan geeft dat te denken. Dan helpen geen
prietpraat en geen reclamecampagne, of mooie verhalen, opgestoken door positivopolitici.
Waar ooit werd opgekeken tegen leraren, niet alleen in de klas, maar ook daarbuiten,
zijn zij nu meer en meer het onderwerp van spot en ironie. Daar ligt de kern
van het probleem van het lerarentekort. Het imago en het aanzien van het beroep
zijn essentieel in de werving voor dat beroep. De regering
is verantwoordelijk voor de jarenlange bezuinigingen in het onderwijs, van
waaruit de armetierige huidige situatie is ontstaan, die een grote smet werpt
op het imago van het beroep.Daarom mag ten minste van dezelfde regering worden verwacht, dat zij nu
alles op alles zet om het beschadigde imago te herstellen. Nogmaals, alsjeblieft
niet nog meer lachwekkende en ongeloofwaardige reclamespots op tv! Investeren
in het onderwijs, investeren in de leraren, dat hebben wij nodig. De toestand
in het onderwijs is doorslaggevend voor het imago. Omdat die investeringen
zo noodzakelijk zijn, wil ik de minister een hart onder de riem steken bij
zijn onderhandelingen over de voorjaarsnota. Ik wens hem daarmee oprecht alle
sterkte, alle wijsheid, alle moed en alle kracht. Die zal hij nodig hebben,
tegenover zijn collega de minister van Financiën.Ik had het zo-even over reclamespots. Het geld dat daaraan besteed is
had zo gezien wel verstandiger aangewend kunnen worden. Er zijn wel onderdelen
van het onderwijs waar het geld harder nodig is. Of nog zoiets: dat de minister
en de staatssecretaris een wedstrijd moeten uitschrijven om op goede ideeën
met betrekking tot het onderwijs te komen, is veelzeggend. Hebben de bewindslieden
dan zo weinig visie en zo weinig feeling met de praktijk, dat zij niet eens
weten welke problemen dringend oplossing behoeven en op welke wijze dat dient
te geschieden? De wedstrijd doet het ergste vermoeden.Wederom, het geld met de wedstrijd gemoeid had wel beter besteed kunnen
worden. Als de minister wat vaker naar scholen ging om met leerlingen en leraren
te praten over hun realiteit, die echt een heel andere is dan de dure, opgeblazen,
Haagse realiteit waarin wij allen verkeren, dan wist hij wel wat er moest
gebeuren. Dit toont nog eens het belang aan van mijn voorstel om samen met
de andere ministers te gaan poetsen op scholen. De minister heeft dan meteen
een idee waar snel en accuraat opgetreden dient te worden, namelijk op het
gebied van schoonmaken en onderhoud, gratis en voor niets. Daar is geen wedstrijd
voor nodig, maar wel feeling met datgene waar het ons om te doen is, de onderwijspraktijk. Ik wil de minister nog een ander idee meegeven, aangezien hij er blijkbaar
gebrek aan heeft, een idee gericht op de bestrijding van het lerarentekort,
bij uitstek het probleem dat de kwaliteit van ons onderwijs het meest bedreigt,
ook volgens de onderwijsinspectie. Ik denk aan een structurele wijziging in
de onderwijsbureaucratie. Mij is ter ore gekomen, dat grote groepen mensen
die in het onderwijs werkzaam zijn allerlei taken uitvoeren, behalve voor
de klas staan. Is het in een situatie waarin een schrijnend tekort is aan
lesgevend personeel niet een beetje vreemd, dat grote aantallen mensen zich
met heel andere zaken menen te moeten bezighouden: managers, onderwijsvernieuwers,
beheerders, etc.? Zij zouden zich misschien weer eens wat meer met de kerntaak
van het onderwijspersoneel, het lesgeven, moeten bezighouden. Dan worden de
grote bedragen die met het onderwijs gemoeid zijn, ook weer op de juiste plaats
ingezet. Ze zijn namelijk bepaald niet gratis, al die managers in het onderwijs
met hun dikke pak onder de bips, waarmee zij elke dag naar de scholen rijden.
Die scholen hebben vaak een schreeuwend geldgebrek.De voorzitter:Mijnheer Van Vugt, sprekend over gebrek, er is een groot gebrek aan tijd
en u heeft uw spreektijd overschreden. Mag ik u vragen om een selectie aan
te brengen in de dikke stapel papier die nog voor u ligt? Daar is namelijk
geen tijd meer voor.De heer Van Vugt (SP):Voorzitter! Ik heb zojuist op de sprekerlijst gekeken en ik zag dat de
spreektijd überhaupt al was overschreden. Het is dan een slechte indeling
geweest.De voorzitter:U heeft vijftien minuten gevraagd en u zit nu op meer dan achttien minuten.De heer Van Vugt (SP):Ja, maar anderen zijn ook in staat gesteld hun spreektijd te overschrijden.De voorzitter:Mijnheer Van Vugt, ik vraag u om uw betoog af te ronden.De heer Van Vugt (SP):Ik zal mijn best doen.Voorzitter! Is het niet een beetje vreemd dat die tegenstelling bestaat
tussen aan de ene kant managers met mooie salarissen en aan de andere kant
scholen, waar zij werkzaam zijn, met een gigantisch geldgebrek? Die tegenstelling
toont aan dat elke gulden die aan het onderwijs is besteed, niet per se goed
is besteed. In dit verband citeer ik Sweder van Wijnbergen, econoom en prominent
PvdA-lid: "In de zorg- en onderwijssector houdt de helft van het personeel
zich niet bezig met lesgeven of zorgtaken, maar met andere taken. Dat is volstrekt
absurd. Geld erin pompen heeft dus alleen zin als de structuren veranderd
worden. Adelmund en Hermans voeren een volstrekt falend beleid". Dat is geen
malse kritiek van niet de eerste de beste. Van de eerste tot de laatste zin
deel ik zijn analyse hartgrondig. Ik nodig de bewindslieden dan ook uit om
expliciet op deze materie in te gaan.Ik rond mijn betoog af. Ik kom noodgedwongen op de bespreking van een
laatste aspect: de particuliere investeringen in het onderwijs. Het hoger
onderwijs laten wij dan maar even schieten.In de meest recente beleidsbrief verwelkomt de minister meer particuliere
investeringen in het onderwijs, daarmee impliciet de wetenschap ondergravend
dat onderwijs een publieke verantwoordelijkheid is die dientengevolge ook
publiekelijk bekostigd dient te worden. De minister vindt het juist prima
als particulieren in de vorm van ouders of bedrijven meer geld stoppen in
het onderwijs. Daarbij wordt ons telkens op het hart gedrukt dat dit niet
de financiering van primaire onderwijstaken mag betreffen. Maar is dat geschetste
beeld niet nogal naïef? Hoe kun je enerzijds jarenlang bezuinigen op
het onderwijsbudget en daarmee op de budgetten van de scholen, waardoor deze
meer en meer moeite hebben om juist dat primaire onderwijsproces te bekostigen,
en anderzijds stellen dat particuliere investeringen niet mogen worden aangewend
voor die primaire taken? Dat is toch nauwelijks in alle redelijkheid van de
school te verlangen? Dat het onwenselijk is, lijkt mij evident; daar hoeft
de minister mij niet van te overtuigen. Maar het is onredelijk tegenover de
scholen, die vanzelfsprekend elke kans aangrijpen om meer middelen te vergaren,
ook voor de bekostiging van het primaire onderwijsproces. Dat is reeds de
realiteit. Verschillende scholen, waaronder de asvo-school
in Amsterdam, vragen een zogenaamd vrijwillige ouderbijdrage van om en nabij
de ƒ 1000, welke wordt besteed aan het inhuren van leerkrachten om
de klassen te verkleinen. Is de strekking van het sponsorconvenant en van
de afspraken met betrekking tot de private financiering niet achterhaald door
de praktijk? Wat gaat de minister eraan doen als regels zijn overtreden? Wordt
er dan niet opgetreden en is dat geen nieuw signaal ten opzichte van de scholen?Iedereen kan inzien dat scholen, die dankzij opeenvolgende kabinetten
met geldgebrek kampen, alle particuliere initiatieven aangrijpen om hun budget
te verruimen. Dat kun je de scholen ook niet kwalijk nemen, maar de regering
des temeer. Op de eerste plaats is het onderwijs een publieke taak waarvoor
de verantwoordelijkheid van de regering nog eens expliciet in de Grondwet
is neergelegd. Een private financieringsstroom past niet bij dat publieke
karakter. De regering dient zorg te dragen voor afdoende bekostiging van het
onderwijs, zodat de kwaliteit ervan op een aanvaardbaar niveau komt. De regering
kan niet weglopen van deze verantwoordelijkheid door het inschakelen van privaat
geld. Er kan makkelijk voldoende publiek geld beschikbaar komen voor een adequate
financiering van goed onderwijs. Uit alle enquêtes blijkt dat Nederlanders
graag bereid zijn meer belasting te betalen als zij daar beter onderwijs voor
hun kinderen voor terugkrijgen. Het is een kwestie van politieke wil en politieke
daadkracht. Blijkbaar ontbreekt het daaraan.Er moet verder gewaarschuwd worden voor het effect van private financiering,
voor de onafhankelijkheid van het onderwijs en de invloed van de commercie
op kinderen. Als zelfs de VSNU in haar brief van 6 april waarschuwt voor de
intrede van het adagium "wie betaalt, bepaalt" in het onderwijs, moet er hier
en daar een lichtje gaan branden. Bedrijven geven niet uit liefdadigheid geld
aan onderwijsinstellingen; bedrijven zijn geen altruïstische weldoeners,
maar worden gedreven door principes als rendement en winstmaximalisatie. Je
moet je dan wel twee keer achter de oren krabben, wil je dit soort actoren
binnenlaten op scholen. Maar de minister krabt zich helemaal niet achter de
oren. Integendeel, hij verwelkomt het: hoe meer, hoe beter. Ervan uitgaande
dat sponsoring door bedrijven een bepaald economisch doel voor die bedrijven
moet dienen, bijvoorbeeld de vergroting van het marktaandeel, dus de rechten
op eenvoudig beïnvloedbare kinderzieltjes, en het verbeteren van het
imago van het bedrijf, rijst de vraag of het Nederlandse onderwijs zich daarvoor
moet lenen."Nee", luidt mijn eenduidige antwoord. We kunnen en mogen niet accepteren
dat scholen, de plek waar onze jeugd haar opvoeding en opleiding geniet, onderwerp
worden van commerciële concurrentiestrijd. Scholen moeten vrij zijn van
elke vorm van commercie. Of is het soms te veel gevraagd dat ik als toekomstig
ouder – mijn vurigste levenswens is namelijk het worden van vader –
mijn kroost op een school wil doen, waar het niet elk uur met reclame-uitingen
van MacDonalds, Coca Cola of Toshiba wordt geconfronteerd? Is dat te veel
gevraagd, minister?De voorzitter:Mijnheer Van Vugt, u negeert mijn verzoek om een einde te maken aan uw
betoog omdat u de spreektijd reeds zeer schromelijk hebt overschreden. We
komen echt in problemen met het vervolg van de agenda.De heer Van Vugt (SP):Dank u wel, voorzitter!De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal aan het einde van de middag antwoorden. De schorsing voor
de lunchpauze kan slechts kort zijn. We hebben na de lunchpauze te maken met
een wetsvoorstel waarvoor staatssecretaris Hoogervorst van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid wordt uitgenodigd. Deze moet om 15.30 uur aan de overzijde
zijn in verband met het debat over de vuurwerkramp en kan hier vanavond niet
meer terugkomen.De vergadering wordt van 14.13 uur tot 14.45 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20002001-1279-1312.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl