Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 in verband met de implementatie van richtlijn 2005/89/EG inzake maatregelen om de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening en de infrastructuurinvesteringen te waarborgen (30934)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2006-2007, pag. 5212-5226

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

13-09-2007

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

nr. 92, pagina 5212-5226

05-09-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30934Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van belastingwetten en enige andere wetten (Fiscale onderhoudswet 2007) (30943)Pagina 5203-5212
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (woensdag 5 september 2007)Pagina 5226-5226
Regeling van werkzaamheden (woensdag 5 september 2007)Pagina 5212-5212
Presentie en opening (woensdag 5 september 2007)Pagina 5203-5203
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 in verband met de implementatie van richtlijn 2005/89/EG inzake maatregelen om de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening en de infrastructuurinvesteringen te waarborgen (30934)Pagina 5212-5226

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 129 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van de Elektriciteitswet 1998 in verband met de implementatie van richtlijn
2005/89/EG inzake maatregelen om de zekerheid van de elektriciteitsvoorziening
en de infrastructuurinvesteringen te waarborgen (30934).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Hessels (CDA):Voorzitter. Dit debat hadden wij al voor de zomer zullen voeren, maar
het is nu met enkele maanden uitgesteld. Daarom is het belangrijk om nu wel
spijkers met koppen te slaan.In de nota naar aanleiding van het verslag zijn de belangrijkste vragen
van de CDA-fractie over de implementatie afdoende beantwoord. Wij zijn blij
dat de minister enkele van onze suggesties in de nota van wijziging heeft
overgenomen. De CDA-fractie kan dan ook op hoofdlijnen instemmen met dit wetsvoorstel.
Wel bestaat nog discussie over enkele zaken die in de nota naar aanleiding
van het verslag nadrukkelijk aan de orde zijn gesteld en die in de actualiteit –
voor de zomer maar ook nu nog – een rol spelen.Ik doel daarbij op de uitbreiding van de elektriciteitsproductie in Nederland,
de bijbehorende aansluitcapaciteit van het hoogspanningsnet en mogelijke duurzame
alternatieven voor de vangnet- en balanceringsfunctie. De CDA-fractie maakt
zich grote zorgen over de capaciteit van ons hoogspanningsnet en zeker ook
over de jarenlange procedures die nodig lijken te zijn om deze capaciteit
te vergroten. Het is in het belang van de leveringszekerheid en de voorzieningszekerheid
van elektriciteit in Nederland dat wij zo veel mogelijk stroom zelf opwekken
in dit land. Spraken wij nog niet zo lang geleden bezorgd over
de noodzaak om de importcapaciteit drastisch te verhogen, omdat wij binnen
de landsgrenzen over te weinig eigen productie zouden beschikken, wij zijn
nu in de luxe omstandigheid dat de nieuwbouwplannen voor productiecapaciteit
in Nederland de binnenlandse vraag wel eens zouden kunnen overstijgen. Wij
hebben de kans om netto exporteur van elektriciteit te worden. Gezien het
grote strategische belang van een eigen energievoorziening acht de CDA-fractie
dit een heel gewenste ontwikkeling.Dan moeten wij echter wel beschikken over een uitstekend transportnetwerk
voor de geproduceerde elektriciteit. Nu is ons hoogspanningsnet van hoge kwaliteit,
maar met name op capaciteitsgebied zijn er flinke problemen. Kort gezegd komt
het erop neer dat het ontbreekt aan voldoende exportcapaciteit naar Duitsland
en dat twee van de drie toplocaties voor nieuwe centrales, te weten de Eemshaven
en het Sloegebied, slechts een gedeelte van de nieuw te produceren elektriciteit
aankunnen wat de aansluiting op het net betreft.Een versterking van het hoogspanningsnet zou bovendien, zo laat TenneT
aan de enthousiaste investeerders weten, ongeveer tien jaar in beslag nemen.
Voor de CDA-fractie is dat niet acceptabel. Wij moeten potentiële investeerders
belonen en niet afschrikken. Tijdens het mondelinge vragenuurtje heb ik de
minister hierover in het voorjaar al vragen gesteld. Toen werd ons een onderzoek
naar de mogelijkheden voor versnelde vergunningsprocedures toegezegd. Hoe
staat het daarmee?Een voortdurende zorg van de CDA-fractie is ook het feit dat te vaak het
N-1-principe niet wordt toegepast. Dit principe houdt in dat bij grootschalige
storingen op het net er altijd nog een extra kabel beschikbaar is, waardoor
elektriciteit toch op de plaats aankomt waar deze hoort aan te komen. Het
niet toepassen van dit principe heeft al meerdere malen grootschalige storingen
in de levering van elektriciteit tot gevolg gehad. Ik noem als voorbeeld de
storing in Haaksbergen.Om hieraan een einde te maken, zou dit principe in het wetsvoorstel moeten
worden opgenomen, waardoor het onderdeel wordt van het toezicht van de NMa
op TenneT. Als overigens kan worden aangetoond dat toepassing van het N-1-principe
te veel kost en te weinig oplevert, moet een ontheffing van dit vereiste kunnen
worden verleend. Zo'n ontheffing moet echter gericht zijn op een specifiek
geval. In de huidige situatie is het N-1-principe opgenomen in een ministeriële
regeling en is een generieke afwijking van de eis van enkelvoudige storingsreserve
mogelijk. Met het aannemen van het amendement dat voor de zomer is ingediend,
krijgt het voor een betrouwbare levering belangrijke N-1-principe voor hoogspanningsnetten,
en de mogelijkheid tot ontheffing in individuele gevallen, een wettelijke
verankering. Hoe denkt de minister over dit amendement? Uiteraard mag deze
aanpassing van de wet niet leiden tot een verslechtering van de situatie op
die onderdelen van het net, die nu al aan de N-2-norm voldoen. Op deze onderdelen
kan tegelijkertijd onderhoud gepleegd worden en zich een storing voordoen
zonder dat de stroomvoorziening uitvalt. Vooral de allerzwaarste hoogspanningsleidingen
voor het interregionale transport voldoen aan deze norm.Ik kom ten slotte op de balanceringsproblematiek. In het wetsvoorstel
wordt voorgesteld om deze problematiek via een vangnetconstructie op te vangen.
Dit betekent dat er extra productiecapaciteit achter de hand moet worden gehouden
voor het geval er een storing optreedt of als er plotseling een piek in de
vraag is. Op dit moment voorziet de Elektriciteitswet in de hiervoor benodigde
voorzieningen. De voorgestelde vangnetregeling is, zoals de minister ook erkent,
geen praktische noodzaak. Als alle plannen worden doorgezet wordt er immers
zo'n 8000 megawatt bijgebouwd. De Elektriciteitswet voorziet al in een wettelijke
grondslag indien de noodzaak van een vangnet zich in de toekomst mocht voordoen.
Daarmee is de vangnetregeling een typisch voorbeeld van overbodige regelgeving
met bijbehorende administratieve lasten. Ik heb dan ook een amendement ingediend
waarin wordt voorgesteld om de vangnetregeling niet in de wet op te nemen.Dit laat echter onverlet dat er op het gebied van balancering verbeteringen
mogelijk zijn. In de schriftelijke voorbereiding heb ik gepleit voor duurzamere
vormen van balanceren. Hierbij springt het initiatief voor de bouw van een
ondergrondse pompaccumulatiecentrale, een zogenaamde OPAC, direct in het oog.
Anders dan de minister in de nota naar aanleiding van het verslag zegt, worden
deze centrales in het buitenland niet alleen gebruikt om nachtstroom goedkoop
als dagstroom te verkopen, maar juist voor de piek- en dalbalancering door
de dag heen. Voorbeelden in onder andere Schotland en Luxemburg laten zien
dat hierbij flinke winst te behalen is. Daarnaast biedt een dergelijke voorziening
grote voordelen bij de opslag van duurzaam geproduceerde energie. Installaties
voor duurzame energie kunnen op deze manier altijd op vol vermogen draaien,
waardoor geen verspilling van capaciteit meer zal optreden. In antwoord op
schriftelijke vragen heeft de minister onderzoek aangekondigd naar drie varianten
van energiebuffering. Kan zij nu al aangeven of alle drie de varianten inzetbaar
zijn voor de balanceringsfunctie?De heer Jansen (SP):Voorzitter. Een goed elektriciteitsnetwerk is een voorwaarde voor een
vitale economie. Er is geen enkele reden om dit netwerk bij de grens te laten
ophouden. Ook wegen en spoorwegen houden immers niet op bij de landsgrenzen.
Op dit punt kan de SP-fractie de visie van de regering volgen. Ook lijkt het
ons aannemelijk dat wij in de toekomst meer interconnecties nodig hebben,
bijvoorbeeld om geografische pieken in de productie van duurzame energie op
te vangen. Een goede afstemming tussen de nationale netwerkbeheerders is harder
nodig naarmate het aantal grensoverschrijdende verbindingen toeneemt. Ik zal
er niet geheimzinnig over doen; het voorliggende wetsvoorstel mag op de steun
van de SP-fractie rekenen.De argumentatie die de regering in de memorie van toelichting en vervolgens
ook in de nota naar aanleiding van het verslag gebruikt, stemt ons echter
een stuk sceptischer. Het wetsvoorstel lijkt de opmaat om het tempo van de
aanleg van interconnecties zwaar op te voeren. Dat is ons veel te kort door
de bocht. Je kunt iedere euro maar een keer uitgeven. Ook bij de elektriciteitsvoorziening
concurreren allerlei opties om de schaarse investeringsruimte.Het is helemaal niet gezegd dat op dit moment grootscheepse interconnecties
met bijvoorbeeld Duitsland een hoger maatschappelijk rendement hebben dan een ringleiding naar en door de Noordzee om toekomstige windmolenparken
aan ons bestaande net te koppelen. Dat doet mij denken aan de partijen die
tien jaar geleden zo nodig de Betuwelijn en de HSL-zuid moesten doordrukken.
Met de middelen daarvoor had het hele binnenlandse spoorwegnet, met een accent
op stedelijke regio's, een totale opwaardering kunnen krijgen. Dan hadden
wij nu veel meer reizigers- en goederenkilometers voor ons belastinggeld gehad.De fractie van de SP is van mening dat zelfvoorziening bij de productie
van elektriciteit het uitgangspunt moet blijven. Afwijkingen van dat uitgangspunt
zijn slechts wenselijk als er sprake is van aantoonbare meerwaarde, ook op
de langere termijn, voor het milieu, de leveringszekerheid of de Nederlandse
economie.De heer Hessels (CDA):De uitbreiding van de interconnectiecapaciteit is natuurlijk ook heel
belangrijk als Nederland meer productiecapaciteit krijgt. Anders kunnen wij
daar nergens mee naartoe. Onder andere als de windparken op zee waar de heer
Jansen het over heeft gaan draaien, krijgen wij hier meer stroom, die wij
niet kunnen afzetten. Dan moeten wij ook een interconnectie hebben. Wil de
heer Jansen die keuze maken? Wil hij een maximum stellen aan de productiecapaciteit
in Nederland? Of zien wij dan wel verder?De heer Jansen (SP):Ik pleit ervoor dat wij onze investeringen zowel in infrastructuur, hoogspanningsleidingen,
centrales en buffercapaciteit en alles wat nog meer nodig is om de stroom
naar het stopcontact van de heer Hessels en van mij te leiden, integraal bekijken.
Dat is in een geliberaliseerde omgeving een stuk ingewikkelder geworden. Wij
maken ons zorgen dat het wetsvoorstel daarvoor de deur te ver openzet.Blijkens de reactie van de regering op de schriftelijke inbreng van de
Kamer vindt zij dat meer grensoverschrijdende hoogspanningsverbindingen goed
zijn voor de leveringszekerheid en het verlagen van de prijzen. Gelet op de
integrale kosten, de productiekosten, netwerkkosten en externe kosten voor
milieu en gezondheid, is dat nog maar de vraag. Het is bij een integrale kostenbenadering
in ieder geval een onbewezen stelling. Kan de minister toezeggen dat de onderbouwing
er wel komt?Daarmee kom ik op de schaduwzijde van een ondoordachte opschaling. Het
probleem van de omloopstroom is nog niet opgelost. In Noord-Duitsland staat
veel vermogen aan windcapaciteit. Als het hard waait, komt er opeens een enorme
bult aan stroom, die via het Nederlandse, het Belgische en het Franse net
richting Zuid-Duitsland verdwijnt. Die bult zorgt nu al voor de nodige regeltechnische
problemen in Nederland, die alleen maar erger worden als wij er nog verbindingen
bij maken. Bovendien hoeft er, naar wij begrepen hebben, voor het doorvoeren
van deze omloopstroom niet betaald te worden. Klopt dat? Dit lijkt ons geen
stimulans om aan de Duitse zijde van de grens het windprobleem op te lossen
door extra noord-zuid-verbindingen.Er is een tweede schaduwzijde. Het verhaal dat hoogspanningsleidingen
alleen worden aangelegd als zij rendabel zijn, getoetst door de NMa, gaat
niet altijd op. De BritNedkabel valt niet onder dit regime. Deze wordt door
TenneT buiten het gereguleerde segment geëxploiteerd. Die constructie
rammelt naar de mening van de SP-fractie. Ik wil best geloven dat de kabel
voor partijen die capaciteit gecontracteerd hebben profijtelijk is, maar in
dit soort hybride systemen bestaat het risico van het afschuiven van vervolgkosten
die samenhangen met de aanleg van de BritNedkabel op het gereguleerde deel
van het netwerk. Voor de kosten daarvan draait vervolgens iedereen op.Ten slotte is er nog het risico van verplaatsing van productiecapaciteit
ten gevolge van de toegenomen netwerkcapaciteit. Enerzijds zou de ontwikkeling
in de afgelopen tien jaar kunnen doorzetten: steeds meer import van atoom-
en bruinkoolstroom. Anderzijds – daar lijkt het op dit moment op –
zouden Duitse producenten op grote schaal stroom voor Duitse consumenten kunnen
gaan produceren op de Maasvlakte, bij Vlissingen of bij de Eemshaven. Vanuit
het marktdenken is het wel logisch dat zij in Nederland gaan bouwen. Er is
immers voldoende koelwater, de aanvoer van kolen is goedkoper en zij betalen
geen transportkosten. Waar wij de restwarmte laten, blijft buiten discussie.
Beide varianten zijn erg slecht voor het milieu. De tweede variant is ook
nog eens heel slecht voor de gezondheid van de bewoners van het Rijnmondgebied,
die al genoeg SO2, NOx en fijnstof voor hun kiezen krijgen.De heer Zijlstra (VVD):Kunt u uitleggen hoe u erbij komt dat er geen transportkosten betaald
behoeven te worden als er stroom wordt uitgevoerd naar Duitsland vanuit een
centrale die op de Maasvlakte staat? Voor windmolens geldt dit wel, daar heeft
de VVD-fractie op 28 maart al op gewezen, maar als de centrale in Nederland
staat, geldt er wél een transporttarief bij uitvoer van stroom naar
Duitsland.De heer Jansen (SP):Die kosten worden betaald door de afnemer. Het punt is natuurlijk dat
de producent een afweging maakt op basis van het rendement dat hij zelf kan
behalen. In dit geval wordt de rekening doorgeschoven naar de afnemer en de
centrale staat er ook al.In het algemeen kun je zeggen dat de concentratie van productiecapaciteit
op basis van fossiele brandstoffen de mogelijkheden om restwarmte nuttig te
gebruiken beperkt. Het kabinet had juist ambitieuze doelstellingen op dit
terrein, maar producenten hebben geen boodschap aan maatschappelijke gevolgen
die niet voor hun rekening komen. Erkent de minister dat hiermee de schaduwzijde
van de liberalisering en de segmentering van de energiemarkt zichtbaar wordt?
En zo ja, wat gaat zij hieraan doen? Hoe kan de samenhang tussen de samenstelling,
de schaalgrootte en de spreiding van het productiepark en de inrichting van
het netwerk versterkt worden? Wil de minister hiernaar streven of moeten wij
lijdzaam toezien hoe de grote energieproducenten de baseload-krenten uit de
Europese pap vissen, terwijl de publiekenetbeheerders en het milieu met de
zwartepiet van balanshandhaving en emissies blijven zitten?De fractie van de SP verbaast zich over de weinig kritische houding van
de Nederlandse regering bij dit dossier. Zeker, in principe kan een evenwichtig,
grensoverschrijdend netwerk bijdragen aan meer leveringszekerheid en lagere
prijzen, maar dan is er wel een redelijke mate van regie bij het samenspel
van productie-, handels- en netwerkbedrijven nodig. Deze regie is in de huidige
wildwestsituatie ver te zoeken. Met de Europese richtlijn en in het kielzog
daarvan dit wetsvoorstel probeert men aan het eind van de pijplijn de
regie over het netbeheer te versterken, maar is dit geen dweilen met de kraan
open?De regering stelt in reactie op onze schriftelijke inbreng dat er met
dit wetsvoorstel op zichzelf helemaal niets wordt veranderd aan de interconnectiecapaciteit.
Dat is waar, maar betekent dit dat de Kamer de volledige vrijheid behoudt
om een toekomstige verruiming daarvan apart te toetsen? Of moeten wij deze
toets in de praktijk aan de NMa overlaten, die slechts de directe financiële
rentabiliteit marginaal toetst? Wij zouden graag absolute zekerheid verkrijgen
over de democratische controle op toekomstige investeringsbeslissingen over
interconnecties.Ten slotte een reactie op de amendementen. In het amendement op stuk nr.
7 wordt geregeld dat het N-1-principe voor de netveiligheid in de wet in plaats
van in de netcode wordt verankerd. Dit lijkt ons een verbetering, maar wij
vragen ons af of wij voor de ruggengraat van het netwerk, het 380 kV-net,
niet nog een stapje verder moeten gaan, en wel door N-2 als uitgangspunt te
nemen. De heer Hessels heeft er al op gewezen dat je in het Sloegebied maar één
kant op kunt; dit is in wezen een gebrek van het belangrijkste deel van het
netwerk en het lijkt ons goed om hieraan iets te doen.De heer Hessels (CDA):N-2 geldt al voor het hele 380 kV-net.De heer Jansen (SP):Dat klopt niet, want het Sloegebied is maar aan één kant
op het net aangesloten, wat betekent dat je nooit verder kunt gaan dan N-1.De heer Hessels (CDA):Toch wel, want het gaat er niet om of het netwerk een rondje vormt; als
er maar genoeg kabels aan de masten hangen, is er al sprake van N-2. Als de
ene kabel breekt terwijl er onderhoud aan een tweede wordt verricht, moet
er een derde kabel voorhanden zijn voor het afvoeren van de elektriciteit.
Het is niet nodig om een rondje te maken om er van twee kanten bij te kunnen.
Alleen als er een mast omvalt, zijn alle kabels ineens gebroken en heeft u
gelijk, maar dat gebeurt in Nederland gelukkig niet zo vaak.De heer Jansen (SP):Het lijkt mij toch een van de belangrijkste risico's voor de elektriciteitsvoorziening
dat er ergens een mast omwaait of omvergereden wordt. Ik denk dat wij het
erover eens zijn dat er in het genoemde gebied een probleem is. En het lijkt
ons heel verstandig om te bekijken of er ook daar een ring in het net gemaakt
zou kunnen worden, opdat N-2 op de meest degelijke manier toegepast wordt.
Volgens mij willen wij dat allebei.Voorzitter, de heer Hessels stelt in zijn amendement op stuk nr. 8 voor
om het begrip "productiereservecapaciteit" te vervangen door "reservecapaciteit".
Ik heb begrepen dat naar zijn mening de noodzaak van fysieke productiereserve
kleiner wordt bij verruiming van de interconnectiecapaciteit, omdat wij dan
kunnen leunen op de schouders van onze buurlanden. Onze fractie twijfelt er
nog aan of dit verstandig zou zijn, zeker als onze buurlanden dezelfde conclusie
trekken. Dan leun je namelijk op de schouder van iemand die net een biertje
is gaan halen, zodat je keihard onderuit gaat.Al met al staan wij positief tegenover dit wetsvoorstel, maar wij maken
ons wel zorgen over de verdampende regie die een optimaal samenspel van productie,
distributie en afname zou moeten bewerkstelligen.De heer Graus (PVV):Voorzitter. De PVV-fractie is altijd tegen politieke bemoeienis vanuit
de EU, maar wel voor economische samenwerking. Indien tussen Europese landen
afspraken worden gemaakt ter bevordering van een voor onze bedrijven onmiskenbaar
gelijk speelveld ten behoeve van de verwezenlijking van de interne markt zal
onze fractie dat altijd aanmoedigen.De heer Zijlstra (VVD):Kunt u dan, gehoord uw interessante openingszin, aangeven hoe u Europese
samenwerking tot stand wilt brengen zonder dat er überhaupt sprake is
van Europese bemoeienis?De heer Graus (PVV):Wij hebben het altijd gehad over politieke Europese bemoeienis. Gezien
uw leeftijd moet u ook nog de tijd hebben meegemaakt dat Europa alleen maar
was bedoeld voor economische samenwerking. Die vragen komen iedere keer, dus
denk ik dat u de fout maar eens bij uzelf moet gaan zoeken en met andere interrupties
moet komen.De heer Zijlstra (VVD):Ik kan mij niet herinneren dat ik bij u ooit dezelfde interruptie heb
geplaatst, maar dat ter zijde.Europese samenwerking op de energiemarkt – en daar hebben wij het
nu toch over – vergt dat er afspraken worden gemaakt. Met u is de VVD
altijd van mening geweest dat er geen Europese bemoeienis moet zijn met zaken
waar Europa niet over zou moeten gaan, maar je kunt geen Europese markt op
bijvoorbeeld energiegebied tot stand brengen zonder daarover afspraken te
maken. Dat is er nu aan de hand, dus gaat zo'n openingsthema van u helemaal
nergens over!De heer Graus (PVV):Dat zegt meer over u dan over mij. U begrijpt gewoon niet wat ik ermee
bedoel. Ik blijf het niet herhalen, want daar is onze tijd te kostbaar voor
en bovendien moet u dan bij een andere portefeuille zijn en niet bij deze.Voorzitter. Wij zijn dus voor deze economische samenwerking indien er
tussen de Europese partijen afspraken worden gemaakt, want dat komt ten goede
aan onze interne markt. Wij zullen dat dus blijven aanmoedigen.Bovendien dient de energiemarkt voor de lidstaten zelf, alsmede voor alle
relevante marktdeelnemers helder te zijn. De PVV-fractie is van mening dat
de integratie van de Europese energiemarkten weliswaar leidt tot grotere efficiency
en positief zal bijdragen aan de leveringszekerheid, maar wij willen niet
dat door de daardoor ontstane afhankelijkheid mogelijke leveringsonzekerheid
uit het oog wordt verloren. Voordat wij onze steun aan dit voorstel kunnen
geven, vragen wij de minister welke keiharde garanties zij ons op dit precaire
punt kan geven. De leden van de PVV-fractie beseffen als geen ander dat het
waarborgen van de leveringszekerheid een basisvoorwaarde is voor onze burgers
en voor een goed functionerende en concurrerende interne markt.Een betrouwbare energievoorziening tegen redelijke prijzen is essentieel
voor de economische groei van onze bedrijven en het welzijn van onze burgers.
Daar dit wetsvoorstel diverse hoge investeringen vereist –
ik doel daarmee op de infrastructuur, interconnecties tussen lidstaten om
zeker te stellen dat de netwerken de toenemende vraag aan kunnen – vraagt
de PVV-fractie de toezegging van de minister dat zij erop toeziet dat deze
investeringen niet op onze burgers worden verhaald. Daar maken wij ons wel
zorgen om, want die komen nu al om in de vaste en variabele lasten. De bedrijven
kunnen de investeringen volgens plan terugverdienen door het groter worden
van de Europese markt.De heer Hessels (CDA):U moet mij dat dan eens uitleggen, want het komt of via de belastingen
terug of via de energieprijzen. Geld wordt niet in een grote fabriek gemaakt.
Ik vraag mij dan echt af hoe, als het niet door de burgers betaald mag worden,
er zulke grote investeringen kunnen worden gedaan in de infrastructuur.De heer Graus (PVV):Door het groter worden van de Europese markt kunnen bedrijven het geld
terug verdienen en hoeft dat dus niet over de rug van onze burgers te gaan.
Mogelijk zit u hier enkel voor de bedrijven, maar wij zitten hier ook voor
de Nederlandse burgers. Dat is mijn achterban en daar mag ik dus ook voor
pleiten.Voorzitter. Nu in een geliberaliseerde Europese markt de private partijen
verantwoordelijk zijn voor investeringen in productiecapaciteit is het van
belang om een helder en zo eenduidig mogelijk kader te scheppen waarin zij
kunnen investeren. Welke rol speelt de minister hierin? Hoe wordt de belangrijke
rol van bijvoorbeeld kern- en/of bio-industrie bij dit wetsvoorstel betrokken
gezien de rol van de overheid met betrekking tot subsidies die verschaft gaan
worden? Hoeveel geld is er met deze subsidies gemoeid? Ten koste waarvan worden
zij besteed? Welk percentage komt ten goede aan de infrastructuur en de interconnecties
van kerncentrales? Sinds kort zitten er enkele landen bij de EU die nauwelijks
beschikken over een goede infrastructuur, laat staan interconnecties. In Nederland
hebben wij het al aardig voor elkaar op dit moment, maar het mag niet zo zijn
dat wij als klein land moeten meebetalen via de bodemloze put, ook wel EU
genoemd, aan de opbouw van de infrastructuur in achtergebleven gebieden. Welke
toezegging kan de minister hierover doen? Kan zij garanderen dat er niet meer
geld uit gaat dan er binnenkomt?Tot slot sluit ik af zoals ik bijna alle economische debatten afsluit.
Wij willen ter bescherming van onze burgers en bedrijven alleen medewerking
aan dit voorstel van wet verlenen indien er sprake is van een gelijk speelveld
op Europees niveau.De heer Zijlstra (VVD):Voorzitter. Dit wetsvoorstel zorgt ervoor dat de invoering van een belangrijke
Europese richtlijn wordt afgerond. De VVD-fractie is voorstander van die richtlijn
omdat daarmee de leveringszekerheid van elektriciteit wordt verbeterd. Dat
is ontzettend belangrijk. Wij willen toch niet dat onze koelkasten ermee ophouden
of dat het licht letterlijk uitgaat?Aanvankelijk hadden wij onze bedenkingen bij de vangnetconstructie, maar
het kabinet heeft helder aangegeven dat het vangnet alleen gebruikt zal worden
als er aantoonbaar een gebrek aan productiecapaciteit dreigt te ontstaan.
Een situatie die niet aan de orde is op dit moment. Dat laat onverlet dat
het amendement van het CDA en de PvdA wel hout snijdt. Dat gaat namelijk over
de vraag wat zo'n vangnet kost. Wij hebben daar ook bij stilgestaan in de
vragen over de memorie van toelichting. Het kabinet kwam daarop met het antwoord
dat er geen sprake is van extra kosten omdat de productiecapaciteit marktconform
wordt ingekocht. Daarmee zegt het kabinet dat de producenten geen extra kosten
maken. Het verloopt dus kostenneutraal.De heer Hessels (CDA):Waarom een nieuw bureaucratisch geheel optuigen op het moment dat duidelijk
is dat de productiecapaciteit groot genoeg zal zijn en dat het vangnet niet
nodig is? De VVD is toch altijd een groot voorstander geweest van zo min mogelijk
nieuwe regels. Gaat de heer Zijlstra dan met ons mee door te zeggen: laten
we het dan maar niet doen?De heer Zijlstra (VVD):Ik denk dat ik dichter bij de heer Hessels kom dan hij zelf vermoedt op
dit moment. Dus ik zou zeggen: geef mij nog een minuutje.Het wegnemen van productiecapaciteit kan betekenen dat het volgens marktconform
tarief gaat, maar het kan ook betekenen dat de vraag- en aanbodverhoudingen
worden gewijzigd. Dat heeft te allen tijde in een markt een effect op de prijs.
Dat betekent feitelijk dat de eindgebruiker toch meer gaat betalen. Dat wil
de VVD niet, zeker niet gezien het gegeven dat op dit moment zeer duidelijk
is dat dit vangnet niet nodig is. Wij zijn bereid om het vangnet in de wet
toe te staan. Wij zien ook in dat het kabinet aangeeft dat het op dit moment
alleen een papieren letter is. Toch willen wij van het kabinet helder uiteengezet
krijgen hoe het ervoor gaat zorgen dat de Nederlandse eindgebruiker uiteindelijk
niet de dupe is en de kosten hiervan betaalt. Aan zo'n regeling wil de VVD
niet meewerken. In dat geval zullen wij het amendement van het CDA steunen.Wij danken de minister voor de uitvoerige beantwoording van onze vragen.
Er resten nog een paar vragen. In artikel 3 van de richtlijn wordt aangegeven
dat een stabiel investeringsklimaat bevorderd moet worden voor elektriciteitsproductie.
Daaronder wordt ook verstaan een investeringsklimaat voor kernenergie. Wij
willen graag van de minister weten wanneer de wijziging van de Kernenergiewet
wordt behandeld. Dat wetsvoorstel heeft betrekking op de omstandigheden waaronder
wij in Nederland kernenergie gaan toestaan. De minister heeft ongetwijfeld
kennisgenomen van het advies dat dinsdag 28 augustus jl. is uitgebracht
door de VN-commissie die gaat over de uitvoering van Kyoto. De klimaatcommissie
heeft gezegd: voor de oplossing van het CO2-probleem dient kernenergie
te worden ingezet. De commissie rept letterlijk van tegengif; een leuke woordspeling.De VN zijn inmiddels dus ook om. Bijna de hele wereld is om. Nu moet nog
de meerderheid van het Nederlandse parlement om. Ik hoop dat de minister zal
aangeven dat zij vaart gaat zetten achter het investeringsklimaat voor kernenergie.
Ik ben mij ervan bewust dat zij rekening heeft te houden met een zinnetje
in het regeerakkoord, maar dat gaat alleen over de bouw van kerncentrales
en hoeft haar er niet van te weerhouden om het investeringsklimaat en alle
voorwaarden voor kerncentrales optimaal te regelen. Graag hoor ik haar antwoord
hierop. Want als het klimaatprobleem, het broeikasprobleem
zo groot is als milieubewegingen en sommige partijen ons willen doen geloven,
dan is er op dit moment maar één alternatief om onmiddellijk
in te zetten. Dat is kernenergie. Als je je eigen probleem serieus neemt,
moet je aan de kernenergie.De heer Crone (PvdA):Iedereen heeft recht op zijn eigen hobbypaarden, maar laten wij de VN
niet voor dat karretje spannen. Er staat keurig in dat rapport dat landen
zelf moeten beslissen wat zij willen in het kader van het Kyotoverdrag, niet
dat ze kernenergie móéten gebruiken of dat het wenselijk is
dat zij dit doen. Het is gewoon een keuze. Europa heeft ook gezegd: je moet
zelf weten of je dat doet.De heer Zijlstra (VVD):In het rapport dat de VN op 28 augustus hebben uitgebracht, is een
nieuwe lijn van de VN neergelegd. U moet het maar eens goed nalezen. De VN
gaan daarin voor het eerst op een andere lijn zitten en zeggen: gezien de
problematiek adviseren wij actief aan landen om aan de kernenergie te gaan.
Natuurlijk zeggen ze niet dat de landen dat moeten, want de landen beslissen
zelf wat ze doen. De VN zijn het orgaan waarvan uw collega de heer Samsom
elke keer weer zegt: dat is de organisatie die allerlei rampen voorspelt vanwege
het broeikaseffect. Nu zegt diezelfde organisatie: om dat op te lossen moet
u kernenergie gebruiken. En nu gaat u als partij selectief shoppen?De heer Crone (PvdA):Ik weet dat uw ene hobbypaard voor kernenergie is en het tweede tegen
Diederik Samsom, maar in beide gevallen zit u verkeerd. Ik herhaal dat in
het rapport alleen staat dat het een optie is die een land zelf moet bekijken.
U zei dat in een veelheid van woorden. Als Nederland het zonder kernenergie
beter kan voor het milieu én goedkoper, dan doen wij dat. Dat is al
gauw het geval, want kernenergie is ongelooflijk duur en voldoet nog niet
aan de veiligheidseisen. Misschien zal dat wel het geval zijn met de vierde
generatie kernenergiecentrales, maar die is er nog niet.De heer Zijlstra (VVD):Bij de vierde generatie hebben wij het volgens mij over eenentwintighonderdzoveel.
Ik houd het bij de feiten. Leest u maar na wat de VN op pagina 21 van het
rapport adviseren. Dat gaat in tegen uw oude lijn. Ik begrijp best dat dit
pijn doet. Het is altijd jammer om uiteindelijk ongelijk te krijgen, maar
wij zien graag dat het kabinet zich zakelijk opstelt. Ik vraag de minister
dan ook hoe zij ervoor gaat zorgen dat kernenergie in Nederland een reële
optie wordt. Natuurlijk is het daarna gewoon een kwestie van afwegen, zo geef
ik de heer Crone toe. Als wij betere alternatieven hebben die goedkoper zijn,
dan gaan wij natuurlijk daartoe over, maar het is ridicuul dat hij kernenergie
opzij schuift als oplossing voor de grote problemen die hij altijd sprekend
over broeikaseffecten aanhaalt. Dan neemt hij de zaak niet serieus.Voorzitter. Wij zijn ook geïnteresseerd in de stand van zaken bij
de overdracht van de 110 en 115 kV-netwerken aan TenneT. Wij krijgen af en
toe signalen dat bepaalde bedrijven voorzichtig uitgedrukt niet voor de volle
honderd procent meewerken. Gaat de overdracht als een zonnetje? Of zijn er
hier en daar drempels en, zo ja, wat gaat de minister daaraan doen? Ik ben al ingegaan op één amendement dat is ingediend door
de fracties van het CDA en de PvdA. Wij staan zeer sympathiek tegenover het
amendement over enkelvoudige aansluitingen. Wij willen van de minister horen
wat de consequenties hiervan zijn, want het is toch een redelijk omvangrijk
investeringsbesluit dat wordt genomen. Wij zijn voor het amendement, zoals
dat voorligt, tenzij de minister helder aangeeft dat dit ten koste zal gaan
van investeringen ter ontsluiting van de Eemshaven en het Sloegebied. Interconnectie
vinden wij belangrijker, maar als het samen kan gaan, zullen wij het amendement
van harte steunen.De heer Crone (PvdA):Voorzitter. Ik heb me "opgeknoopt" aan één minuut
spreektijd, omdat ik dacht dat het niet over de hele energiesector ging. Maar
ik geloof dat ik in het verkeerde debat verzeild ben geraakt. Uiteraard hangt
alles met alles samen via hoogspanningskabels en emoties. Ik steun het wetsvoorstel.
Ik steun ook het amendement dat collega Hessels heeft ingediend op stuk nr.
7. Hij heeft dit zelf al welsprekend verdedigd. Het amendement op stuk nr.
8 om de reductiereservecapaciteit uit de wet te schrappen, steun ik niet omdat
ik niet zijn optimisme deel dat wij binnenkort te veel capaciteit zullen hebben
en misschien exportland zullen worden. Ik deel wel die hoopvolle verwachting,
maar dit is vooralsnog absoluut geen zekerheid. Dit wetsartikel is nu juist
gericht op het voorzorgsbeginsel. Ik heb liever dan veel vogels in de lucht –
veelbelovende centrales en zelfs kerncentrales – een reserve stok achter
de deur.De heer Hessels (CDA):Op dit moment heeft TenneT ook al de mogelijkheid om reservecapaciteit
te claimen als het echt nodig is. Mijn amendement beoogt het wetsvoorstel
in die zin te veranderen dat wij niet die hele poppenkast gaan optuigen voor
een geval dat zich waarschijnlijk nooit zal voordoen. Het blijft in een noodsituatie
altijd mogelijk dat TenneT een beroep doet op de producenten voor reservecapaciteit.De heer Crone (PvdA):Ik neem aan dat TenneT zo verstandig is dat het dat niet zal doen als
blijkt dat er een overcapaciteit is, c.q. dat het dit met een veel lager profiel
zal doen. Dan worden die kosten niet gemaakt. Hoe denkt de minister hierover?De markt vraagt nu wel om veel nieuwe transportcapaciteit, hetzij binnenlandse,
hetzij interconnectiecapaciteit. Men onderhandelt met TenneT op basis van
een offerte en krijgt dan een aansluitovereenkomst. Vervolgens weet TenneT
niet of die centrale ooit wel gebouwd wordt. Als iemand door marktomstandigheden
van de bouw van een centrale afziet, heeft TenneT wel kosten gemaakt. Tegelijkertijd
zullen andere partijen die misschien in de wachtrij staan omdat er te weinig
capaciteit was, zeggen dat zij die capaciteit wel hadden willen hebben. In
Engeland is hiervoor een systeem bedacht. Als je importcapaciteit of hoogspanningscapaciteit
in het algemeen wilt hebben, moet je een soort statiegeld storten van 20 of
25 mln. Je vraagt dan niet zo maar om capaciteit, want als je er geen gebruik
van maakt, ben je je geld kwijt. Op de grote investeringen die de concerns
maken, is dit echter maar een klein bedrag. Ik geef de minister in overweging
om eens met TenneT en andere betrokkenen in overleg te treden
over de vraag of niet zou moeten gelden dat wie zijn claim of recht op capaciteit
een jaar niet gebruikt, zijn aanspraak verliest. De capaciteit kan dan aan
een ander worden gegeven. Wij doen nu allemaal wel of er veel productiecapaciteit
bij zal komen, maar het is nog maar de vraag of dit gebeurt. Nu is er schaarste
aan capaciteit, maar wij moeten voorkomen dat er met hoge maatschappelijke
kosten capaciteit wordt aangelegd die later overbodig zal zijn.De heer Zijlstra (VVD):Mag ik de vraag nog een beetje aanpassen? Er is in antwoord op dezelfde
vraag die wij in het voorjaar hebben gesteld, gezegd dat hier in het najaar
op terug zou worden gekomen. Kan die datum nu wat verder worden gespecificeerd?De heer Crone (PvdA):Ik vind dit een goede aanvulling, maar ik suggereerde ook al dat hier
wel overleg voor nodig is en wellicht ook een aanpassing van de wet. Het is
te riskant als er alleen maar wachtrijen zijn van mensen die capaciteit willen
hebben en degenen die vooraan in de rij staan, die capaciteit niet gebruiken,
ook al hebben zij daar goede redenen voor. Daardoor kunnen andere partijen
niet de capaciteit krijgen die zij willen hebben. Zo wordt er nu veel geklaagd
in het noorden van ons land over gebrek aan capaciteit voor nieuwe duurzame
energieprojecten en warmtekrachtprojecten. Het zou zonde zijn als die mensen
geen capaciteitstoezeggingen krijgen doordat alles wordt gereserveerd voor
Eemsmondcentrales die er misschien niet komen.De vergadering wordt van 16.25 uur tot 16.35 uur geschorst.Minister Van der Hoeven:Voorzitter. Mijn complimenten voor het nieuwe spreekgestoelte. Er zitten
nog wat onbekende knopjes op dus misschien doe ik een keer wat fout, maar
dat hoor ik dan wel van u.Met het wetsvoorstel over de leveringszekerheid implementeren wij de richtlijn één
op één. Dat is ook de bedoeling bij het implementeren van een
richtlijn. Het gaat in dit geval om de borging van het publieke belang in
relatie tot leveringszekerheid; de productie en transportcapaciteit van de
hoogspanningsnetten van Europa moeten gewaarborgd zijn. Met het bevorderen
van de samenwerking tussen TSO's wordt de leveringszekerheid vergroot. Zo
simpel is dat. Voorzover implementatie noodzakelijk was, moet implementatie één
op één gebeuren. Het is naar mijn mening belangrijk om dat te
doen, omdat op die manier een duidelijk beleid wordt gevoerd, gericht op het
evenwicht tussen vraag en aanbod. Bovendien wordt op die manier de reservecapaciteit
gewaarborgd en wordt de ontwikkeling van vraag naar en aanbod van elektriciteit
goed gemonitord. Met de richtlijn wordt op Europees niveau dus bereikt dat
de samenwerking tussen de netbeheerders wordt versterkt. Dat is ook van belang
omdat in crisissituaties dan gezamenlijk geopereerd kan worden waarmee uitval
wordt voorkomen. De leveringszekerheid van het Europese systeem, en dus het
Nederlandse systeem, wordt op een hoger niveau gebracht. Nederland profiteert één
op één van deze ontwikkeling. De Kamer heeft veel vragen gesteld. Normaliter beantwoord ik die themagewijs,
maar dat is nu wat lastiger omdat de vragen uiteenlopen en moeilijk te bundelen
zijn. Ik zal daarom per woordvoerder ingaan op de gestelde vragen. Als laatste
ga ik in op de amendementen.In antwoord op de vraag van de heer Hessels geef ik aan dat de drie initiatieven
voor de opslagelektriciteit in principe gebruikt kunnen worden voor de balancering
van het elektriciteitsnet. Daar heeft hij gelijk in. De capaciteit van de
systemen is echter vele malen groter dan de capaciteit die nodig is voor de
balancering. TenneT balanceert de dagelijkse fluctuaties momenteel met een
gecontracteerd vermogen bij bestaande centrales. Daar is geld mee gemoeid,
ongeveer 60 mln. per jaar. Het aanleggen van een apart opslagsysteem is om
die reden niet te rechtvaardigen. Ik heb evenwel toegezegd, met de drie initiatiefnemers
in gesprek te gaan. Ik voer dat gesprek inmiddels. Ik verwacht de Kamer begin
2008 te kunnen informeren over de bijdrage die een opslagsysteem aan de kabinetsdoelen
kan leveren. Ik kom daar zeker op terug want ik vind het alleszins de moeite
waard om hierover verder te denken.De heer Hessels vroeg verder naar de mogelijkheden om de procedures ten
aanzien van investeringen in de hoogspanningsnetten te versnellen. Wij hebben
daarover in januari van dit jaar met elkaar gesproken, tijdens het Vragenuur.
Ik heb toen een brief naar de Kamer gestuurd waarin stond welke stappen moeten
worden gezet om een nieuwe hoogspanningsverbinding zo snel mogelijk te realiseren.
Bij een kaderproject van nationaal belang is het logisch dat het Rijk de regie
voert en de rijksprojectenprocedure inzet. Het maakt niet uit of het gaat
om een interconnect met Duitsland of een van de eerder door de heer Hessels
genoemde locaties; de totale duur is in het gunstigste geval al snel vijf
jaar. Het gaat daarbij om besluitvorming, om de voorbereidingsfase en om de
realisatie. Door de toepassing van de rijksprojectenprocedure neemt de besluitvorming
minder dan de helft van de tijd in beslag; anders is het gewoon meer. De heer
Hessels verwees naar een toezegging die zou zijn gedaan om die mogelijkheden
verder te onderzoeken. Wij maken gebruik van het instrument van de rijksprojectenprocedure,
dat de doorlooptijd met de helft terugbrengt. Het is erg belangrijk dat wij
dat doen. Verder verkorten van het besluitvormingsproces gaat ten koste van
het democratische gehalte van het proces en van de zorgvuldigheid van de belangenafweging
met betrekking tot natuur, milieu en ruimtelijke inpassing, om maar een paar
zijstraten te noemen.De heer Hessels (CDA):In brieven die TenneT nu stuurt aan potentiële investeerders in duurzame
energieprojecten, wordt gesproken van een projectduur van tien tot twaalf
jaar voordat zij op het net kunnen worden aangesloten. Ik begrijp nu van de
minister dat zij bereid is om de rijksprojectenprocedure toe te passen, zodat
dit proces vijf jaar kost. Dan hebben wij al meer dan de helft gewonnen. Begrijp
ik de minister goed dat dit nu staand beleid is? De CDA-fractie vindt het
wel degelijk van nationaal belang dat de duurzame energieprojecten, met name
de kleinschalige, zullen worden aangesloten op het net als iemand daartoe
het risico wil nemen.Minister Van der Hoeven:Ik begrijp wat de heer Hessels zegt, maar er wordt natuurlijk wel gekeken
naar de omvang van de projecten. Het gaat inderdaad om projecten
die een nationaal belang moeten hebben. Dan praat je niet over een heleboel
kleintjes, maar over grote projecten. Het inzetten van de rijksprojectenprocedure
kan ook niet op elk detailproject, dat weet de heer Hessels net zo goed als
ik. De insteek is echter helder.De heer Hessels (CDA):Wij zullen die 20% aan duurzame energie in 2020, waarnaar zowel
de minister als mijn fractie streeft, alleen maar halen met heel veel kleine
projectjes, ook op het gebied van duurzame energie. De aansluiting van zo'n
reeks van kleine projecten is dan het grote project waarover de minister het
heeft, neem ik aan. TenneT zegt niet tegen een boer: wij gaan die 1 of 2 megawatt
van u niet aansluiten, want daar gaat een ander bedrijf over. Volgens mij
begrijpen de minister en ik elkaar.Minister Van der Hoeven:Dat denk ik ook. De insteek is dat de rijksprojectenprocedure wordt ingezet
waar dat kan, omdat op die manier de tijd wordt bekort. Dat doe je dan op
een zodanige manier dat je geen geweld doet aan de democratische besluitvorming.
Het kan korter en het moet korter, daarin heeft de heer Hessels volkomen gelijk.De heer Jansen heeft geheel andere vragen gesteld. Hij vroeg onder andere
wat ik verwacht van de BritNedkabel. Hij vroeg zich af of het klopt dat BritNed
zich buiten het toezicht van DTe bevindt en of dit geen problemen geeft met
de prijzen. Het gaat hier om het verlenen van een ontheffing. Daarbij is zowel
sprake van toezicht als van sanctiemogelijkheden, want je verleent de ontheffing
onder bepaalde voorwaarden zoals transparantie en allocatie. De ontheffing
kan worden ingetrokken. De voorwaarden vereisen dat het allocatiemechanisme
dat BritNed hanteert, voldoet aan Europese richtlijnen op dit gebied en dat
de transparantie-eisen conform het gereguleerde regime zijn. Dat betekent
dat ze in lijn moeten zijn met gereguleerde interconnectoren. Die voorwaarden
zorgen ervoor dat BritNed niet buiten toezicht kan worden gesteld. Als niet
aan de voorwaarden wordt voldaan, kan het ontheffingsbesluit worden ingetrokken.Over de invloed op de prijsbepaling het volgende. De capaciteit op de
kabel wordt aan de markt ter beschikking gesteld door middel van een veiling,
net zoals bij de gereguleerde interconnectoren. De prijs is het resultaat
van die veiling. De kern van het ontheffingsbesluit is dat BritNed de mogelijkheid
krijgt om over de opbrengsten te beschikken en die niet hoeft te besteden
aan het opheffen van congesties. Dat heeft te maken met het Engelse reguleringsregime,
dat geen socialisatie van de kosten toelaat. BritNed moet dus zelf de kosten
van het project dragen. Als je zelf de kosten van een project draagt, is het
toch vrij logisch dat je zelf over de opbrengsten beschikt. Zonder ontheffing
is er geen balans tussen enerzijds risico lopen en investeringen doen en anderzijds
verdiensten, en komt die kabel niet tot stand. Zo simpel ligt het. Een belangrijke
reden om de ontheffing te verlenen is inderdaad dat de effecten van de kabel
op de Nederlandse markt positief zijn. Het bevordert mededinging, het leidt
tot lagere prijzen – dat willen wij allemaal graag – en een hogere
prijsstabiliteit en het is positief voor de leveringszekerheid. Dat laatste
is waar het om gaat. Wat is eigenlijk de democratische controle op het nut van de interconnectiekabel?
Niet iedereen is het wellicht eens met het verwezenlijken van een geïntegreerde
Europese markt, maar het is wel een geaccepteerd doel, in Europa en Nederland.
Dat doel is tot stand gekomen via een democratisch, politiek proces in het
licht van de voordelen voor de economische samenwerking. De Europese elektriciteitsnetten
zijn opgezet vanuit nationaal of regionaal perspectief. Dit is gebeurd voor
tien jaar en niet voor eventjes. De geïntegreerde markt voor elektriciteit
kan zich alleen ontwikkelen als er voldoende transportmogelijkheden bestaan
tussen de netten. Anders kan de geproduceerde elektriciteit niet weg. Dit
betekent dat de nationale en de regionale netten op elkaar moeten worden aangesloten.
De uitbouw van de interconnectie is daarvoor nodig.De democratische controle is ook gewaarborgd doordat voor de aanleg van
de leidingen ruimtelijke reserveringen en vergunningen noodzakelijk zijn.
Een voorbeeld is dat de structuurschema's elektriciteitsvoorziening in de
Tweede Kamer worden besproken. De rijkscoördinatieprocedure die mogelijk
wordt ingezet, zal niet treden in het democratische proces. Dit zijn belangrijke
voorwaarden waaraan wordt voldaan.De heer Jansen (SP):Moeten wij niet een optimale investering bepalen op basis van een integrale
afweging van alle maatschappelijke kosten, zoals het netwerk en de productiekosten?
Een ruime Kamermeerderheid was inderdaad voorstander van het vormen van een
Noordwest-Europese markt. Wij moeten echter bijvoorbeeld een hoogspanningsleiding
naar Duitsland wel kunnen afwegen tegen andere investeringen, die wellicht
een hoger maatschappelijk rendement hebben. Waar wordt die totale afweging
gemaakt? Het gaat daarbij om de rekensom van de maatschappelijke effecten
van alle mogelijke investeringen in productie- en transportcapaciteit.Minister Van der Hoeven:Ik weet niet waar de heer Jansen naartoe wil; ik begrijp zijn vraag niet.
Wij zijn nu bezig met het maken van aanvullingen op het bestaande netwerk,
zoals de 380 kV-leidingen rondom de Randstad. Dat doen wij om de leveringszekerheid
veilig te stellen. Ik heb het idee dat de heer Jansen vraagt naar iets wat
er allang is, maar misschien begrijp ik hem verkeerd.De heer Jansen (SP):Ik heb zelf het voorbeeld genoemd van de extra centrales die nu worden
gebouwd op de Maasvlakte, in de Eemshaven en in Vlissingen. Als die worden
gebouwd en de elektriciteit wordt geëxporteerd naar Duitsland, is er
extra hoogspanningscapaciteit nodig. De totale kosten voor de consument zouden
in dat geval wel eens kunnen toenemen ten opzichte van nu, omdat de elektriciteit
over een grotere afstand moet worden getransporteerd. Pakt het totale plaatje
voor de consument dan wel goedkoper uit?Minister Van der Hoeven:Ik denk dat dit inderdaad het geval is. Door de geliberaliseerde markt
is er concurrentie. Om de leveringszekerheid te garanderen moet er voldoende
capaciteit worden gebouwd om te voldoen aan de vraag. Die vraag neemt alleen
maar toe, hoe wij het ook wenden of keren.De heer Jansen vroeg ook: hoe zit het met de reservecapaciteit van de
buurlanden? Krijgt Nederland die wel als het nodig is? TenneT
monitort samen met de TSO's van de buurlanden de ontwikkeling van de capaciteit.
De verwevenheid van de netwerken is zodanig dat elke lidstaat bijstand kan
verlenen aan de andere. Het handhaven van het evenwicht tussen vraag en aanbod
van elektriciteit is belangrijk. Er moet voldoende aanbod zijn om aan de vraag
te voldoen. Hierbij hoort ook "contract is contract". Daar bedoel
ik mee dat op de elektriciteitsmarkt het credo "eigen land eerst"
niet mag gelden. Het afschakelen van export, waarvan kan worden gesproken
in relatie tot de samenhang via de interconnectie, is een noodmaatregel. Dat
is gelijkwaardig aan het afschakelen van deelnetten of afnemers in het eigen
land. De netbeheerders maken daar goede afspraken over. Het wetsvoorstel scherpt
dit aan. Daarom is het zo van belang dat de richtlijn een-op-een wordt geïmplementeerd
en dat er geen licht tussen zit.Er moet nog iets aan de orde komen met betrekking tot de planning voor
de toekomst. Er werd gevraagd naar de samenhang tussen de productieplanning
en de netwerkplanning. De netwerkbeheerders plannen de netwerken voor de toekomst.
Zij maken een schatting van nieuw vermogen en plannen hun netwerk daarop.
Dat wordt vastgelegd in capaciteitsplannen. Er is op dit moment een ware bouwgolf
of in elk geval een ware golf aan plannen om te gaan bouwen. Dat kan problemen
geven. De heer Zijlstra heeft daar eerder vragen over gesteld. Er wordt bekeken
welke oplossingen daarvoor te vinden zijn, zoals het heel vroegtijdig starten
van die lange procedures. Ik kom daar aan het eind van dit jaar op terug.De heer Graus wil van mij een garantie dat grote stroomstoringen tot het
verleden behoren. Ik wou dat ik die kon geven. Ik kan wel proberen om stroomstoringen
zo veel mogelijk te voorkomen, samen met de Kamer, door in elk geval dit wetsvoorstel
aan te nemen. De samenwerking tussen de landelijke netbeheerders is immers
cruciaal. Bij de grote stroomstoring in Italië in 2003 en die van afgelopen
jaar in Noord-Duitsland, bleek dat het schortte aan de samenwerking tussen
de landelijke netbeheerders. Het betreft communicatie, afstemming met betrekking
tot tijdige informatie-uitwisseling en eenduidige veiligheidsprocedures.De heer Graus (PVV):Ik doelde op de leveringsonzekerheid door de ontstane afhankelijkheid.Minister Van der Hoeven:Wij gaan nu een interconnectiecapaciteit creëren waardoor landen
die in de problemen komen een beroep kunnen doen op buurlanden voor hulp.
Dat gaan wij regelen. Daar worden afspraken over gemaakt. Die afhankelijkheid
leidt er toe dat als een land in de problemen komt een ander land wellicht
een oplossing kan bieden. Met dat soort afhankelijkheid heb ik niet zo veel
problemen eerlijk gezegd.De heer Graus (PVV):Ik heb het over bepaalde landen waarvan wij nu mogelijk kunnen zeggen
dat zij leveringszekerheid kunnen garanderen, maar waarvan dat in de toekomst
kan veranderen. Ik vroeg om dat te borgen voor onze burgers en bedrijven.
Ik begrijp dat de minister niet in de toekomst kan kijken, maar er zijn voorbeelden
van landen die op een gegeven moment letterlijk de kraan dicht hebben gedraaid.
Dat zijn de onzekerheden waar ik op doelde. Daar moet voldoende borging voor
zijn.Minister Van der Hoeven:Ik heb net in antwoord op vragen van de heer Jansen al gezegd dat een
contract een contract is. Het is erg belangrijk dat de afspraken niet alleen
worden uitgesproken, maar ook worden vastgelegd. Daarom is dat wetsvoorstel
zo belangrijk. Het geeft een wettelijke basis voor het garanderen van nakoming
van de contracten. Het is erg belangrijk om dat te doen. Er zijn altijd factoren
als natuurrampen, menselijk falen en technisch falen. Masten kunnen omvallen
hoewel zij met drie kabels vaststaan of er kan iets anders mee aan de hand
zijn. Wij hopen dat het niet gebeurt, maar dat kan niet worden gegarandeerd.Er is op dit moment in Noordwest-Europa een pentalateraal forum. Dat zijn
vijf landen die met elkaar samenwerken op het gebied van elektriciteitsvoorziening,
namelijk de Beneluxlanden, Duitsland en Engeland. Het is erg belangrijk om
goede afspraken te maken met de buurlanden. Die verre vrienden waar de heer
Graus het over had, zijn immers niet altijd even behulpzaam als er problemen
zijn. Goede buren zijn dat wel. Daarom moeten zij in elkaar investeren. Het
wetsvoorstel biedt daar mogelijkheden toe.De heer Graus vroeg of investeringen voor verbetering van de netten op
de burgers worden verhaald. Dat is het geval. Het komt immers uit de lengte
of uit de breedte. De DTe beoordeelt de investeringen en geeft toestemming
voor doorberekening ervan in de tarieven. Die wordt alleen verleend wanneer
het nuttige investeringen zijn. De heer Graus en ik weten beiden dat de investeringen
gewoon niet door zullen gaan wanneer het geen nuttige investeringen worden
geacht en de DTe geen toestemming geeft voor doorberekening ervan in de tarieven.De heer Graus heeft gevraagd of ik kan garanderen dat alleen in Nederlandse
infrastructuur zal worden geïnvesteerd. De Nederlandse afnemers betalen
alleen voor de kosten van het transport over de Nederlandse infrastructuur.
Zo simpel is het. Zij betalen alleen daarvoor, en niet ook nog voor iets anders.Op de vraag van de heer Graus of investeringen in de infrastructuur ook
ten goede komen aan kernenergie of duurzame energie merk ik op dat het door
de verbetering van de infrastructuur op termijn mogelijk wordt om alle productieplannen
aan te sluiten, inclusief de duurzame energie. Ook de heer Hessels heeft daarover
een vraag gesteld. Wanneer de infrastructuur en daarmee de transportcapaciteit
voldoende op niveau is gebracht. De noodzakelijke versterking van de infrastructuur
zegt niets over de keuze voor de vorm van de stroomproductie. Alles kan over
het net.De heer Graus (PVV):Ik doelde vooral op kernenergie. Dat woord wordt in deze zaal veel te
weinig gebruikt. Er worden veel te veel miljoenen gestoken in windenergie.
Dat gebeurt mogelijk ten koste van kernenergie en van energie die wij uit
gas kunnen winnen. Die heeft mogelijk een grotere toekomst dan de windenergie,
vooral gezien het terugwineffect. Daarop heb ik gedoeld.Minister Van der Hoeven:Ik begrijp de opmerking van de heer Graus. Rondom Prinsjesdag zal het
project Schoon en zuinig worden gepresenteerd. Daarbij zal ook worden ingedaan
op windenergie en zonne-energie. Ik heb de Kamer toegezegd
een nieuwe regeling Stimulering duurzame elektriciteitsproductie te zullen
voorleggen. Daarin zal ook worden ingegaan op de verschillende mogelijkheden
die er zijn. Over kernenergie heeft ook de heer Zijlstra een vraag gesteld.
Natuurlijk kan ook stroom die wordt opgewekt door middel van kernenergie over
het net. Dat gebeurt ook nu al. Wij importeren uit Frankrijk stroom die met
kernenergie is opgewekt. Daarom wil ik geen doekjes winden. Er gaat stroom
over het net. De manier waarop deze wordt opgewekt, is niet aan de orde. De
bron moet wel aangesloten kunnen worden.De heer Zijlstra weet toch zeker ook hoe het in elkaar steekt. Hij weet
precies wat in het regeerakkoord staat. Dat hebben wij uitgebreid met de Kamer
besproken. Wij zetten op dit moment geen nieuwe stappen. Het denken gaat natuurlijk
wel door. Daar laat ik het op dit moment bij. Er wordt ingezet op andere vormen
van duurzame energieopwekking.De heer Zijlstra (VVD):Het regeerakkoord laat veel meer ruimte dan de minister aangrijpt. In
het coalitieakkoord wordt alleen gesproken over de bouw van kerncentrales.
Over andere zaken staat er niets in. De minister kan dus volle kracht vooruit
met de Kernenergiewet die nog steeds op de plank ligt. Gezien de problematiek
van de broeikasgassen roepen wij de minister op om dat te doen. Wij zouden
met de bouw beginnen. Wij snappen dat de minister dat niet kan doen, hoewel
zij het als CDA-minister graag zou willen. Zij is aan afspraken hierover gehouden.Minister Van der Hoeven:Ik acht dat een heerlijke oppositionele opmerking. Ik zal er echter niet
op ingaan. Ik zal wel een onderzoek laten uitvoeren naar de blijvende geschiktheid
van de voor kernenergiecentrales gereserveerde locaties. Je kunt geen locaties
blijven reserveren als daarvan blijkt dat zij niet langer geschikt zijn om
er ooit een kerncentrale te bouwen. Meer is op dit moment echt niet aan de
orde. Het spijt mij.De heer Zijlstra heeft tevens een vraag gesteld over het amendement. Ik
kom daar graag later nog even op terug. De heer Zijlstra heeft een vraag gesteld over de overdracht van de 110
en 150 kV-netten. Dat is niet simpel. Het kan evenmin snel worden geregeld.
De partijen moeten hierover onderling beheersovereenkomsten sluiten. Daarmee
is veel geld gemoeid. Ik ben het met de heer Zijlstra eens dat het langzaam
gaat. Het is een taaie materie. In ieder geval houden wij de vinger aan de
pols, al is dat niet voldoende. Op het moment dat dreigt dat de partijen er
niet uitkomen, zal ik hen daarop aanspreken. Ik meen dat goed te kunnen doen
met de steun van de Kamer in mijn rug. De heer Zijlstra heeft gelijk dat het
voor een bepaald moment moet zijn geregeld. Dat moment nadert met rasse schreden.De heer Zijlstra (VVD):Kan de minister de Kamer op korte termijn een brief sturen waarin staat
hoe de stand van zaken precies is en wat de moeilijkheden zijn, zodat wij
inzicht krijgen? Als er geen problemen zijn, zal in de brief staan dat het
allemaal fantastisch gaat.Minister Van der Hoeven:Ik wil de Kamer daar best over informeren, maar ik denk dat dit niet binnen
nu en een maand gebeurt. Het zal op een iets langere termijn gebeuren. Ik
heb ook even tijd nodig om de mensen tot een oplossing te laten komen. Op
een aantal punten gaan de besprekingen op dit moment in de goede richting.De heer Zijlstra (VVD):Dat snap ik. Als het deze maand niet lukt, vind ik het prima als de minister
een brief op 15 oktober toezegt.Minister Van der Hoeven:Nee, ik zal de Kamer ergens in het najaar informeren, op het moment dat
ik echt iets te melden heb. Dat lijkt mij verstandig.De heer Crone vroeg of naar Engels voorbeeld een borg kan worden gesteld
voor investeerders in nieuw vermogen. Die suggestie was ook besloten in de
schriftelijke vragen van de heer Zijlstra van februari. Ik kom daar op het
eind van het jaar in een bredere context op terug. Wel kan ik al zeggen dat,
vooruitlopend op de brede analyse die ik heb toegezegd, TenneT aan de twee
betrokken bedrijven een borg heeft gevraagd. Dat is een zaak van privaatrecht.
Er heeft overleg met mij en met de NMa plaatsgevonden.Van der HoevenVan het amendement op stuk nr. 7 van de heren Hessels en Crone zou men
zich kunnen afvragen of het eigenlijk niet overbodig is. Ik denk dat het amendement
een goede aanvulling in het wetsvoorstel biedt. Het N-1-criterium is van belang
voor een betrouwbare elektriciteitsvoorziening. Dat onderschrijf ik. In feite
wordt een minimumnorm vastgelegd. Dat past bij de filosofie over de rol van
de overheid bij de energievoorziening. Het is de taak van de overheid om op
een adequate en kostenefficiënte wijze de publieke belangen te borgen.
Op deze manier krijgen zaken die al wel geregeld konden worden in het geheel
een wettelijke basis.In de toelichting op het amendement staat: "Deze kwaliteitsnorm houdt
in dat er bij een storing, onderhoudswerkzaamheden daaronder begrepen, altijd
onmiddellijk een herstelmaatregel getroffen kan worden."Deze formulering vereist N-2, want je hebt drie lijnen nodig. Naast de
lijn die kapot gaat, is er de lijn waaraan onderhoud plaatsvindt, de N-1.
Dan moet er dus ook nog een back-up van de N-1 zijn. Ik geloof
niet dat dit de bedoeling is.De heer Hessels (CDA):In het CDA zijn wij erg goed in onderlinge discussies over de exegese
van een tekst. Laten wij hier ook eens proberen er uit te komen.De heer Crone (PvdA):Dat moet je niet aan katholieken overlaten!De heer Hessels (CDA):Mijnheer Crone, kom erbij!Er staat: "een storing, onderhoudswerkzaamheden daaronder begrepen,".
Het gaat om een storing of onderhoudswerkzaamheden en niet om een storing
en onderhoudswerkzaamheden. Onderhoudswerkzaamheden tellen net zo sterk als
een storing. Ik weet niet hoe ik het beter kan omschrijven. Wij bedoelen in
ieder geval N-1. De tekst is juist gekozen om niet naar N-2 te verwijzen.
Ook als onderhoudswerkzaamheden worden verricht, geldt dat als een storing.
Als er dan nog eens een storing overheen komt, is dat gewoon pech. Daar hoeven
wij niet op voorbereid te zijn.Minister Van der Hoeven:Laat ik het zo formuleren, dat het niet de bedoeling van de indieners
is dat N-2 door het hele land wordt aangelegd. Als wij dat nu uitspreken,
is het onderdeel van de wetsgeschiedenis en kan er geen misverstand over bestaan.
Wij spreken uit dat N-1 voldoende is.De heer Hessels (CDA):Voor de wetsgeschiedenis wil ik die lezing graag bevestigen.De heer Jansen (SP):Misschien kan de minister nog wel de stelling van de heer Hessels in eerste
termijn dat voor de backbone van het 380 kV-net wel N-2 van toepassing is
bevestigen. Ik acht het wenselijk dat wij voor de ruggengraat wel dat kwaliteitsprincipe
hanteren.Minister Van der Hoeven:Volgens mij is voor het 380 kV-net wél sprake van N-2, maar dat
is niet overal vormgegeven in een loep. Daarover sprak de heer Hessels en
hij heeft volgens mij gelijk.De heer Zijlstra vroeg of het amendement betekent dat het ten koste kan
gaan van de snelheid van het beschikbaar komen van nieuwe aansluitingen. Als
onderhoudswerkzaamheden inderdaad hadden geleid tot de aanleg van een N-2-back-up,
had de heer Zijlstra gelijk gehad. Aangezien wij echter helder gemaakt hebben
dat dit niet het geval is, heeft dit geen invloed op de snelheid van het beschikbaar
komen van de aansluitcapaciteit. Het legt ook geen nodeloos beslag op geld.
Dat is in feite de achtergrond.In juni 2004 hebben wij met elkaar in deze Kamer afspraken gemaakt over
het vangnet. De Kamer is akkoord gegaan met de wenselijkheid en de inhoud
van het vangnet. TenneT zou het nader uitwerken in samenwerking met DTe, Economische
Zaken en de sector. Ik heb de Kamer per brief geïnformeerd over de nadere
uitwerking en aangegeven dat het vangnet niet ingezet hoeft te worden omdat
er voldoende productiecapaciteit aanwezig is.Dat vangnet hoeft nog steeds niet ingezet te worden. Het gaat echter om
het verschaffen van een wettelijke basis voor het vangnet, precies zoals de
heren Hessels en Crone in hun amendement op stuk nr. 7 voorstellen voor de
elektrictieitsvoorziening. Dat is goed. Ik hecht echter ook aan een wettelijke
basis voor dat vangnet. Met het amendement op stuk nr. 8 wordt die wettelijke
basis eruit gehaald. Ik geloof niet dat dit goed is.De heer Hessels (CDA):Ik zou bijna overtuigd raken. De minister zegt het met zoveel charme en
overtuigingskracht. Mijn amendement vervangt de reserveproductiecapaciteit
door de reservecapaciteit. De reserveproductiecapaciteit heeft betrekking
op de langetermijnvoorzieningen, dus wanneer er een tekort zou zijn aan productiecapaciteit.
De in het amendement genoemde reservecapaciteit heeft betrekking op de balancering,
dus op de reservecapaciteit op de korte termijn. Ik kan de minister volgen
als zij zegt dat zij het in de wet wil regelen zodat er een beroep op gedaan
kan worden. Verwacht de minister daadwerkelijk dat op lange termijn in Nederland
nog sprake zal zijn van een tekort aan productiecapaciteit?Minister Van der Hoeven:Ik ben blij dat de heer Hessels naast mijn charmantheid ook mijn overtuigingskracht
noemt. Zonder het eerste kom je niet ver en het tweede heb je hard nodig.Het vangnet is een maatregel die extra investeringen in nieuwe productiecapaciteit
bevordert. De heer Hessels heeft gelijk dat Nederland er op dit moment goed
voorstaat. Er liggen allerlei plannen op de plank. Nog maar drie jaar geleden
dachten wij echter dat Nederland vanaf 2008 zou afstevenen op een tekort aan
productievermogen. Dat is niet gebeurd en dat is mede te danken aan een goed
investeringsklimaat. Dat is ook de reden dat de toenmalige Tweede Kamer tijdens
het debat in 2004 de invoering van het vangnet heeft goedgekeurd. De heer
Hessels heeft toen aangegeven daar positief tegenover te staan. Het levert
geen extra administratieve lasten of andere kosten op omdat het vangnet slapend
is zolang het goed gaat. Het is echter onzeker of dat vangnet kan worden ingezet
op basis van de huidige Elektriciteitswet 1998 omdat de juridische basis kan
worden aangevochten. Er is namelijk geen wettelijke basis. Het kan niet zo
zijn, dat de juridische basis wordt aangevochten als het vangnet daadwerkelijk
nodig mocht zijn. Dan zitten wij met de handen in het haar en dat kan niet.De heer Zijlstra (VVD):Wat ook niet moet, is een juridische basis creëren voor het verkrijgen
van zekerheid en als de voorziening nodig is erachter komen dat de eindverbruiker
de kosten betaalt. Daarom zegt de VVD: geef daar een helder antwoord op, dan
heeft u onze steun. Wij zien de toegevoegde waarde van het vangnet, maar wij
willen niet dat het gebruik ervan ten koste gaat van de eindgebruiker. Zoals
de tekst nu luidt, is de eindgebruiker uiteindelijk de klos.Minister Van der Hoeven:Wanneer is de eindgebruiker meer de klos? Wanneer hij geen elektriciteit
krijgt, omdat er geen vangnet is? Of omdat hij wat meer moet betalen?De heer Zijlstra (VVD):Dat ligt er maar net aan hoe lang de elektriciteit uitvalt. Dus dit wordt
een leuke exegese. Dit alles laat onverlet dat u met de huidige tekst voor
het vangnet capaciteit uit de markt haalt. Dat heeft een prijsopdrijvend effect.
Natuurlijk, als jet het netwerk maar genoeg verwaarloost, zullen
de gevolgen veel groter zijn, maar op die manier kun je elk argument weerspreken.
Ik wil echter graag een antwoord op onze vraag: hoe voorkomen wij dat de eindgebruiker
de rekening betaalt?Minister Van der Hoeven:Wij voorkomen dat met ervoor te zorgen dat het transportnet en de productiecapaciteit
op orde zijn. Daarmee moet je beginnen. Als zich echter een probleem voordoet,
moet je leveringszekerheid hebben en je eindgebruikers stroom kunnen garanderen.
Dan heb je het vangnet nodig. Ik ben het evenwel met u eens: het is een slapende
voorziening zolang alles goed gaat. Dus die kost niets zolang de voorziening
goed verloopt. Dat is het belangrijke punt. Wat zal het vangnet kosten als
men er gebruik van zal moeten maken? Tegen de tijd dat dat nodig mocht zijn,
zal ik in ieder geval de Kamer informeren en zeggen welke kosten daaraan verbonden
zijn. Nu zou het doen van een uitspraak hierover nattevingerwerk zijn. Ik
ga ervan uit dat het gebruik van het vangnet niet nodig is, maar mocht dat
ooit het geval zijn, dan wordt de Kamer daarover geïnformeerd en gezegd
welke implicaties dat met zich meebrengt. Ik vind dat de Kamer dat dan moet
weten, ook omdat de achterban van de leden daarover vragen zullen stellen.Er is nog een Europeesrechtelijk argument waarom ik aanneming van dit
amendement moet ontraden. Wij moeten de richtlijn een op een implementeren.
Zo simpel is dat. Doen wij dat niet, dan krijgen wij een zogenaamde inbreukprocedure
van de Europese Commissie aan onze broek. Misschien bedoelt de indiener van
het amendement dat niet, maar de huidige tekst ervan brengt wel met zich mee
dat het hele artikel 16, tweede lid, onderdeel d, van het wetsvoorstel vervalt.
Dat betekent dat de huidige wettekst van artikel 16, tweede lid, onderdeel
d, onveranderd blijft, terwijl die juist is aangepast om de richtlijn op een
juiste wijze te implementeren. Kortom, de passage in mijn wetsvoorstel "een
passend niveau van voorzieningen te treffen en te handhaven in verband met
de leveringszekerheid op de korte en lange termijn" moet gehandhaafd
worden om de richtlijn volledig te implementeren. Dit is een technisch argument.
Het eerste argument is van inhoudelijke aard.De heer Graus heeft een vraag gesteld over de financiering van het vangnet.
Ik heb gezegd dat de Kamer wordt geïnformeerd als dat in werking moet
treden. TenneT is verantwoordelijk voor de dagelijkse balanshandhaving. Die
heeft daarvoor contracten met marktpartijen afgesloten. Daarbij gaat het om
regelreserve en noodvermogen. Er gelden daarbij systeemdienstentarieven en
het verrekenen van de te maken kosten voor het vangnetvermogen gebeurt aan
de hand van de systeemdienstentarieven, omdat het vangnet ook ten doel heeft
om te voorkomen dat, zoals ik reeds tegen de heer Zijlstra zei, regio's gedwongen
afgeschakeld worden met alle maatschappelijke kosten van dien. Dus je moet
tegen die tijd ook de kosten voor het vangnet via het systeemdienstentarief
versleutelen. Dat betekent dat de afnemers de kosten betalen. Ik heb echter
al aangegeven dat als het vangnet in werking moet treden – ik hoop dat
dat nooit nodig zal zijn – de Kamer daarover meteen wordt geïnformeerd.Ik meen hiermee de vragen van de Kamer te hebben beantwoord en een oordeel
te hebben gegeven over de ingediende amendementen.De heer Hessels (CDA):Voorzitter. Ik dank de minister voor de uitvoerige beantwoording, waarbij
zij is ingegaan op al mijn vragen en opmerkingen.Ik ben heel blij met de uitleg van de minister dat ten aanzien van de
aansluiting op het net de rijksprojectenprocedure gehanteerd kan worden en
dat het als nationaal belang wordt gezien dat met name de duurzame energie
snel en zonder al te veel procedures aangesloten kan worden op ons hoogspanningsnet.
Ter illustratie wil ik er nog wel iets bij zeggen. Tijdens het reces behoren
wij als Kamerleden natuurlijk ons werk te doen en ook werkbezoeken af te leggen.
Ik was bij een grote toeleverancier aan Wind op zee. Zoals bekend ben ik daar
tot nu toe niet de grootste voorstander van geweest, maar het blijkt nu dat
de nieuwste projecten zonder MEP-subsidie te realiseren zijn. Die bouwers
zeggen: geef ons een vergunning om te bouwen en sluit ons aan op het hoogspanningsnet,
dan zorgen wij voor honderden megawatts wind op zee. Het is het belang van
dit wetsvoorstel dat die mensen, die investeerders toegang krijgen tot ons
net.Met betrekking tot de balancering en de drie mogelijkheden voor buffering
in Nederland ben ik zeer benieuwd naar de verdere uitwerking van de minister.
Het getal van 60 mln. per jaar dat door TenneT wordt uitgegeven aan balancering
is al een getal waar wij iets aan hebben. Ik hoop ook dat dit in de totale
rapportage wordt betrokken. Wij zullen gezamenlijk moeten erkennen dat er
een buffer in Nederland nodig is, aangezien de windmolens en biogasinstallaties
anders 's nachts voor niets draaien.Het N-1-principe wordt door de minister omarmd. Dat verheugt ons zeer,
omdat met dit principe de wet wordt versterkt.Ten slotte wil ik nog iets zeggen over het amendement over de reservecapaciteit.
Ik had een hele notitie voorbereid teneinde in tweede termijn nog eens precies
uit te leggen waarom dat amendement zo hard nodig was, of beter gezegd, waarom
de in het wetsvoorstel opgenomen bepaling over het vangnet overbodig was.
De minister heeft mij echter feilloos weten te raken op mijn zwakke punt,
namelijk consistentie met het vorige amendement; als je het opneemt in de
wet, heb je tenminste iets om op terug te vallen. Bovendien hoeft het nu nog
niet ingevoerd te worden en hoeft het nog niets te kosten. Laten wij dan dit
soort debatten gebruiken waar ze voor zijn, namelijk om elkaar te overtuigen.
Ik trek bij dezen het amendement dan ook in.De voorzitter:Het amendement-Hessels (stuk nr. 8) is ingetrokken.De heer Crone (PvdA):Voorzitter. Mijn Bijbelexegese is dat Jozef en Maria elkaar weer gevonden
hebben!De heer Jansen (SP):Dat spreekt mij bijzonder aan, want mijn vrouw heeft de voornamen Maria
Josephina.Voorzitter. Ik heb goed nieuws voor de minister: de fractie van de SP
steunde in de eerste termijn het wetsvoorstel en dat doet zij nog steeds na
de beantwoording. De hamvraag hangt overigens nog steeds boven de markt, namelijk
hoe de samenhang tussen de samenstelling, de schaalgrootte en de spreiding
van het productie­park en de inrichting van het netwerk
versterkt kunnen worden en hoe de optimale kosten van het totaalplaatje veilig
gesteld kunnen worden. De minister heeft erop gewezen dat in Nederland de
netbeheerders capaciteitsplannen maken. De heer Hessels heeft daarbij aangegeven
dat zij nog te langzaam inspelen op de bouwplannen van de producenten. Dat
is op zichzelf waar, maar dat heeft te maken met het systeem van "u vraagt
en wij draaien". Momenteel is er de tendens dat de productiecapaciteit
steeds grootschaliger wordt en steeds meer opschuift richting groot water,
zoals de Maasvlakte, de Eemshaven en het Sloegebied. Het vergt dan ook enorme
investeringen in het hoogspanningsnet om die verschuiving richting de consument
te realiseren. Dat zit dus in het kostenplaatje. Alleen, daar hebben de producenten
op zichzelf geen zelfstandige boodschap aan.Het probleem van grootschalige centrales op drie locaties is dat men het
restwater niet kwijt kan. Er is dan zo veel water op een plaats dat het niet
lukt om dat nuttig te besteden. Daarover hebben wij ook gesproken met minister
Cramer. Uit maatschappelijk oogpunt zou het verstandiger kunnen zijn om die
productiecapaciteit wat meer te spreiden, opdat het restwater wel kan worden
benut. Dat heb ik bedoeld met het versterken van de samenhang en het realiseren
van een maatschappelijk beeld in plaats van de producent te laten bepalen
waar hij zich vestigt en het daar realiseren van hoogspanningsmasten indien
daaraan behoefte bestaat. Misschien kan de minister daarop nog ingaan.De heer Graus (PVV):Mijnheer de voorzitter. De minister heeft een aantal vragen nog niet beantwoord.
Het is uiteraard mogelijk dat zij daartoe nog niet in staat is. Wij hebben
gesproken over kernenergie en bio-energie. Wij zouden naar mijn idee binnen
enkele weken meer vernemen over de subsidieverlening aan die vormen van energie.In eerste termijn heb ik gezegd dat er bepaalde landen bij de EU zijn
gekomen waarvan de infrastructuur, de connecties enzovoorts slecht zijn. Ik
wil van de minister de garantie dat het kleine Nederland niet meebetaalt aan
de opbouw van een goede infrastructuur in die landen, terwijl die daarin nooit
hebben geïnvesteerd. De Nederlandse burgers en bedrijven hebben daar
immers niet om gevraagd. Ik wil dus de garantie dat er niet meer geld uit
gaat dan er binnenkomt.Ik hecht eraan om op te merken dat er in het kader van de leveringsonzekerheid
sprake is geweest van het plaatsen van windmolens in de woestijn van Marokko.
Naar mijn oordeel is dat een kwestie van vragen om problemen in de toekomst.
Daarop heb ik in eerste termijn gedoeld.Het is logisch dat de burger een deel moet bijdragen en dat de inflatie
daarin een rol speelt. Ik doelde echter op het feit dat er internationaal
investeringen worden gedaan en dat ik niet wil dat die op de Nederlandse burger
worden verhaald. Bedrijven kunnen dat geld terugverdienen omdat er sprake
is van marktvergroting. Uit het antwoord van de minister heb ik opgemaakt
dat de burger inderdaad fors gaat betalen. Hij zal dus meebetalen aan de marktvergroting
voor de bedrijven. Dat kan niet de bedoeling zijn. Hij zou van de marktvergroting
moeten kunnen profiteren. Er zou over een aantal jaren sprake moeten zijn
van stabilisatie. Uiteraard begrijp ik ook dat er belasting moet worden betaald.
Het is te flauw om in te gaan op de opmerking die mijn collega daarover heeft
gemaakt.De heer Zijlstra (VVD):Mijnheer de voorzitter. Ik ga in op de netwerken van 110 en 150 kV. De
minister heeft gezegd dat zij zich bij de Kamer meldt zodra zij daarover iets
te zeggen heeft. De VVD-fractie gaat ervan uit dat geen bericht goed bericht
is. Het kan dus niet zo zijn dat de Kamer aan het eind van dit jaar of begin
volgend jaar slecht nieuws krijgt.De minister heeft naar aanleiding van mijn opmerking over het amendement
op stuk nr. 7 gezegd dat die niet correct is. Ik corrigeer haar woorden: ik
heb een vraag gesteld over dat amendement. Die is inmiddels beantwoord. Wij
kunnen het amendement op stuk nr. 7 dan ook steunen, want wij zijn voorstander
van een betere aansluiting van alle Nederlandse huishoudens. Als dat mogelijk
is tegen geringe kosten of zelfs zonder dat daarvoor extra moet worden betaald,
kunnen wij daar niet tegen zijn.Het amendement op stuk nr. 8 is ingetrokken, maar ik heb er behoefte aan
om te zeggen dat de minister heeft toegezegd dat zij of haar opvolger de Kamer
duidelijk uiteen zal zetten wat de complicaties zijn, voordat het vangnet
een feit wordt. Voor ons is dat van wezenlijk belang, want wij blijven vooropstellen
dat – als het zover komt – de pijn op dit moment heel eenzijdig
bij de eindgebruiker ligt, terwijl het ook te wijten kan zijn aan het feit
dat energiebedrijven de markt bewust krap hebben gehouden. Een krappe markt
betekent hoge prijzen. Tegen die hoge prijzen wordt vervolgens extra productiecapaciteit
ingezet die de overheid inkoopt. Daarvoor wordt de rekening betaald door de
eindgebruiker. De VVD wil dat effect niet. De toezegging van de minister is
dus helder, want anders had ik gewoon een kopietje van het amendement gemaakt
en had ik daar "VVD" onder gezet. Gelet op de toezegging, is dat
niet nodig.Tot slot: kernenergie. Ik ben blij dat het de minister spijt dat zij ons
geen toezegging kan doen.Minister Van der Hoeven:Nee!De heer Zijlstra (VVD):Ik heb de minister echt "het spijt mij" horen zeggen. Dat geeft
haar diepere emotie aan, hoewel zij dat natuurlijk zal ontkennen. De minister
gaf echter helder aan dat er geen sprake zal zijn van kernenergie. In de media,
met name op de website energeia – ongetwijfeld bekend bij alle woordvoerders
en bij de minister – is over het thema "kernenergie" echter
al een strijd gevoerd tussen het CDA en de PvdA. Mevrouw Spies, de vicefractievoorzitter
van het CDA, stelde op 8 februari met betrekking tot het regeerakkoord
bijvoorbeeld dat de bouw van een kerncentrale weliswaar is uitgesloten, maar
dat voorbereidingen om tot die bouw te komen, niet zijn uitgesloten. Zij verwacht
dat de Tweede Kamer binnenkort in de Kernenergiewet zal vastleggen onder welke
voorwaarden een vergunning voor een nieuwe kerncentrale kan worden aangevraagd.
Op 28 maart sprak zij woorden van gelijke strekking: "Wij gaan nu
weliswaar niet bouwen, maar wij gaan gewoon full swing door, zodat wij alle
randvoorwaarden ingevuld hebben." Betekent de conclusie
van de minister dat de PvdA het pleit gewoon gewonnen heeft en dat dit de
zoveelste nederlaag is van het CDA in dit linkse kabinet?Minister Van der Hoeven:Voorzitter. Ik begin met dat laatste. De teneur van mijn opmerking was: "Het
spijt mij, maar ik heb niet meer voor u." U moet en hoeft daar niets
achter zoeken wat niet gezegd is. Het is heel simpel: er zijn afspraken gemaakt
binnen de coalitie en die afspraken voeren wij uit. Dan is het geen kwestie
meer van: wie heeft gewonnen en wie heeft verloren? Je maakt afspraken met
elkaar. Ik zou het flauw vinden als ik hier dan ga zitten miezemuizen. Dat
doe ik niet; afspraak is afspraak. Ik heb echter ook gezegd dat het denken
niet stilstaat. Kijk maar naar wat wij hebben afgesproken over de beschikbaarheid
en de geschiktheid van de locaties die tot nu toe waren gereserveerd.Nu ik toch met de heer Zijlstra begonnen ben, ga ik met hem verder. Hij
is het nu eens met het amendement op stuk nr. 7. Over 110 kV en 150 kV zei
hij dat geen bericht goed bericht is en dat ik slecht nieuws, als dat er is,
eerder moet brengen. Daar heeft hij gelijk in. Als er slecht nieuws te brengen
is, breng ik de Kamer dus ook dat slechte nieuws. Daar heeft de heer Zijlstra
dus een punt.Op een ander punt ben ik het echter niet hem eens. Als het vangnet geëffectueerd
wordt, stuur ik de Kamer daaraan voorafgaand geen brief. Dat heb ik ook niet
gezegd. Het gaat gelijktijdig. Ik informeer de Kamer daarover. Het is namelijk
niet iets waarvoor de Kamer toestemming moet geven. Laten wij dus wel bij
elkaars hol blijven. Ik informeer de Kamer echter natuurlijk wel en ik ben
het ermee eens dat je er, voor zover je dat kunt, voor moet zorgen dat het
vangnet niet geëffectueerd hoeft te worden.Dat brengt mij bij de opmerkingen van de heer Graus. Ik heb niet gesproken
over kernenergiesubsidie. Hij had het in één adem over kern-
en bio-energiesubsidie. Ik heb gesproken over de stimulering van duurzame
elektriciteitsopwekking. Daarover wordt de Kamer, zoals afgesproken, zo snel
mogelijk geïnformeerd. In "Schoon en Zuinig" staat welke plannen
wij ontwikkeld hebben voor de komende vier jaar.De heer Graus (PVV):Mogelijk hebben de minister en ik elkaar verkeerd begrepen. Er gaan heel
veel subsidies naar windenergie. Die subsidies worden pas over 30 jaar of
nog later terugverdiend. Ik heb gevraagd waarom er niet meer subsidie gaat
naar kernenergie en naar duurzame energie met zonnecellen en glas. Volgens
mij zei de minister toen dat wij daar over een paar weken meer over zullen
horen. Ik heb dus gevraagd of er meer subsidies zullen gaan naar zonne-energie
en naar kerncentrales, ook ten koste van de windenergie, want dat beoogde
ik daarmee.Minister Van der Hoeven:Op het punt van kerncentrales zeg ik heel simpel: nee. Wat alle andere
vormen van duurzame energie betreft, moet u Schoon en zuinig afwachten. Hetzelfde
geldt voor de opvolger van de MEP, de stimuleringsregeling duurzame elektriciteitsproductie.
Ik constateer dat u op het punt van de windmolens van mening verschilt met
de heer Hessels. Hij zei zo-even dat de nieuwste projecten in feite zonder
subsidie aan het net kunnen leveren. De waarheid ligt waarschijnlijk ergens
in het midden. Ik ben altijd bereid om te kijken naar nieuwe voorstellen,
waarbij het inderdaad van belang is, zoals de heer Hessels zei, dat de aansluiting
op het net geregeld is. Daar gaat het natuurlijk om.De heer Graus (PVV):Dat is dus niet mijn bedoeling bij windenergie. Ik vind dat er meer subsidie
moet naar zonne-energie, zonnecellen in glas, dan naar kernenergie. Ik heb
het echter niet gehad over subsidie voor windenergie. Ik heb juist gezegd
dat er meer subsidie moet gaan naar zonnecellen in glas en naar kernenergie
ten koste van windenergie. Subsidie moet niet naar windenergie. Ik ben tegen
al die subsidies voor windenergie.Minister Van der Hoeven:Dat is uw mening maar daar hoef ik het niet mee eens te zijn.De heer Graus (PVV):Ik zeg dit omdat u stelde dat ik een andere mening heb dan de heer Hessels.
Dat heb ik op dit moment niet.Minister Van der Hoeven:Goed. Ik raad u aan om de regelingen af te wachten. Dat is het verstandigste.De heer Graus vroeg ook of Nederland gaat meebetalen aan de Europese infrastructuur.
Hij vroeg eigenlijk of Nederland gaat meebetalen aan de infrastructuur in
andere landen. Het antwoord daarop is nee; de bouw van de infrastructuur is
een puur nationale aangelegenheid. Het enige dat wij samen doen, is investeren
in interconnectiecapaciteit. Wij doen dat met België, Duitsland, het
Verenigd Koninkrijk, Noorwegen en Zweden. Dat lijkt mij geen problemen te
hoeven opleveren.Ik kom op de opmerkingen van de heer Jansen. De energiebedrijven kunnen
niet overal zomaar centrales neerzetten. Besluiten daarover worden gestuurd
vanuit de overheid aan de hand van het structuurschema elektriciteitsvoorziening.
Daarmee wordt bijvoorbeeld aan TenneT richting gegeven bij het ontwikkelen
van de transportnetten. De beslissing om een centrale te bouwen, is echt aan
de bedrijven. Zij moeten bepalen of zij op de locaties die mogelijk zijn efficiënt
kunnen werken. Ik neem aan dat zij daarbij ook goed letten op de mogelijkheden
om die restwarmte te gebruiken. Zij hebben daar bedrijfseconomisch profijt
van. Ik vind de vraag van de heer Jansen op dit punt dan ook moeilijk te beantwoorden.
Ik moet dan iets beantwoorden terwijl ik niet op de stoel van het bedrijf
zit. Ik zit op een andere stoel. Ik zit op de stoel van de minister van Economische
Zaken. Over bepaalde dingen ga ik op een gegeven ogenblik op een of andere
manier wel, maar over definitieve investeringsbeslissingen ga ik niet.De heer Jansen (SP):Dat klopt. In de huidige situatie is dat inderdaad het geval. De bedrijven
die straks bijvoorbeeld op de Maasvlakte zitten, gaan een bulk restwarmte
produceren en hebben er zelf alle belang bij om die restwarmte economisch
nuttig af te zetten. Ik voorspel dat u dan van een koude kermis thuiskomt
want het lukt nooit om die restwarmte in die regio af te zetten.Minister Van der Hoeven:Naar de huidige stand van techniek en technologie hebt u waarschijnlijk
gelijk. Ik kan echter niet in de toekomst kijken. Voor het bedrijfseconomisch
runnen van een centrale is het belangrijk dat zo weinig mogelijk restwarmte
niet wordt gebruikt. Alles wat de lucht in gaat, is weg. De bedrijven zullen
dat zelf moeten beslissen. Zij moeten zelf bekijken of zij op locaties
efficiënt kunnen werken. De overheid kan de locaties aanwijzen, maar
kan niets zeggen over het besluit om te bouwen. Het is voor de overheid alleen
mogelijk om een richting aan te geven, maar dat besluit moeten bedrijven zelf
nemen. Daarbij moet een afweging ten aanzien van de kosten worden gemaakt.De heer Jansen (SP):Ik begrijp dan niet dat het kabinet een stimuleringsbeleid voor het gebruik
van restwarmte nodig heeft. Als er sprake is van een soort natuurlijk momentum
is, dan hoeft u niets te doen.Minister Van der Hoeven:Dit is een beetje flauw. Ik heb aangegeven dat een centrale zo kostenefficiënt
mogelijk wordt gebouwd om problemen met de economische positie te vermijden.
Ik heb niet gezegd dat wij die restwarmte kunnen regelen. U weet net zo goed
als ik dat wij niet op die stoel zitten. Je moet stimuleren wat er aan duurzame
elektriciteitsproductie nodig is, maar daar zijn wij ook bezig. Een ander
antwoord heb ik niet.Dat brengt mij bij de opmerkingen van de heer Hessels, te beginnen met
de aansluitproblemen. Dat speelt op dit moment met name in Groningen, waarop
de heer Hessels ook doelde. TenneT is momenteel in gesprek met de betrokken
provincies om snel op het bestaande net capaciteit vrij te maken. Zo kan bijvoorbeeld
een net dat moet worden afgeschakeld, wellicht wat langer in functie zijn
om op die manier snel tegemoet te komen aan de acute problematiek. Ik verwacht
aan het einde van dit jaar duidelijkheid te hebben over de oplossingen. De
provincies hebben ook wat tijd nodig voor een correct democratisch proces.De heer Hessels (CDA):Voor de volledigheid: hetzelfde geldt voor het Sloegebied, waar een nieuwe
investering is afgewezen omdat er geen capaciteit zou zijn. Hoe kunnen wij
dat aanpakken?Minister Van der Hoeven:Ik zal daarin duiken en bekijken hoe wij hiervoor op termijn een oplossing
kunnen vinden. Het is waar wat de heer Hessels zegt: het ene gebied is het
andere niet. In het ene gebied zijn er iets gemakkelijker mogelijkheden te
vinden dan in het andere.De heer Hessels heeft ook opmerkingen gemaakt over de balancering en de
buffer. Ik zie wat hij bedoelt, met name op de korte termijn. Het is heel
belangrijk dat wij de mogelijkheden verder onderzoeken. Ik zal daarover rapporteren,
ook over de voorstellen waarmee ik dan naar de Kamer kom.Ik denk dat wij op deze manier een goed wetsvoorstel krijgen. Het amendement
op stuk nr. 7 geeft een wettelijke basis aan het N-1 en door het intrekken
van het amendement op stuk nr. 8 blijft er een wettelijke basis voor de vangnetregeling.
Ik denk dus dat wij een win/winsituatie hebben.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, volgende week over het wetsvoorstel en het amendement te
stemmen.Daartoe wordt besloten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20062007-5212-5226.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl