Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1997 (25000 V)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 917-971

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-04-1997

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 22, pagina 917-971

18-03-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25000-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (dinsdag 18 maart 1997)Pagina 917-917
Lijst van besluiten (dinsdag 18 maart 1997)Pagina 971-971
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1997 (25000 V)Pagina 917-971
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 18 maart 1997)Pagina 971-973

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 258 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1997 (25000 V).De beraadslaging wordt geopend.De heer Steenkamp (CDA):Mijnheer de voorzitter! Aan het begin van deze eeuw waren er zes of zeven
grote mogendheden. Engeland beheerste een kwart van de wereld, maar met het
einde van de eeuw was Engeland over het hoogtepunt heen en kwam er een einde
aan de Engelse eeuw. Nu is er nog één supermogendheid over;
op eenzame hoogte. De cultuurgebruiken en dergelijke van de Verenigde Staten,
materiële en geestelijke, overspoelen de hele wereld. Tot in de verste
uithoeken vinden wij de jeans, de hamburgers en CNN. Eind verleden jaar bemiddelden
de Verenigde Staten tegelijkertijd in Cyprus, Bosnië, Ierland, het Midden-Oosten
en bij de Koerden. Op verschillende plaatsen traden de Verenigde Staten militair
op. In zijn laatste boek heeft Ed van Thijn er nog eens op gewezen dat het
met name aan de Verenigde Staten en niet aan Europa te danken is dat wij zover
gekomen zijn in Bosnië. Maar bovenal, de Verenigde Staten hebben in deze
eeuw vier maal Europa gered; de Eerste Wereldoorlog, de Tweede Wereldoorlog,
het Marshallplan en de NAVO. Nu gaat de Amerikaanse eeuw ten einde.De relaties van de Verenigde Staten met Rusland zijn onzeker, met de Europese
Unie goed, met Frankrijk gecompliceerd, met het Midden-Oosten eenzijdig en
met China koud. Ik zei: met Rusland onzeker. Verleden week hebben wij tot
diep in de nacht hier het debat over de NAVO gevoerd. Daar wil ik nu niet
op terugkomen, maar in de totale context wil ik toch iets zeggen over Rusland
in dit jaar van Peter de Grote. Peter de Grote stapte als eerste Russische
heerser, als grote mogendheid op het Europese toneel. Wat zien
wij dan gebeuren? Op 15 augustus 1717 wordt het Verdrag van Amsterdam gesloten
tussen tsaar Peter de Grote, de koning van Frankrijk en Frederik Willem de
Eerste van Pruisen. Het Verdrag van Amsterdam bedoelde een nauw bondgenootschap
tussen de drie genoemde machten, maar ondanks alle hoop van Peter de Grote
bleef het verdrag zonder inhoud door het optreden van – ik zou bijna
zeggen: één keer raden – Frankrijk. Knoop dat in uw oren,
mijnheer de minister.In 1856 zegt Alexander II, de tsaar na de Krimoorlog: "De anderen zijn
tegen mij; zij houden mij erbuiten." Dat was het begin van de andere visie
van Rusland op Europa en de westelijke wereld. Wij weten dat die mentaliteit
is gebleven. Dat hebben wij ondervonden in Jalta, Teheran en Potsdam. De perceptie
is dezelfde gebleven.En dan komen wij in 1946, om precies te zijn op 22 februari. Dan stuurt
de zaakgelastigde van de Verenigde Staten in Moskou, George Kennan, een heel
lange "cable" naar het "state department". Ik haal daar twee citaten uit,
en let goed op: het is 51 jaar geleden. Kennan zegt: "In het Kremlin bestaat
een neurotische kijk op de wereldaangelegenheden, maar daar liggen onder de
zeer traditionele en instinctieve gevoelens van onzekerheid. Uit het verleden
geleerd, beschouwen zij de buitenwereld als kwaad, vijandig en bedreigend."
Wij weten inmiddels uit het bekende boek van Gates, die lange jaren veiligheidsadviseur
was, wat wij toen nooit hebben geweten, namelijk dat 1983 het gevaarlijkste
jaar van de Koude Oorlog geweest is, en niet de blokkade van Berlijn. Ik herinner
de Kamer eraan dat dat het jaar van de Star Wars van president Reagan was.
Het blijkt nu dat er volstrekte onzekerheid en verbijstering in het Kremlin
heerste.Wij kunnen de woorden van onder andere tsaar Alexander II en Stalin doortrekken
tot de huidige tijd. Het is precies hetzelfde wat je hoort vanuit de Doema,
en de woorden van Alexander II worden herhaald door Zjirinovski. Wel, het
is voor onze regering een duidelijke uitdaging om met name in de komende maanden,
maar ook daarna, vanuit Europa de juiste relatie te vinden met Rusland. Mag
ik daarbij aan de minister van Buitenlandse Zaken voor de komende maanden
één goede raad meegeven met een citaat van president Truman,
en die kon ervan meepraten, uit september 1946: "De Russen zijn harde onderhandelaars
en zij vragen altijd de hele aarde, terwijl zij verwachten, enkele vierkante
kilometers te krijgen." De geschiedenis herhaalt zich, maar nooit helemaal.De nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Madeleine Albright,
heeft bij haar ambtsaanvaarding gezegd dat de Verenigde Staten een Europese
macht moet blijven; dat is de hoofdles van deze eeuw. Aldus mevrouw Albright.
Ik zei reeds dat de relaties tussen de Verenigde Staten en de Europese Unie
gelukkig uitstekend zijn, maar de CDA-fractie deelt volstrekt de mening van
onze minister van Buitenlandse Zaken, zoals hij het onlangs nog eens stelde,
dat de transatlantische relatie een van de prioriteiten moet blijven van de
economische unie. De minister zei dat wij de transatlantische relatie moeten
voeden en voeden. Met de reclame zou ik zeggen: ik had het niet beter gezegd
kunnen hebben.En dan is daar Frankrijk. President Kennedy heeft het zijn opvolger Johnson
al gezegd. De Gaulle, zei hij, heeft een zekere spanning nodig tussen de Verenigde
Staten en Frankrijk. President Johnson heeft de eindeloze en felle tirades
moeten doorstaan die De Gaulle tot hem richtte als het ging over de Verenigde
Staten. Wij kennen inmiddels het bekende verhaal dat op een bepaald ogenblik
president Johnson zo kwaad geworden is dat hij uitriep in een gesprek met
generaal De Gaulle: generaal, wilt u misschien ook dat ik mijn oorlogsgraven
uit Europa weghaal?Er is, mijnheer de voorzitter, niet zo veel veranderd. Het laatste boek
over president Mitterrand vertelt dat de president in zijn laatste levensjaren
zei: wij verkeren in staat van oorlog met Amerika. Voor de goede orde: dit
is niet Zjirinovski, dit is wijlen president Mitterrand. Wij verkeren in staat
van oorlog met Amerika, een permanente oorlog, een vitale oorlog. Het is een
letterlijk citaat van de overleden Franse president.Welnu, ik abstraheer nu even van Frankrijks rol in Europa, want daar zou
ik ook nog een verhaal over kunnen houden, maar dat hebben wij al gehad aan
het einde van het vorige jaar. Ik kijk naar wat er voorvalt in de relatie
tussen Frankrijk en de Verenigde Staten, aangezien de minister met ons van
mening is dat er transatlantisch een goede relatie moet zijn tussen Europa
en de Verenigde Staten. Ik zal de voorbeelden niet noemen. Het is een litanie,
als de minister dat woord bekend voorkomt. Ik neem aan dat de minister die
voorbeelden beter kent dan ik.Hoe moet dat nu in de toekomst? Hoe moet het verder met Frankrijk in het
hart van Europa? De bondskanselier heeft niet het eeuwige leven, op aarde
niet. Als in de Bondsrepubliek een nieuwe situatie ontstaat – wij weten
allemaal wat ik bedoel, de minister zeker – zal men dan niet bezig blijven
om zich los te maken en een andere relatie te scheppen tussen de Verenigde
Staten en Frankrijk, lees Europa? Hoe gaat de minister daarmee om? Ik bedoel
niet de soloacties van Frankrijk in Europa, want die maakt de minister in
het eigen kabinet mee. Mijn indruk is altijd dat het hem daar lukt, er aardig
mee klaar te komen. Mijn vraag is nu hoe de minister de relatie ziet tussen
de Verenigde Staten en heel Europa waar Frankrijk aan meedoet.Ik kom toe aan het Midden-Oosten. De verbondenheid met Israël is
ingeplant in ons gehele volk en is onafgebroken sinds de Tweede Wereldoorlog.
Tegelijkertijd worden wij ons steeds meer bewust van de rechtvaardige, legitieme
rechten van de Palestijnen. Daarmee zijn wij in goed gezelschap. Wij zijn
in het gezelschap van de vader des vaderlands David ben Goerion die eindeloos
heeft uitgesproken en herhaald dat de rechten van de Arabieren op het land
niet minder waren dan die van de Joden. Ben Goerion was fel tegen het onteigenen
van Arabische eigendommen en tegen het verdrijven van de Arabieren van hun
land.Er waren veel mensen, waaronder de minister, zo positief na Hebron. Dat
is begrijpelijk. Maar hoe kijken wij nu aan tegen de slakkengang en de voortdurende
vertraging die optreedt, alsof er eigenlijk helemaal geen schot in komt? Ik
vraag de minister of hij in zijn contacten met de Palestijnen wel eens terugkomt
op het vraagstuk van het Handvest van de PLO waar toch nog altijd, ondanks
alle beloften van Arafat, niet de oude zinsnede over de vernietiging van Israël
uitgehaald is. Is de minister met mij van mening dat er een
zorgelijke ontwikkeling is, bijvoorbeeld als wij kijken naar hetgeen de kranten
in Caïro iedere dag opnieuw over Israël en de Joden schrijven? Ik
wijs ook op de beweging die gaande is onder de intellectuelen in Marokko.
Dat zijn twee staten die relatief een goede relatie met Israël hebben.
Wij waren verheugd toen het akkoord van Hebron tot stand kwam. Minister Van
Mierlo zei die avond voor de radio dat ambassadeur Moratinos daar een belangrijke
rol bij had gespeeld. Ik geloof de minister op zijn woord, maar naar mijn
vaste overtuiging heeft koning Hoessein het akkoord er uiteindelijk doorgekregen.
Ik zie de minister knikken. Ik hoop dat hij net zo gelijk krijgt na het "akkoord"
van gisteren. Ik wijs erop dat premier Netanyahu in de Knesset heel duidelijk
heeft gezegd dat er een Amerikaanse note for the record met garanties lag.
Ja, maar Netanyahu zei bij die zelfde gelegenheid dat alleen Israël de
omvang van de drie volgende fasen van terugtrekking zou bepalen. Dus Israël
alleen. Het wordt 1998. Hoever dan? Waar dan? Waar ligt de conflictstof? Ik
schreef dit in de afgelopen week en voor vandaag en morgen. Het is nog erger
dan wij hadden kunnen denken. Kan de minister ons iets vertellen over de rol
van Moratinos? Weet hij misschien meer over wat er toen is afgesproken en
toegezegd? Kan hij dat in verband brengen met wat er op het ogenblik gebeurt
in het Midden-Oosten, met name tussen Israël en de Arabieren? Er is wel
een terugtrekking toegezegd, maar ik wijs erop dat Israël, zoals ik al
zei, de tijd en de omvang controleert en ook de betekenis van de Palestijnse
staat bepaalt. Hoe moet dat nou verder?Ik kom toe aan de mensenrechten. In het afgelopen jaar zijn er 4500 mensen
in 54 landen aan de gevolgen van folteringen overleden. In 85 landen zitten
politieke gevangenen in de kerkers. In maar 39 landen kunnen journalisten
zonder angst werken en 2,4 miljard mensen wonen in landen zonder een vrije
pers. Van alle landen is maar 42% vrij en democratisch. In Afrika is twee
derde van de 53 landen geen democratie. In Azië is twee derde van de
38 landen wel een democratie. In het Midden-Oosten zijn er twee democratieën:
alleen Israël en Turkije.Even een zijpaadje voor de minister. Onze fractie heeft met vreugde kennisgenomen
van de verklaring van Apeldoorn over Turkije. Zij is daarmee zeer gelukkig
en zij stelt nadrukkelijk dat Turkije naar de mening van onze fractie –
daar is van tevoren over gesproken – tot Europa behoort. Dat moge duidelijk
zijn.Wat de mensenrechten betreft: wat gelukkig dat Amnesty International er
is. De huidige vice-president van de Verenigde Staten, Al Gore, heeft gezegd
dat een goede consensus een strategisch waardevol punt voor een land is. Ja,
dat hebben wij in Nederland jaren en decaden gedacht. Er bestond in dit land
grote overeenstemming tussen alle politieke partijen over de vier ijkpunten
van ons buitenlands beleid: de NAVO, Europa, de ontwikkelingssamenwerking
en de mensenrechten. Het is broodnodig dat er voor die belangrijke aspecten
een breed draagvlak in onze bevolking bestaat. Ik was dan ook wat verbaasd
toen ik enkele maanden geleden in de kranten het verslag van de behandeling
van de begroting van Buitenlandse Zaken las, wat de mensenrechten betrof.
Ik heb later de Handelingen erop nagelezen. Het zal de minister van Buitenlandse
Zaken vergaan zijn zoals het president Kennedy verging op de ochtend na het
debat. Kennedy heeft gezegd: "Het is niet belangrijk wat je zegt; het is belangrijk
wat de ochtendbladen ervan maken." Welnu, mij is gebleken dat er ondanks alle
verhalen duidelijk een consensus in de Tweede Kamer bestaat met betrekking
tot het mensenrechtenbeleid van dit kabinet. Dat is mooi, maar ik wijs erop
dat president Herzog van Duitsland kortelings in een serie artikelen in Die
Zeit nog eens gezegd heeft: principes alleen beschermen de mensenrechten niet,
het komt aan op de juiste methode en het goede tijdstip. De minister zit op
diezelfde lijn. Hij zei in Amsterdam dat je bij de mensenrechten ook rekening
moet houden met de lokale normen. Bij de studenten in Leiden zei hij dat het
doel de middelen heiligt. Die laatste zin komt mij bekend voor. Ik vervang
hem dan liever met het woord van de Prediker: Alles heeft zijn uur.Aan de ene kant staat Madeleine Albright die tijdens haar leven een geweldige
"record" heeft opgebouwd met betrekking tot het opkomen voor de mensenrechten,
maar aan de andere kant zien we de toenemende kritiek van belangrijke wetenschappers,
objectieve beoordelaars, op het mensenrechtenprobleem in het algemeen. Ik
heb het nu niet over de situatie in Nederland en over het beleid van de huidige
minister. Men verwijt ons dat door het Westen onze normen en waarden over
de hele aarde moeten worden verspreid. Ik wijs op Fred Holiday, op prof. Spence
van Yale, op de islamkenner Bassan Tibi die hoogleraar is in Harvard en in
Göttingen en die overigens geen fundamentalist is. Zij zeggen ons uitdrukkelijk
ervoor op te passen om die algemene geldigheid te doen doordringen over de
hele wereld, want dat leidt tot een dominantie van het Westen op geestelijk
terrein. Mijn vraag is hoe de minister tegen dit dilemma aankijkt. Het gaat
mij dus niet om het doel – daarover zijn wij het eens – het gaat
mij om de middelen. Mijn vraag blijft dan wel waar de universele verklaring
van de rechten van de mens blijft. Ik benijd de minister, staande voor dit
dilemma, niet.Voorzitter! Mag ik vragen hoelang ik gesproken heb?De voorzitter:Twintig minuten.De heer Steenkamp (CDA):Voorzitter! Dan rond ik af en maak ik dezelfde fout als president Clinton
in zijn eerste ambtstermijn, toen hij China zo verwaarloosd heeft. Voor degenen
die het niet wisten: Christopher is 26 maal in Damascus geweest en tweemaal
in China en dan nog eenmaal in de laatste week. Ik zal het onderwerp China
dus laten vallen. Ik had er graag nog wat over gezegd omdat daar tenslotte
een vijfde van de wereldbevolking woont.Ik zal mij haasten, want ik wil mij graag aan de tijd houden. De minister
staat voor vele dilemma's: een eigen rol van Frankrijk in Europa, ook met
betrekking tot de Verenigde Staten, onzekerheid met betrekking tot Rusland,
de nieuwe benadering van China – waar ik niet aan toegekomen ben –
en het blijven hameren op de mensenrechten, ondanks beperkte mogelijkheden.Ik eindig mijn betoog met twee persoonlijke opmerkingen, gericht tot minister
Van Mierlo. Ik heb na de oorlog in Tilburg economie gestudeerd en mijn belangrijkste
leermeester was prof. Cobbenhagen. Ieder jaar, aan het eind van de colleges,
zei Cobbenhagen het volgende tegen zijn studenten. Mag ik u
een raad voor het leven meegeven? Dames en heren, ban de twijfel niet uit,
want de twijfel zuivert. Omdat de minister wellicht zal zeggen dat het uilen
naar Athene dragen is, moge daaruit blijken hoezeer ik met hem meeleef als
ik kijk naar de dilemma's waar hij voor staat.Mijn tweede opmerking gericht tot minister Van Mierlo is deze. De fractie
van het CDA heeft grote waardering en eigenlijk ook grote bewondering voor
zijn onvermoeibare inzet voor de zaak van Europa en de transatlantische organisatie.
Laat de minister volhouden. Het gaat om heel veel.De heer Van Dijk (CDA):Mijnheer de voorzitter! Wij hebben de memorie van toelichting bij dit
begrotingshoofdstuk deze keer met meer dan gewone belangstelling gelezen.
Het stuk wordt aangekondigd als een eerste proeve van inhoudelijke integratie
van beleid. Dat beloofde dus wat. Na lezing van het stuk kon ik een gevoel
van teleurstelling niet onderdrukken. Zoekend naar elementen van beleidsinhoudelijke
integratie valt dit beleidsdocument nogal tegen. Zeker, alle beleidsonderdelen
hebben hun plaatsje gekregen: handel en investeringen, de traditionele ontwikkelingssamenwerking,
mensenrechten en democratie, vrede en veiligheid, milieu en nog veel meer.
Het staat er allemaal in. Maar hoe het een met het ander samenhangt, wordt
niet erg duidelijk. Het is een wat spanningsloze opsomming van veelal goed
bedoelde beleidsvoornemens geworden die zo te zien zonder veel onderlinge
beïnvloeding hun eigen bedding hebben. Hoe het ene onderdeel het andere
zou kunnen versterken of omgekeerd zou kunnen belemmeren en of er ook ergens
in dit hele veld keuzen moeten worden gemaakt onttrekt zich aan de waarneming.
En toch wordt beleidsintegratie pas echt interessant als niet alles meer op
de oude manier kan en er beleidskeuzen moeten worden gemaakt. Nee, ik loop
niet op nog te verschijnen regio- en landenbeleidsdocumenten vooruit. Die
documenten bieden als het goed is een geografische verbijzondering van onze
visie op de samenhang der dingen, maar dan moet die visie er wel zijn. Hier
en daar schemert in de stukken wel iets door van een dergelijke visie, maar
erg duidelijk is het beeld niet. Wij moeten dus maar wat doorvragen. Met het
oog op de beperkte spreektijd kies ik van de vele onderlinge verbanden er
een viertal uit: ontwikkelingssamenwerking en vrede en veiligheid, ontwikkelingssamenwerking
en de mensenrechten, ontwikkelingssamenwerking en handel en investeringen
en ontwikkelingssamenwerking en de EU.In het themahoofdstuk vrede en veiligheid wordt onder het hoofd conflictpreventie
de ontwikkelingssamenwerking genoemd als een van de belangrijke instrumenten
om conflicten tussen en binnen staten te voorkomen. Het verminderen van de
economische ongelijkheid en armoede, een rechtmatige verdeling van de schaarse
middelen en het scheppen van werkgelegenheid, het draagt allemaal bij aan
het voorkomen van conflicten, aldus de tekst. De relatie tussen ontwikkelingssamenwerking
en vrede en veiligheid is dus spanningsloos. Wat goed is voor het een, is
goed voor het ander. Ik denk, dat hier enge scepsis op zijn plaats is, vooral
als de conflicten diepe etnische, culturele en godsdienstige wortels hebben.
De goedwillende lezer zou zeer gediend zijn met een aantal duidelijke voorbeelden
van gevallen waarin de ontwikkelingssamenwerking een rol van betekenis heeft
gespeeld bij het voorkomen van dit soort conflicten. Voor alle duidelijkheid:
het gaat ons hier om preventieve hulp, niet om reconstructiehulp.In de Tweede Kamer heeft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking een
heel ander licht op deze relatie geworpen. Conflictpreventie is een illusie,
zo zegt hij, want conflicten horen bij ontwikkeling, ze zijn inherent aan
het ontwikkelingsproces. Maar je kunt voorkomen dat ze manifest worden en
leiden tot geweld. Tezamen genomen, leveren deze uitspraken – de gedrukte
en de gesproken – een merkwaardige inconsistentie op. Het zou erop neerkomen
dat een beleid dat de conflicten verscherpt tevens het middel zou vormen om
de escalatie van die conflicten te voorkomen. Het middel dat de koorts opjaagt,
zou tevens het medicijn zijn om te voorkomen dat die koorts dodelijk wordt.
De minister nodigt ons hier uit tot een soort mentale acrobatiek, waarbij
wij onze nek zouden kunnen breken. Opvallend is dat hij bij de behandeling
in de Tweede Kamer in dit verband een aantal landen noemde die nu juist geen
goed voorbeeld vormen van landen waarin de escalatie in geweld is voorkomen,
laat staan de rol van Ontwikkelingssamenwerking daarin. Ik noem: Afghanistan,
Mali, Liberia, Ethiopië, Eritrea, Rwanda en Zaïre. Dit doet overigens,
zeg ik er meteen met nadruk bij, niets af van onze zeer grote waardering voor
de inspanningen die de minister voor Ontwikkelingssamenwerking zich getroost
om uitgebroken geweld te doen beëindigen en om te buigen in een meer
constructieve richting. Maar daar gaat het hier niet over.Laten wij een ander voorbeeld proberen: het latente conflict tussen India
en Pakistan. Hoe moet een ontwikkelingsbeleid eruit zien dat niet alleen beoogt
maar ook het vermogen heeft bij te dragen aan het voorkomen van conflicten
tussen beide landen of, als dat niet kan, aan het voorkomen dat die conflicten
uitmonden in geweld?Voorzitter! Het themahoofdstuk mensenrechten, goed bestuur en democratisering
bevat een zeer korte paragraaf over de mensenrechten, die overwegend beschouwelijk
is en vrijwel niets zegt over de Nederlandse beleidskoers, laat staat over
eventuele spanningen met aanpalende beleidsterreinen. In de meeste regionale
hoofdstukken worden de mensenrechten meestal afgedaan met enkele nietszeggende
regels. Wat moet de lezer aan met de nogal obligate aankondiging dat de regering
zich zowel met de Europese Uniepartners als bilateraal zal blijven inspannen
om de mensenrechten in Latijns-Amerika te bevorderen en de opbouw van democratie
en rechtsstaat aldaar te ondersteunen?Ook de hoofdstukken over het Midden-Oosten en Afrika bevatten weinig of
niets over de mensenrechten. In het hoofdstuk over Afrika is wel een korte
paragraaf over democratisering opgenomen die eindigt met de volgende, enigszins
enigmatische uitspraak. "De Afrikaanse democratie zal een eigen ontwikkeling
moeten doormaken en niet noodzakelijkerwijs een kopie worden van westerse
vormen." Dit is een element van cultureel relativisme dat men elders in deze
memorie tevergeefs zal zoeken.Een verrassende uitzondering op deze bijna onzichtbaarheid van het mensenrechtenbeleid
vormt het regiohoofdstuk over Azië, dat niet minder dan anderhalve pagina
wijdt aan de mensenrechten. De desbetreffende paragraaf laat althans iets
zien van de spanningen op dit terrein en legt zowaar hier en daar wat dwarsverbindingen,
in positieve en negatieve zin, met ontwikkelingssamenwerking. Men vraagt zich
onwillekeurig af: geldt het daar gestelde alleen ons beleid met betrekking
tot Azië, want het komt in het regiohoofdstuk Azië voor, of moet
dit mondiaal worden gelezen?Dit hoofdstuk roept ook de meeste vragen op. Tegenover het cultureel relativisme
waarop Aziatische landen zich beroepen, stellen de bewindslieden universele
geldigheid van de mensenrechten, ook met onze instemming. Mijn fractiegenoot
Steenkamp is daar zojuist op ingegaan. Even later stellen zij dat mensenrechten
niet beperkt zijn tot de klassieke vrijheidsrechten, maar ook in het geding
zijn bij allerlei misstanden die verband houden met armoede of bepaalde maatschappelijke
tradities: de positie van de vrouw, traditionele leefgemeenschappen, seksueel
misbruik van vrouwen en kinderen, kinderarbeid etc. Hier zitten heel duidelijke
raakvlakken met ontwikkelingssamenwerking. Maar daarmee dreigen de grenzen
van het begrip "mensenrechten" wat rafelig te worden.Vandaar een aantal vragen waarop in dit debat kan worden ingegaan. Die
vragen stel ik in aansluiting op wat collega Steenkamp heeft gezegd. Welke
van deze wat diffuse groep van mensenrechten zijn de juro en de facto echt
universeel? Welke van deze rechten veronderstellen een zeker niveau van ontwikkeling
van werkgelegenheid en sociale voorzieningen, van bestaanszekerheid om zinvol,
toepasbaar te zijn? Een vraag in het bijzonder voor de minister voor Ontwikkelingssamenwerking:
worden niet bepaalde van deze in het bijzonder sociaal-economische rechten,
hoe goed op zichzelf ook, gedeeltelijk geconditioneerd door de mogelijkheden
van de landen zelf? En ten slotte nog: waar eindigt dit wat uitwaaierende
gebied van de desnoods met sancties afdwingbare rechten en begint dat van
een soort seculiere missie en zending die maar beter alleen over de wapens
van de geest zouden moeten beschikken?Bij het overdenken van deze zaken zat ik nog wat te bladeren in de gedegen
beleidsnota over de rechten van de mens in het buitenlands beleid, die de
ministers van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking in 1979
uitbrachten. Die nota gaat uitvoerig in op de relatie tussen het mensenrechtenbeleid
en zowel de ontwikkelingssamenwerking als de internationale economische betrekkingen;
een stukje beleidsintegratie avant la lettre, zou men kunnen zeggen. Het zou
interessant zijn, te weten in hoeverre de regering, in het bijzonder de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking, die nota nog als uitgangspunt van beleid beschouwt.
Ik stel deze vraag omdat ik over beleidsintegratie niets anders kan vinden.Ik ga over op het derde hoofdstuk over handel en investeringen. Voor dit
onderdeel zijn wij aangewezen op Annex 1 bij deze memorie van toelichting.
Die bevat een voortgangsrapportage over de bestaande instrumenten voor bedrijfsleven
en ontwikkeling. Die rapportage is niet onverdeeld positief: het huidige pakket
vertoont tekortkomingen en over het ORET-programma wordt de vraag opgeworpen
of dat wel voldoet, een vraag die niet met een volmondig "ja" beantwoord kan
worden. Bovendien lezen wij dat het milieuprogramma tot nu toe weinig succesvol
is. Hierbij is kennelijk enige creativiteit en probleemoplossend vermogen
nodig en bovenal een gezamenlijke inzet van overheid en bedrijfsleven.Blijkens de aangehaalde Annex moet de oplossing worden gezocht in het
scheppen van een kader. Als experiment, zo lezen wij, zou dit kader er als
volgt uit moeten zien. Allereerst wordt ten departemente door het landenbureau
een landenbeleidsdocument opgesteld met een analyse van sterkte en zwakte
en de behoefte van het land. Dit wordt vervolgens besproken met het betrokken
land en aangevuld met de specifieke wensen uit die hoek. Vervolgens worden
particuliere organisaties, bedrijven, banken en overheidsinstellingen in Nederland
gevraagd om voorstellen te doen om in die behoefte en wensen te voorzien.
Die voorstellen worden in een seminar besproken. Vervolgens worden vertegenwoordigers
van het ontwikkelingsland uitgenodigd om naar Nederland te komen, teneinde
die voorstellen te toetsen. Ten slotte moeten de Nederlandse deelnemers aan
dat seminar, dus ook de bedrijven, zich gaan verplichten tot uitvoering van
de plannen waartoe het seminar besluit, voorzover die geaccepteerd zijn door
het betrokken land. Tot zover het experimentele kader.Dit lijkt ons een nogal ambtelijke en omslachtige benadering. Waarom moet
het landenbureau in zo'n geval het initiatief hebben bij het analyseren van
de behoefte? Zijn van andere zijde geen creatieve ideeën te verwachten?
Vormt een seminar van de meest uiteenlopende organisaties wel een geschikt
forum om voorstellen van bedrijven en banken te bespreken, te beoordelen en
er uiteindelijk over te beslissen? Zo opereert het bedrijfsleven toch niet!
Hoeveel tijd moet zo'n procedure wel niet nemen en voor hoeveel ontwikkelingslanden
zou die procedure moeten worden uitgevoerd, voordat sprake zou zijn van enig
merkbaar effect op de Nederlandse uitvoer naar en investeringen in de Derde
Wereld?Voorzitter! Misschien heb ik het over het hoofd gezien, maar ik mis een
element in de discussie over dit onderwerp. Dat is de vraag, wat wij in het
kader van ontwikkelingssamenwerking kunnen doen om in snel tempo het vermogen
van de ontwikkelingslanden zelf te vergroten om zelf hun investeringsprogramma
vorm te geven, te plannen, de financiering erbij te zoeken, uit te voeren
en in exploitatie te nemen en zelf een weloverwogen beslissing te nemen over
de ontwikkelingsrelevantie van die programma's. Zolang wij daarin niet slagen,
voorzitter, ben ik bang dat het tobben blijft.Zowel in de Tweede Kamer als daarbuiten is twijfel geuit en twijfel gerezen,
of de minister voor Ontwikkelingssamenwerking zich op dit zo belangrijke terrein
van handel en investeringen in de ontwikkelingslanden, voldoende inzet om
het Nederlandse bedrijfsleven de zo noodzakelijke steun in de rug te geven.
Laat ik daarbij opmerken, dat niet alle kritiek terecht is. Maar de minister
zelf geeft voeding aan de twijfels. In een recent interview in Forum zegt
hij van zijn eigen ambt: "Eigenlijk is de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
meer de minister voor internationaal welzijn of internationale
sociale zaken dan voor internationale economische zaken."Dit zou betekenen, dat hier weer nieuwe schotten worden opgetrokken en
dat wij deze discussie met de verkeerde minister, de verkeerde gesprekspartner,
voeren. Maar wie moet dan wel onze gesprekspartner zijn? Ik denk dat de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking hier een rookgordijn ophangt en het beeld vertekent.
Natuurlijk zijn er landen waar andere prioriteiten om aandacht vragen en natuurlijk
zijn er vele landen waar de kansen voor het bedrijfsleven op dit moment nog
zeer beperkt zijn. Maar dat is niet het complete beeld.In het regiohoofdstuk Azië noemt de minister als belangrijke aandachtsgebieden
voor zijn beleid in India, Bangladesh en Pakistan onder andere waterbeheer,
milieu, bosbouw, de watertransportsector en havenaanleg; toch bepaald geen
activiteiten waarbij men allereerst de minister voor Sociale Zaken te hulp
roept!Voorzitter! Wij mochten verwachten dat in een memorie van toelichting,
die een proeve van beleidsintegratie beoogt te zijn, ook de Nederlandse bijdrage
aan het ontwikkelingsbeleid van de Europese Unie aan de orde zou komen. Het
Nederlandse voorzitterschap in de eerste helft van het begrotingsjaar gaf
nog een extra dimensie aan deze verwachting. Tot onze niet geringe verbazing
komt het Europese ontwikkelingsbeleid als zodanig en de Nederlandse inbreng
daarin in deze memorie van toelichting niet of nauwelijks ter sprake.In het hoofdstuk over het Nederlands voorzitterschap, waarin overigens
verwezen wordt naar een afzonderlijke brief, worden slechts zes regels gewijd
aan de ontwikkelingssamenwerking. De rest is dus te vinden in een ander stuk.
Maar in het uitvoerige hoofdstuk over de fora, waarin een uiteenzetting wordt
gegeven van de Nederlandse visie op de betekenis van de internationale organisaties,
komt in het subhoofdstuk internationale samenwerking zeer veel aan de orde,
maar de ontwikkelingssamenwerking in het geheel niet.In een memorie van toelichting die een geïntegreerde visie op verwante
beleidslijnen wil bieden, is dat zeer opvallend. Geheel afgezien van het Nederlandse
voorzitterschap, is er toch nog zoiets als een Europees ontwikkelingsbeleid
en zijn er raakvlakken tussen dat beleid en andere beleidsterreinen die in
het forahoofdstuk wél genoemd worden, zoals het Gemeenschappelijk landbouwbeleid
en de buitenlandse handel, etc. Misschien zou de minister bijvoorbeeld nog
eens willen ingaan op de nieuwe cacaorichtlijnen van de Europese Unie?Nog niet zo lang geleden ontving de minister een NAR-advies, dat onder
andere ingaat op het zogenaamde coherentieartikel in het Verdrag van Maastricht,
dat beoogt de verschillende onderdelen van het beleid van de Gemeenschap op
elkaar te doen aansluiten. Dat is, zoals de NAR schrijft, een doelstelling
met veel voetangels en klemmen, die niet altijd gunstig zal uitpakken voor
de ontwikkelingsbelangen. In een beleidsdocument als de onderhavige memorie
van toelichting hadden wij gaarne iets meer aangetroffen van dit soort spanningen
en de noodzakelijke afwegingen en keuzes waartoe deze nopen.Voorzitter! Naast deze voorbeelden van zaken waar wij, al zoekend naar
indicaties van beleidsintegratie, niet helemaal zijn uitgekomen en waarover
wij dus maar vragen stellen, hebben wij ook nog een aantal vragen over een
ander onderwerp dat met het vorige niets te maken heeft. Ik doel dan op de
Wereldvoedseltop die in november jongstleden in Rome werd gehouden. Afgaande
op de stukken, had de minister voor Ontwikkelingssamenwerking tezamen met
zijn collega van Landbouw een heel fundamentele en indrukwekkende inbreng
in die topconferentie, waarvoor ons respect. Wij hebben niet alle stukken
die sindsdien verschenen zijn, kunnen bestuderen. Misschien wil de minister
ons in deze vergadering iets vertellen over de afloop van de conferentie,
of de Nederlandse voorstellen voldoende bijval hebben gevonden, en over de
besluiten waartoe zij hebben geleid. Verder willen wij graag weten of er op
de conferentie fundamentele verschillen waren met betrekking tot de aanpak
van de wereldvoedselproblematiek tussen groepen van landen, bijvoorbeeld tussen
West en Oost en Zuid. Als die er waren, hoe zagen zij er dan uit en zijn zij
overbrugbaar? Welke concrete gevolgen zullen aan deze conferentie worden verbonden
om te voorkomen dat het de zoveelste conferentie is die, achteraf gezien,
weinig om het lijf had?Ik kom tot een afsluiting. Ik neem voetstoots aan dat de hele herijkingsoperatie
met haar ingrijpende organisatorische en personele gevolgen zeer veel energie
heeft gekost. Die operatie had onze steun, omdat wij mochten verwachten dat
zij synergetische winst zou opleveren voor het Nederlandse buitenlandse beleid
als geheel. Die winst zou bestaan uit een duidelijke samenhang tussen de voornaamste
onderdelen van dat beleid, leidend tot betere resultaten. Een vorm van beleidsvernieuwing
dus! Als de herijking ook zo'n vernieuwing tot gevolg zal hebben, dan weet
deze memorie van toelichting die op kundige manier te verbergen. Wat de lezing
van deze memorie van toelichting zo vermoeiend maakt, is dat het niet veel
meer is dan een parallelle opsomming van reeds lang bekende beleidsvoornemens
op verschillende beleidsterreinen, zonder dat de samenhang tussen die onderdelen
er veel duidelijker op wordt. Ik heb getracht om voor een aantal van die samenhangen
duidelijk te maken wat ik daarmee bedoel. De rol die Ontwikkelingssamenwerking
zou kunnen spelen bij het bewaren van vrede en veiligheid blijft onduidelijk.
Het thema mensenrechten is onscherp. De consequenties die het beleid op dit
terrein zou kunnen hebben voor ontwikkelingssamenwerking en de economische
betrekkingen, worden niet vermeld. De gewenste inschakeling van het Nederlandse
bedrijfsleven bij ontwikkelingssamenwerking loopt kennelijk niet goed. De
minister zelf roept twijfels op of dit zijn aandacht heeft. Het ontwikkelingsbeleid
van de Europese Unie is in de stukken vrijwel afwezig. De lijst van voorbeelden
is voor uitbreiding vatbaar.Voorzitter! Misschien zit er achter dit alles een diepere zin en een grotere
creativiteit dan ik vermag te ontdekken. Als dat zo is, dan laat ik mij daar
gaarne van overtuigen door de ministers. Ik zie het antwoord van de regering
dan ook met belangstelling tegemoet.De heer Verbeek (VVD):Mijnheer de voorzitter! Vandaag wil ik mijn bijdrage aan
het beleidsdebat Buitenlandse Zaken beginnen met even te memoreren dat het
dit jaar 50 jaar geleden is dat de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse
Zaken, George Marshall, tijdens een rede op de Harvard Universiteit een hulpprogramma
voor Europa ontvouwde, het naar hem genoemde Marshallplan. Zonder dit plan
zouden de wederopbouw van Europa en de opbloei van de economie niet zo snel
tot stand zijn gekomen.Sedert het einde van de Koude Oorlog met zijn vanzelfsprekende beleidseisen,
hebben de VS niet immer een vaste lijn gevolgd. Zij gedroegen zich veelal
reactief, terwijl zij op zoek waren naar de zogenaamde nieuwe wereldorde,
die president Bush niet vermocht te definiëren en zijn opvolger trouwens
ook niet.Het internationale tableau is intussen nogal veranderd door de voortvarende
start van de nieuwe Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, mevrouw Madeleine
Albright, die zich naast haar Amerikaanse nationaliteit mede geïnspireerd
weet door haar Europese wortels. Zij heeft in de VN getoond haar mannetje
te staan. Dat is maar goed ook. Zij zal het nog druk krijgen, want de brandhaarden
in en vooral rond Europa zijn legio.Hopelijk zal mevrouw Albright de vraagtekens wegnemen inzake de richting
en intensiteit van het toekomstige internationale engagement van de VS en
zal zij er ook in slagen om de tot dusverre gebruikelijke benadering van president
Clinton om buitenlands beleid vooral te zien als een functie van binnenlands
beleid, wezenlijk om te buigen.Voor het welslagen daarvan zijn drie elementen van groot belang, de relatie
president/minister van Buitenlandse Zaken, de relatie president/Congres en
de interactie tussen veiligheids- en economische belangen. Vooral de overheersing
van laatstgenoemde belangen in de internationale relaties van de VS en de
spanningen tussen unilaterale en multilaterale belangen zullen de gemoederen
periodiek verhitten. De interactie van deze thema's geeft de reikwijdte aan
van de toekomstige internationale rol van 's werelds enig overgebleven wereldmacht.Mevrouw Albright heeft een aantal uitgesproken meningen, onder andere
met betrekking tot de NAVO en een sterkere rol van de VS in Bosnië. Zij
zal zich daarbij realiseren dat Rusland nooit de idee heeft opgegeven dat
het gerechtigd is tot een hegemoniale relatie met de landen van het voormalige
Oostblok. Machtige en invloedrijke Russen accepteren zelfs al niet het bestaan
van de Oekraïne als onafhankelijke Staat. Hetzelfde geldt voor Kazachstan
en Oezbekistan, niet in de laatste plaats vanwege de minerale rijkdommen.
Dit verhoogt het gevaar op onrust tussen deze landen in de toekomst. Ik ben
benieuwd hoe de minister deze ontwikkelingen beoordeelt.Wie het Middellandse Zee-bekken beziet, ontwaart op het Noord-Afrikaanse
continent vele potentiële brandhaarden, sommige politiek bepaald, andere
religieus. In Marokko lijkt het rustig, niet in de laatste plaats dankzij
de absolute heerschappij van het staatshoofd. In Algerije woedt een felle
guerrillaoorlog tussen de regering en de moslim-fundamentalisten. Van Tunesië
wordt de laatste tijd weinig vernomen. In Libië heerst de excentrieke,
onvoorspelbare en dictatoriale Gadaffi. Egypte balanceert op de rand van de
instabiliteit.De ogenschijnlijke rust in de meeste van deze landen mag ons niet de ogen
doen sluiten voor de potentiële gevaren die het gebied in zich draagt.
Europa zal er goed aan doen de contacten met de Maghreb-landen niet alleen
aan de Fransen over te laten.In het oosten van het Middellandse Zee-gebied werpen de telkens opvlammende
spanningen tussen Griekenland en Turkije, met zijn belangrijke geostrategische
positie, een smet op hun samenwerking in NATO-verband. Mede daarom kan het
Westen niet onverschillig staan tegenover de ontwikkelingen in Ankara, waar
premier Erbakan, naar verluidt geïnspireerd door de Iraanse ambassadeur
in Turkije, bereid lijkt het principe van de seculiere Staat los te laten,
hetgeen vrijwel onmiddellijk een reactie van het militaire apparaat heeft
uitgelokt. De internationale reputatie van Turkije wordt verder nog belast
door de publieke erkenning van mevrouw Çiller, de Turkse minister van
Buitenlandse Zaken, over martelpraktijken in Turkse politiebureaus. De Raad
van Europa is daar weliswaar van op de hoogte, doch beschikt niet over passende
sanctiemogelijkheden.In het Verre Oosten tekenen zich drie belangrijke ontwikkelingen af: het
China na Deng, de veranderende positie van Hong Kong en de plaatsbepaling
van Australië. Onlangs overleed de Chinese leider Deng Xiaoping, die
zijn land gedurende 18 jaar heeft geleid, soms wreed, soms briljant. Zijn
hervormingen waren dapper, grillig en incompleet. Economisch heeft hij feitelijk
het marxisme overboord gezet, politiek evenwel niet. Het gevolg is dat China
behalve militair zich ook economisch tot een reus ontwikkelt. Met de mensenrechten
en de vrijheid van meningsuiting gaat het duidelijk minder goed.Deng was er trots op dat hij de revolutionaire notie van de klassenstrijd
en de mobilisatie van de massa's had verbannen uit China, dat intellectueel
vernietigd leek en fysiek was uitgeput door Mao's dikwijls desastreuze heerschappij.
Deng is er in de latere jaren zeventig ook in geslaagd de economische groei
te laten prevaleren boven de klassenstrijd, waardoor zo'n 150 à 200
miljoen mensen, ongeveer de helft van de bevolking van Europa, zich uit de
diepe armoede hebben kunnen opwerken. Zonder de geflatteerde Chinese statistieken
te geloven, kan worden gesteld dat Deng een zekere welvaart heeft gecreëerd
op een schaal die haar weerga niet kent in de moderne geschiedenis van China.
Daarbij is het platteland overigens ernstig achtergebleven.Hong Kong will be regained to the motherland, zoals de Chinezen dat zo
eufemistisch noemen. De vraag daarbij is of de chief executive designate mr.
Tung Chee Hwa enige ruimte zal hebben of weten te verwerven voor een eigen
beleid of dat hij de zetbaas namens Peking wordt. Hoe zal het gaan met de
politieke vrijheid, de persvrijheid en de mensenrechten? Is de slagzin "one
country, two systems" droom of realiteit?Hoe zal het China na Deng eruit gaan zien? Zoekt het toenadering tot de
Verenigde Staten, tot Europa of tot Rusland, waar het economisch marxisme
eveneens is verdwenen? Het lijdt mijns inziens overigens geen twijfel dat
binnen één decennium China zich zal ontwikkelen tot een economische
en politieke reus, die zijn invloed nog zal doen voelen.Een vraagteken blijft vooralsnog de toekomstige relatie met Taiwan, dat
door een democratisch gekozen regering wordt bestuurd en dat in de Verenigde
Staten een machtige vriend heeft. Hoe ziet de minister de ontwikkelingen in
die regio?Australië is een land, tevens continent, waarmede Nederland sedert
de ontdekking al vier eeuwen betrekkingen onderhoudt, die nog geïntensiveerd
werden door de na 1947 op gang gekomen emigratie. Een enkel woord over de
veranderingen die zich aldaar voltrekken en die niet zonder belang zijn voor
het land zelf, maar ook voor de regio. Zoals een parlementaire delegatie in
1995 vaststelde, is er de laatste jaren een heroriëntatie op gang gekomen
ten aanzien van de banden met Europa. Meer en meer wordt Australië aangetrokken
tot het Oosten en Zuidoosten van Azië en tot de Pacific. Het toenemend
gevoel van eigenwaarde speelt zeker een rol in de voornemens tot wijziging
van de personele constitutionele band met het Verenigd Koninkrijk. Europa
en de Verenigde Staten worden niet langer beschouwd als de belangrijkste exportgebieden,
maar wel Noord- en Zuidoost Azië. Er is een verschuiving merkbaar van
Europese contacten en vestigingen naar mogelijkheden in Azië. Australië
wil in de snel groeiende Azië-Pacific-regio niet in een isolement geraken.
Daarbij wordt ook de vraag gesteld of Australië op zeer lange termijn
misschien een Aziatisch land zal worden.Vele diplomaten, bewindslieden en waarschijnlijk evenzovele regeringen
zijn het erover eens dat het functioneren van de Verenigde Naties moet worden
verbeterd door een ingrijpende hervorming. Dit is een vrijwel jaarlijks terugkerend
thema, dat vooral met de mond wordt beleden. Het hardnekkigste probleem is
het ontbreken van een coherente visie en toepasbare mission statements. De
primitiefste benadering is kostenreductie. Deze botte methode is eigenlijk
wat de Verenigde Staten willen, terwijl zij zelf nog circa 1 miljard dollar
verschuldigd zijn. Vlak voor mijn vertrek naar deze vergadering las ik op
teletekst dat de Amerikanen hun zin hebben gekregen: in het jaar 1998/1999
zal 235 miljoen dollar worden gereduceerd.De Amerikaanse senaatscommissie die de betaling moet autoriseren wenst
ijkpunten te hanteren die gerealiseerd moeten worden alvorens zij akkoord
gaat met betaling. Onder aanhoudende Amerikaanse druk kent het budget de laatste
jaren geen groei meer, en het zal, zoals ik zojuist al zei, nu ook worden
verlaagd. De bureaucratie zal verder moeten worden ingekrompen, maar ook dan
blijft het een armere en verkleinde versie van dezelfde organisatie, en die
moet nu juist op de helling. Daartoe benadrukt de heer Annan, de nieuwe secretaris-generaal,
dat de lidstaten moeten aangeven wat zij als taken zien voor de Verenigde
Naties en hoe deze efficiënt kunnen worden uitgevoerd. Tot dusver was
dat zonder resultaat. Voorlopig beperkt de heer Annan het aantal doelstellingen
tot het versnellen van en meer samenhang brengen in de implementatie van de
organisatorische hervormingen. En dan praten wij nog niet eens over netelige
veranderingen met betrekking tot het vetorecht en de uitbreiding van de Veiligheidsraad.
Heeft de minister enige verwachting ten aanzien van deze veranderingen?Dezer dagen is een boek verschenen, getiteld "The clash of civilizations
and the remaking of world order", geschreven door prof. Huntington, een docent
aan de Harvard Universiteit. Het is een intrigerend boek dat veel vragen oproept.
Zien wij ons inderdaad geplaatst voor een botsing van beschavingen? Kunnen
conflicten tussen beschavingen de toekomst van de wereldpolitiek domineren?
Kunnen deze botsingen de grootste bedreiging worden voor de wereldvrede? En
als tegenhanger geldt de vraag of een internationale orde, gebaseerd op deze
beschavingen, de beste bescherming is tegen oorlog.In toenemende mate identificeren mensen zich op basis van afstamming,
taal, religie en van oudsher bestaande gewoonten en gebruiken. Thans, in de
wereld na de Koude Oorlog, is het kritische onderscheid tussen volkeren niet
meer primair ideologisch of economisch, maar veelal cultureel bepaald. Mondiale
politiek wordt weer vormgegeven langs culturele lijnen met nieuwe patronen
van conflict en samenwerking, die in de plaats komen van de Koude Oorlog.
De brandhaarden in de wereldpolitiek liggen op de breuklijnen tussen beschavingen,
getuige Bosnië, Tsjetsjenië, Kaukasië, Kasjmir, het Midden-Oosten,
Sri Lanka en vele andere plaatsen. In hoeverre zullen de bevolkingsexplosies
in de islamitische landen en de economische opkomst van Oost-Azië de
wereldpolitiek veranderen? Deze ontwikkelingen tarten de westerse dominantie,
bevorderen de oppositie tegen veronderstelde universele waarden en intensiveren
het conflict tussen beschavingen over geschilpunten als nucleaire proliferatie,
immigratie, mensenrechten en democratie.De bevolkingsgroei in de islamitische landen heeft geleid tot veel kleine
oorlogen in Eurazië, en de opkomst van China zou kunnen leiden tot een
mondiaal conflict tussen beschavingen. Het Westen zal een strategie moeten
ontwikkelen om zijn unieke cultuur in stand te houden. Het is al vaak en in
vele toonaarden gezegd dat het een conditio sine qua non is om te leren vreedzaam
naast elkaar te leven in een complexe, multipolaire en uit vele beschavingen
bestaande wereld. Mag ik de minister uitnodigen, daarop zijn visie te geven?De heer Luijten (VVD):Mijnheer de voorzitter! De begrotingsbehandeling die vandaag op de agenda
staat, is voor de Eerste Kamer de enige mogelijkheid om wat langer stil te
staan bij het onderdeel ontwikkelingssamenwerking. Maar de portefeuille is
ook weer zo breed dat het ondoenlijk is om hier volledig te zijn. Samen met
mijn fractiegenote mevrouw Roscam Abbing zal ik mij vandaag met deze portefeuille
bezighouden, zij het dat zij dat doet als lid van de parlementaire delegatie
in Chili en ik hier.Ik wil stilstaan bij een aantal onderwerpen. Allereerst de herijkingsoperatie.
Vervolgens de rol van het bedrijfsleven, beperkt tot het midden- en kleinbedrijf.
Vervolgens wil ik even stilstaan bij de negatieve wijze waarop enkele charitasorganisaties
de laatste tijd in het nieuws zijn geweest. Tot slot wil ik kort stilstaan
bij de snel veranderende situatie in Afrika.Voorzitter! Met genoegen constateert de VVD-fractie dat de ontschotting
als gevolg van de herijking in de begroting voor 1997 duidelijk zichtbaar
begint te worden. Voor het eerst is er sprake van een schone ODA-begroting
en wordt de ODA ook als zodanig zichtbaar gemaakt. Op papier
ziet het er goed uit, maar wij vinden het nog te vroeg om te beoordelen of
het ook in de praktijk echt werkt, bijvoorbeeld ter plekke op de ambassades.
Als de weg die in deze begroting is ingezet, wordt voortgezet, wordt het in
ieder geval mogelijk, de beleidsinspanningen beter te toetsen op de resultaten.Over de beginnende kruisbestuiving die, zij het voorzichtig, plaatsvindt
tussen de ministeries van Economische Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking
zal men de VVD-fractie niet horen klagen. Sterker nog, mijn fractiegenoot
Ketting zal volgende maand als de begroting voor Economische Zaken aan de
orde is, daarop terugkomen. Niet alleen in het kabinet vindt ontschotting
plaats, maar ook in mijn fractie.Het schot tussen het ministerie van Economische Zaken en het ministerie
voor Ontwikkelingssamenwerking is formeel verdwenen. De fractie van de VVD
vraagt zich af of ook de geldpotten ontschot zijn. Met andere woorden: hoe
wordt ontschot beleid gevoerd met gescheiden begrotingen? Dat het allemaal
nog niet van een leien dakje gaat, kunnen wij lezen in het EZ-journaal van
1 februari jongstleden. Daarin meldt de ambtenaar die is vrijgemaakt voor
de reorganisatie als gevolg van de herijking: verder is de inbreng van Ontwikkelingssamenwerking
nog niet goed geregeld. Minister Pronk moet ons mee laten praten over de besteding
van zijn budget. Einde citaat. De VVD-fractie vraagt deze minister hoe het
beter geregeld kan worden. Waarom laat hij het ministerie van EZ niet meepraten
over zijn budget?In de zienswijze van de VVD dient in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid
een belangrijke plaats te worden ingeruimd voor de versterking van de civil
society. Daarvoor is een ondernemend middenkader van groot belang. Wij moeten
echter voorkomen dat het middenkader een doel op zichzelf wordt. Uiteindelijk
gaat het om het individu. Dat zal niet vreemd klinken uit de mond van een
liberaal. Uiteindelijk zijn het de individuen die bepalen wat de norm is voor
een goed bestaan. De civil society is geen doel op zichzelf.Het belang van samenwerking met het bedrijfsleven ten behoeve van armoedebestrijding
wordt door de regering nadrukkelijk onderschreven. Naar de categorie economie
en werkgelegenheid gaat in de begroting duidelijk minder geld dan naar andere
categorieën. Voor de VVD is vooral de effectiviteit van de strategische
allianties met het bedrijfsleven van groot belang. Bij samenwerking denkt
de VVD niet alleen aan samenwerking met grote ondernemingen. Integendeel,
bij het versterken van de civil society is het in eerste instantie van belang
om de totstandkoming van een midden- en kleinbedrijf in de landen zelf te
steunen. Dat kan, zoals ook nu al gebeurt, door ons midden- en kleinbedrijf
alhier te stimuleren om in ontwikkelingslanden actief te worden, door managers
vanuit Nederland uit te zenden of door leningen te verstrekken.De financieringsmaatschappij voor ontwikkelingslanden, de FMO, is bedoeld
om samenwerkingsverbanden tussen bedrijven in Nederland en ontwikkelingslanden
te realiseren. De gemiddelde grootte per project bedraagt zo'n 7 mln. in de
vorm van subsidies en leningen op zachte voorwaarden. Interessant is het daarom
op pagina 266 van de toelichting op de begroting te lezen dat de regering
melding maakt van een verzoek aan de FMO, ook de mogelijkheden tot ondersteuning
van lokale financiële instellingen te onderzoeken. Kan de minister ons
daar al wat meer over meedelen?Ook het programma kleinbedrijffinancieringen verstrekt via lokale ontwikkelingsbanken
leningen aan het lokale midden- en kleinbedrijf. Naar de mening van de VVD-fractie
mag dit aarzelende begin in de begroting voor 1997 krachtdadig worden uitgebouwd
in toekomstige begrotingen. Investeren in een gezonde ontwikkeling van de
markteconomie in de ontwikkelingslanden is naar onze mening op termijn de
beste hulp die wij kunnen geven. Productieve werkgelegenheid is uiteindelijk
de enige oplossing voor het armoedevraagstuk.Wij denken echter dat noch het ministerie, noch de medefinancieringsorganisaties
de meest geëigende instanties zijn om kleinschalige projecten in ontwikkelingslanden
te beoordelen op hun economische haalbaarheid. Evenmin zijn medefinancieringsorganisaties
en/of de regering het meest geëigend om concrete kredieten te verstrekken.Ontwikkelingsorganisaties die het nu goed doen, zijn ook vaak organisaties
die in de landen zelf op een economische manier aan de slag zijn gegaan. Geld
kost ook hier geld. Bedrijfjes die nu via medefinancieringsorganisaties worden
gesteund, zouden in de visie van de VVD-fractie zelf bij een bank moeten kunnen
aankloppen. Maar banken vragen zekerheden, berekenen kosten en daardoor worden
kleine initiatieven vaak in de kiem gesmoord. In Kenia moeten kleine startende
ondernemers bijvoorbeeld geld lenen tegen 20% rente. De president schijnt
daar makkelijker aan geld te kunnen komen, maar dat even ter zijde. Na een
week moeten die startende ondernemers al beginnen met de afbetaling van de
lening. Ondanks deze knoeperharde voorwaarden is er – het klinkt ongelooflijk –
toch grote behoefte aan dit soort leningen. Voor kleinere bedragen lukt dat
dan nog wel, maar het lenen van grotere sommen, bijvoorbeeld om machines te
kopen, lukt niet meer, omdat het rendement natuurlijk jaren later komt. Daarvoor
zijn de afbetalingstermijnen te kort en is de rente te hoog.Het is doodzonde dat dit soort initiatieven van mensen die zich zelfstandig
en onafhankelijk willen maken, stuk loopt. Als overbrugging zou het daarom
in de zienswijze van mijn fractie een goede zaak zijn als partners en organisaties
in die landen tijdelijke ondersteuning zouden kunnen geven. Echte banken zijn
natuurlijk nog beter en daar moeten wij uiteindelijk ook naar toe. Geen misverstand
daarover; ik kom daar straks nog op terug.In dit soort gevallen zijn garanties vaak net zo belangrijk als de lening
zelf, want zonder garanties is het bijna onmogelijk om aan een lening te komen.
Naar onze mening zou het een goede zaak zijn als de minister aan medefinancieringsorganisaties
zou toestaan dat zij voor een korte periode garanties mogen afgeven, opdat
de banken makkelijker leningen kunnen verstrekken. Naar ik heb begrepen, mag
dat tot nu toe alleen als de organisaties een bedrag gelijk aan de garantie
apart zetten in de begroting. Hierdoor ontstaat onnodig "dood geld". Gezien
het feit dat de medefinancieringsprogramma's vier jaar lopen, lijkt een flexibelere
opstelling van het ministerie de VVD-fractie geen enkel probleem.Naar de mening van de VVD-fractie is er in de toekomst steeds meer behoefte
aan risicodragend kapitaal. Het verheugt ons dan ook dat er steeds meer initiatieven
zijn om microkredieten te verstrekken om de civil society te versterken. Deze
initiatieven zouden wat ons betreft moeten worden gestimuleerd door de regering,
die een ontschot beleid voert. Dat dat nodig zal zijn, maakte ook de begin
februari in Washington gehouden micro credit summit wel duidelijk. Via Internet
heb ik kennis kunnen nemen van het ambitieuze actieplan om in 2005 100 miljoen
arme families te bereiken met kredieten en andere financiële diensten,
opdat zij een zelfstandig bestaan kunnen opbouwen. Die doelstelling is ambitieus,
volgens mij zelfs te ambitieus, als wij bedenken dat op dit moment via micro
credit programma's slechts ongeveer 8 miljoen van de allerarmsten worden bereikt.
De informatie van de summit maakt melding van grootschalige microkredietprogramma's
in de Verenigde Staten en Frankrijk. Frankrijk zou volgens die informatie
het enige land in Europa zijn waar die initiatieven van de grond komen. Er
wordt ook een begin gemeld in België, de Bondsrepubliek en het Verenigd
Koninkrijk. Kan de minister ons meedelen of deze informatie klopt? Kan hij
ons ook meedelen wat zijn visie op dit soort programma's is en of Nederland
binnenkort ook op de lijst van landen staat die aan deze microkredietprogramma's
meedoen?Bij het eerdere voorbeeld uit Kenia heb ik al gezegd dat ook voor westerse
commerciële banken een rol kan zijn weggelegd. Wij hebben in dit kleine
land een aantal grote internationale banken. Zij brengen onder andere Groenfondsen
op de markt. Deze Groenfondsen zijn zeer succesvol. In het Algemeen Dagblad
van 7 maart las ik dat die fondsen zelfs zo succesvol zijn dat er meer geld
is dan projecten. Niet in de laatste plaats is dit succes te danken aan de
belastingvrijstelling die voor deze milieubeleggingsfondsen bestaat. Is het
waar dat deze Groenfondsen zich tot Nederland moeten beperken en dat er daardoor
geld op de plank blijft liggen dat in ontwikkelingslanden prima zou kunnen
worden besteed?Het succes van de Groenfondsen brengt de VVD-fractie tot het verzoek aan
de regering om te onderzoeken of een dergelijke belastingfaciliteit voor sociale
ontwikkelingsfondsen ter versterking van de civil society kan worden geïntroduceerd.
De VVD-fractie denkt dat zo'n faciliteit om twee redenen van belang kan zijn.
In de eerste plaats denken wij dat net als bij de Groenfondsen kan gelden
dat er snel meer fondsen volgen als er één fonds over de brug
komt. In de tweede plaats zou het burgers in dit land die, omdat zij ook ideële
motieven hebben, bij hun belegging genoegen willen nemen met een laag rendement,
net het beslissende steuntje in de rug kunnen geven. Natuurlijk moet deze
fiscale faciliteit beperkt blijven tot fondsen die daadwerkelijk bedoeld zijn
om de economische ontwikkeling van het midden- en kleinbedrijf in de ontwikkelingslanden
te bevorderen.In Nederland, maar ook in de ontwikkelingslanden is er een grote capaciteit
om geld te genereren. Dat geld is bijeengespaard door allerlei mensen in de
wereld, ook door mensen in het zuiden. Belangrijk is dat er in het zuiden
ook een gezonde financiële sector gaat komen, niet alleen om de particuliere
besparingen te genereren, zoals de FMO in een brief van 26 september 1996
aan ons liet weten, maar ook om de spaargelden te beheren en leningen te verstrekken.
De herijking en de ontschotting zouden, wat de VVD-fractie betreft, geslaagd
zijn als wij in staat zijn om ons bedrijfsleven, inclusief de financiële
sector, met die mensen en fondsen in het zuiden in contact te brengen.Een laatste vraag aan de minister op dit punt is of de regering over dit
onderwerp in gesprek is met de commerciële banken. Het ministerie heeft
al contact met banken als het gaat om de experimenten met het opstellen van
de landenbeleidsplannen. Zal dat ook het platform zijn om de economische haalbaarheid
van kleine projecten in het zuiden te beoordelen? Immers, ik zei het al, de
ontwikkelingsorganisaties en het ministerie zijn wat ons betreft niet de meest
geëigende instanties om dat te doen.Een ander onderwerp is de wijze van opereren van enkele charitatieve instellingen
op een markt waar de onderlinge concurrentie steeds heftiger wordt. Zaterdag
1 maart stond er in Trouw zelfs een chari-barometer, een soort Top 30 met
de nieuwste noteringen van de instellingen die allemaal uit zijn op de giro-overschrijvingen
van de burgers in dit land. Ik heb lang geaarzeld of ik dit punt aan de orde
zou stellen, maar toch lijkt het de VVD-fractie verstandig om een politiek
signaal af te geven.Ik doel op de vele publicaties van met name de laatste maanden die worden
besteed aan fondsenwerving en de steeds agressievere methoden die daarvoor
worden gebruikt. De klap op de vuurpijl vormde wat mij betreft de bekentenis
van het hoofd Communicatie en fondsenwerving van Artsen zonder grenzen in
het blad Sponsoring die ook werd overgenomen door Trouw onder de kop: "Artsen
zonder grenzen sjoemelde met aantal slachtoffers Rwanda-Zaïre". Sjoemelen
met de mensonterende werkelijkheid om televisiekijkers extra geld uit de zakken
te kloppen, het is eigenlijk te gek voor woorden.De steeds grotere bedragen die de chari-instellingen aan commerciële
tv-producenten moeten betalen, rijzen de pan uit. Er bestaat een regel dat
25% van de binnengekomen gelden besteed mag worden aan werving, maar iedereen
weet hoe flexibel met die regel kan worden omgegaan. Zelfs het Centraal bureau
fondsenwerving ontkent dit niet, zo blijkt uit een artikel in het Noordhollands
Dagblad van 18 januari van dit jaar.Zeker nu de publieke omroep in ons land hier kennelijk geen taak voor
zich ziet weggelegd en de fondsenwervers voor tv bijna geheel aangewezen zijn
op de commerciële omroep, worden de bedragen die niet aan hulp kunnen
worden besteed steeds hoger. Het wezen van de commerciële omroep is nu
eenmaal dat je moet betalen voor zendtijd. Immers, hun missie is enkel geld
verdienen. Kennelijk is er voor de KRO geen missie meer en voor de NCRV geen
(uit)zending. Het is jammer dat de publieke omroep hier een publieke taak
uit handen heeft gegeven.Fondsenwerving is handel geworden. Nu heeft mijn fractie niets tegen handel,
maar dan wel fair trade graag, ook van de charitasorganisaties. De negatieve
publicaties zijn slecht voor deze organisaties en ook slecht voor het draagvlak
van ontwikkelingssamenwerking in ons land en daarmee slecht voor de mensen
in het zuiden, want daar is het allemaal om te doen. Het aloude verhaal dat
het toch allemaal geldverspilling is en dat er veel aan de
bekende strijkstok blijft hangen, wordt hierdoor ten onrechte gevoed.Graag vernemen wij de opvatting van deze minister over deze ontwikkeling.
Is hij bereid om dit punt nog eens op de agenda te zetten van een van de regelmatige
ontmoetingen die hij met de ontwikkelingsorganisaties heeft. Enige zelfregulering
op dit punt lijkt in het belang van alle partijen en ook in het belang van
de burgers die dan weten dat hun geld op de juiste plaats terechtkomt.Ten slotte wil ik nog kort stilstaan bij de situatie in Afrika. In het
Financieele Dagblad van 20 februari beschreef Metzemaekers treffend de onmacht
van de politiek. Hij stelt dat alleen de niet-gouvernementele organisaties
nog iets nuttigs kunnen uitrichten, maar dat deze NGO's ook "steeds meer betrokken
raken bij de interne conflicten tussen de vele etnische tegenstellingen en
zelfs oorlogen die het binnenland onveilig maken". Het is natuurlijk schrijnend
dat hulpverleners in kampen met veel pijn en moeite humanitaire hulp verlenen
en mede daardoor goed doorvoede en tot de tanden bewapende strijders in staat
stellen, deze kampen te gebruiken om de bevolking te hergroeperen. Dat lijkt
mij een duivels dilemma.Het lijkt alsof wapens makkelijker verkrijgbaar zijn dan voedsel. Voorzitter!
U heeft, maar toen nog in uw hoedanigheid als voorzitter van de VVD-fractie,
tijdens de algemene beschouwingen stilgestaan bij de wapenhandel en -smokkel.
Vlak na de algemene beschouwingen in dit huis verschenen artikelen in de krant
over de rol die het vliegveld van het Belgische Oostende zou spelen bij de
wapenhandel met regimes in Afrika.Helaas moeten wij constateren dat de Europese Unie er nog niet in is geslaagd,
een wapenembargo voor het Grote Merengebied af te kondigen. Ik vraag de minister
of wij het onder het Nederlandse voorzitterschap nog zullen meemaken dat er
een effectief wapenembargo komt voor de oorlogsgebieden in Afrika. Dat betekent
dat de toch wat vage criteria die er nu bestaan, moeten worden aangescherpt.De ontwikkelingen in Afrika volgen elkaar in snel tempo op. Wat vanochtend
in de Volkskrant stond, is vanavond in de NRC al weer volstrekt verouderd.
Naarmate de situatie zich wijzigde, heeft ook de Nederlandse regering haar
standpunt moeten bijstellen. De minister van Defensie heeft in een brief van
7 maart aan de Tweede Kamer laten weten dat de Kamer nader zou worden geïnformeerd,
zodra er meer duidelijkheid zou zijn over de voorstellen van de VN en minister
Pronk het gebied zou hebben bezocht. De VVD-fractie vraagt de minister welke
insteek Nederland, ook als voorzitter van de Europese Unie, kiest om het conflict
in Afrika dichter bij een oplossing te brengen. Wij wachten de antwoorden
van de regering met belangstelling af.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Voorzitter! Het belangrijkste van de herijkingsoperatie was ontschotting
van het buitenlands beleid. Meer samenhang moest er komen. Niet meer dat de
linkerhand niet meer weet wat de rechterhand doet. Bijvoorbeeld de wapenexporten
uit Europese landen naar Zaïre, Rwanda en Burundi en betreuren dat er
een burgeroorlog is. Nee, verlicht eigenbelang in een samenhangend geheel,
ook op Europees niveau. Zodat het niet meer kan gebeuren dat Groot-Brittannië
en Duitsland vliegtuigen en marineschepen leveren aan Indonesië, terwijl
Portugal en Italië tegen datzelfde land een wapenembargo hebben ingesteld
wegens schendingen van de mensenrechten.De vraag is nu, een jaar na de herijking, hoe het staat met de samenhang.
Als casus heb ik Afrika genomen, met af en toe een uitstapje naar een ander
continent, met daarin aandacht voor samenhang in het beleid ten opzichte van
wapenleveranties, samenhang bij de regio- en landendocumenten, samenhang op
het gebied van mensenrechten en een samenhangende aanpak voor duurzame ontwikkeling.De laatste jaren zijn er in Afrika belangrijke politieke en economische
ontwikkelingen geweest. Er is een begin gemaakt met democratisering van het
politieke stelsel. Er zijn landen in Afrika met politieke stabiliteit, het
economisch beleid is in een aantal landen veranderd en er is sprake van economische
groei. Reden voor optimisme. Afrika is geen verloren continent. Het continent
kampt echter met grote problemen, deels te wijten aan interne zaken, maar
externe oorzaken zijn ook volop aanwezig. De Afrikaanse landen maken steeds
minder deel uit van de internationale kapitaalstromen. Rijke landen worden
steeds rijker, terwijl veel ontwikkelingslanden armer zijn dan 15 jaar geleden.
Hulp alleen brengt hier geen veranderingen in. Investeringen zijn nodig in
structurele projecten en in de infrastructuur. De economische structuur blijft
een obstakel. Een zwakke overheid, uitdijende bureaucratie en corrupte ambtenaren
zijn hier debet aan.In een aantal gebieden is in toenemende mate sprake van gewelddadige en
etnische conflicten. Het niet bestaan van een middenklasse in Afrika lijkt
een vruchtbare bodem voor gewapende strijd te zijn. De zwakke staat en het
verdwijnen van een formele economie hebben strijd tot een lucratieve bezigheid
gemaakt. Internationale criminele organisaties, zakenlieden en buurlanden
spelen daar handig op in. De strijd gaat steeds meer om toegang tot olievelden
(Angola en Soedan), diamantmijnen (Sierra Leone, Zaïre) of grond (Rwanda
en Burundi).Amnesty constateert dat in weerwil van het wapenembargo wapenleveranties
en militaire trainingen aan legers, milities en andere groeperingen makkelijker
hun bestemming lijken te bereiken in het Grote Merengebied dan humanitaire
hulp. Volgens een rapport van een VN-onderzoekscommissie zijn honderden tonnen
aan illegale wapens en militair materieel de afgelopen twee jaar Centraal
Afrika binnengebracht. Hierdoor is het geweld in deze regio geëscaleerd.
Bij illegale wapenleveranties aan de Hutu-extremisten zijn vermoedelijk 18
landen betrokken, waarvan 11 in Europa. Waarschijnlijk brachten deze cijfers
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking ertoe om op de Europese Conferentie
Conflictpreventie op te roepen tot een totale stopzetting van wapenleveranties
aan conflictgebieden in Afrika. Er moet een gezamenlijke interpretatie van
de bestaande Europese criteria voor de wapenhandel komen. Een oproep voor
meer samenhang in het Europese beleid is volledig op z'n plaats. Maar hoe
zit het met samenhang van het interne Nederlandse beleid, het ontschotte buitenlandbeleid?
Wat is het actieplan van de minister van Buitenlandse Zaken de komende maanden
op dit punt?De export van wapens aan Tsjaad en Egypte ging langs de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking heen. Foutje, zo is minister Pronk verzekerd, het
zal niet meer gebeuren. Gebleken is dat Tsjaad zijn helikopters inzet voor
het onderhouden van verbindingen en het transport van gewonden tijdens schermutselingen
met de oppositie.In zijn brief van 25 mei 1996 schrijft de minister van Buitenlandse Zaken
dat bij wapenexporten naar landen waarmee Nederland een intensieve ontwikkelingsrelatie
onderhoudt, alsook de MOL's, de minister voor Ontwikkelingssamenwerking wordt
geraadpleegd, conform een motie uit 1983. Staand beleid zou je zeggen, al
13 jaar lang. Foutje, of bewust beleid? Is minister Pronk gewoon te lastig
op dit punt?Vorig jaar bij de behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken
in deze Kamer heb ik vragen gesteld rondom de wapenleveranties aan Botswana
en Indonesië. De minister heeft daarop geantwoord dat de leveranties
aan Botswana en Indonesië voldoen aan de criteria zoals die zijn afgesproken
in Europees verband. Duitsland dacht daar kennelijk anders over. Dat zag wel
degelijk spanningen voor de handhaving van vrede, veiligheid en stabiliteit
in de regio. De transactie ging niet door. Betekent dit dat de minister van
Buitenlandse Zaken bij twijfel het economische voordeel voor Nederland zwaarder
laat wegen? Is dit een uitwerking van terughoudend beleid? Op blz. 78 van
de memorie van antwoord staat: "Gezien de toeneming van het aantal conflicten
is het van groot belang dat de voorwaarden voor wapenexport streng in acht
worden genomen. Het Nederlands beleid is daarop gericht, en blijft gekenmerkt
door terughoudendheid." Terughoudendheid? Botswana. Tsjaad. Egypte. Indonesië.
Regeren is vooruitzien. Als het Nederlandse parlement niet eens in staat is
de Nederlandse wapenexport te controleren, waarom denken de ministers dat
het in Europees verband, in een verdeeld Europa, dan wel zal lukken? Graag
krijg ik hierop antwoord.De Zuid-Noord Federatie wijst ons op een andere inconsistente maatregel
vanuit de EU, namelijk de ontwerpcacaorichtlijn, waardoor chocolade 5% niet
cacaovetten mag bevatten. Deze Europese richtlijn staat haaks op het Lomé-verdrag
en op de nog door Nederland te ondertekenen internationale cacao-overeenkomst.
Het gebruik van vervangende vetten in chocola zal een fors inkomensverlies
voor de cacaoproducenten teweegbrengen. In de Tweede Kamer is een cacaomotie
ingediend en aangenomen. Minister Pronk sprak van een inspanningsverplichting
en geen resultaatsverplichting. Kan de minister deze Kamer de zekerheid geven
dat cacaoboter niet vervangen wordt en dat de 0%-richtlijn voor cacao intact
blijft? Anders kunnen wij er geen chocola van maken.Een belangrijk element in het ontschotte buitenlandbeleid is het werken
met geïntegreerde landen- en regiobeleidsplannen. Die beleidsplannen
vormen voor de landendirecties en de ambassades het politieke en beleidsmatige
kader voor hun te ondernemen activiteiten. De documenten zullen uiteenlopende
thema's bevatten zoals veiligheid, mensenrechten, investeringen, ontwikkelingssamenwerking
en cultuur. In annex 1 wordt, zoals collega Van Dijk al heeft aangeduid, aangegeven
wat de procedure voor het samenstellen van deze plannen zal zijn. Dit verhaal
is volstrekt onoverzichtelijk en onduidelijk. Particuliere organisaties en
het bedrijfsleven worden bij het samenstellen ervan betrokken onder een aantal
randvoorwaarden. Welke is niet duidelijk. Onduidelijk zijn ook het uitnodigingsbeleid,
de functie van het te organiseren seminar en de rol van de organisaties en
het bedrijfsleven bij de uitvoering van de plannen.Dit jaar verschijnen er vijf beleidsplannen. Vijf van de hoeveel? Het
is een goede zaak wanneer de minister in het kader van de voortgang de gevolgde
procedure gaat evalueren. Vragen die in de evaluatie aan de orde moeten komen
zijn: Is er iets gedaan met de visie van de particuliere organisaties en bedrijven?
Hoe is het systeem van uitnodigingen geweest? Hoe verliep de regie van de
overheid? Deze evaluatie kan onderwerp worden van overleg in de Tweede Kamer.
Graag krijg ik hierop een reactie van de minister.De staatssecretaris van Economische Zaken gaat binnenkort op handelsmissie
naar Midden-Afrika. Op bezoek in Ghana en Ivoorkust. Is er voor deze landen,
voor deze regio al een document? Het zou voor de hand liggen wanneer deze
missie een gezamenlijke missie met Ontwikkelingssamenwerking zou zijn. Hoe
ziet de afstemming met Ontwikkelingssamenwerking eruit? Kortom, waar is de
samenhang?Het is een goede zaak wanneer er naast een economische delegatie ook een
sociale delegatie meegaat, niet alleen in dit geval, maar in het algemeen
bij handelsmissies. In de moderne ontwikkelingsverhoudingen worden sociale
organisaties steeds meer ingeschakeld. Zij hebben een eigen, zelfstandige
rol. Door twee delegaties te combineren, een economische en een sociale, maakt
Nederland zichtbaar dat er niet alleen gelet wordt op economische export en
investeringsmogelijkheden, maar dat Nederland eveneens een schat aan kennis
en deskundigheid op het gebied van civiele opbouw in de aanbieding heeft.
Ik denk onder anderen aan politie, advocaten, rechters, vakbondsmensen, vredesmensen
en genderdeskundigen. Op verzoek van organisaties daar kan deze kennis ingezet
worden. Graag een reactie van regeringszijde. Ook zou ik graag een reactie
van minister Wijers en staatssecretaris Van Dok op dit voorstel hebben.Ik kom te spreken over de mensenrechten. Waar blijft de mensenrechtennota?Voorts Burundi. Ik geef enkele citaten uit Trouw van 10 maart jongstleden:
Heineken negeert embargo Burundi. "Het was tot nu toe onduidelijk of de EU
de boycot steunde. Nu economische zaken geen problemen ziet en België
en Frankrijk ook niet, is duidelijk dat dat niet het geval is." Een ander
citaat: "De hele internationale gemeenschap heeft de hulp aan Burundi opgeschort
en dan gaat Heineken nu de productie uitbreiden." Minister Van Mierlo in de
Tweede Kamer over de effectieve sancties tegen Burundi: "De Nederlandse regering
bevordert niets wat ook maar zou kunnen lijken op steun aan het regime. De
Nederlandse regering moedigt niets aan. De terugtrekking van grote bedrijven
heeft plaatsgevonden. Dat vindt Nederland alleen maar gunstig." Eenduidigheid?
Samenhang? Graag verneem ik hierop een reactie.Afgelopen najaar heeft Nederland een bedenkelijke rol gespeeld bij de
onderhandelingen over de aanpassing van het Verdrag van de rechten van
het kind te Genève. De grens van 17 jaar voor indiensttreding (Nederland
wilde in eerste instantie 16 jaar) en 18 jaar om uitgezonden te worden, is
schamel te noemen. Geen soldaten onder de 18 jaar! Wereldwijd zijn er naar
schatting 200.000 kindsoldaten actief bij 32 oorlogen betrokken en in 22 daarvan
doen kinderen onder de 15 jaar mee.Kinderen worden geronseld en gekidnapt door rebellengroepen én
regeringstroepen. Voorbeeld: Kisangani is momenteel in handen van Kabilla.
Uit het nieuws begreep ik dat zijn leger hoofdzakelijk uit kindsoldaten bestaat;
de meesten zijn waarschijnlijk een stuk jonger dan 17 jaar.Dit najaar komt er een nieuwe onderhandelingsronde over de aanpassing
van het Verdrag van de rechten van het kind. Graag krijg ik de toezegging
van de minister dat hij er zich sterk voor maakt om in het belang van al die
kinderen op internationaal niveau te pleiten voor het instellen van een minimumleeftijd
van 18 jaar voor indiensttreding en training.De mensenrechtensituatie in Soedan wordt er, gezien de recent oplaaiende
burgeroorlog, niet veel beter op. Der Spiegel en Internationale Samenwerking
rapporteren over kidnapping en verkoop van kinderen uit Zuid-Soedan als slaaf
naar het Noorden. Uit onderzoek van B. Paardekooper e.a. blijkt dat van de
Soedanese vluchtelingenkinderen in het kamp in East-Moyo, Noord Oeganda, 28%
een vorm van marteling heeft meegemaakt, 9% seksueel misbruikt is en 6% in
gevangenschap heeft gezeten. Het gaat hierbij om kinderen tussen de 7 en de
11 jaar. Van een vergelijkbare groep Oegandese kinderen waren de scores respectievelijk
0%, 0% en 0%. Ook zijn in deze kampen een aantal ex-kindsoldaten aangetroffen.
Ontvoering van kinderen om opgeleid te worden tot "strijder", om dienst te
doen als drager of om "seksuele diensten" te verrichten, is in Soedan nog
steeds aan de orde van de dag.Financiële steun vanuit Nederland om een snelle en goede uitvoering
te bewerkstelligen van resolutie 1995/77 van de UN Commissie voor de mensenrechten
is belangrijk. De resolutie vraagt om het aanstellen op de daarvoor in aanmerking
komende plaatsen van mensenrechtenmonitors om de mensenrechtensituatie in
Soedan beter in het oog te houden en de informatiestroom te verbeteren. Graag
krijg ik die toezegging.Daarnaast is het van belang dat Nederland en de EU druk uitoefenen op
de Soedanese regering om volledig mee te werken aan de VN-commissie voor de
Rechten van het kind, de VN-werkgroep "Hedendaagse slavernij" en de speciale
rapporteur voor mensenrechten van de VN tijdens hun onderzoekingen van meldingen
van schendingen van de mensenrechten, daartoe opgeroepen in de resolutie over
de mensenrechtensituatie in Soedan op 15 december 1994.Naast de mensenrechtensituatie is ook de humanitaire situatie in Soedan
alarmerend. Op 18 februari jongstleden deed de VN een beroep op alle lidstaten
voor financiële steun voor de ongeveer 4,2 miljoen oorlogsgetroffenen
en ontheemden in Soedan, van wie velen ziek en ondervoed zijn. In hoeverre
is de Nederlands regering van plan gehoor te geven aan deze oproep?Voorzitter! Verleden jaar heb ik aandacht gevraagd voor de situatie in
Birma. Die is nog steeds verschrikkelijk slecht. De schendingen van mensenrechten
waren in het afgelopen jaar het ergste sinds het leger in 1988 een einde maakte
aan een golf van demonstraties, aldus een mensenrechtenorganisatie. Recente
offensieven van de Birmese junta tegen de minderheden in het Thais-Birmese
grensgebied, waar Total trouwens een gaspijpleiding aanlegt, dwongen opnieuw
tienduizenden vluchtelingen de grens over. Het totale aantal Birmese vluchtelingen
in Thailand neemt sterk toe. Dit leidt tot een tekort op de begroting van
het Birmese Border Consortium (BBC). Nederland geeft via diverse Nederlandse
vluchtelingenorganisaties financiële steun aan Birmese vluchtelingen
in Thailand. Het is belangrijk dat Nederland meer steun geeft aan het BBC
en aan de democratische oppositie. Graag een toezegging.In december gaf de Europese Commissie de Raad van Ministers het advies
om Birma uit het APS te zetten vanwege de aanhoudende dwang- en kinderarbeid.
Dit advies moet nog besproken worden in de Raad van Ministers. Mijn vraag
aan de minister van Buitenlandse Zaken is of hij dit onderwerp zo snel mogelijk
op de agenda wil plaatsen.Het politieke klimaat in Indonesië wordt in de aanloop naar de verkiezingen
steeds repressiever. Begin van deze maand werd Sri Bintang Pamungkas gearresteerd,
onder andere omdat hij een politieke partij heeft opgericht. Democratie? Vrije
verkiezingen? Vakbondsleider Pakpahan zit nog steeds vast in de gevangenis.
Hij heeft dringend medische verzorging nodig. Bij deze wil ik de minister
van Buitenlandse Zaken oproepen om als voorzitter van de EU via de ILO en
via de Commissie voor de Mensenrechten van de VN de druk op Indonesië
op te voeren en er tegelijkertijd bij de Indonesische autoriteiten op aan
te dringen dat ze Pakpahan om gezondheidsredenen vrijlaten.Voorzitter! Vorig jaar hebben we in deze Kamer de duurzame ontwikkelingsverdragen
behandeld. Confronterende acties in Nederland behoren sindsdien jammer genoeg
niet meer tot de mogelijkheden. Het blijft gek dat we het normaal vinden om
vanuit Nederland te protesteren tegen stuwdammen in India, maar het afkeuren
als Zuidelijke actiegroepen juridisch protest aantekenen tegen de uitbreiding
van Schiphol.Goed, deze discussie is verleden jaar gevoerd; dit jaar een aantal korte
vragen. Hoe staat het met het samenhangende beleid omtrent deze verdragen
in Nederland? Wordt de "fiscale groenregeling" uitgebreid tot de DOV-landen?
In deze begroting zijn de duurzame ontwikkelingsverdragen weggestopt in andere
posten. Het is moeilijk om een goed overzicht te krijgen. Wanneer komt hier
een aparte begrotingspost voor? En welke stappen heeft de minister sinds verleden
jaar mei ondernomen om tot een programmafinancieringsmodel te komen? Mijn
fractie is nieuwsgierig naar de stand van zaken rondom uitbreiding van het
aantal DOV-landen. Welke stappen zijn tot nu toe ondernomen en welke stappen
worden in de nabije toekomst gezet voor deze uitbreiding?Voorzitter, ik rond af. Samenhang van het Nederlandse beleid: de winst
van de herijkingsoperatie! Tot nu toe meer wens dan realiteit, en niet alleen
in Nederlands verband, ook in Europees verband. Niet praten maar doen. Concrete
maatregelen.Belangrijk is dat er op Europees niveau een formeel klachtenbureau komt
waar organisaties in het Noorden en organisaties en regeringen
in het Zuiden tegenstellingen en inconsistenties in het Europese buitenlandbeleid
aan de kaak kunnen stellen. De NAR heeft al eens voorgesteld om op basis van
het Verdrag van Maastricht, waarin de samenhang werd vastgelegd, door de Europese
Commissie jaarlijks een verslag te laten opstellen over wat er op dit terrein
is gedaan en een klachtenpanel met onderzoekscapaciteit in te stellen.Graag een reactie.De heer Stoffelen (PvdA):Medio september 1996, voorzitter, liep ik als OVSE-waarnemer in Mostar
door het bepaald huiveringwekkende niemandsland tussen Kroatisch en Moslim
Mostar: een eindeloos gebied van totaal kapotgeschoten en met kogels of granaten
doorzeefde, huizen, winkels, cafés en lantaarnpalen.Ik nam toen het besluit bij deze begrotingsbehandeling de macht en vooral
onmacht van een vredes- en veiligheidsbeleid aan de orde te stellen. Drie,
nu zeer kort weergegeven, ervaringen van de waarnemers in Mostar sterkten
mij daarin.- De chauffeur van één van ons vertelde: "Ik was leraar
aan een middelbare school. Mijn broer en ik erfden buitengewoon veel grond.
De oorlog brak uit. De grond is verloren: die ligt op servisch gebied. Deze
baan als chauffeur van OVSE-waarnemers is de eerste baan sinds het begin van
de oorlog vijf jaar geleden."- Een vrouwelijke tolk – een jong meisje – nodigde één
van ons bij haar thuis. Het was een nog net niet helemaal ingestort pand.
In een soort kamer met kistjes als stoelen zag de waarnemer een foto: een
moeder, een zoon en twee dochters. De tolk vertelde: Mijn zuster is spoorloos
verdwenen sinds het begin van de oorlog. Mijn broer werd dodelijk gewond thuis
gebracht. Hij lag nog zes maanden op sterven.- Een stemdistrict in Kroatisch gebied. Een grote groep Moslims komt stemmen
in hun vroegere woonplaats. De aanwezige Kroaten vallen eigenlijk in drie
groepen uiteen. Een derde deel omarmde Moslimburen of kennissen. Een derde
deel wist zich geen houding te geven en deed neutraal en een derde deel keerde
zich in afschuw af.Wij kunnen daaruit de volgende conclusies trekken. Het verdriet en het
leed zijn onpeilbaar diep. De haat ook. Toch is de multiculturele en multi-etnische
federatie Bosnië niet kansloos.Voorzitter! Vervolgens ga ik in op de onmacht van een vredes- en veiligheidsbeleid.
Zomer 1991: op 25 juni verklaren Kroatië en Slovenië zich onafhankelijk
van Joegoslavië geregeerd door Milosevic. Slovenië laat hij –
na gevechten – gaan. Er wonen geen Serviërs. In Kroatië steunt
hij de strijd van de Servische minderheid tegen de Kroaten.Achtereenvolgens zagen wij:- Pogingen van de OVSE tot bemiddeling: vruchteloos.- Pogingen van de Europese Unie met Nederland als voorzitter: bekwame
inzet maar in feite hulpeloos en vruchteloos.- Verdere pogingen van de Europese Unie: zonder resultaat.- Pogingen van de Europese Unie en de Verenigde Naties: verschillende
bemiddelaars: zonder resultaat.- Voorstel van de Contactgroep, bestaande uit de vier grote NAVO-landen
plus Rusland.- Uiteindelijk grijpen de VS en de NAVO in: Dayton.Het is bekend, voorzitter, de gevolgen van de oorlog zijn onvoorstelbaar:
200.000 doden, méér dan 2 miljoen vluchtelingen. In het hele
land is 59% van het totale bestand aan woningen – 477.000 woningen –
vernield.Zoals ik reeds zei, voorzitter, het leed is onpeilbaar diep en de haat
niet veel minder.Een conclusie apart voor Bosnië is de volgende. Zoals ik al zei,
is een multi-etnische en -culturele staat Bosnië haalbaar. Daarvoor is
nodig dat er nog vrij lang een multinationale troepenmacht blijft, voor de
eerste tijd dat de verschillende etnische groepen moeten leren om weer met
elkaar om te gaan. Ook moet er perspectief geboden worden op het terrein van
wederopbouw en werkgelegenheid. Verder kan en moet het niet geaccepteerd worden,
als de afspraken van Dayton over onder meer de terugkeer van ontheemden naar
hun oorspronkelijke gebied geschonden worden. Er moet opgetreden worden, uiteraard
binnen de grenzen van het mogelijke.Uit de veelheid aan mogelijke conclusies noem ik er enkele.- Tegen een intense haat gecombineerd met veel wapens, valt weinig te
doen.- Het toegeven aan Servisch blufpoker of, anders gezegd, het door de EU
en de VN stellen van eisen, limieten en voorwaarden, maar die straffeloos
laten schenden, is fataal.- Van een vredes- en veiligheidsbeleid van de EU is feitelijk geen sprake.- In aansluiting op hetgeen de collega's Luijten en Zwerver al zeiden,
merk ik nog op dat, ondanks prachtige papieren regelingen, onafgebroken grote
stromen wapens en munitie naar de strijdende partijen blijven gaan.Mijnheer de voorzitter! De PvdA-fractie maakt zich ernstige zorgen over
het feit dat sinds jaar en dag die illegale wapenhandel doorgaat. Ik noem
een enkel feit ter illustratie. Eind september 1991 besloot de Veiligheidsraad
van de Verenigde Naties tot een compleet wapenembargo tegen Servië, Slovenië
en Kroatië. Perspublicaties, onder meer in Vrij Nederland van 15 augustus
1992, melden als bevoorraders van Kroatië vooral Duitsland, Oostenrijk
en Hongarije. Ook Bulgarije, het toenmalige Tsjechoslowakije, Italië,
Polen en Zwitserland worden genoemd, evenals Argentinië, Chili, Hong
Kong, Panama en Zuid-Afrika. Over land bleef de bevoorrading van de Serviërs
doorgaan. Het was, aldus deze publicaties, bij de meeste westerse regeringen
al een publiek geheim dat Rusland, Roemenië en Griekenland het Servische
leger van wapens bleven voorzien.Mijn tweede voorbeeld betreft het feit dat president Clinton in 1994 persoonlijk
de opdracht heeft gegeven om een oogje dicht te knijpen inzake Iraanse wapenleveranties
via Kroatië aan de Bosnische moslims. De Kroatische president Tudjman
informeerde in april 1994 bij Amerikaanse diplomaten wat de Amerikaanse reactie
zou zijn, als Kroatië oogluikend de doorvoer van Iraanse wapens van Bosnische
moslims zou toestaan. De ambassadeur in Kroatië, Peter Galbraith, maakte
zijn superieuren in Washington daarop duidelijk dat de Kroaten alles minder
dan een categorische afwijzing zouden uitleggen als impliciete goedkeuring.
President Clinton zou zijn diplomaten vervolgens hebben opgedragen te zeggen dat zij geen instructies hadden. De leveranties vonden daarop
plaats.Dan geef ik nog een derde voorbeeld. In mei 1994 kondigden de Verenigde
Naties een wapenembargo af voor Rwanda, waar in nog geen 100 dagen tussen
de 800.000 en 1.000.000 medeburgers, voor het merendeel Tutsi's, waren vermoord.
Human Rights Watch – mevrouw Zwerver sprak hier ook over – heeft
in het rapport Rearming with impunity gewezen op de (her)bewapening van het
voormalige Rwandese regeringsleger door Frankrijk, Zuid-Afrika en Zaïre.
In Europa zijn volgens VN-onderzoekers ook België, Groot Brittannië,
Tsjechië, Spanje, Portugal, Duitsland, Italië, Bulgarije en Cyprus
betrokken bij wapenleveranties aan Centraal-Afrika. In het VN-rapport wordt
melding gemaakt van wapenbevoorrading door een Brits bedrijf van Rwandese
Hutu-milities, kort nadat die waren gevlucht naar Zaïre. In de Zaïrese
stad Goma doken documenten op over geheime wapenzendingen. Daaruit bleek dat
een Britse firma onder de schuilnaam Mil-Tec-Corporation, opererend vanaf
het eiland Man, tussen 17 april en 13 juli 1994 voor 10,4 mln. aan machinegeweren,
mortieren en granaten verkocht aan de toenmalige Rwandese Hutu-leiders. Een
artikel in het Algemeen Dagblad van 22 februari 1997 noemt verder België –
de FN Herstal – en Zuid-Afrika. De PvdA-fractie vraagt de regering,
zelf en in het kader van de Europese Unie en de Verenigde Naties na te gaan
hoe deze in ieder geval feitelijk illegale wapenhandel gestopt kan worden.
Anders gezegd: zij vraagt de regering, na te gaan hoe de effectiviteit en
de naleving van bestaande internationale regels beduidend verbeterd kan worden.
Dat zou een belangrijke stap zijn in de richting van een minder slecht of
beter vredes- en veiligheidsbeleid.Een tweede stap is voortreffelijk aangegeven in de memorie van toelichting
op de begroting: het verstandig en adequaat gebruik maken van mogelijkheden
en middelen van conflictpreventie via de VN of de OVSE.Een derde stap in de goede richting is de trits: - een snelle
reactiecapaciteit van de VN. De minister van Buitenlandse Zaken heeft dat
een paar jaar geleden, zonder veel enthousiasme te ontvangen, voorgesteld,
maar het idee is gelukkig nog steeds springlevend;- vredesoperaties
onder verantwoordelijkheid van de OVSE, als regionale organisatie van de VN;- een snelle reactie-eenheid van de WEU, als Europese defensie-identiteit,
overeenkomstig onder meer de besluiten van de NAVO-Raad.Een vierde vereiste om de onmacht van een Europees vredes- en veiligheidsbeleid
te verkleinen betreft de wijze van besluitvorming. De PvdA-fractie is het
van harte eens met het, merkwaardig genoeg, nimmer als Kamerstuk gepubliceerde
Memorandum van België, Nederland en Luxemburg van de IGC. Het kostte
mij slechts een half uur om te ontdekken dat de Kamer wordt geacht dit stuk
te hebben, maar het was lang niet te vinden. Het bleek, eenmaal gevonden,
echter een dondersgoed stuk te zijn. Ik citeer dit Memorandum: "Wil de Europese
Unie op haar eigen continent een geloofwaardig buitenlands en veiligheidsbeleid
voeren, dan zal het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid moeten
worden versterkt. Dit is noodzakelijk, omdat er momenteel duidelijk sprake
is van onmacht, zowel op het niveau van de formulering en besluitvorming,
als op dat van de uitvoering van dit gemeenschappelijk beleid." Daarbij worden
onder meer genoemd: - de versterking van de positie van de Commissie.
Deze moet meer initiatieven kunnen nemen;- er moet een Eenheid onderzoek
en planning komen. De lidstaten, de Commissie en het secretariaat van de WEU
moeten daarin deelnemen. Het doel daarvan is een bundeling van kennis en het
komen tot de opstelling van gemeenschappelijke politieke doelstellingen;- de Europese Unie moet op het gebied van het buitenlands en veiligheidsbeleid
in staat zijn snel en continu te handelen. Dus moet er een permanent in Brussel
gestationeerde groep zijn;- de uitvoering vereist de gemeenschappelijke
inzet van mensen en materieel, waarover de Unie en de lidstaten beschikken.
Dit kan worden toevertrouwd aan de Commissie of, als het de eerste pijler
betreft, aan het Voorzitterschap.Op dit punt stel ik de naar ik denk overbodige vraag: Geldt nog steeds
de wijsheid en juistheid van dit in het Memorandum gestelde?Ik wil nu de mogelijkheden en onmogelijkheden nagaan van een reëel
vredes- en veiligheidsbeleid ten aanzien van de situatie in de Balkan, in
de Russische federatie en het Midden-Oosten. Daarna kom ik tot een conclusie.Allereerst de Balkan. Waarom is deze wijze van aanduiding gebruikt? Dat
is om na te gaan in hoeverre de bewindslieden al een regiobeleid hebben ontwikkeld,
of daarmee bezig zijn, maar ook, omdat er op de Balkan naast veel verschillen
ook veel samenhangen zijn.In Albanië blijft de situatie gespannen en onzeker. De al dan niet
democratisch gekozen president – volgens de laatste berichten is hij
waarschijnlijk nog steeds president – vertoont bijna stalinistische
trekken. Het lijkt er nu helemaal op dat iedere Albaniër zijn of haar
eigen vuurwapen heeft. De economische misère is zo ernstig, ook nu
die ene bank nog niet is gevallen, dat kennelijk ieder perspectief ontbreekt.Roemenië heeft een hyperinflatie: de nationale munt heeft in januari
de helft van zijn waarde verloren.In Bulgarije is, zoals bekend, slechts een beperkt perspectief op een
nieuw evenwicht in en tussen de politieke krachten. In Kosovo met zijn 2 miljoen
inwoners is 90% etnisch-Albanees. Deze mensen worden in permanentie onderdrukt.In Kroatië neemt het ongenoegen over de economische crisis toe. Gemeenschappelijke
factoren in al deze landen zijn: - de deplorabele staat van de
economie en de verpaupering;- de onwil of het onvermogen van politieke
leiders om zinvolle maatregelen te nemen;- de macht is belangrijker
dan de rede. Ik citeer de Servische staatsman Nikalo Pasíc: "een gram
macht weegt meer dan een pond hersens".Ik besef dat het gemakkelijker is de vraag te stellen dan haar te beantwoorden:
welk beleid zal de Nederlandse regering ten aanzien van deze regio ontwikkelen?Er is al veel gezegd over de Russische federatie: in de Tweede Kamer bij
de debatten over de uitbreiding van de NAVO en verleden week in dit huis bij
de behandeling van de Defensiebegroting. Bij de voorbereiding van mijn bijdrage
aan deze begrotingsbehandeling viel mij op hoe laconiek verschillende deskundigen de situatie van de Russische federatie bespraken. De
industriële productie was in 1996 5% lager dan in 1995. Voor de landbouw
was dat 7% minder. De inflatie kwam in 1996 op 22% tegen 135% in 1995. Prof.
Ellman van de universiteit van Amsterdam, zegt: "Voor de eerste keer in een
aantal jaren zie ik een reeks positieve tekenen. De Russische regering gaat
er in haar begroting 1997 van uit dat er een groei zal komen van 2%. Het aantal
sterftegevallen per jaar per duizend inwoners is de laatste twee jaar verminderd.
De levensverwachting ligt nu in de buurt van 59/60 jaar." Er zijn ook negatieve
factoren: "Veel ondernemingen zijn er slecht aan toe, ze zijn eigenlijk niet
in staat te overleven. Als het huidige beleid doorgaat, moeten ze op korte
termijn haar poorten sluiten."In een aantal bedrijfstakken is er vele jaren onvoldoende of helemaal
niet geïnvesteerd. De solvabiliteit van veel banken is problematisch.
Ze hebben leningen gegeven aan bedrijven die niet in staat zijn om die af
te lossen en die banken weten dat. Hier staat tegenover dat de overgrote meerderheid
van particuliere bedrijfjes niet begonnen is met geleend geld. De banken spelen
een kleine rol in de uitbreiding van de particuliere sector.In de Russische federatie is er een nieuw burgerlijk wetboek en een nieuw
wetboek van strafrecht. Er zijn veel wetten. Problematisch is echter de uitvoering,
aldus prof. Ellman. Bedrijven weten bij voorbaat dat het zinloos is nu naar
de rechter te stappen om je gelijk te halen. Ze nemen liever hun toevlucht
tot het recht van de Kalasjnikov.Bedrijven moeten steekpenningen betalen, maar ook beschermgeld aan verschillende
groeperingen; vaak zo'n 20% van de omzet. Toch kan dat, als je echte bescherming
krijgt, en in het bijzonder tegen de overheid, de ambtenaren en de fiscus,
heel aantrekkelijk zijn, aldus een deskundige. Deze deskundige legt helder
uit waarom veel salarissen niet betaald worden. Een begroting met een klein
tekort is een absolute vereiste in Rusland. Dat is de meest belangrijke voorwaarde
voor financiële stabiliteit. De inflatie is nu beteugeld door vermindering
van het begrotingstekort. Dat is gebeurd ondanks het feit dat de productie,
de normale basis voor belasting innen, dramatisch is ingekrompen. De enige
uitweg was om drastische bezuinigingen door te voeren op alle diensten die
met de staatsbegroting betaald worden, zoals het leger, het onderwijs en de
gezondheidssector. Lonen zijn maandenlang niet uitbetaald. Het ministerie
van Financiën, opgejaagd door de Wereldbank zegt: "We kregen maar 70%
van onze inkomsten, dus kunnen we de uitgaven ook maar voor 70% financieren."
Als bijvoorbeeld het leger op tijd drastisch was ingekrompen, was het mogelijk
geweest de salarissen gewoon uit te betalen. De deskundige eindigt met een
kloeke, heldere en korte tekst: "De meerderheid van de bevolking is er slechter
aan toe dan in 1990."De memorie van toelichting op de begroting is uiterst summier als het
gaat om het aanduiden van het beleid van Nederland en van de Europese Unie
ten opzichte van de Russische federatie. Veiligheid, stabiliteit en sociaal
economische stabiliteit en perspectieven hangen nauw met elkaar samen. Willen
de bewindslieden aangeven welke bijdrage Nederland en de EU aan de Russische
federatie te bieden hebben, ook in de zin van passend in een doeltreffend
gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid?Ten slotte wil ik iets zeggen over het Midden-Oosten. De minister van
Buitenlandse Zaken heeft naar ons gevoel uitstekend gesproken over het Midden-Oostenbeleid
van het kabinet bij de begrotingsbehandeling aan de overzijde. De Handelingen
waren zeer omvangrijk en ten dele taai, maar de minister van Buitenlandse
Zaken was zeer goed op dreef, vooral toen hij het beeld gebruikte van de twee
klokken. Hij zei op 14 november 1996 het volgende. Het gevaar is dat we in
het Midden-Oosten twee klokken hebben die niet dezelfde tijd aangeven. De
eerste is de klok van de onderhandelingen die traag tikt. Zoals voorzitter
Arafat zegt: er is niets gebeurd sinds maart. De Hebron deployment had volgens
de afspraak begin september voltooid moeten zijn en na Hebron komen er nog
moeilijker zaken. Die klok gaat heel langzaam. De klok van de Palestijnse
frustratie, woede en wanhoop over onduldbare toestanden in bezette gebieden
is de andere klok, de klok die sneller loopt. De minister sprak over een fatale
botsing als die twee klokken te ver uiteen gaat lopen en er een vertrouwensbreuk
komt. Die situatie lijkt nu ook langzaam, of misschien niet eens zo langzaam
naderbij te komen.De feiten staan vast. Allereerst het besluit van de Israëlische regering
om de bouwplannen goed te keuren voor Har Homa/Jabal Abu Ghneim, gelegen op
de westelijke Jordaanoever in de buurt van Jeruzalem. Het is inderdaad zoals
het voorzitterschap het stelt: de nederzettingen in de bezette gebieden zijn
strijdig met het internationaal recht. Zij vormen een grote hinderpaal voor
de vrede. Oost-Jeruzalem is onderworpen aan de beginselen van resolutie 242
van de VN-veiligheidsraad over de ontoelaatbaarheid van verwerving van grondgebied
met geweld, en valt dus niet onder de soevereiniteit van Israël. Het
vierde verdrag van Genève is volledig van toepassing op Oost-Jeruzalem.Vervolgens de verdere terugtrekking door Israël van de westelijke
Jordaanoever. In de akkoorden van Oslo van eind 1995 is vastgelegd, en eerder
was afgesproken, dat Israël zich in het komende anderhalf jaar verder
zou terugtrekken in drie fasen. De Palestijnen meenden dat zij per keer zo'n
30% zouden krijgen, dus dat zij over 90% de heerschappij zouden hebben op
het moment dat overlegd zou moeten worden over een definitieve regeling. De
Israëlische regering, zo niet handelend in strijd met de tekst dan toch
wel in strijd met de geest van de akkoorden, biedt terugtrekking aan uit 9%
van de nog bezette gebieden.De klokken gaan een stuk verder uit elkaar lopen. De Israëlische
regering en met name de premier rijden in de richting van de vrede, geven
gas, maar remmen tegelijkertijd krachtig. Zij kunnen dat doen omdat de regering
van de Verenigde Staten zó voorzichtig, zó op kousenvoeten zegt
dat ze dat eigenlijk niet moeten doen, dat het niet serieus lijkt. Wij vragen
de regering, de pogingen voort te zetten om als Europese Unie een positieve
bijdrage te leveren aan het vredesproces. Men kan zich de vraag stellen welke
helpers de Palestijnen in feite nog hebben. Dat zijn zeker niet de Verenigde
Staten als de Europese Unie geen veel krachtiger en positiever bijdrage levert.Voorzitter! Ook thans kan blijken of Nederland of de Europese Unie iets
geleerd heeft van de catastrofe in het vroegere Joegoslavië.
Onze conclusie is praktisch gelijk aan die van Ed van Thijn: "Wij in Nederland,
wij in Europa, wij in de wereld hebben met elkaar in 1945 afgesproken: nooit
meer oorlog." Toch hebben wij niet kunnen voorkomen dat zich in zekere zin
een regionale oorlog in Europa voltrok. Wij, regering en Staten-Generaal,
zijn met zijn allen verplicht om alles op alles te zetten om te komen tot,
of een goede bijdrage te leveren aan de totstandkoming van een werkelijk effectief
vredes- en veiligheidsbeleid. Wij hopen en verwachten dat het kabinet zich
daarvoor in woorden en in daden tot het uiterste inzet.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het is even wennen, deze herijking van het buitenlands
beleid. Aan de buitenkant ziet de begroting er vertrouwd uit: stabiliteit,
om in de termen te spreken die mijn fractievoorzitter tijdens de algemene
beschouwing bezigde. Maar het binnenwerk is grondig veranderd: dynamiek. Betekent
dit verbetering? Dat moet nog blijken. De nadere invulling in landen- en regiobeleidsdocumenten
vindt immers nog plaats en de nieuwe rolverdeling tussen het departement in
Den Haag en de posten is pas op 1 januari van start gegaan. Overigens roept
het schrijven van deze beleidsdocumenten een interessante politieke vraag
op. De herijking eist nu dat op het niveau van ambtenaren de politieke integratie
van opvattingen moet plaatsvinden omtrent het Nederlandse belang, handelsbetrekkingen,
mensenrechten, ontwikkelingssamenwerking en armoedebestrijding, om enkele
sleutelbegrippen te noemen. Dat is een lastige opdracht. Daar zijn ambtenaren
niet voor. Is dat misschien een reden waarom het wat lang duurt voordat een
nadere invulling van de herijking plaatsvindt?In het pre-herijkingstijdperk werden de moeilijke knopen uiteindelijk
in het kabinet doorgehakt. Hoe verloopt het proces van knopen doorhakkende
beleidsformulering nu in de praktijk? Ontvangen de met het schrijven belaste
ambtenaren instructies die door de betrokken bewindspersonen politiek zijn
geïntegreerd? Welke bewindspersoon neemt het initiatief en wie is uiteindelijk
verantwoordelijk voor wat?Bij de begrotingsbehandeling van vorig jaar is dit punt uitvoerig aan
de orde geweest. De vraag is nu hoe de uitvoering in de praktijk werkt. Met
ingang van 1 januari zijn er verzelfstandigde posten en is er een departement
dat op hoofdlijnen en op afstand stuurt. Een succesvolle herijking zal sterk
afhangen van het succes van deze nieuwe formule van delegatie en integratie
van beleidsuitvoering en beheer. Wij zullen dus nog even geduld moeten oefenen.Inmiddels is mijn fractie de regering zeer erkentelijk voor de heldere
wijze waarop deze wat wordt genoemd "eerste proeve van inhoudelijke integratie
van beleid" vorm heeft gekregen in de begroting voor 1997. Ik ben iets positiever
dan de heer Van Dijk. Er is een niet geringe vertaalslag gemaakt, waarvoor
wij onze waardering uitspreken. Die waardering neemt evenwel niet weg dat
mijn fractie ook de behoefte heeft, bij deze proeve enkele kritische kanttekeningen
te plaatsen. De heer Stoffelen heeft al enkele onderwerpen aan de orde gesteld.Ik richt mij in de eerste plaats op een van de fora waarover de memorie
van toelichting rapporteert: de Verenigde Naties. Zo op het oog gaat het niet
goed met deze belangrijke organisatie. Het draagvlak brokkelt af. De broodnodige
hervormingen laten op zich wachten en de financiële herstructurering
komt niet van de grond. Er is geen gebrek aan goede beleidsdocumenten met
zinvolle voorstellen. Velen weten hoe het moet, maar kennelijk ontbreekt de
politieke moed om te kiezen. Deelt de regering onze zorg dat dit zo niet door
kan blijven gaan? Wanneer gaat er iets gebeuren?Er zijn nogal wat working groups ingesteld. Kan de regering iets zeggen
over de voortgang van de speciale groep die nu weer het geheel overkoepelt
en die een systematisch overzicht moet maken van de vele voorstellen die gedaan
zijn, te weten de high level working group on the strengthening of the UN
system? Heeft het recente bezoek van de nieuwe secretaris-generaal, de heer
Kofi Annan, nog nieuw licht op deze slepende zaak geworpen?Sprekend over de Verenigde Naties kom ik bij de speciale zitting van de
Algemene Vergadering in juni aanstaande in Kyoto, waar post-Rio het internationale
milieubeleid en de voortgang van duurzame ontwikkeling worden geëvalueerd.
Het wordt een belangrijke zitting waarvan nieuwe impulsen moeten uitgaan ter
versterking van een mondiaal milieubeleid. Terecht wijst de regering erop
dat alleen geloofwaardig in de internationale discussie geopereerd kan worden
als wij zelf het goede voorbeeld geven. Zich op die uitspraak baserend en
dus uitgaande van de milieusituatie in eigen land vraagt mijn fractie zich
af wat de concrete bijdrage van de regering zal zijn aan deze speciale zitting
van de Algemene Vergadering in juni. Wat is de inzet van de regering?Deze vraag klemt temeer omdat de doelstelling van de regering was, voor
het jaar 2000 de CO2-uitstoot met 3% te verminderen ten opzichte
van 1990. Helaas ziet het ernaar uit dat het doel niet bereikt wordt. Inmiddels
heeft de Europese ministerraad van Milieu op voorstel van de Nederlandse regering
besloten dat de EU-lidstaten de CO2-uitstoot in 2015 met 15% willen
verminderen ten opzichte van 1990. Wat is, onze nationale prestaties in aanmerking
nemend, de realiteitswaarde van deze zeer lovenswaardige voorstellen?Aansluitend hierop vraagt mijn fractie zich af hoe het bedrijfsleven bij
de voorbereidingen van deze speciale zitting wordt betrokken. Het bedrijfsleven
speelt immers een belangrijke rol in het oplossen van deze problematiek.Een ander forum is Europa. Vanuit de EU wordt hulp geboden bij de maatschappelijke
transformatie en de opbouw van de civil society in Midden- en Oost-Europa.
Daartoe wordt het programma MATRA door Buitenlandse Zaken beheerd. Dat is
een belangrijk programma, omdat een goed ontwikkeld maatschappelijk middenveld
van belang is voor het transformatieproces. De memorie van toelichting geeft
een aantal voorbeelden van maatschappelijke organisaties die worden gesteund:
vakbonden, journalisten, milieuorganisaties en onderwijs. Vrouwenorganisaties
ontbreken. Dat betreurt mijn fractie. Als er één ding duidelijk
wordt uit analyses van de ontwikkelingen tot nu toe, is dat de uitsluiting
van vrouwen uit het arbeidsproces. Dat leidt tot migratie, maar
ook tot "trafficking" in vrouwen en meisjes. Richt het MATRA-projectenprogramma
zich ook op deze problematiek? Zo ja, hoe gebeurt dat? Worden de afspraken
en toezeggingen die de regering in het kader van de Vierde Wereldvrouwenconferentie
van Beijing heeft gedaan, daarin verdisconteerd? De hulpverlening aan Midden-
en Oost-Europa is recent overigens nogal negatief in de pers geweest. De consultancywereld
blijkt goed weg te weten met de beschikbare financiële middelen. Hoe
is het toezicht geregeld op programma's als MATRA, PHARE en PSO?Dit brengt mij bij mijn volgende onderwerp, het ontwikkelingsbeleid. De
in hoofdstuk 2 geschetste hoofdlijnen van het Nederlandse voorzitterschap
van de EU zijn niet bepaald lijnen waar de dynamiek vanaf spettert, maar ernstiger
is dat het Europese ontwikkelingsbeleid, gericht op ontwikkelingslanden buiten
Europa, naar het inzicht van mijn fractie vrijwel ontbreekt. Ook de heer Van
Dijk heeft op deze omissie gewezen. Er wordt met anderhalve zin gerefereerd
aan de noodzaak van coherentie en samenhang. Vervolgens wordt gemeld dat de
discussie over de toekomst van het verdrag van Lomé wordt aangegaan.
Er wordt niets gemeld over de inzet op dit punt. In de daarop volgende belangrijke
hoofdstukken over de betrekkingen met landen en regio's, de fora en de thema's –
de hoofdstukken 3, 4 en 5 – komt dit onderwerp niet meer ter sprake.
De aandacht richt zich, voorzover het ontwikkelingsprogramma's betreft, volledig
op Midden- en Oost-Europa en de landen rond de Middellandse Zee. In het kader
van het Europese ontwikkelingsfonds wordt slechts opgemerkt dat Nederland
grote waarde hecht aan het partnerschapselement en de combinatie hulp/handel
in het Verdrag van Lomé. Kan de regering aangeven waarom voor deze
summiere aanpak is gekozen? Betekent dit dat wij ons, wat de ontwikkelingssamenwerking
betreft, afwenden van de EU en het accent opnieuw op bilaterale relaties leggen?
Die koers is zeker te verdedigen vanuit het perspectief van het behoud van
voldoende draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking. Of – een andere
mogelijkheid – wordt hiermee de door velen geuite vrees dat het hemd
nader dan de rok zal zijn zodra de herijking een feit is, ernstig bewaarheid
door concentratie op het midden, zuiden en oosten van dat zelfde Europa? Mijn
fractie is van mening dat het één niet ten koste van het ander
mag gaan. Ik krijg gaarne een nadere uitleg.Het betreft hier kernaspecten van ons ontwikkelingsbeleid in een snel
veranderende wereld. Ontwikkelingssamenwerking is een concept in beweging.
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking heeft vorig jaar in een tweetal
toespraken – de eerste op 30 juni voor de conferentie "Healing the Wounds,
Refugees, Reconstruction and Reconciliation" van de VN-vluchtelingenorganisatie
UNHCR in Princeton en de tweede voor de Tweede Commissie van de Verenigde
Naties op 14 oktober in New York – gepleit voor een herdefiniëring
van ontwikkelingshulp in conflictgebieden en een daarbij passende hervorming
van de VN.De minister argumenteert dat de door oorlog en crisissituaties ontwrichte
maatschappijen hulp nodig hebben die er speciaal op is gericht, verzoening
tot stand te brengen en vredesprocessen te bestendigen. Donorlanden en -instellingen
moeten worden overtuigd van de noodzaak om ontwikkelingsgeld te steken in
niet-traditionele vredesactiviteiten, bijvoorbeeld het ontwapenen van strijdkrachten
en het opzetten van niet-politieke veiligheidssystemen. Lokale organisaties,
onafhankelijke bewegingen, vrije media en informele mechanismen van conflictoplossing
kunnen het overleg tussen strijdende partijen bevorderen en mensen helpen
in het afstand nemen van het conflict.De tragische ervaringen tot nu toe in Rwanda, Zaïre, Somalië
en Soedan hebben ons geleerd dat politieke bemiddeling, militaire operaties
en veiligheidsoperaties, noodhulpverlening en ontwikkelingshulp vaak niet
samenhangend en effectief worden gegeven omdat ze nauwelijks op elkaar zijn
afgestemd. Een nieuwe aanpak met een op de aanpak van deze problemen toegesneden
VN is nodig, aldus de minister. In eerste instantie zijn wij het daar hartgrondig
mee eens. Wat wij in conflictgebieden voor onze ogen zien gebeuren, is gruwelijk.
Het menselijk lijden is onpeilbaar en de inspanningen ter oplossing volkomen
ontoereikend. Ja, in sommige gevallen werken ze zelfs contraproductief. Het
moet anders.Toch heeft mijn fractie enige aarzeling ten aanzien van de door de minister
bepleite aanpak. Die aarzeling is tweeledig en ten eerste conceptueel. Het
gaat hier om burgeroorlogen en vormen van genocide en etnische schoonmaak
die heel andere oplossingen vragen dan waartoe het hele denkkader en het institutionele
kader van ontwikkeling en ontwikkelingssamenwerking is toegerust. Een zeer
indringende omvorming van mensen en instituties zal noodzakelijk zijn. Daarom
vragen wij de minister of het ontwikkelingsgeld moet zijn. Als er nu toch
sprake is van de noodzaak van een diepgaande om- en hervorming van mensen
en instituties ten behoeve van conflictpreventie en -oplossing, dient hier
dan geen pleidooi gevoerd te worden voor de verzilvering van vredesdividend?
Met andere woorden, dient deze diepgaande hervorming zich niet te richten
op defensie, een nieuwe rol van de OESO/DAC-landen, te betalen uit de begrotingen
van Defensie?Dit heeft het voordeel dat landen die zich niet in een conflictsituatie
bevinden, maar wel broodnodig middelen behoeven voor duurzame ontwikkeling,
niet "gestraft" worden met een afnemende beschikbaarheid van ontwikkelingsgelden
voor duurzame ontwikkeling. Dit als gevolg van de door de minister voorgestelde
herdefiniëring van de OESO/DAC-normen voor ODA. Het belang van bevordering
van duurzame ontwikkeling waar armoede heerst, blijft onverkort gelden. Dat
is ook in ons eigen belang. De problemen van bijvoorbeeld milieu en migratie
maken dit heel direct duidelijk. Er moet dus meer geld komen, niet minder.Het tweede element van aarzeling betreft de suggestie dat de voorgestelde
alternatieve vormen van conflictpreventie en -oplossing niet politiek zouden
zijn. NGO's zijn tot in hun tenen politiek, ook als het bruggenbouwers, vredestichters
en conflictoplossers zijn. De recente voorbeelden in Rwanda en Zaïre,
met negatieve krantenkoppen omtrent het optreden van Artsen zonder grenzen,
laten zien hoe kwetsbaar NGO's zijn. Ook de heer Luijten wees daar al op.
Dat geldt ook voor lokale NGO's. Politieke systemen worden soms in stand gehouden die het niet verdienen. Soms is er concurrentie op de markt
van rampspoed en ellende in plaats van samenwerking. Bovendien is er een groot
probleem met het afleggen van verantwoording. Die is slechts aan de eigen
organisatie verschuldigd. Gaarne een reactie van de minister.Mijnheer de voorzitter! Ik noemde al migratie. Mijn fractie is verheugd
over de recente aandacht van de regering voor de verwevenheid van ontwikkeling
en migratie, zoals blijkt uit de gelijknamige notitie van november verleden
jaar. Er komt een remigratieprogramma gericht op de vrijwillige terugkeer
van migranten naar ontwikkelingslanden. In de memorie van toelichting wordt
bovendien een interessant programma "Bevordering allochtoon ondernemerschap"
aangekondigd. Doel is het benutten van de kennis, ervaring en contacten van
hier te lande succesvolle Surinaamse, Turkse en Marokkaanse ondernemers om
nieuwe bedrijfsmogelijkheden in de landen van herkomst te identificeren en
te verwezenlijken. Belangrijke en interessante initiatieven, maar ook initiatieven
die zich richten op een zeer lastig vraagstuk. Zorgvuldige monitoring van
kosten en mate van succes is daarom zeer gewenst. Kan de minister aangeven
hoe dat zal plaatsvinden?Ten slotte Zaïre. De regering in de persoon van de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking heeft zich de laatste maanden zeer intensief beziggehouden
met de dramatische ontwikkelingen in het Grote Merengebied in Sub-Sahara Afrika.
Inmiddels zijn grote delen van Zaïre, waaronder de belangrijke stad Kisangani
in handen van de rebellen gevallen. Is hier sprake van een voortgaande afrekening
met het koloniale verleden? Rekent de nieuwe generatie Afrikaanse leiders,
zoals de leider van de opstand in Zaïre, Kabila, af met haar voorgangers?
Zullen deze nieuwe leiders, zoals Museveni in Oeganda, Kagama in Rwanda en
Kabila in Zaïre in staat zijn vrede te stichten in dit etnisch geweld?
Zijn er mogelijkheden voor vredesoperaties, bijvoorbeeld op regionale basis?
Kunnen de Verenigde Naties daarbij een rol spelen? Hoe kan deze vicieuze cirkel
van geweld en tegengeweld worden doorbroken? Wat is de visie van de regering
op deze problematiek? Immers, het mag niet zo zijn, dat wij vanuit Europa
slechts toezien hoe in Afrika gewelddadige conflicten vele onschuldige slachtoffers
tot gevolg hebben.Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):Mijnheer de voorzitter! Het thema dat de fractie van D66 voor deze begrotingsbehandeling
heeft gekozen is tegelijk een vraag. Vrede, democratie en toekomstperspectief
voor je kinderen. Dat is wat vrijwel alle burgers in alle landen wensen. De
vraag luidt: hoe kan de Nederlandse buitenlandse politiek bijdragen aan het
bevorderen ervan? Een tweede vraag is: wat kunnen wij, politici uit Nederland
daartoe bijdragen?Voorzitter! Door deze vraag centraal te stellen, ga je er als vanzelfsprekend
vanuit dat buitenlands beleid in de brede betekenis, dus inclusief Ontwikkelingssamenwerking
een instrument kan zijn ten behoeve van een wereld als een beetje minder onveilige
woonplaats. Namens de fractie van D66 was ik trouwens al voornemens vandaag
een geïntegreerd betoog te houden over Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking.
Ik betreur het dat de beantwoording opgesplitst plaatsvindt. Ik kom daarop
terug aan het einde van mijn betoog.De inmiddels afgeronde herijking heeft een nieuwe impuls gegeven aan een
geïntegreerde benadering van onze relaties met andere landen en regio's.
De samenwerking tussen minister Van Mierlo en minister Pronk loopt goed, voorzover
wij dat kunnen waarnemen. Ik zou graag van beide ministers willen horen of
de herijking ook aan hun beider verwachtingen voldoet. Mij werd net gevraagd
of ik aan de derde aanwezige bewindspersoon een vraag heb. Ik vind het prima
als ook hij hierop antwoord geeft.Voorzitter! De geïntegreerde benadering spreekt de D66-fractie sterk
aan, zoals ook te beluisteren viel in het betoog van mijn collega Vrisekoop
bij het defensiedebat van vorige week. De kortsluiting in het denken "defensie
is identiek aan gewapende troepen ter beveiliging van de Nederlandse grenzen"
ligt gelukkig achter ons. Het hebben van een defensieapparaat wordt meer en
meer gezien als een instrument ter bevordering van pacificatie, de woorden
van Van Mierlo vorige week, en van assistentie in gebieden waar de bevolking
om hulp en vrede smeekt.In alle politieke partijen wordt ondertussen gewerkt aan het opstellen
van nieuwe verkiezingsprogramma's. Na de herijkingsoperatie komt onvermijdelijk
opnieuw de vraag aan de orde of dan nog een aparte minister voor Ontwikkelingssamenwerking
noodzakelijk is. Vergelijkbaar met het wisselend aantal wethouders, waaraan
ook geen exacte portefeuilleverdeling ten grondslag ligt, denken wij dat het
antwoord op de vraag of een aparte minister voor Ontwikkelingssamenwerking
noodzakelijk is bij de indeling van ministersposten de volgende maal vooral
bepaald zal worden door de verhouding tussen de aan de coalitie meedoende
partijen.Voorzitter! Ik wil vervolgens een paar opmerkingen maken over een aantal
landen en regio's. Ik begin met Europa. In ons deel van Europa is vrede sinds
1945 gelukkig een realiteit. Oude vijandschappen die eeuwenlang onze verhoudingen
met buurlanden bepaalden, zijn nagenoeg verdwenen. Zeker, wij hebben over
beleidszaken soms heftig verschil van mening, maar zolang wij bewindslieden
hebben die de verschillen niet opblazen en niet gepikeerd raken, maar kiezen
voor de noodzakelijke uitleg de ene keer en bemiddelen de andere keer in plaats
van confrontatie, blijft het bij boze opmerkingen. Ik vind dat de minister
van Buitenlandse Zaken het afgelopen jaar keer op keer er blijk van heeft
gegeven, dat op een perfecte wijze te kunnen doen.Voorzitter! Ik kom tot Oost-Europa, ofwel het voormalige Oostblok. In
dat deel noemden alle landen zich democratisch, ook in de periode dat zij
nog onder het communistische juk zuchtten. Wie in die tijd met officiële
afgevaardigden te doen kreeg, werd steevast verteld dat ook bij hen een meerpartijensysteem
bestond. Ik heb mij er toen vaak over verbaasd dat zovelen echt geloofden
in deze façade. Hoe het ook allemaal heten mocht – boerenpartij,
democratisch arbeiderspartij, vrouwenpartij of vakbond – het was allemaal
slechts toegestaan binnen één ideologie, de marxistisch-leninistische.
Sinds de val van de Muur hebben alle landen in Europa een werkelijk meerpartijensysteem.
De vraag is of daarmee nu ook sprake is van een functionerende
parlementaire democratie.Daarvoor moeten wij kijken naar de politici in het voormalige oostblok.
Allemaal groeiden zij op en studeerden zij in een tijd van wantrouwen tegen
alles en iedereen. Ook nu nog kijken politici in Armenië en Albanië –
ik geef slechts twee voorbeelden – met andere ogen naar elkaar dan wij
doen. Politici van een andere partij worden niet gezien als politieke opponenten,
maar als potentiële vijanden. Politici van de eigen partij zijn zelden
vrienden, soms medestrijders, maar helemaal te vertrouwen zijn zij eigenlijk
niet. Samenwerking met politici van een andere partij in die verhoudingen
is dus een uitzondering. Een compromis, als men dat woord in die taal al kent,
is een nederlaag, geen praktische oplossing. En met dat soort politici hebben
wij te maken.Wie in Nederland over Europa spreekt, bedoelt daar vrijwel altijd de vijftien
landen van de Europese Unie mee. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de afscheidsspeech
van onze vorige voorzitter, de heer Tjeenk Willink. Vandaag wil ik het hebben
over de Raad van Europa, die minder in beeld is. Daarvan zijn inmiddels zevenendertig
Europese landen lid. Landen waarvoor toetreden tot de Europese Unie wel een
begerenswaardige optie is, maar voorlopig nog weinig realiteitswaarde heeft,
hechten veel belang aan het lidmaatschap van de Raad van Europa. En juist
voor die parlementariërs is de Raad een "Pan-Europese leerschool" voor
het bevorderen van democratische spelregels. Respect voor democratische spelregels
blijkt bijvoorbeeld uit de eis dat in een parlementaire delegatie de oppositie
een plaats krijgt. Voorts staat er een monitoringsysteem in de steigers, waarbij
een goed mensenrechtenbeleid een van de toetsstenen is. De geloofsbrieven
van iedere delegatie worden telkens aan het begin van het jaar onderzocht
en er is een sanctie. Dat is weliswaar een politieke sanctie, maar het is
wel het verlies van het stemrecht, uiteraard als ultimum remedium.Werkt dit nu? Welnu, de Turkse delegatie liep indertijd al boos weg toen
nog slechts deze mogelijkheid in een resolutie aan de orde kwam. Wit-Rusland
heeft inmiddels het stemrecht verloren nadat de president het parlement ontbonden
had. En toen Russische generaals in de afgelopen zomer Grozny dreigden plat
te bombarderen, kwam de sanctie als serieuze mogelijkheid aan de orde. Gelukkig
was het door Lebed's actie niet nodig.Het is overigens opmerkelijk dat de meeste Oost-Europese landen in eerste
instantie het Franse model van een presidentiële democratie kiezen, waarbij
het parlement in tegenstelling tot het Amerikaanse model slechts een zeer
bescheiden macht is toebedeeld. Je hoort dan: de regering is van onze partij,
niet van het land, niet van het volk. En bovendien herken je zulke parlementariërs
doordat ze keurig de door hun ministerie van Buitenlandse Zaken opgestelde
teksten voorlezen. Naarmate het democratische bewustzijn groeit, bevecht het
parlement zich een meer en meer van de regering onafhankelijke positie. Dit
bevechten van de macht geldt trouwens ook voor het Europees Parlement. In
Hongarije en Polen zijn duidelijke voorbeelden van deze groei naar een parlementaire
democratie. Volgens mijn fractie is dit een van de redenen waarom zij vooraan
zitten in de wachtkamer van de Europese Unie.Voorzitter! De Raad van Europa beschikt niet over economische machtsmiddelen,
zoals de Europese Unie, hij kan slechts pressie uitoefenen door middel van
politieke spelregels. Maar ik vind het een waardevolle organisatie als een
uniek platform waar nationale parlementariërs, politici die derhalve
ook in hun eigen parlement functioneren, elkaar ten minste eenmaal per maand
Pan-Europees en in de diverse commissies ontmoeten. Dat is niet zozeer voor
Nederland van belang, maar wel voor het zich verder kunnen ontwikkelen van
parlementaire democratieën in de voormalige Oostbloklanden. Ik vind dan
ook dat de Raad van Europa meer erkenning verdient, naast de terechte waardering
voor de OVSE, waarin ambtenaren en diplomaten zich met veiligheid en samenwerking
bezighouden. Daarom deze stelling: de Raad van Europa, het Europees Parlement
en de OVSE zien elkaar te veel als concurrent, terwijl hun taken complementair
zijn. Een betere communicatie en veel intensiever samen optrekken acht mijn
fractie daarom dringend gewenst. Ziet de minister van Buitenlandse Zaken in
deze complementariteit een goede mogelijkheid? En als hij onze visie deelt,
wat vindt hij dan van de inkadering van de Raad van Europa op het ministerie
na de herijking? De permanente vertegenwoordiger in Straatsburg is namelijk
van mening dat de Raad van Europa niet goed is ingekaderd, zodat de complementariteit
met de OVSE en de Europese Unie niet op die manier behartigd kan worden. Graag
de mening van de minister hierover.Voorzitter! De actualiteit vraagt om een spotlicht op een aantal landen.
Ik moet mij daarbij beperken, dus een paar woorden over Rusland, Turkije,
Cyprus, Albanië, Israël en, niet te vergeten, Afrika.Albanië staat thans in het brandpunt van de belangstelling. Nadat
maandag twee weken geleden de noodtoestand was uitgeroepen, bezocht ik de
donderdag en de vrijdag daarna als lid van een spoeddelegatie van de Raad
van Europa de hoofdstad Tirana. De socialistische oppositie weigerde toen
haar zetels in het parlement in te nemen na wat zij de vervalste verkiezingsuitslag
van de afgelopen zomer noemde. President Berisha verklaarde zich vrijdag tegenover
ons een fervent tegenstander van vervroegde verkiezingen en verweet de raad
aanname van een resolutie die dat als mogelijkheid noemt. Deze mogelijke oplossing
die de minister van Buitenlandse Zaken diezelfde vrijdag namens de EU voorlegde,
alsmede de OVSE-delegatie onder leiding van oud-kanselier Vranitsky, blijkt
inmiddels bespreekbaar te zijn. President Berisha doet namelijk langzamerhand
bijna alles wat men hem vraagt. Hij heeft zelfs Fatos Nano, veroordeeld in
een schijnproces, op vrije voeten gesteld en hem amnestie verleend.Nu wordt er geroepen om het onmiddellijk aftreden van Berisha, maar is
dat nu een oplossing? Ik weet het niet. Het land is dan namelijk maanden zonder
president. De oplossing dat de nieuwe regering onder leiding van Fino, de
gematigde socialist, een nieuwe grondwet voorbereidt, waarna er werkelijk
iets te kiezen is, lijkt mij een betere weg.President Berisha heeft tegen onze reizende ambassadeur Henk Heynen verklaard,
bereid te zijn om weg te gaan, wanneer zijn partij de meerderheid verliest.
Maar ik denk dat dan hulp om de verkiezingen vrij en eerlijk te laten verlopen,
zonder meer nodig is. Is dat genoeg om de Albanezen dan weer tot redelijkheid
 te brengen? Dit is de allesoverheersende vraag, ook in Apeldoorn.Na veertig jaar schrikbewind onder de paranoïde dictator Hoxha, lijkt
de waanzin in dat land nog niet te zijn uitgewoed. De woede van de bevolking
over het verlies van alles wat in vijf jaar leek te zijn opgebouwd, is begrijpelijk.
Het waarschuwen van alle politici, ook de socialisten, tegen de piramideschema's
dateert pas van de laatste weken. Daarvoor waarschuwden alleen de vertegenwoordiger
van de Wereldbank en de minister van financiën, die overigens het zwijgen
werd opgelegd. Wat er aan hulp op korte termijn geboden kan worden, lijkt
op dit moment eigenlijk niemand te weten. De ergste woede maar even laten
uitrazen, zo lijkt het devies. Het herstel van het vertrouwen in de politiek
zal nog uiterst moeilijk zijn.Ik betwijfel overigens of alle geweren ingeleverd worden. Op de zwarte
markt geweren verkopen om nog iets van het geleden verlies te compenseren,
is waarschijnlijker. Waar gaan die dan naartoe? Men zegt richting Rwanda.
Dit is een grimmig en somber scenario.De Raad van Europa zal zich met Albanië blijven bezighouden, want
Albanië heeft dat verzocht. Dat zal ook het geval zijn lang nadat de
televisieploegen weer verdwenen zijn, in de verwachting iets te kunnen doen
ten faveure van zo'n jonge democratie die het zo verdomd moeilijk heeft. Ik
hoor graag de mening van de minister over die aanpak.Dan iets over Turkije. Het mogelijk toetreden van NAVO-lid Turkije tot
de EU is omstreden. D66 deelt de opinie dat Turkije daar op dit moment –
ik leg de nadruk op de woorden "op dit moment" – nog niet klaar voor
is. Waaraan moet Turkije dan voldoen? Afgelopen weekeinde hadden de Europese
christendemocraten een criterium gevonden: Turkije past niet binnen een christelijk
Europa. Ik constateer met genoegen dat de Nederlandse christendemocraten niet
deze mening zijn toegedaan. Zoiets als godsdienst slaat in dit verband natuurlijk
nergens op. Godsdienst op zich kan namelijk geen criterium zijn. Het gaat
om de vraag of er sprake is van godsdienstvrijheid. Dat geldt trouwens ook
voor een land als Indonesië. Daar dreigt het met de godsdienstvrijheid
ook de verkeerde kant op te gaan.Er zijn ook andere criteria aan te voeren, niet alleen voor Turkije, maar
ook voor meer landen die in de wachtkamer van de EU zitten. Hoe wordt er bijvoorbeeld
omgegaan met minderheden? In Turkije speelt specifiek de kwestie van de Koerden.
In Turkije terroriseren militairen in hele delen van het land de bevolking
in naam van de openbare orde. De politie slaat daar ook systematisch gevangenen.
Zo'n land is naar onze mening dan ook nog niet rijp voor de EU. Maar wij moeten
zeker met de Turken blijven praten, bijvoorbeeld omdat Turkije als een van
de weinige islamitische landen scheiding van kerk en staat kent en vooral
omdat politici werkelijk aan verbetering van de democratische controle in
hun land willen werken. De verklaring van Apeldoorn duidt daar ook op.Nog een voorwaarde die wij aan de Turken willen stellen, is een wat minder
krampachtige houding in het conflict over Cyprus. In Cyprus vraagt men zich
namelijk bezorgd af wie garandeert dat het land niet opnieuw aangevallen wordt.
Cyprus heeft geen eigen luchtmacht. Uit nood overweegt het nu van Rusland
wat land-luchtraketten te bestellen, nee, geen land tot land missiles. Die
dingen hebben een levertijd van 18 maanden en kunnen afbesteld worden.Cyprus heeft inmiddels een voorstel gedaan voor totale ontwapening, maar
Turkije zegt nee. Er ligt ook nog een citaat van de voormalige secretaris
van de VN, Butros Gali: "Er is geen oplossing voor Cyprus, omdat Turkije alles
blokkeert." Voorzitter! Kan zo'n land dan lid worden van de Europese Unie?Wat Rusland betreft, kan ik kort zijn. Vorige week heeft mijn collega
Vrisekoop daarover een uitstekend verhaal gehouden. Dat hoef ik uiteraard
niet te herhalen. Zij sprak over de diverse vormen van steun voor Rusland.
De vraag is, of het MATRA-programma voldoende is. Hoe zit het met de EU-bureaucratie?
Allang goedgekeurde programma's wachten na twee jaar nog op geld uit Europa.
Wat kan het Nederlandse voorzitterschap daaraan doen?Voorzitter! Ook de fractie van D66 kijkt met zorg naar de ontwikkelingen
in Israël. Arafat en Netanyahu zijn bij de zoektocht naar vrede tot elkaar
veroordeeld. Netanyahu schijnt zich niets aan te trekken van de wereldwijde
kritiek op de inmiddels gestarte bouwplannen in Oost-Jeruzalem, die natuurlijk
niet alleen maar bouwplannen zijn!Ik heb met grote bewondering gekeken naar koning Hoessein van Jordanië
op condoleancebezoek bij de familie van de zeven doodgeschoten schoolmeisjes.
Ook koning Hoessein spaart Netanyahu zijn kritiek niet, maar wat een verschil
tussen deze vredelievende en vredezoekende islamitische vorst en de haat die
de extremistisch-islamitische door Iran en Syrië gesteunde Hamas-beweging
uitstraalt. Die haat, gericht op het kapotmaken van het vredesproces, heeft
helaas 51,1% van de Israëlische bevolking bij de verkiezingen in de armen
van hardliner Netanyahu gedreven!Voorzitter! Wij hebben grote bewondering voor de hardnekkigheid waarmee
minister Pronk doorgaat oplossingen te zoeken voor de tragedie in Zaïre.
Hij weigert eenvoudig landen als Rwanda en Zaïre af te schrijven.Al eerder spraken wij in dit huis over de 0 fase – of moeten wij
zeggen de min 1 fase – van ontwikkelingshulp. Dat geldt nog steeds voor
meer landen in Afrika, waar het redden van mensen van de hongersnood zelfs
nog daaraan voorafgaat. Militaire assistentie is noodzakelijk gebleken voor
het bieden van die noodhulp en voor het helpen opbouwen van alles wat aan
primaire levensomstandigheden werd verwoest.Naast die noodhulp blijft echter ontwikkelingssamenwerking. nodig. Veel
landen – ook binnen de Europese Unie – zien die ontwikkelingssamenwerking
nog steeds als een middel om de eigen overschotten weg te werken; exportbevordering
in plaats van hulp. Kunnen wij in het verdrag van Amsterdam een passage verwachten
waarin meer eenheid en wil tot coördinatie van EU-beleid ten aanzien
échte ontwikkelingssamenwerking blijkt?Pogingen om milieu op te nemen in het OS-beleid kregen onder andere gestalte
in de verdragen met Benin en Bhutan. Hoe staat het met wat schertsenderwijze
wel de "lovebaby van minister Pronk" genoemd wordt? Dit sluit aan bij de vraag
van mevrouw Zwerver.Voorzitter! Ik neem aan dat de agenda van de minister Buitenlandse Zaken
het noodzakelijk maakt dat hij vanmiddag de eerste en de tweede
termijn voor zijn rekening neemt en dat de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
pas hedenavond gelegenheid krijgt tot antwoorden. Ik heb daar wel begrip voor,
maar helaas moet ik dan ook begrip voor mijn probleem vragen. Ik kan namelijk
beantwoording van mijn specifieke vragen aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
niet zelf aanhoren. De liberale fractie in de Raad van Europa heeft mij als
afgevaardigde benoemd in een speciale missie naar Albanië. Morgenochtend
vindt een spoeddebat plaats in het permanente comité in Straatsburg,
met als kernvraag wat de bijdrage van de Raad van Europa kan zijn ten behoeve
van de lidstaat Albanië. Om daar op tijd te kunnen zijn, moet ik hedenavond
vertrekken. Als het kan, neem ik naar Straatsburg graag een boodschap mee
van de minister van Buitenlandse Zaken, voorzitter van de EU.De voorzitter:Ik deel de Kamer mede dat het wellicht mogelijk is dat de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking nog vóór de dinerpauze antwoordt.
De woordvoerders hebben zich namelijk iets minder spreektijd veroorloofd dan
zij hadden opgegeven. Jammer genoeg geldt dat niet voor de laatste spreekster!De vergadering wordt van 12.50 uur tot 13.50 uur geschorst.De voorzitter:Wij krijgen eerst het antwoord van de minister en de staatssecretaris
van Buitenlandse Zaken en de re- en dupliek inzake Buitenlandse Zaken exclusief
Ontwikkelingssamenwerking. Mocht deze beraadslaging voor half zes zijn afgelopen,
dan zal nog voor de dinerpauze het antwoord in eerste termijn van de zijde
van de regering ten aanzien van het onderdeel Ontwikkelingssamenwerking volgen.
Daarna zien wij wel verder.Minister Van Mierlo:Mijnheer de voorzitter! De regering is getroffen door de doorwrochtheid
en de rijkheid van de inbreng van de zijde van de Eerste Kamer. Het is buitengewoon
prettig om ook eens over het buitenlandse beleid te kunnen praten als een
werkelijk buitenlands politiek probleem, zonder dat het geheel ingekaderd
is in vele binnenlandse politieke spanningen.Het lijkt mij goed om de vragen en opmerkingen in een aantal categorieën
onder te brengen. Ik zal eerst iets zeggen over het Nederlandse voorzitterschap
van de Europese Unie en de IGC. Daarna zal ik ingaan op de relatie van de
Europese Unie met de Verenigde Staten en de betrekkingen met Rusland. Vervolgens
zal ik ingaan op de verhouding tussen de Verenigde Staten en het GOS, waarover
vele opmerkingen zijn gemaakt. Verder zal ik spreken over de Raad van Europa
en het wapenexportbeleid. Ook zal ik ingaan op de mensenrechten, Albanië,
Joegoslavië, het Midden-Oosten en het vredesproces. Ten slotte zal ik
ingaan op de hervormingen van de VN en de herijking.Na tweeënhalve maand voorzitterschap van de Europese Unie weet ik
nu wel ongeveer wat Dick Spring bedoelde, toen hij dat briefje naar mij doorschoof
met daarop de woorden: for now all the problems are yours. Het voorzitterschap
is inderdaad een zware taak, maar het is ook een buitengewoon interessante
taak. Ik denk dat de moeilijkste periode nog voor ons ligt, maar ik heb wel
het gevoel dat wij op de goede weg zitten. Over de aanpak heb ik op 26 november
van het vorig jaar al met de Eerste Kamer gedebatteerd. Er is toen ook in
dit huis gezegd dat wij niet ambitieus genoeg waren. Als ik het mij wel herinner,
viel toen de kwalificatie "op de winkel passen". Inmiddels is wel gebleken
wat voor soort winkel het is waar wij op moeten passen; je bent als een gek
in de weer om je alleen al van die taak te kwijten. Bovendien wil het Nederlandse
voorzitterschap ook nog wel wat meer. Europa is volop in beweging en heeft
een buitengewoon uitdagende agenda aan ons voorgelegd. Onze ambitie is om
in de ons toegemeten zes maanden de IGC tot een goed einde te brengen. Dat
is niet gering.Volgende week is het 40 jaar geleden dat het Verdrag van Rome werd ondertekend.
Sommigen denken daar met weemoed aan terug. Het was immers een periode van
helderheid, opbouw en optimisme. De hele toekomst lag braak voor ons. Dat
is nu geheel anders. Wij moeten nu werken in een klimaat van onzekerheid.
Alles is verplaatst. Iedereen moet een nieuwe weg vinden. Er is kritiek en
scepsis, niet in de laatste plaats over bijvoorbeeld het gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid dat Europa voert. De heer Stoffelen is daar
zeer uitvoerig op ingegaan. Hij had het over de onmacht die de Europese Unie
de afgelopen jaren heeft gedemonstreerd, met name in Bosnië. Hij vraagt
zich vervolgens af of de Europese Unie zich ooit sterker zal kunnen manifesteren
in de wereld. Dat is een belangrijke vraag. Het verleden geeft aanleiding
tot grote verontrusting. Het enige dat ik kan zeggen, waar dat buitenlands
beleid onmachtig is, is dat wij moeten proberen, institutioneel en in de IGC,
om een structuur te scheppen, waarin het wat gemakkelijker gaat. Het afgelopen
weekend, het Gymnich-weekend, waarin nooit iets officieel wordt besloten en
waarin geen officiële conclusies worden getrokken, heb ik weer gezien
hoe lang een discussie kan blijven vastzitten, omdat één een
totaal andere mening heeft dan alle anderen. De consensusregel leidt in die
zin inderdaad tot het gruwelijk onderuithalen van een echt gemeenschappelijk
beleid. Het is dan weer van tweeën een: of er komt helemaal niets, of
er komt iets op de lowest common denominator. Ik kan echter niet genoeg herhalen
hoe belangrijk het is, voor alle terreinen waarover Europa gaat, dat die lowest
common denominator niet de maatstaf voor onze besluiten wordt.Toch bestaat Europa wel. Merkwaardigerwijs bestaat het in het buitenland
veel meer dan voor ons eigen gevoel. Overal waar ik namens de Unie kom, merk
ik dat men naar mij kijkt als: daar staat Europa! Een enkele keer heb ik wel
eens weinig in handen, maar het lukt toch vaak om, al pratend, wat meer in
handen te krijgen. Dat is het vermoeiende, maar ook het boeiende van het Europese
werk. Ik heb dat gemerkt bij de bijeenkomst in Singapore, bij de bijeenkomsten
van de ASEAN en de ASEM over Birma en zelfs een beetje over Timor en daarna
ook weer in Doha, waar wij zaken over Rushdie hebben gedaan. Ik heb het ook
gemerkt bij onze gesprekken in de VS, met mevrouw Albright. Ik was haar eerste
klant op haar eerste werkdag. Ik heb het ook gemerkt tijdens onze recente
ontmoeting met president Jeltsin. Ik merk het als wij bezig zijn met de rol
van de Europese Unie in het Midden-Oosten en met de situatie op de Balkan.
 Europa maakt op ons een voortdurend tekortschietende indruk,
maar het bestaat van buitenaf wel. Het is er wel, soms echter ook teleurstellend.Het is onze ambitie de komende maanden om daar verder inhoud aan te geven
en om tegelijkertijd te proberen een structuur te scheppen, waarin volgende
présidences het Europees beleid op buitenlands-politiek gebied nog
beter gestalte kunnen geven. De dingen die voor ons liggen, hebben betrekking
op het terrein van Turkije en Griekenland, het Cyprus-probleem en de Malta-conferentie
met de mediterrane partners. Het is heel belangrijk dat Nederland als noordelijk
land daarvoor de verantwoordelijkheid op zich neemt. Wij zijn er maanden mee
bezig en er komt iets uit ten behoeve van de samenwerking met de mediterrane
partners. Dit alles gebeurt onder het motto dat de buren van Spanje ook de
buren van Nederland zijn. De topontmoeting met president Clinton in mei wordt
heel erg belangrijk.Mevrouw Gelderblom en anderen vroegen zich af hoe wij om moeten gaan met
de betrekkingen met Turkije. Turkije gaat de komende jaren het grootste probleem
vormen voor Europa, waarvoor ongelooflijk veel op het spel staat, veel meer
dan alleen de vraag of Europa er een land bij krijgt of niet. Turkije heeft
tot nu toe via de Associatieraad in 1963, middels artikel 28, wat gecompliceerd
geformuleerd uitzicht gekregen op lidmaatschap van Europa. Dat principiële
uitzicht is heel sterk bevestigd door, merkwaardigerwijze, het avis négatif
van de Commissie. Het negatieve sloeg op de vraag of er nu onderhandelingen
konden beginnen. De Commissie zei: nee, want men voldoet niet aan de voorwaarden.
Tegelijkertijd staat er ook: zonder afbreuk te doen aan het mogelijke lidmaatschap,
de verkiesbaarheid van Turkije in het midden van Europa en de Unie. Dat waren
dus de signalen tot nu toe. Iedereen is het er eigenlijk over eens dat er
op dit moment nog helemaal geen reden is om te zeggen dat Turkije voldoet
aan die voorwaarden. Het kan ook nog een behoorlijk tijdje duren voordat dat
wel zo is. Dat is voor iedereen, ook voor Turkije, duidelijk.Het ging om de vraag of ze wel genoeg van ons zijn om erbij te mogen komen.
Als ze aan alle voorwaarden hebben voldaan, mogen ze dan nog wel? Door een
bijeenkomst van de christen-democraten lag er een gruwelijk perspectief voor
de Turken, namelijk het einde van hun perspectief. Het antwoord van die christen-democraten
was: nee, dat mag niet meer, want ze behoren niet tot onze club. Daar hoort
dan achter: cultureel, christelijk, humanistisch. Ik zal er echter niet al
te diep op ingaan. Ik ben buitengewoon blij met wat de geachte afgevaardigde
Steenkamp hierover heeft gezegd. Ik had het voorrecht om twee dagen na die
uitspraken in Turkije te zijn, met de bedoeling om stenen los te trekken ten
behoeve van de verbetering van de betrekkingen. Het land was in een soort
ontreddering terecht gekomen. Heel veel mensen, waaronder ikzelf, stellen
zich de vraag of dit het Europa is waarvoor wij ons in moeten spannen, een
Europa dat zo denkt over de volgende eeuw. Op grond van die totaal veranderde
wereldmaatschappij wordt dan nog iemand op dit criterium het perspectief afgenomen.
Ik ben buitengewoon blij dat in ieder geval Gymnich daar een bodem in heeft
kunnen leggen. Daarmee is het probleem nog niet opgelost, maar er ligt een
vloer. De 15 ministers van Buitenlandse Zaken, die formeel niets kunnen als
ze in dit verband bijeen zijn, hebben uitgesproken dat zij vinden dat het
perspectief dat Turkije al 30 jaar heeft, de lijn is waarop voortgeborduurd
moet worden. Daarna zullen wij wel zien. Overal, ook in dit land, worden politieke
discussies op dit punt gevoerd. Ik ben blij dat wij die discussie beginnen
met deze uitspraak van de ministers van Buitenlandse Zaken.De problematiek van Cyprus is ook aan de orde geweest in het Gymnich-overleg.
Het is buitengewoon ingewikkeld. De verhouding tussen Turkije en Griekenland
als landen, ligt nog muurvast. Europa krijgt daar toch iedere keer weer een
zware prijs voor te betalen, in die zin dat bepaalde beleidsdaden niet gesteld
kunnen worden. Daar is het in Gymnich over gegaan. Er ligt voor Nederland,
als voorzitter, de opdracht om door te gaan op de weg waarop ik al bezig was
en om te zien of er mogelijkheden zijn om dat los te trekken en om een succes
te maken van die Associatieraad. Dat kan eigenlijk alleen maar als tijdens
de Associatieraad ook de deblokkering plaatsvindt van de gelden die verbonden
waren aan het tot stand brengen van de Douane-unie en die nu door Europa worden
vastgehouden.Het is zeer gecompliceerd en Turkije zal er ook iets tegenover moeten
stellen: het zal een constructieve houding tegenover Cyprus moeten hebben
en de mensenrechtensituatie zal moeten verbeteren. Overigens kan ik niet anders
zeggen dan dat Turkije daar wel aan werkt. In de wetgeving gebeuren er voortdurend
nieuwe dingen; er worden heel duidelijke stappen gezet in de richting van
de maatstaven die wij hanteren.Voorzitter! Nog iets over de IGC. Van het Ierse voorzitterschap hebben
wij een schets gekregen voor de herziening van de verdragen. Dat is een goede
basis, zoals de Europese Raad ook heeft gezegd, maar op de grootste knelpunten
zitten natuurlijk ook de witte plekken. Volgende week vieren wij het veertigjarig
bestaan van het Verdrag van Rome en van die gelegenheid maakt het voorzitterschap
gebruik om een addendum neer te leggen dat alle witte plekken beslaat. Vanaf
dat moment beschikken wij voor de discussie over een complete set van voorstellen
voor verdragswetgeving en kunnen wij heel concreet over formuleringen gaan
praten. Dat is een grote vooruitgang.Inmiddels heb ik er wel voor gewaarschuwd dat wij in tijdnood kunnen komen.
Het gaat niet slecht. Wij werken met de trechterprocedure, door iedere keer
de vraagstellingen nauwer te maken. Zo komen wij dichter bij elkaar. Het grote
probleem vormt wel de onzekerheid van de Engelse verkiezingen. Het gaat dus
goed, maar iets te langzaam. Het is net alsof wij voldoende tijd hebben en
daar moet ik mijzelf ook rekenschap van geven. Over twee weken is al de helft
van de termijn van het voorzitterschap voorbij, maar ik heb het gevoel dat
ik er twee weken geleden pas aan begonnen ben.Voorzitter! De heer Steenkamp heeft een belangwekkende analyse gegeven
van de relatie tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten. Daarbij is
de kernvraag of niet het risico bestaat dat de Europese Unie in de toekomst
een nogal anti-Amerikaanse inslag zal krijgen; moet Frankrijk daarvoor niet
 verantwoordelijk worden gesteld? Ik moet zeggen dat de analyse
die de heer Steenkamp onder de vraagstelling legde, op zichzelf buitengewoon
goed was. Ik vind de vraag daar ook wel bij passen, maar ik zal waarschijnlijk
een ander antwoord geven dan hij. Ik ben daar niet zo bang voor. Ik vind dat
Frankrijk de laatste tijd niet alleen iets meer begrip, maar ook de neiging
toont om zich opnieuw in het transatlantische te herbergen. Ook de daden van
de Europese Unie gaan meer in die richting. Van het begin af aan heb ik een
zeer scherp accent gelegd op het belang van de transatlantische dialoog.Ik heb gezegd dat het niet meer vanzelf gaat. Het ging vanzelf in de Koude
Oorlog, want toen hadden wij zowel de Amerikanen zelf als hun atoombommen
nodig. Die zijn er nu niet meer. Als wij de betrekkingen veilig willen stellen,
moeten wij er dus voor knokken. Daar ben ik maar meteen mee begonnen door
zowel tegenover de Amerikanen als in alle Europese hoofdsteden heel duidelijk
te maken dat wij veel minder van die kleine "kwajongensruzies op het schoolplein"
zouden moeten voeren. Daarvoor hebben wij veel te veel belangen gemeen. Wij
hebben natuurlijk ook belangen die tegenstrijdig zijn en die gevechten voeren
wij ook. Wij moeten niet denken dat er tussen de Verenigde Staten en Europa,
nu wij elkaar niet meer in die defensieve zin nodig hebben zoals tijdens de
Koude Oorlog het geval was, geen belangenverstrengelingen meer zijn. Ik wijs
met name op de waarde die wij allebei hechten aan mensenrechten. Dat zijn
culturele, universele waarden. De westelijke wereld heeft er groot belang
bij op dat terrein gezamenlijk op te trekken. Ik heb het gevoel dat dit aanspreekt.
Zoals Frankrijk terugkeert in het bondgenootschap, zie je in meer operationele
zin die neiging ook. Dat je tegelijkertijd een contrabeweging in Frankrijk
ziet, zal wel altijd zo blijven.Als wij van de Europese Unie daadwerkelijk een eenheid kunnen maken die
de transatlantische dialoog onderhoudt, dan zal de houding van Frankrijk daarin
een relatieve plaats hebben, dus geen belangrijke. De essentie is dat wij
moeten ophouden met die prestigespelletjes. Wij moeten niet spastisch doen.
Wij moeten ruimte scheppen. Wij moeten elkaar aanvullen. Als wij niet met
elkaar overeenstemmen, moeten wij praten. De voorbeelden liggen voor het opscheppen.
In het Midden-Oosten bijvoorbeeld is Moratinos namens Europa in grote congruentie
bezig met en in aanvulling op de Amerikaan Ross. Zij doen het goed, ook al
leggen zij hun accenten verschillend.In Albanië geldt precies hetzelfde. Er was trouwens een verschil
van mening met de Amerikanen over de vraag wat je in Albanië moest doen.
Je moet dan niet te snel zeggen dat je de Amerikanen maar niet voor de voeten
moet lopen. Sommigen, ook in Nederland, hebben de neiging dat te zeggen. De
Amerikanen zeiden vanaf het begin dat Berisha getorpedeerd moest worden. Wij
daarentegen zijn van mening dat je de vraag wie in Albanië de president
moet zijn, aan de Albanezen moet overlaten. Als het op een gegeven moment
wenselijk is dat Berisha verdwijnt, dan zal hij ook verdwijnen. Wij moeten
dat dan niet tegenhouden in deze omstandigheden. Dat is een verschil van benadering.
Anderzijds moet ik zeggen dat ik op veel punten voortdurend een zeer nuttig
contact heb gehad met de Amerikanen, onder andere over de mensenrechten.Ik zal nog een laatste woord zeggen over de verhouding met de Amerikanen.
Wij hebben nogal hard gewerkt aan de herdenking van de Marshallhulp die wij
vijftig jaar geleden mochten ontvangen. De heer Verbeek heeft daar iets over
gezegd. Zijn partijgenoot Hessing speelt daarin een initiërende rol.
Wij hebben daaraan meteen gehoor gegeven. President Clinton komt naar Nederland
en zal de Europese regeringsleiders dan wel staatshoofden in de Ridderzaal
toespreken. Wij zullen meemaken dat wij trachten, een lijn van vijftig jaar
geleden op te pakken en vervolgens over dit moment heen voort te zetten in
de toekomst. Daarom komen ook al die andere Europese landen erbij, ook de
landen die destijds geen consumenten van de Marshallhulp konden zijn omdat
het IJzeren Gordijn gevallen was.De heer Steenkamp heeft de relaties met Rusland besproken, zowel van de
Amerikanen als van de Europeanen. Rusland moet zijn plaats in de wereld hervinden.
Alles zit door elkaar. Dat geldt ook voor ons. Wij zijn veertig jaar lang
gewend geweest aan die helderheid van de Koude Oorlog met een monster achter
een gordijn waartegen wij ons moesten verdedigen. Ondertussen werden wij gepacificeerd
door de Amerikanen, zoals de Oost-Europeanen gepacificeerd werden door de
Russen. Bij de laatsten gebeurde dat niet uit vrije wil, maar tegen hun wil
in. Bij ons gebeurde het uit vrije wil. Wij hebben afgeleerd om oorlog met
elkaar te voeren. Ook de Oost-Europese landen hebben dat afgeleerd; alleen
is de knoet daar weg. Ik kom terug op het debat van vorige week en op het
belang van inbedding van landen bij elkaar, alleen al om de goesting af te
leren om met elkaar op de vuist te gaan. Rusland moet zijn plaats in de wereld
hervinden. Rusland is niet langer meer de grootmacht die de Sovjet-Unie was,
maar het blijft een land dat door zijn omvang, ligging en grote aantal inwoners
van enorm geo-strategisch belang is. De overige staten van het GOS zoeken
nog naar de vormgeving van hun onafhankelijkheid en ook naar hun relatie tot
Rusland, waar zij vroeger afhankelijk van waren.De democratie en de markteconomie van Rusland zijn in wording. Ondanks
alle tekortkomingen is er de laatste vijf jaar in Rusland heel veel bereikt.
Economische, politieke en institutionele hervormingen hebben hun beslag gekregen.
Er zijn regulier verlopen parlements- en presidentsverkiezingen geweest waarbij
het Russische volk een echte keus had, zonder dat er op dat punt een traditie
was. Het lijkt erop dat de economie de ernstigste crisis achter de rug heeft
en zich geleidelijk stabiliseert. Er zijn volop tekortkomingen, maar de ingezette
hervormingskoers wordt doorgezet en daar moeten wij onze steun aan geven.
Door de gezondheidsproblemen van Jeltsin en het feit dat Rusland onverminderd
presidentieel-centralistisch wordt bestuurd, is er de afgelopen maanden een
beeld van stagnatie en bedreigde stabiliteit ontstaan. Jeltsin heeft die koers
echter weer een nieuwe impuls gegeven met de recente benoemingen van Tsjoebais
en Nemtsov. De economische crisis die veel Russische burgers thans meemaken,
biedt echter een continue voedingsbodem voor kritiek op het hervormingsbeleid
van Jeltsin. Die oppositie wordt binnen de constitutionele
grenzen gevoerd en wij hopen dat dat zo blijft.De heer Stoffelen heeft zich afgevraagd wat wij Rusland te bieden hebben.
Stabiele en duurzame betrekkingen tussen Rusland en het Westen zijn in het
belang van alle Europese landen. De Verenigde Staten, maar ook de landen van
de Europese Unie zijn zich daarvan bewust. Wij willen Rusland absoluut niet
isoleren. Integendeel: wij willen Rusland betrekken bij de ontwikkelingen
in Europa en de rest van de wereld. Daar wordt in verschillende kaders aan
gewerkt. Ik noem er een paar. In het kader van de partnerschaps- en samenwerkingsakkoorden
met de EU wordt een intensieve politieke dialoog gevoerd, niet alleen op politiek
niveau, maar ook door reguliere ambtelijke contacten op werkniveau. Ook is
er de toetreding van Rusland tot de Raad van Europa, waar de mensenrechten
en de institutionele hervormingen in Rusland aan de orde komen. Ik merk iedere
keer dat deze zaken door Primakov ter sprake worden gebracht. Ik noem bijvoorbeeld
het voor Rusland moeilijke punt van de doodstraf; daar wordt aan gewerkt.
Die zelfde doodstraf bestaat nog steeds in westerse landen. Wij richten onze
kritiek eigenlijk nooit op Engeland of de Verenigde Staten. In Engeland wordt
de doodstraf niet meer uitgevoerd, maar in de Verenigde Staten nog wel. Dat
betreft echter de staten en niet de federale staat.Dan is er het andere plan, het Russische streven naar integratie in de
wereldeconomie. Op dat punt zijn er de voor Rusland zeer belangrijke WTO,
de OESO en het G7-proces. Laten wij niet vergeten dat de EU verreweg de grootste
handelspartner van Rusland is, mateloos veel groter dan bijvoorbeeld de Verenigde
Staten. De groei van die wederzijdse handel kan een heel belangrijke factor
vormen in de bestendiging van de betrekkingen tussen de EU en Rusland.Er is ook de door de heren Stoffelen en Steenkamp genoemde intensieve
dialoog op veiligheidsterrein. Ik heb daar vorige week in deze Kamer over
gesproken. Ik zal niet alle punten over de OVSE etc. nogmaals opnoemen. Kortom,
Rusland is met zijn eigen geschiedenis en economische en culturele ontwikkeling
niet alleen een Europees land, maar het is ook een Europees land. Het is een
land dat met het huidige hervormingsbeleid aansluiting zoekt bij Europa en
het Westen. Daar moeten wij ons op richten. Wij moeten de dialoog en de samenwerking
aangaan waar dat mogelijk is.Er zijn een paar specifieke vragen gesteld door mevrouw Lycklama en mevrouw
Gelderblom over het MATRA-programma en andere hulpprogramma's. Wij moeten
een onderscheid maken. Enerzijds zijn er de nationale programma's als MATRA,
gericht op steun aan niet-gouvernementele organisaties en de bevordering van
maatschappelijke transformatie, en PSO, gericht op de beoordeling van activiteiten
van het bedrijfsleven in die landen. Hierop houden de eerstverantwoordelijke
departementen, respectievelijk Buitenlandse Zaken en Economische Zaken, vanzelfsprekend
toezicht. Anderzijds zijn er de internationale steunprogramma's, zoals die
van de Raad van Europa, gericht op institutionele versterking van de democratische
rechtsorde. Daaraan dragen wij projectgebonden financiële steun bij en
we zijn ook betrokken bij de vormgeving van die steun.Wat de Europese Unie betreft zijn er twee grote hulpprogramma's: PHARE
voor de landen in Midden- en Oost-Europa en TACIS voor de landen van de voormalige
Sovjet-Unie. Op deze EU-programma's wordt via beheerscomités, waarin
de lidstaten zijn vertegenwoordigd, toezicht gehouden. Het is waar dat met
name de ontvangende landen in het verleden kritiek hebben gehad op de projectkeuze.
De Europese Commissie, belast met het dagelijkse management van deze programma's,
trekt zich die kritiek aan.Het is een proces waarin onze eigen prioriteiten zo goed mogelijk moeten
worden afgestemd met die van de ontvangende landen. Dat deze prioriteiten
aan verandering onderhevig zijn, zowel in de Europese Unie als in de ontvangende
landen, spreekt voor zichzelf. Het komt erop aan flexibel met onze beleidsinstrumenten
om te gaan. Hierbij moet niet worden vergeten dat veel van deze programma's,
en zeker ook MATRA, vraaggestuurd zijn. De doelgroepen kunnen zo via hun eigen
prioriteiten de besteding van de beschikbare middelen sturen.De heer Steenkamp heeft ook gevraagd om een uiteenzetting over de verhouding
tussen de Verenigde Staten...Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):Voorzitter! Ik heb een korte vraag. Dat voorkomt zo dadelijk een tweede
termijn. Waarom duurt het zo lang voordat het geld er is voor projecten die
én door de EU én door het betreffende land zijn goedgekeurd?
Ik weet van projecten in Bosnië waar men al twee jaar wacht op het geld
uit Brussel. Wat kan de minister daar als voorzitter van de Europese Commissie
aan doen?Minister Van Mierlo:Voorzitter! Het enige dat wij kunnen doen, is het iedere keer opnieuw
ter sprake brengen. Dat doen wij al en dat zullen wij blijven doen. De bureaucratie
in Brussel is nu eenmaal op sommige punten nog ingewikkelder en moeilijker
dan onze eigen bureaucratie. Het is de optelsom van alle bureaucratieën,
zonder gekwalificeerde meerderheid. De staatssecretaris zal hierop dadelijk
graag een aanvulling geven.Voorzitter! Na de oprichting in 1991 heeft het GOS zijn aanvankelijke
doelstelling van verregaande integratie en samenwerking tussen de staten nauwelijks
kunnen realiseren. Het moeizame verloop van de samenwerking in GOS-verband
valt voornamelijk te verklaren uit de sterk uiteenlopende visies van de lidstaten
op deze samenwerking. Voor Rusland is, zeker na het aantreden van de minister
van Buitenlandse Zaken Primakov, de samenwerking met GOS-landen een belangrijke
prioriteit. Oekraïne ziet het GOS daarentegen louter als een overlegorgaan
en wil slechts als waarnemer bij de bijeenkomsten aanwezig zijn. De GOS-lidstaten
die wel de wens tot intensievere samenwerking hebben, blijken dit in de praktijk
buiten GOS-verband te doen, wat je eerlijk gezegd ook vaak bij de Europese
Unie ziet. Op het terrein van de internationale betrekkingen en dat met name
van het Westen speelt het GOS amper een rol. De Verenigde Staten zijn de afgelopen
jaren erg huiverig gebleken om de GOS-integratie daadwerkelijk te ondersteunen.
Nederland en de meeste overige lidstaten van de EU gaan ervan uit dat de GOS-lidstaten
een langdurige gezamenlijk verleden hebben met van oudsher sterk geïntegreerde
economische structuren. Samenwerking tussen die staten kan
op onderdelen voorzichtig worden ondersteund mits deze duidelijk op vrijwillige
basis geschiedt. Zo is uit MATRA- en OS-middelen een programma gefinancierd
om te assisteren bij het opstellen van modelburgerlijke wetgeving in GOS-verband.
Hieruit kunnen alle GOS-lidstaten op geheel vrijwillige basis putten bij de
opstellen van hun nationale wetgeving.Mevrouw Gelderblom heeft in haar pleidooi voor een versterkte rol voor
de Raad van Europa ook gesproken over de Assemblee van de Raad van Europa
en het Europees Parlement. Zij vroeg zich af in hoeverre deze organisaties
elkaar aanvullen, het punt van de complementariteit. De vormgeving van de
complementariteit is primair een taak voor deze organisaties zelf of voor
de parlementaire organen. Wat de organisaties zelf betreft, vindt er contact
plaats tussen de Europese Unie en de Raad van Europa, alsmede tussen de Raad
van Europa en de OVSE. Daarnaast is het contact tussen de parlementaire organen
ook van belang. Er zijn natuurlijk tal van raakvlakken en terreinen waarop
bijvoorbeeld leden van de Assemblee en leden van het Europees Parlement met
elkaar kunnen samenwerken. Dat is echter een zaak van de parlementariërs
zelf. Wat de samenwerking tussen de organisaties betreft, het volgende. Ik
ben van mening, dat dit pragmatisch moet worden benaderd. Iedere organisatie
heeft haar zwaartepunten en legt bepaalde accenten. Niet alleen moeten doublures
worden voorkomen, ook moet samenwerking worden gestimuleerd. Ons doel moet
zijn een zo groot mogelijk complementair effect te bereiken. Laat ik de reactie
op de recente gebeurtenissen in Albanië als voorbeeld nemen. Waar het
de EU is, die een belangrijke donor van macro-economische en humanitaire steun
is, kan weer niet worden gesteld, dat de Unie primair het voortouw zou moeten
hebben bij het bevorderen van een regulier verkiezingsproces of bij de eventuele
herziening van wetgeving in Albanië. Dat ligt veel meer op de weg van
de OVSE en ODHIR alsmede van de Raad van Europa om bij deze ontwikkelingen
betrokken te zijn. Toen ik daar twee weken geleden was, was dat een van mijn
eerste punten. Zij hadden geen zin om de OVSE-delegatie van Vranitski te ontvangen.
Ik heb gezegd: die moet je ontvangen, Hetzelfde geldt voor de Raad van Europa.
Het is ook gebeurd. Als wij maar van de kinnesinne onder elkaar afkomen, komen
wij een heel eind. Het heeft overigens nog wel een beetje gespeeld tussen
de OVSE en de EU. Als Nederland namens het EU-voorzitterschap een missie afvaardigt
spreekt het voor ons vanzelf, dat waar het relevant is de OVSE en de Raad
van Europa daarbij betrokken kunnen zijn. De missie die er nu zit, heeft dan
ook van beide een vertegenwoordiger. De recente fact findingmissie naar Wit-Rusland
onder leiding van Aad Kosto was samengesteld uit het voorzitterschap van de
EU ondersteund door experts van de Raad van Europa en de OVSE.Wat de vraag van mevrouw Gelderblom met betrekking tot de inkadering van
de Raad van Europa in de BZ-organisatie betreft, wil ik haar verzekeren, dat
ik bij de toekomstige evaluatie van de herijkingsresultaten dit punt goed
wil bekijken om te zien, of daar reden is om tot een andere herpositie te
komen van dat apparaat.Voorzitter! Ik kom te spreken over de wapenembargo's en de wapenexport.
De heer Stoffelen heeft gevraagd of vredesoperaties in de toekomst onder leiding
van de OVSE uitgevoerd kunnen worden. De OVSE is er niet voor toegerust. Nederland
heeft er wel een voorstel tot gedaan.De heer Stoffelen en mevrouw Zwerver hebben vragen gesteld over de effectiviteit
van de wapenembargo's en het Nederlands wapenexportbeleid. Er is geconstateerd
dat de wapenembargo's in de praktijk vaak geschonden worden. De heer Stoffelen
verwijst naar de gang van zaken rond Kroatië en Bosnië. Ik ben het
niet mee eens dat wapenembargo's altijd worden geschonden. Zij worden wel
geschonden, maar niet altijd. Een wapenembargobesluit in VN- of EU-kader wordt
nooit lichtvaardig genomen. Het is een zwaar middel. Het is echter niet eenvoudig,
het waterdicht af te dekken. Het heeft in ieder geval een heel duidelijke,
politieke signaalwerking, ook als het een beetje lekt. De Nederlandse regering
voert het wapenexportbeleid met grote zorgvuldigheid uit. Wapenembargo's worden
wat ons betreft zeer strikt nageleefd.Mevrouw Zwerver heeft de kwestie rond eventuele wapenleveranties aan Botswana
in herinnering geroepen. Ik wil eerst in het algemeen nog eens zeggen dat
het wapenexportbeleid met grote zorgvuldigheid en terughoudendheid wordt uitgevoerd
en dat daarover verantwoording wordt afgelegd aan de Kamer. De in Europees
verband overeengekomen criteria voor het wapenexportbeleid bieden voldoende
mogelijkheden om waar nodig de uitvoer naar gevoelige bestemmingen geen doorgang
te laten vinden. Wij zijn van oudsher terughoudend ten aanzien van leveranties
aan spanningsgebieden. Nederland stelt dit onderwerp momenteel in de werkgroep
van de EU Polarm aan de orde en probeert in deze werkgroep onder meer te komen
tot een gedragscode over het tegengaan van de illegale wapenhandel.Dan kom ik tot Botswana. Nadat van de kant van Botswana belangstelling
was getoond voor overname van overtollige Leopard I tanks werd hiervoor in
1995 een verkoopcontract gesloten. De voorgenomen leverantie werd door mij
getoetst aan de criteria van het wapenexportbeleid. Het resultaat daarvan
was positief. Er was op grond van die criteria naar mijn oordeel geen reden,
de leverantie af te wijzen. Ik moet onmiddellijk toegeven dat daarna een aantal
gegevens over de situatie en de spanningen in dat land bekend zijn geworden
die een nuancering van dat oordeel rechtvaardigen. Ik geloof niet dat zij
meteen geleid zouden hebben tot een totaal ander oordeel, maar het oordeel
zou er wel anders uitgezien hebben. Zo was dat land in ieder geval niet in
een gewapend conflict gewikkeld, voldeed het aan zijn verplichtingen als lid
van de internationale gemeenschap, nam het deel aan vredesoperaties en eerbiedigde
het de mensenrechten. Uiteindelijk is de leverantie niet doorgegaan, doordat
Duitsland dat een groot verleden heeft in die buurt zich niet kon permitteren
dat Duitse tanks daar zouden verschijnen. Ten onzent was over het hoofd gezien
dat wij de Duitsers hierom permissie hadden moeten vragen. Een brief van die
strekking was in geen velden of wegen te vinden in de archieven van Buitenlandse
Zaken. Dat is de reden geweest dat het zo gelopen is. Inmiddels zijn de spanningen
in dat gebied eerder toe- dan afgenomen, hetgeen een rol speelt
bij de beoordeling van verdere aanvragen.De geachte afgevaardigde de heer Luijten heeft gevraagd of de regering
met name in het licht van de situatie in het Grote Merengebied voornemens
is een wapenembargo in te stellen voor oorlogsgebieden in Afrika. Bij de begrotingsbehandeling
in de Tweede Kamer is de motie-Van Middelkoop aangenomen die in wezen hetzelfde
behelst. Ik heb die motie ook aangemoedigd. Ik heb destijds aangegeven dat
deze motie mij sympathiek voorkomt en zeer dicht staat bij datgene wat ik
hierover zelf heb gezegd. In het kader van het Nederlands voorzitterschap
is de kwestie van wapenexporten naar met name het Grote Merengebied in de
EU aan de orde gesteld en wordt de mogelijkheid onderzocht om voor die regio
een wapenembargo in te stellen. Overigens moet ik volledigheidshalve melden
dat tegen een aantal landen in de sub-Sahara-Afrika reeds wapenembargo's van
kracht zijn. Ik noem in dit verband de EU-embargo's tegen Soedan uit 1994
en Nigeria uit 1995, alsmede de VN-embargo's tegen Somalië uit 1992,
Angola uit 1993 en Rwanda uit 1994.De lidstaten van de Europese Unie hebben in 1993 verklaard, geen wapens
aan Zaïre te zullen leveren, maar ik moet zeggen dat de Nederlandse regering
de handen vol heeft aan alle pogingen die men toch nog doet om via Nederlandse
havens militair materiaal in die richting te laten gaan. Tot nu toe hebben
wij die pogingen kunnen verijdelen.De leden Luijten en Zwerver hebben erop aangedrongen dat de gemeenschappelijke
EU-criteria voor wapenexport worden aangescherpt en op eenduidige wijze worden
geïnterpreteerd. Welnu, zo'n eenduidige interpretatie blijkt in de praktijk
een zeer weerbarstige materie te zijn. De regering tracht voortdurend, de
criteria zoveel mogelijk te harmoniseren, uiteraard zoveel mogelijk terughoudend,
door in concrete gevallen Europese partners te consulteren. Maar het is een
ruw karwei.De heer Stoffelen heeft gevraagd, welke initiatieven de Nederlandse regering
denkt te gaan nemen om de illegale wapenhandel tegen te gaan. Ik heb al gezegd
dat wij in het kader van het voorzitterschap het initiatief hebben genomen
om dit punt in het verband van de EU te bestuderen en aan te pakken. Het doel
hiervan is enerzijds het verscherpen van de controle op illegale wapenexporten
met reeds bestaande instrumenten, anderzijds zal een dergelijk programma ook
de controlemogelijkheden in ontvangende landen moeten versterken.Mevrouw Zwerver heeft gevraagd om terughoudendheid in het wapenexportbeleid
en zij noemde daarbij exporten naar Tsjaad en Egypte. Voorts vroeg zij naar
de plaats van dit beleid in het ontschotte buitenlandbeleid. Terughoudendheid
is en blijft het centrale gegeven. In mijn brief aan mevrouw Zwerver van 25
mei 1996 heb ik aangegeven dat mijn advies inzake wapenexporten tot stand
komt na een zeer zorgvuldige afweging van alle relevante factoren. De export
naar Tsjaad betrof helikopters die gelet op hun ontwerp en hun uitrusting
op grond van de Nederlandse regelgeving terzake niet als militair materieel
worden aangemerkt. Overigens kun je met een helikopter natuurlijk van alles
doen, van heel goede tot heel "stoute" dingen. De regering beziet thans de
mogelijkheden om ook voor dergelijke niet-vergunningplichtige goederen de
regelgeving voor de export ervan aan te scherpen en zo de terughoudendheid
in het wapenexportbeleid verder gestalte te geven. Egypte wordt sinds het
vredesverdrag met Israël in beginsel als een aanvaardbare bestemming
aangeduid. Bij een departementaal beleidsoverleg over Egypte is deze export
aan de orde gesteld.Voorzitter! De laatste tijd is er vanuit Nederland heel veel gedaan op
het gebied van de mensenrechten. Met Turkije is een zeer openhartig gesprek
gevoerd tijdens het bezoek van mevrouw Çiller in november. Met China
is een trojka-gesprek geweest over een eventueel in te dienen resolutie dan
wel over stappen die China zou kunnen zetten op het punt van de mensenrechten.
Dat is ruim een maand geleden. De EU heeft zeer strak geprotesteerd tegen
het verhogen van de prijs op het hoofd van Rushdie door Iran en tegen de voortdurende
detentie van Sarkuhi en de doodstraf tegen de twee Bahai's. Birma is in een
drie uur durend gesprek aan de orde gekomen. Het is de eerste keer dat er
over de mensenrechtensituatie in dat land is gesproken. En ondanks aanvankelijk
verzet is het onderwerp Oost-Timor aan de orde gesteld en heb ik met minister
Alatas zeer uitvoerig gesproken over de positie van Pakpahan. Ik kom hier
zo dadelijk nog op terug.Onze houding en onze toon is steeds gericht op het belichten van datgene
wat op verbetering duidt. Een deel van de publieke opinie is het hier nauwelijks
mee eens, maar ik ben van mening dat dit er absoluut bij behoort. Als landen
"die van heel ver komen" om een situatie op het gebied van de mensenrechten
te bewerkstelligen die wij wensen, moeten wij dat honoreren. Tegelijkertijd
moet je vaststellen dat zij er nog lang niet zijn. Dit geldt voor zowel Turkije
als in zekere zin China. Het geldt zelfs in zekere zin voor Iran, zij het
dat het daar mondjesmaat gebeurt. Wel zijn daar in dat opzicht bepaalde verbeteringen
aangebracht.Men moet de misstanden aan de orde blijven stellen. Daarbij moet ook aandacht
gevraagd worden voor de noodzaak van de rule of law in plaats van willekeurige
of arbitraire beslissingen. Heel belangrijk is op het ogenblik de mensenrechtencommissie
in Genève die op 10 maart jongstleden is gestart. Daarin wordt aandacht
besteed aan de mensenrechtensituatie in ongeveer 40 landen. Al ongeveer zeven
jaar neemt Europa samen met de Verenigde Staten het voortouw met een tiental
resoluties over die 40 landen.Daarbij hoort altijd een resolutie over China. Dat roept een permanente
gram bij China op, die alles probeert om onder die resolutie uit te komen.
Iedere keer stelt Europa voor om bilateraal te gaan praten en als China stappen
ter verbetering van de situatie maakt, wordt de resolutie niet uitgevaardigd.
Maar zolang dat niet gebeurt, kan Europa niet met twee maatstaven werken:
een voor China en een voor de rest van de wereld. Dit is eigenlijk het kernpunt.
Tegen die achtergrond bereiden wij nu een resolutie voor die mogelijk ter
tafel komt. Daarover bestaat inderdaad verschil van mening in Europa. Zo heeft
Frankrijk daar moeite mee, maar toch kan Frankrijk niet ontkennen dat er een
moeilijke situatie ontstaat, als China geen stappen ter verbetering doet.
Dat leidt ook tot discussies in de Europese Unie.Een week geleden heb ik in Genève overigens het woord gevoerd.
De speech namens alle landen van de Europese Unie heb ik toen gefocust op
de bescherming van juist die mensen die zich in al die landen inzetten voor
de mensenrechten. Ik heb daarbij drie van hen genoemd die om die reden in
de gevangenis zitten. Dat heeft geleid tot een interventie van Chinese zijde.
Dat is echter wel hoogst ongebruikelijk en dit is ook zo door iedereen gesignaleerd.
Het is niet uitgesloten dat dit te maken heeft met het feit dat China rekening
houdt met een verhoogde kans dat dit keer hun actie om een indiening van een
resolutie te voorkomen door een contramotie niet slaagt. China doet dus alles
om een resolutie te voorkomen, maar de interventie van China werd eigenlijk
door het gehele audience niet op prijs gesteld. Als je een tijdje lang spreekt,
voel je hoe iets valt in de zaal. Welnu, het viel niet goed.Mevrouw Zwerver heeft nog gevraagd waar de mensenrechtennota blijft. Die
komt spoedig; ik denk dat het begin volgende maand is.Onder anderen de heer Steenkamp heeft belangstelling getoond voor Pakpahan
op de Europese agenda. Ik heb hierover met Alatas gesproken en daarbij een
klemmend beroep op hem gedaan om clementie. Het is evenwel een ingewikkelde
zaak, want volgens het Indonesische recht is alles in orde. Het is ook een
lastig gesprek geweest. Ik heb hem erop gewezen dat langzamerhand Pakpahan
een soort boegbeeld wordt voor de internationale vakbeweging. Ik heb ook gezegd
dat zij maar eens moeten nagaan, in hoeverre zij er belang bij hebben om deze
zaak maar groter en groter te laten worden, los van wat naar ons gevoel juist
zou zijn. Ik heb gemeld, dat Nederland een klacht van de vakbonden bij de
ILO zal ondersteunen als de situatie van Pakpahan ongewijzigd blijft. Deze
klacht kan worden ingediend in juni tijdens de jaarvergadering van de ILO,
wanneer het Applications of standards committee zitting heeft.Nederland zal in elk geval streven naar medestanders in deze ondersteuning.
Te denken valt daarbij aan de Noordse landen, maar ook aan de VS. Ik voeg
hieraan toe, dat volgens de laatste berichten de gezondheidstoestand van Pakpahan
zodanig is, dat er hernieuwde druk moet worden uitgeoefend om hem de medische
behandeling te laten krijgen die hij nodig heeft. De Nederlandse regering
zet zich daarvoor voor 100% in.Mevrouw Zwerver heeft ook gesproken over de situatie in Birma. De Europese
Commissie heeft een rapport opgesteld over Birma en over de kinderarbeid in
dat land. Op de agenda van de eerstkomende vergadering van de Algemene Raad,
volgende week, staat het eventueel opschorten van het algemeen preferentieel
stelsel, zowel inzake industrie als landbouw, in verband met dwangarbeid.
Dit gebeurt op instigatie van twee Europese vakverenigingen en nadat de Europese
Commissie positief advies heeft gekregen van het Europees Parlement en van
het Europees sociaal comité.Verder is zij ingegaan op de situatie in Burundi en de rol van Heineken.
Ik zie het kader niet zo heel duidelijk, maar ik wil wel ingaan op haar vraag.De sancties tegen Burundi zijn afgekondigd door de buurlanden en wel om
politieke redenen. Hoewel wij waardering hebben getoond voor het feit dat
de buurlanden unaniem tot hun beslissing zijn gekomen – wij hebben dat
ook laten weten in het kader van de EU – zijn het niet onze sancties
noch die van de VN.Heineken heeft er goed aan gedaan de regering te vragen, of bepaalde leveranties
op grond van nationale of internationale regelgeving niet zouden zijn toegestaan.
Het antwoord is geweest, dat dit niet het geval was, behalve uiteraard als
levering vanuit de buurlanden van Burundi zou plaatsvinden. Daarmee houdt
onze taak of plicht op. Ook de controle op het naleven van de sancties is
niet onze taak maar die van de buurlanden zelf. Overigens denk ik niet dat
er sprake is van uitbreiding van de productie in Burundi, zoals wordt gesuggereerd.
Het gaat vooral om het op peil kunnen houden van de productie. Ik herhaal
graag wat ik eerder in de Tweede Kamer zei: "De Nederlandse regering moedigt
niets aan. Wij bevorderen niets wat zou kunnen lijken op steun aan dat regime."
Dat is de eenduidigheid waar mevrouw Zwerver om vraagt.Voorzitter! Verder heeft mevrouw Zwerver gevraagd naar de onderhandelingen
in Genève over het Verdrag van de rechten van het kind in verband met
de zogenaamde kindsoldaten. Zij vroeg zich af, of Nederland hierbij een bedenkelijke
rol speelt en vindt het Nederlandse standpunt nogal schamel. Zij is het niet
eens met de leeftijden waarvan Nederland uitgaat; voor vrijwillige rekrutering
een minimumleeftijd van 17 jaar, voor inzet in een gewapend conflict een minimumleeftijd
van 18 jaar. Daarover kun je van mening verschillen. Er zijn eindeloos argumenten
aan te voeren. Ik heb het gevoel dat in ieder geval al een heel grote discrepantie
wordt weggenomen als dit gebeurt. In dit verband wijst mevrouw Zwerver ook
op zaken als kidnapping en ronselpraktijken door criminele organisaties. Die
zijn inderdaad hemeltergend. Het zijn echter problemen van een andere orde.
Die zijn niet op te lossen door verhoging of verlaging van de leeftijden die
hier zijn genoemd.De heer Steenkamp merkte op, dat er grote overeenstemming bestaat over
het te voeren mensenrechtenbeleid. Hij trok die conclusie na lezing van de
Handelingen van de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer. Ik deel zijn
conclusie en ik waardeer het zeer dat hij de moeite heeft genomen om de Handelingen
er nog eens op na te slaan. Ik neem zijn complimenten met dankbaarheid in
ontvangst. Wij willen allen een zo effectief mogelijk mensenrechtenbeleid.
Als wij met elkaar van mening verschillen, dan is het over de middelen en
de inschatting van wat effectief is en niet over de doelstellingen.De heer Steenkamp heeft ook de vraag opgeworpen of het Westen de eigen
normen zo maar kan opleggen aan landen met andere culturele tradities en dergelijke
en hoe dat dan zou moeten. Ik wil er nog eens de nadruk op leggen dat respect
voor andere culturen een centraal element is in onze westerse wereldbeschouwing.
Maar de overtuiging dat alle mensen, wie dan ook en waar dan ook, onvervreemdbare
rechten hebben, maakt ook van die visie deel uit. Op het punt van die universaliteit
kun je geen concessies doen. Aan de scherpte van onze stelling zelf kan en
wil ik niets afdoen. Ik vind wel dat de kritiek in vormen gegoten moet worden
die aansluiten op, inderdaad, die cultuurverschillen. Dus je moet ervoor zorgen
dat je effectief bent. Dat betekent dat in de ene cultuur je woorden anders
zullen moeten zijn dan in de andere cultuur. Het gaat erom
dat je doel altijd hetzelfde is, namelijk het bereiken van het respect voor
de universele waarde.Toch is het waar dat die woorden iets sacrosancts in eigen land hebben.
Je spreekt twee richtingen uit. Je spreekt je woorden dáár uit,
waar de woorden moeten leiden tot gedragsverandering. Maar het wordt hier
ook gehoord. En hier wordt het eigenlijk meestal maar naar één
maatstaf afgemeten: voldoet het, bevredigt het mijn opvattingen daarover?
Dat zijn twee verschillende dingen die met elkaar in conflict kunnen komen.
Ik begrijp hieruit dat het vechten voor mensenrechten iets oncompromisachtigs
heeft. Dat brengt het absolutistische karakter van mensenrechten met zich.
Je verdraagt heel moeilijk een relativering. Als je toch wilt dat je woorden
effectief aankomen, zul je verschillende woorden moeten gebruiken. En dat
raakt het vlak van de relativering van de instrumenten.Mevrouw Zwerver heeft vragen gesteld over de mensenrechtensituatie in
Soedan. Zij vraagt hier terecht aandacht voor. Zij vraagt om financiële
steun voor uitvoering van resolutie 1995/77 van de mensenrechtencommissie.
Nederland is zeker bereid, geld vrij te maken als dat tot verbetering van
de mensenrechtensituatie in dat land kan leiden. Soedan komt overigens al
in aanmerking voor humanitaire hulp.Voorzitter! Vanzelfsprekend zijn velen ingegaan op de situatie in Albanië.
Het is nu relatief wat rustiger, maar de situatie is nog steeds chaotisch
en onverminderd zorgwekkend. De Europese Unie is blijkens het communiqué
dat wij hebben uitgegeven vanuit Gymnich – wat op zichzelf niet geheel
normaal is, want Gymnich geeft geen communiqués uit – bereid
om adviseurs te sturen om het normaliseringsproces te begeleiden in zowel
civiele, politionele als militaire zin. Maar eerst moet worden bezien waaraan
nu precies behoefte bestaat. In het overleg met de Europese collega's is dit
weekend besloten om een missie te sturen die moet nagaan hoe eventueel assistentie
kan worden verleend aan de Albanese regering. Deze missie is gistermiddag
in Tirana gearriveerd. In die missie zitten vertegenwoordigers van de EU,
de OVSE en de Raad van Europa. Italië en Griekenland zijn met name vertegenwoordigd
als de meest betrokken Europese landen. De Algemene Raad zal zich op basis
van dat rapport – dat ik binnen één of twee dagen hoop
te ontvangen – buigen over de vraag welke nadere stappen door de EU
kunnen worden gezet, zulks in coördinatie met de OVSE en de Raad van
Europa. Deze twee instellingen zijn van groot belang vanwege het feit dat
het normaliseringsproces in Albanië in ieder geval vereist dat de nieuwe
verkiezingen worden georganiseerd en dat er gewerkt gaat worden aan de herziening
van de grondwet en de kieswet van het land.De Europese Commissie is bereid om onmiddellijk humanitaire hulp te verstrekken
zodra de situatie dat zal toelaten. Ik heb die humanitaire hulp al twee weken
geleden aangeboden. Die was toen echter nog niet nodig.Mevrouw Gelderblom heeft de situatie rond Berisha aan de orde gesteld.
Ik heb eigenlijk al aangegeven hoe wij dit zien. Er is een legale autoriteit.
De laatste dagen heb ik, als ik Berisha aan de telefoon had, steeds gezegd
dat ik zijn verzoek mede ondertekend wilde hebben door de minister-president.
Het is namelijk bekend dat het lot van Berisha onzeker is. Bovendien kan niet
meer ieder moment ingeschat worden in hoeverre hij nog wel of niet meer tot
de legale autoriteit behoort. Mijn stelling blijft evenwel dat, zolang het
kabinet dat Berisha op ons verzoek heeft aangesteld – Berisha heeft
alles gedaan waar de Europese Unie via het voorzitterschap om gevraagd heeft –
met de president wil werken, het niet aan ons is om te zeggen dat de president
weg moet, alhoewel wij weten dat de raden van onderaf uit het zuiden allemaal
tegen de president zijn. Ik heb het gevoel dat, als in dat kabinet twijfel
ontstaat over het handhaven van Berisha, de Europese Unie dat proces niet
moet tegenwerken. Het is echter beter voor de autoriteit straks dat dit land
in eerste instantie zelf zijn zaken regelt.Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):Wat is het antwoord van premier Fino op uw vraag om een verzoek mede te
ondertekenen? U hebt gisteren ongetwijfeld gezien dat Fatos Nano ook bij de
socialisten gezegd heeft dat Berisha weg moet. Daarom wil ik weten wat Fino
op dit moment zegt?Minister Van Mierlo:Tot op dit moment heeft hij gezegd dat het kabinet en de president wensten
samen te werken. Ik heb er een pleidooi voor gehouden dat Fatos Nano uit de
gevangenis zou worden gehaald, alhoewel er volgens vele Albanezen zware bedenkingen
zijn aangevoerd op het punt van corruptie. De man is er uitgekomen en heeft
toen onmiddellijk gezegd dat Berisha weg moet. Het wordt dus heel moeilijk.
Ik kan echter niet beoordelen hoe scherp die aantijgingen zijn geweest. Zij
waren behoorlijk scherp, maar ik weet niet in hoeverre zij de toetsen van
de rechtsstaat en the state of law kunnen doorstaan. Hoe het ook zij, het
kabinet steunt tot nu toe Berisha. Ik zou echter niet van verbazing omvallen,
wanneer daar verandering in kwam. Ik zeg alleen dat dit niet aan ons is.De Europese Unie blijft voorts bereid om de bredere steun aan Albanië
te hervatten in samenwerking met de internationale financiële instellingen.
Een normalisering van de situatie ter plaatse is daarvoor echter onontbeerlijk.Ik kom op Bosnië. De heer Stoffelen heeft een buitengewoon beklemmend
en goed beeld geschetst van zijn persoonlijke ervaringen daar, van waaruit
hij tegen de situatie aankijkt. Vooral in termen van direct menselijk leed
is het daar inderdaad nog steeds treurig gesteld. De consolidatie van het
vredesproces vordert langzaam, maar zeker. Het gebeurt echter zeker langzaam.
Centrale instellingen functioneren nog lang niet goed genoeg. De Republika
Serpska en de federatie werken nog onvoldoende samen; zie ook het recente
verdrag over speciale relaties tussen de RS en de Federale republiek Joegoslavië.
Hierin zijn zaken opgenomen die in strijd zijn met de grondwet van Bosnië
en dus met de akkoorden van Dayton. Ook binnen de federatie zijn er problemen,
vooral in Mostar. De arbitragebeslissing inzake Brcko om de stad voor een
jaar onder supervisie van een plaatsvervangend hoge vertegenwoordiger te plaatsen,
is vers en ontmoet nog niet overal het geloof dat het dit zal houden. Het
belangrijkste punt daar is echter het herstel van de bewegingsvrijheid en
de terugkeer van de vluchtelingen.In Bosnië zijn lokale verkiezingen voorzien voor 13 en 14 september.
Daar wordt nu hard aan gewerkt. Ook Nederland hecht belang
aan medewerking aan de organisatie van deze verkiezingen. Nederland zal concrete
bijdragen leveren aan die organisatie en het verloop van deze verkiezingen
begeleiden met enkele tientallen supervisors.In Kroatië worden op 13 april aanstaande lokale verkiezingen gehouden,
zowel in Oost-Slavonië, onder leiding van het tijdelijke VN-bestuur,
als in de rest van Kroatië. Nederland zal waarnemers sturen. De garanties
aan de lokale Serviërs, onder meer met betrekking tot het stemrecht in
Oost-Slavonië, en de ontwikkelingen die zich ten deze voordoen, zullen
kritisch door ons worden gevolgd. In de federale republiek Joegoslavië
heeft de Servische oppositie erkenning gekregen op basis van de uitslag van
de lokale verkiezingen. Dat heeft zij vooral op eigen kracht gedaan, maar
ook een beetje met hulp van Europa en de VS. De internationale druk is hier
echter van essentieel belang geweest. De eenheid van Europa op dit punt heeft
zeer goed gewerkt. Het democratiseringsproces moet worden voortgezet. Dat
is zeer belangrijk. Ik wijs voorts op het belang van de dialoog tussen de
regering en de oppositie, vrije media en de herziening van de kieswet. Het
présidence heeft besloten om daar naar toe te gaan zo gauw dat een
nuttig effect kan opleveren, hetzij alleen, hetzij met de trojka.De situatie in Kosovo is onrustbarend en lijkt zich te radicaliseren.
Het geweld neemt toe. Niet alleen de regering van de FRJ, maar ook de Kosovo-Albanezen
lijken weinig op te hebben met hun autonome status voor Kosovo. Er is echter
geen alternatief voor autonomie. Dat is een tussenweg tussen Servische dominantie
en afscheiding. Hierbij moet worden beseft dat de ontwikkelingen in Kosovo
hun weerslag kunnen hebben op de situatie in Macedonië.Ik kom te spreken over het Midden-Oosten. Het vredesproces daar blijft
een soort Echternach-processie. Het Hebron-akkoord van 15 januari was een
stap vooruit, maar inmiddels is door Har Homa helaas weer een stap achteruitgezet.
De internationale kritiek op het bouwbesluit van Israël inzake Har Homa
is universeel, ook van Amerikaanse kant. Na een Amerikaans veto in de Veiligheidsraad –
veertien tegen een – is een debat in de VN terzake gehouden. Op 13 maart
was de stemming in de Algemene Vergadering van de VN. De resolutie is aangenomen
met 137 stemmen voor en twee tegen, namelijk die van de VS en Israël.
Overigens blijft de kritiek van de Amerikanen op het bouwbesluit overeind.
Het is meer een prestigeslag in de VN. Deze is echter altijd al gevoerd en
is al zo oud als het probleem van het Midden-Oosten in de VN.Het belang van het Hebron-akkoord is natuurlijk geweest dat Likud zich
voor de eerste keer de jure en de facto heeft gecommitteerd aan het vredesproces.
Er is een aantal positieve besluiten naar de Palestijnen toe genomen. Mevrouw
Gelderblom heeft ze opgenoemd, namelijk de vrijlating van alle vrouwelijke
gevangenen, meer werkvergunningen voor Palestijnen in Israël, de vorming
van een aantal gemeenschappelijke commissies ter bespreking van alle openstaande
punten, de hervatting van de onderhandelingen over de permanente status op
17 maart en de verdere terugtrekking van het Israëlische leger uit Palestijnse
gebieden in drie fasen. Dit alles wordt nu weer doorkruist door het bouwbesluit
Har Homa en vrijwel tegelijkertijd door de geringe eerste fase van de re-deployment,
althans in de ogen van de Palestijnen.De Europese Unie heeft de besluiten terzake van Har Homa ernstig betreurd.
Dat is op verschillende wijzen gebeurd, vooraf in een brief aan minister-president
Kok namens de Unie en na het besluit. De percentages met betrekking tot de
re-deployment liggen inderdaad nergens vast. Anderzijds had de internationale
gemeenschap opgeroepen tot substantiële terugtrekking. De klap van Har
Homa heeft de teleurstelling over de in Palestijnse ogen te geringe terugtrekking
natuurlijk versterkt. Het is allemaal accumulatie die in de psyche doorwerkt.
De afgelasting op het laatste moment van het voor gisteravond geplande overleg
Netanyahu/Arafat is een teken aan de wand. Het vredesproces is opnieuw in
de gevarenzone terechtgekomen.In nauwe samenwerking met de VS zal de Europese Unie proberen om de onderhandelingen
weer vlot te trekken. Wij zitten daar niet voor niets met Moratinos. De Amerikanen
zitten daar niet voor niets met Ross. Die twee kunnen samenwerken.Daarnaast blijft de Europese Unie, met haar voorzitter, in nauw contact
met alle partijen; dat zijn wij ook in de afgelopen weken geweest. Een paar
weken geleden was Levy hier. Op 3 februari kwam Arafat en een week later Netanyahu.
Eind februari ontving ik de vice-president en de minister van Buitenlandse
Zaken van Syrië. Amr Mousa, de minister van Buitenlandse Zaken van Egypte,
zag ik op 18 februari. Op 10 april is Netanyahu weer hier. Nederland geeft
dus werkelijk alle aandacht en inzet die maar denkbaar is aan het vredesproces.De heer Steenkamp heeft gevraagd waarom Arafat het handvest van de PLO
nog steeds niet formeel heeft herroepen. Op 24 april 1996 stemde de Palestijnse
national council, de PNC, voor amendering van het handvest in bovengenoemde
zin, waarmee de bepalingen die op de vernietiging van Israël aandrongen,
werden herroepen. De Israëlische regering had eerder als voorwaarde voor
deelneming aan de laatste fase van de vredesonderhandelingen met de PLO, aangedrongen
op amendering van het handvest voor 7 mei. Toen is besloten dat het Legal
committee van de PNC de tekst van het nieuwe handvest zal voorbereiden. Dat
proces is nu aan de gang. Daar wordt aan gewerkt. In politieke zin is het
weg, maar in formele zin moet het nog tot stand komen. Om een reden die ik
niet ken, is dat een probleem dat niet van de ene op de andere dag kan worden
opgelost.De heer Verbeek heeft gezegd dat het gebied van de Maghreb niet aan Frankrijk
moet worden overgelaten. Dat doen wij ook niet. Ik heb al gezegd dat Nederland
grote waarde hecht aan de hele regio daar, om als noordelijk land te laten
zien dat het voor ons net zo goed van betekenis is. Ik heb ook al gezegd dat
die voorbereiding goed verloopt. Het Barcelonaproces wordt nu voortgezet in
Malta. Het is jammer dat het niet in een Arabisch land kan, maar het is geen
ramp. Op veel terreinen, politiek-economisch en sociaal-cultureel, worden
op dit moment vorderingen gemaakt. Ikzelf maak over twee weken een rondreis
langs de zes landen die deelnemen aan dat Barcelonaproces. Daarbij zijn drie
Maghreb-landen, Marokko, Algerije en Tunesië. Op deze manier wordt volgens mij daadwerkelijk voorkomen datgene wat de Kamer vreest.Over Zaïre zal de minister voor Ontwikkelingssamenwerking ongetwijfeld
meer zeggen, maar ik wil vast het volgende zeggen. Honderdduizenden vluchtelingen
in Oost-Zaïre verkeren thans in een uiterst penibele situatie, met tekorten
aan voedsel en drinkwater. Het tegenoffensief van het Zaïrese leger tegen
Kabila heeft geen succes voor het regeringsleger opgeleverd. Kabila kan zijn
offensief in westelijke richting voortzetten en de stad Kisangani is ingenomen.
De Veiligheidsraad heeft kort geleden een vijfpuntenplan aangenomen dat de
volgende elementen bevat: een staakt-het-vuren als eerste stap, terugtrekking
van alle vreemde troepen, bescherming van de vluchtelingen, toegang tot humanitaire
hulp en bevestiging van territoriale integriteit van Zaïre. Het staakt-het-vuren
heeft nu de allerhoogste prioriteit. Dat vijfpuntenplan is door de Zaïrese
regering aanvaard. Bemoedigend is tevens dat de rebellenleider Kabila in een
ontmoeting met minister Pronk te kennen gaf het vijfpuntenplan als basis voor
onderhandelingen met de Zaïrese regering te aanvaarden. Tevens is, voordat
de stad Kisangani was ingenomen, door Kabila gezegd dat daarna een staakt
het vuren mogelijk zou zijn.Kofi Annan heeft tijdens zijn bezoek aan Nederland gezegd dat hij zijn
plan wil indienen met concrete stappen voor een militaire inzet om de terugkeer
van de vluchtelingen mogelijk te maken en de bevoorradingslijnen te beveiligen.
Wij hebben daar samen aan gewerkt, dat wil zeggen dat wij hebben afgesproken
dat ik op het Europese vlak mijn best zou doen om dat te bereiken en hij op
VN-vlak. Als er alsnog zo'n macht komt, zal Nederland bijdragen. Die bereidheid
staat dus nog steeds overeind. Ik herhaal dat zo'n macht alleen maar kan functioneren
als een groot westers land de leiding daarover zou willen nemen. Bovendien
zal wat ons betreft voldaan moeten zijn aan de eisen die zijn gesteld in het
toetsingskader voor uitzending van militaire eenheden. Op dit moment is het
het allerbelangrijkste om een staakt-het-vuren te creëren. Als dat er
is, kunnen wij ook andere dingen doen, zoals bijvoorbeeld repatriëring
van vluchtelingen en bevoorrading. Op het creëren van dat staakt-het-vuren
moet nu dus harde politieke druk worden uitgeoefend.Voorzitter! De heer Verbeek heeft uitvoerig over China gesproken. Deng
Xiaoping heeft China's economie geopend voor buitenlandse invloeden en marktwerking,
en daar heeft het land wel bij gevaren. De achterstand op het platteland is
een knelpunt voor verdere groei en dat wordt onderkend door de Chinese regering.
Plattelandsontwikkeling heeft dus hoge prioriteit en de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking
richt zich daar dan ook op, alsmede op de armoedebestrijding op het platteland
van de provincie Anhui en op milieuactiviteiten, want milieuvervuiling is
het groeiende probleem in China.Met de dood van Deng valt in China's economische beleid niet veel verandering
te verwachten. Alle partijen zijn het over de noodzaak van economische groei
en dus hervormingen eens. Voor een goede economische groei is stabiliteit
belangrijk. Nederland spant zich dan ook in met het beleid inzake China om
bij te dragen aan maatschappelijke ontwikkelingen die die stabiliteit op lange
termijn waarborgen.De toekomst van Hong Kong wordt in de komende vijftig jaar bepaald door
het adagium "one country, two systems". Behalve op het gebied van defensie
en buitenlands beleid waarvoor Peking verantwoordelijk zal zijn, zal Hong
Kong op alle andere gebieden een hoge mate van autonomie genieten. De burgers
van Hong Kong zullen hun huidige levenswijze in de komende vijftig jaar kunnen
voortzetten. Dat zijn althans de premissen waaraan wij voorshands met geloof
vasthouden, maar soms houden wij ook ons hart vast. De precieze uitwerking
van dit "one country, two systems"-principe is vastgelegd in de "joint declaration"
van 1984 tussen het Verenigd Koninkrijk en China; dit is een internationaal
erkend verdrag.In essentie streven China en Taiwan op grond van hun gemeenschappelijke
culturele erfgoed naar hereniging. Zij zijn voorstander van onderlinge economische
en andere vormen van samenwerking tot wederzijds voordeel. Voor China is Taiwan
een onvervreemdbaar deel van het Chinese vasteland en het is slechts onder
de formule "één land, twee systemen" bereid tot onderhandelingen.
China heeft zich uitgesproken voor hereniging langs vreedzame weg, maar in
maart 1996 bleek het land eventueel gebruik van geweld toch niet uit de weg
te gaan in geval van een Taiwanese onafhankelijkheidsverklaring, of van inmenging
door buitenlandse mogendheden. Voor Taipei geldt dat het bij de onderhandelingen
over hereniging uitsluitend kan gaan om een verdeelde natie met twee gelijkwaardige
regeringen.Voorzitter! Ik kom op de VN-hervormingen. De heer Verbeek heeft gevraagd
wat mijn verwachtingen zijn. Kofi Annan ziet hervormingen van de VN als zijn
voornaamste opdracht. Mevrouw Lycklama à Nijeholt heeft gevraagd wat
de meerwaarde is van Annan. Daar kan ik slechts over zeggen dat hij in de
komende jaren zijn meerwaarde zal moeten bewijzen, maar ik heb er persoonlijk
alle vertrouwen in dat hij dat ook zal doen.Annan volgt twee sporen. Het eerste is het doorvoeren van alle maatregelen
die op zijn terrein liggen. Zoals men vanochtend in het nieuws heeft kunnen
horen, heeft hij een uitgebreid pakket maatregelen gepresenteerd. Een afgewogen
oordeel over deze voorstellen is natuurlijk nog niet mogelijk, maar de eerste
indruk is dat de secretaris-generaal zijn woorden omzet in daden.Een paar punten kan ik kort aanstippen. Om het secretariaat te stroomlijnen,
zal het aantal staffuncties met duizend worden verminderd. De sociale en economische
departementen worden geconsolideerd. Tevens worden de administratieve, financiële
en personeelsdiensten gestroomlijnd, onder meer door decentralisatie. Voorts
wil hij de administratieve kosten met een derde verminderen en de documentatie
met ten minste 25% verminderen voor het einde van volgend jaar.Van groot belang is het voorstel om de integratie van de VN op landenniveau
te verbeteren, onder meer door de instelling van een VN-landenteam en door
de ontwikkeling van gemeenschappelijke diensten waardoor dienstverlening aan
regeringen kan worden verbeterd. Niet onvermeld mag blijven dat dezer dagen
een nieuwe gedragscode voor het VN-personeel wordt ingesteld die eenieder
moet committeren aan excellence, waaronder verantwoording voor
prestaties en het openbaar maken van financiële gegevens van hogere medewerkers.Ten slotte wijs ik erop dat de secretaris-generaal van de Verenigde Naties
hierbij uitgaat van een verlaging van het begrotingsniveau van 1998-1999 met
ruim 100 mln. Zijn voorstel om deze besparing in de administratieve sfeer
ten goede te laten komen aan de economische en sociale programma's ten behoeve
van ontwikkeling kan worden ondersteund omdat hierdoor de bereidheid van ontwikkelingslanden
om mee te werken aan het hervormingsproces wordt bevorderd. Zo kan aangegeven
worden dat hervormingen niet alleen gericht zijn op besparingen, maar dat
een deel van de efficiencywinst ten goede komt van de programma's die voor
ontwikkelingslanden van groot belang zijn.Ik heb gezegd dat er twee sporen zijn. Het tweede spoor betreft de voorbereiding
van het hervormingsplan dat de secretaris-generaal aan de lidstaten zal voorleggen.
Dat ligt dus niet op zijn eigen terrein. Het betreft de hervorming van de
Veiligheidsraad en de hervorming van de contributieschaal, alsmede de agenda's
voor vrede en voor ontwikkeling.Mevrouw Lycklama heeft gevraagd naar de Europese positie terzake. Het
antwoord is als volgt. Op 17 januari heeft de trojka gedemarcheerd bij de
nieuwe secretaris-generaal en hem een papier overhandigd waarin de Europese
positie inzake hervormingen in de sociaal-economische sector is verwoord.
Dat is het eerste spoor. In de hierboven genoemde voorstellen heeft de secretaris-generaal
van de Verenigde Naties reeds de door de Europese Unie voorgestelde consolidatie
van de sociale en economische departementen overgenomen.Een Europese-Uniepositie inzake hervorming van de Veiligheidsraad is niet
mogelijk gebleken, gezien de tegenstellingen tussen Italië en Duitsland.
Italië stemt niet in met een uitbreiding van de Veiligheidsraad waarbij
beide verliezers van de Tweede Wereldoorlog, Duitsland en Japan, wel een zetel
zouden krijgen en Italië niet. Italië, zo gaat het grapje, wijst
erop dat ook Italië een verliezer was van de Tweede Wereldoorlog. Het
is een bizarre ratio op basis waarvan zich de claims ontwikkelen.Op het financiële terrein is de hervorming van de contributieschaal
het meest problematisch. Uitgaande van het draagkrachtbeginsel bestaat er
een Europese-Unievoorstel voor een package deal dat de volgende elementen
bevat: een regeling van de contributieachterstanden, een nieuwe contributieschaal,
maatregelen ter verbetering van het betaalbedrag, efficiencymaatregelen en
rationalisering van de organisatiestructuren.Nederland verwacht dat de hervormingsdiscussie zal uitdraaien op een pakketvoorstel
met ongelijksoortige en moeilijk verenigbare elementen op het gebied van Veiligheidsraad,
financiën en ontwikkeling. Alles hangt met alles samen, ook in de VN.
Nederland heeft de secretaris-generaal steun toegezegd in zijn streven naar
een package deal.Ik kom tot mijn allerlaatste opmerkingen over de herijking. Onder andere
mevrouw Gelderblom heeft gevraagd hoe wij daarover denken. Ik kan kort zijn:
positief. De reorganisatie is voltooid. Er is zeer aan getwijfeld of dat mogelijk
was. Nu wij, ruim een half jaar later, met een nieuw matrixmodel werken, zien
wij dat dat model werkt. Wij hebben nu vijf regiobeleidsplannen op de rol,
die over de Mercosur-landen in Latijns-Amerika, over China, over Afrika, over
Oost- en Midden-Europa en over het Midden-Oosten gaan. Zij worden op dit moment
geschreven. De eerste concepten hebben wij op politiek niveau al in bespreking
gehad. Daarbij komen zowel de regio- en de landenbenadering als de thematische
invalshoeken goed tot hun recht. De eerste vijf regiobeleidsdocumenten zullen
nog voor het zomerreces de Kamer bereiken. Zo mogelijk volgen er later dit
jaar nog vijf nieuwe documenten. Trefwoorden van de herijking zijn "samenhang",
"samenspel" en "slagkracht". De regiobeleidsdocumenten zullen het kader bieden
voor een geïntegreerd beleid, maar ook nu al blijkt dat het beleid op
ontschotte wijze wordt uitgevoerd. Voorbeelden hiervan zijn het voormalige
Joegoslavië en de crisis in Zaïre. Daar wordt gekozen voor een samenhangende
aanpak van conflictbeheersing, humanitaire noodhulp en vredesoperaties. Alleen
deze aanpak biedt kansen om deze crisis daadwerkelijk op te lossen.De heer Luijten sprak de heer Pronk toe op een punt dat ik voor mijn rekening
moet nemen. Hij citeerde een ambtenaar van Economische Zaken, die zich openlijk
kritisch heeft uitgelaten. Hij heeft kritiek op minister Pronk over het gebrek
aan inspraak van Economische Zaken in het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid.
Mijn antwoord is dat het niet aan ambtenaren is om zich daar publiekelijk
over uit te laten. Ik persoonlijk vind dat een parlementariër een minister
niet moet uitnodigen om te reageren op de uitlatingen van een ambtenaar. Misschien
zal minister Pronk dat trouwens wel doen; dat weet ik eigenlijk niet, maar
ik neem deze opmerking voor mijn rekening.Mevrouw Zwerver heeft gevraagd wat er in de praktijk van het ontschotte
beleid terechtkomt: hoe gaat het met die samenhang en met de relatie met het
mensenrechtenbeleid en de wapenexport? Naar aanleiding van een handelsmissie
naar Ghana en Ivoorkust heeft zij gevraagd of het geen goed idee is om voortaan
naast een handelsdelegatie ook een sociale delegatie mee te laten gaan. Zij
wil dat ik dat idee bespreek met collega Wijers en mevrouw Dok. Ik vind dat
een interessante gedachte die ik in ieder geval aan mijn collegae zal voorleggen.Mevrouw Zwerver heeft ook gevraagd naar de relatie tussen politieke en
ambtelijke verantwoordelijkheden bij de formulering van geïntegreerd
beleid. Ik zou dit willen zeggen: zowel op ambtelijk als op politiek niveau
dienen de verschillende invalshoeken tot hun recht te komen. Het gaat erom
dat bij de besluitvorming rond een specifiek vraagstuk steeds met alle relevante
invalshoeken en aspecten rekening wordt gehouden. Uiteraard worden de knopen
op politiek niveau doorgehakt. De minister van Buitenlandse Zaken is natuurlijk
degene die de coördinatie moet doen.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Ik heb ook gevraagd om een evaluatie van de gevolgde procedure. Kan de
minister ook daarop ingaan?Minister Van Mierlo:Dat is mij ontgaan. Kunt u dat nog even specificeren? Een
evaluatie van wat precies?Mevrouw Zwerver (GroenLinks):De gevolgde procedures bij het totstandkomen van de landen- en regiobeleidsplannen.
Daar heeft ook de heer Van Dijk een aantal vragen over gesteld. Wij hebben
gezegd dat het verhaal volstrekt onoverzichtelijk en onduidelijk was. Wie
wordt wanneer uitgenodigd? Wanneer en voor wie is het seminar? Hoe ziet het
uitnodigingsbeleid eruit? Als die vijf landen- en regiobeleidsplannen voor
de zomer klaar zijn, kan er dan geen evaluatie komen van hoe zij tot nu toe
tot stand gekomen zijn?Minister Van Mierlo:Wij kunnen alles evalueren en daar weer groepen ambtenaren op zetten.
Ik wil dat doen als uit de kwaliteit van de beleidsplannen blijkt dat dat
nodig is. U wilt echter een inspectie van de keuken, terwijl u het product
daaruit nog niet hebt gehad.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Het heeft erg lang geduurd voordat de producten uit de keuken kwamen.Minister Van Mierlo:Absoluut niet.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Absoluut niet? Is het volledig volgens de tijdsplanning gegaan?Minister Van Mierlo:Eerder zelfs. Ik had verwacht dat het veel langer zou duren voordat de
productie van die vijf regiobeleidsplannen op gang zou komen, omdat het iets
compleet nieuws is. U weet dat wij niets liever doen dan de Kamer evaluaties
toe te zeggen. Dat is ongeveer een dagelijks bedrijf geworden. Ik zal het
ook op dit punt doen, maar dan moet de kwaliteit van het beleidsplan daar
aanleiding toe geven. Ik doe dat niet op voorhand.Voorzitter! Ik heb zelf het vertrouwen dat ik hier niet te kort over gesproken
heb.Staatssecretaris Patijn:Voorzitter! In dit debat speelt een staatssecretaris die verantwoordelijk
is voor Europese Zaken maar een afgeleide rol. Er zijn praktisch geen vragen
aan mij gesteld. Ik ben mevrouw Gelderblom dan ook dankbaar dat zij mijn mening
gevraagd heeft over de herijking. Ik was zo aangenaam verrast over die vraag,
dat ik er ook echt iets over wil zeggen. Ik denk ook dat er veel zinnigs over
te zeggen valt.Vanuit mijn beleidsperspectief denk ik dat de toegevoegde waarde van de
herijking, ook voor Europees beleid, aanzienlijk is. Afgezien van het feit
dat het Europese beleid en de Europese beleidsdirecties bij de reorganisatie
beter zijn georganiseerd, is ook nog eens een extra impuls gegeven aan de
coördinatiestructuren. De centrale rol van Buitenlandse Zaken is onverminderd
bevestigd, zodat wij een zeer eenduidig en goed afgestemd optreden via onze
permanente vertegenwoordiging in Brussel kunnen waarborgen. Er is ook voldoende
politieke betrokkenheid omdat het kabinet wekelijks alle beleidsbeslissingen
met een korte uitleg voorgelegd krijgt. Dat mechanisme blijft onverminderd
functioneren en dat is door een consolidatie van afdelingen binnen Buitenlandse
Zaken ook nog versterkt.Ik voeg daar nog een extra dimensie aan toe. Naar mijn waarneming moeten
wij streven naar een grotere samenhang tussen Europees beleid en nationaal
buitenlands beleid ten aanzien van derde landen. Wij merken dat het externe
beleid van de Europese Unie hoe langer, hoe meer richtinggevend gaat worden
voor nationaal buitenlands beleid. Ik denk daarbij onder andere aan de reïntegratie
van Oost-Europa in de West-Europese politieke en economische structuren. De
beleidsbepaling berust op strategieën en besluiten van de Europese Raad
en de Europese instellingen. Hetzelfde geldt ten aanzien van de Middellandse
Zee-regio en het Midden-Oostenbeleid. De minister heeft er meermalen over
gesproken.De marges voor onafhankelijk nationaal beleid nemen af, zeker voor middelgrote
landen als Nederland. Ik denk dat wij door de huidige organisatiestructuur
en door een bundeling van kennis en gemeenschappelijke analyse beter in staat
zijn om ons optreden in Brussel ten aanzien van die beleidsontwikkeling beter
te onderbouwen. Er is niet langer sprake van zeven wisselende invloeden op
het debat in Brussel over de strategie in Oost-Europa en de uitvoering daarvan.Door die samenvoeging kun je het bilaterale beleid ook veel beter in samenhang
brengen met die Brusselse structuren. Dat wordt met name belangrijk naarmate
alle zeilen moeten worden bijgezet om in een betrekkelijk korte periode –
ik vind een periode van zeven jaar kort – de landen uit Centraal-Europa
met Brusselse en nationale middelen en expertise klaar te stomen voor het
lidmaatschap van de EU. Dat is een gigantische inspanning waar alle lidstaten
bij betrokken zijn, maar die kan niet los gezien worden van de samenhang waarin
dat gebeurt.Ik ga nog één stap verder. Je kunt zeggen dat bilaterale
betrekkingen meer in het algemeen weer in de lift zitten. Dat kun je afleiden
uit de gigantische internationalisering van de maatschappij. Ik bedoel dat
niet alleen in economisch opzicht. Het heeft ook met het personenverkeer te
maken, met culturele en wetenschappelijke betrekkingen en met de overheidsbetrokkenheid
omdat de overheid in al die zaken – financiering en regelgeving –
nu eenmaal een rol speelt. Met name in onze betrekkingen met landen in Centraal-Europa
komt die bilaterale dimensie weer boven water. Ik laat het graag aan minister
Pronk over om het een en ander te zeggen over Oost-Azië en Afrika. Het
doet mij dan ook genoegen dat wij in het kader van de homogene groep internationale
samenwerking voor die ondersteuning van niet-economische beleidsontwikkeling
ook voldoende middelen hebben uitgetrokken. Ik denk aan de verhoging van middelen
voor de internationale culturele betrekkingen en een verdere intensivering
van het MATRA-programma, mede ter ondersteuning van de transitieprocessen.Ik wil nog een antwoord geven op een vraag die ik per ongeluk naar mij
toe heb gehaald. Mijn excuses aan de minister. Ik vond, dat de minister een
wat te eenzijdige visie gaf op de vertragingen in Brussel. Hij schoof het
allemaal op de bureaucratie in Brussel. Er is iets meer over te zeggen. Er
is in Brussel bureaucratie. Het gaat ook over het ontbreken van behoorlijke
projectorganisaties in ontvangende landen. Wij praten over landen met hetzij
een verwoeste structuur hetzij een zeer zwak ontwikkelde structuur. Als je
een beetje project opzet en je wilt waarborgen voor de eigen belastingbetalers,
gaat er veel tijd mee verloren. Ik wil er wel bij zeggen –
het is een verzuchting die wij meermalen hebben geuit – dat het PHARE-programma
wel aan een forse herstructurering toe is. Wij zijn in de opbouw van het PHARE-programma.
Het is erg versnipperd aangepakt. Bovendien zijn de Brusselse decisionmakers
wel erg gevallen voor de verlokkelijke aanbiedingen van de zwerm van consultants.
Tegen aantrekkelijke uurtarieven hebben die het ene rapport na het andere
afgescheiden over hoe Oost-Europa hervormd kan worden. Ik denk dat wij nu
even te maken hebben met een stap terug van de verantwoordelijke organisatie.
Nagegaan wordt hoe een beter accent kan worden gelegd op bepaalde concentraties.
Het doet mij genoegen dat hoe langer hoe meer duidelijk wordt dat het centrale
nieuwe accent met name in de kandidaat-lidstaten in Europa is de voorbereiding
van de juridische en organisatorische transitie naar volledig lidmaatschap.
Ik denk dat dit absoluut de centrale noemer van het PHARE-programma moet zijn.
Dat komt er ook hoe langer hoe meer uit. Wij zitten even in een transitiefase
van de oude werkwijze van versnipperd reagerend op verlokkelijke aanbiedingen
naar een meer strategische beleidsformulering op de noemer die ik zo-even
noemde.De voorzitter:Ik dank de staatssecretaris. Ik heb kunnen vaststellen dat voor de tweede
termijn van de Kamer alleen mevrouw Zwerver spreektijd heeft gevraagd. Ik
geef haar nu het woord.Minister Pronk:Het zou ook gelijk kunnen.De voorzitter:Ik heb deze orde besproken en ik wil die zelfs niet op voorstel van de
regering veranderen.Minister Pronk:Ik zal het niet wagen.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! Het verbaast mij dat ik de enige ben die in tweede
termijn wil spreken.Ik wil de minister bedanken voor het gegeven antwoord. De meeste antwoorden
waren duidelijk. Toch heb ik nog een aantal opmerkingen.Ik wil beginnen met de mensenrechten en Burundi. Het antwoord van de minister
was een zeer formeel antwoord. De minister sprak over de opstelling van de
Nederlandse regering ten opzichte van de sancties die de buurlanden voor dit
land afgegeven hebben. Hij zei vervolgens: dat zijn niet onze sancties, wij
hoeven er ons niet aan te houden. Dat is formeel. Heineken mag dan niet leveren
volgens de minister vanuit de buurlanden, maar wel indirect via luchtverbindingen
met Frankrijk en België. Nederland vindt het momenteel kennelijk gunstig
dat de grote bedrijven langzamerhand wel weer handel gaan drijven met Burundi.
De minister heeft in de Tweede Kamer gezegd, dat hij het een goede zaak vond,
dat de grote bedrijven langzamerhand gingen verdwijnen en geen handel meer
gingen drijven met Burundi. Ik vind het jammer dat de minister in dezen zo'n
formele opstelling kiest en niet wat actiever is met het ondersteunen van
de sancties van de buurlanden richting Burundi.Wat Soedan betreft, is het goed om te horen dat Nederland financiële
steun verleent voor een goede uitvoering van resolutie 1995/77. Ik heb de
minister echter niet horen zeggen dat hij druk zal uitoefenen op de Soedanese
regering om volledig mee te werken, conform de resolutie van 1994. Ik heb
om een toezegging gevraagd, maar ik heb niet gehoord dat de minister daarop
heeft gereageerd.Ik heb ook nog geen reactie gehad inzake het beroep van de VN om meer
humanitaire hulp ten behoeve van oorlogsgetroffenen en displaced persons in
Soedan. Maar misschien gaat minister Pronk daarop in. Iets dergelijk geldt
voor meer financiële steun aan het Burmese Border Consortium.De inspanningen van de minister inzake Pakpahan zijn verheugend.Ik vraag mij af wat de inzet van onze minister is ten aanzien van het
steeds repressiever wordende klimaat in Indonesië in de aanloop naar
de verkiezingen. Wordt Indonesië hierop aangesproken en gebeurt dit in
EU-verband? Onderneemt de minister actie om opponenten van de regering vrij
te krijgen, zoals Sri Bintang Pamungkas? Ik heb hierover in eerste termijn
gesproken.De minister heeft ten aanzien van de kindsoldaten gezegd dat het probleem
niet op te lossen is door een verhoging of verlaging van de leeftijd. Dat
klopt. De kidnappingen zullen daardoor niet ophouden, maar als de Nederlandse
regering zich sterk maakt voor de stelling om geen soldaten aan te stellen
onder de leeftijd van achttien jaar gaat daar een sterk positief signaal van
uit. Ik vind dat Nederland dit uit moet dragen en zich niet formeel moet opstellen
door te stellen dat in Nederland vrijeberoepsuitoefening mogelijk is vanaf
zestien jaar. Ik denk dat wij voor ons beroepsleger meer dan voldoende kandidaten
vinden in de leeftijdsgroep van achttien jaar en ouder. In internationaal
verband vraag ik om een positieve uitstraling.Voorzitter! Ik blijf zitten met de wapens, de wapenembargo's en de wapenhandel.
Dat blijft een groot probleem. De minister heeft gezegd dat het aanscherpen
van de interpretatie van de bestaande Europese criteria voor de wapenhandel
een ruw karwei en veel werk is. Daar kan ik mij van alles bij voorstellen.
Dit onderstreept de noodzaak om te komen tot een klachtenbureau op Europees
niveau. Ik heb aan het slot van mijn eerste termijn daar aandacht voor gevraagd.
Als embargo's verbroken worden, is dit in ieder geval een punt waar organisaties
in het Noorden en regering en NGO's in het Zuiden hun klachten neer kunnen
leggen. Het zou een klachtenpanel moeten zijn met onderzoekscapaciteit. Misschien
kan de minister in zijn tweede termijn hierop nog even ingaan.Minister Van Mierlo:Voorzitter! Wat de mensenrechtensituatie in Burundi betreft, werd het
antwoord formeel gevonden. Ik moet zeggen dat mij niet veel anders ter beschikking
staat. Wij houden ons aan het sanctieregime. Wij hebben alleen geen instrumenten
ter beschikking. Hierover zal de heer Pronk, die er net geweest is, nog iets
meer zeggen.De toezegging om druk uit te oefenen op de regering van Soedan doe ik
bij dezen.Wat Indonesië betreft, doen wij aan de zaak-Pakpahan wat wij kunnen.Dat de situatie daar steeds agressiever wordt, is een oordeel dat ik voor
rekening van mevrouw Zwerver laat. Gesteld kan in elk geval
worden dat Indonesië op het ogenblik sterk in beweging is op dit soort
terreinen. Wij kijken met enige zorg daarnaar. Bijna alles doen wij in EU-verband.
Uit de gang van zaken in de afgelopen maanden blijkt wel dat wij verder komen
als wij in EU-verband opereren dan als wij als geïsoleerd land opereren.
Wij zullen de ontwikkelingen in Indonesië op dit punt gewoon kritisch
blijven volgen en wij zullen optreden als daar aanleiding toe is.Over de leeftijden van kinderen waarvan mevrouw Zwerver sprak, kun je
van mening verschillen, maar zeker is dat er allang een akkoord over bereikt
is. Er is verder geen discussie meer over, die akkoorden zijn gesloten. Het
heeft geen zin meer om er verder nog over te praten. Wij hebben er hele discussies
over gehad in het kabinet; er was een verschil van mening tussen Buitenlandse
Zaken en Defensie en op een gegeven moment hebben wij onze positie veranderd.
Het is voorbij, dit is het.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Maar er zijn in het najaar toch weer nieuwe onderhandelingen over het
verdrag inzake de rechten van het kind? Dan zou deze kwestie toch weer aan
de orde kunnen komen?Minister Van Mierlo:Ik zal nagaan of dat zo is. Volgens mij is de zaak afgedaan. Als het wel
zo is, kunnen wij er misschien over van gedachten wisselen of u argumenten
hebt die overtuigend genoeg zijn om ons tot een andere inzet te brengen. Maar
ik denk van niet, want wij hebben er al heel veel over gesproken en volgens
mij is dit punt afgehandeld.Voorzitter! Over het klachtenbureau weet de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
meer, dus ik laat het antwoord op dat punt graag aan hem over.De vergadering wordt van 15.45 uur tot 15.55 uur geschorst.Minister Pronk:Voorzitter! Momenteel wordt er op mijn departement nog uitgebreid gewerkt
aan de antwoorden op alle vragen. Men is uitgegaan van de veronderstelling
dat ik om half acht met mijn antwoord zou beginnen. Maar misschien wordt het
daardoor wel zo aardig.In tegenstelling tot mijn collega zal ik beginnen met de herijking; hij
eindigde daarmee. Vervolgens ga ik in op een aantal voorbeelden die door de
Kamer naar voren zijn gebracht: Europa, conflict, mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking
en economie. Daarna komen de varia aan de orde, punten die niet zo gemakkelijk
onder de voorgaande onderwerpen zijn onder te brengen.Vanmiddag waren er verschillende geluiden over de herijking. Ik wijs de
pessimisten op de herijking in organisatorische en institutionele zin. Tenslotte
gaat het nu ook over de memorie van toelichting op de begroting voor 1997,
die twee maanden en 18 dagen geleden is ingegaan op 1 januari jongstleden.
Pas sindsdien werken wij in het kader van een nieuwe structuur. Daarvoor hebben
wij voorbereidingen getroffen en met beide Kamers der Staten-Generaal overlegd
over de verschillende mogelijkheden. Bij de voorbereiding hebben wij soms
een voorschot genomen, maar, zoals aangegeven, kunnen wij pas sinds 1 januari
jongstleden aangesproken worden op ons herijkt, ontschot beleid.Is er in die periode iets veranderd? Allereerst wijs ik erop dat de herijking
niet op zichzelf de pretentie heeft een totaal ander beleid te presenteren.
Het beleid was er en dat wordt voortdurend bijgesteld; de wereld verandert
en dus is het noodzakelijk om een adequate reactie op veranderingen in de
internationale samenwerking te formuleren. De "plus" die wij met de herijking
proberen na te streven, is een zodanig organisatorische en institutionele
vormgeving van veranderend beleid dat er samenhang gegarandeerd wordt en dat
er geen inherente tegenstrijdigheden zijn in de beleidsvoorbereiding inzake
internationale onderwerpen die op de agenda staan, afkomstig van een groeiend
aantal departementen dat zich met internationaal beleid bezighoudt.Het buitenlands beleid wordt steeds meer een sequeel van het binnenlands
beleid en andersom. Het is niet meer iets afzonderlijks. Daarom moet het beter
voorbereid worden, ook van de verschillende invalshoeken. Ik wil nu niet spreken
als de minister van Buitenlandse Zaken, want dat is zijn verantwoordelijkheid,
maar ik spreek uit een van de invalshoeken: het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid.
Het is zinvol voor een beter ontwikkelingsbeleid en voor de Nederlandse buitenlandse
politiek in het algemeen, want ontwikkelingssamenwerking is daar een onderdeel
van. Het is zinvol om effectief bezig te zijn en niet 2 of 13 verschillende
geluiden te laten horen, afkomstig vanuit de verschillende departementen.
Het is ook goed voor het ontwikkelingsbeleid zelf om bepaalde activiteiten
die voortvloeien uit ontwikkelingsinstrumenten niet geneutraliseerd te zien
door instrumenten bijvoorbeeld vanuit het milieubeleid of vanuit de landbouwpolitiek.
Er mag een plus aan effecten worden verwacht van een betere allocatie van
instrumenten; niet een nieuw beleid. De herijking is op zichzelf geen reden
om nieuw beleid te formuleren. Het feit dat de wereld verandert, is wel een
reden om het beleid voortdurend bij te stellen. De herijking heeft vooral
een institutionele, organisatorische pretentie. Op dat punt is er sinds 1
januari het nodige tot stand gebracht.In de eerste plaats wijs ik op de financiële zuiverstelling, een
hoge prioriteit voor het buitenlands beleid. Die wordt bereikt door in het
kader van het totale regeringsbeleid zeker te stellen, dat 1,1% van het BNP
zal worden besteed aan internationaal beleid, met daarbinnen de verdeelsleutel
van 0,8% en 0,3%. Dat is vastgesteld en daaraan wordt niet getornd. Dat is
een stap vooruit, die het mogelijk maakt beleid op langere termijn beter onderling
samenhangend te plannen.Op de tweede plaats de fusie van een aantal beleidsvoorbereidingsdirecties,
zodat er niet vanuit verschillende invalshoeken beleid wordt voorbereid, waardoor
er in een bepaald stadium van de beleidsbepaling sprake kan zijn van botsingen.
Er zijn geen twee directies Afrika meer, ook geen twee directies Latijns-Amerika,
enz. Bovendien staat de desbetreffende regionale directie ook ten dienste
van andere departementen dan alleen het geïntegreerde departement van
Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking. Reeds in de eerste fase van
beleidsvoorbereiding wordt er een samenhangend beleid beoogd. Dat is niet
alleen een kwestie van een nota schrijven of van iets op de tekentafel leggen.
Het is ook een kwestie van het voorbereiden van de beslissingen
die genomen moeten worden. Als er bijvoorbeeld een handelsmissie vertrekt
naar Ivoorkust – het voorbeeld dat door een van u werd genoemd –
mag je ervan uitgaan, dat die missie voorbereid is vanuit een integrale aanpak.
Allerlei instrumenten worden in de overweging betrokken. Ik denk daarbij aan
het sociale aspect, de mensenrechten, de buitenlandse politiek, ontwikkelingssamenwerking,
handelsbevordering, etc.Op de derde plaats wijs ik op de delegatie. Dat is een uitermate belangrijk
element van die organisatorische verandering. De beslissingen worden zo dicht
mogelijk bij de problemen genomen. Alle ambassades zijn versterkt, zowel in
kwantitatieve als in kwalitatieve zin. Zij hebben het recht zelf te beslissen,
binnen algemene kaders die in Den Haag worden vastgesteld, over projecten
en programma's op het terrein van ontwikkelingssamenwerking. Zij worden niet
meer teruggefloten. Zij hoeven geen goedkeuring meer te vragen. De kaders
worden vastgesteld. Er wordt beslist, of er hulp wordt gegeven aan een bepaald
land, hoeveel, in welke sectoren, in welke regio's. Als er in een bepaalde
regio een project mag worden uitgevoerd – bijvoorbeeld een drinkwaterproject
in Zuid-India – mag de ambassade zelf beslissen, of een dergelijk programma
goed is of niet goed is, aan welke voorwaarden het moet voldoen, hoe duur
het mag zijn. De ambassade mag het allemaal zelf beslissen. Dat is een zeer
belangrijke herijking. Men kan er zeker van zijn dat bijna al onze partners
in West-Europa hierop zeer jaloers zijn. Dit is één van de voorstellen
die wij hebben voorgelegd aan de Europese Commissie. Mijn beide collega's
spraken er al over. Wat sommige landen betreft verschil ik met mijn collega
Patijn van mening over de ontvangststructuur. Bosnië heeft een schitterende
ontvangststructuur. Er zijn prima mensen en goede structuren in Bosnië.
Daar ligt het niet aan. Er is ook geld genoeg, vanuit Europa. Wat is het probleem?
Er zitten zeven mensen op die Europese vertegenwoordiging in Sarajevo. Deze
mensen mogen niets anders doen dan nu en dan een voorstel richten tot Brussel
en dan wachten tot het voorstel wordt goedgekeurd. Maar het wordt nooit goedgekeurd.
Eigenlijk zou gewoon moeten worden gezegd: u heeft 100 miljoen ecu voor de
komende twee, drie jaar en u moet die besteden aan woningbouw, werkgelegenheidsprojecten
etc. Vervolgens moet je het overlaten aan je eigen mensen. Natuurlijk moet
dat gebeuren in overleg met die goede ontvangststructuur. Dan moet je die
ontvangststructuur natuurlijk wel als goed hebben gekwalificeerd. In bepaalde
landen kun je zeggen dat de ontvangststructuur onvoldoende goed is. En dan
kunnen de beslissingen daar niet worden neergelegd. Eerlijk gezegd, heb ik
de indruk dat het internationaal wel die kant op gaat. Er zal steeds meer
worden gedelegeerd. Wij liggen op dat terrein voor. De herijking heeft dat
mogelijk gemaakt.Ik kom bij het volgende punt. De oude matrixbenadering is altijd een probleem
geweest. Maar dat is altijd het geval met besluitvorming en beleidsbepaling.
Er moeten verschillende invalshoeken op elkaar worden afgestemd. Er is nu
sprake van het ontschotten. Ik wijs op de instelling van een gemeenschappelijke
mensenrechtendivisie. Die was er niet. Collega Van Mierlo heeft daarover al
het nodige gezegd. Maar dit is een belangrijk aspect. En het werkt reeds.
Er wordt nu een nota mensenrechtenbeleid voorbereid. Zoals gezegd, komt deze
nota begin april. Dat is vlot. De nieuwe mensenrechtendivisie is per 1 januari
jongstleden van start gegaan. Uiteraard moet deze nota nog langs het kabinet
geleid worden. Maar de nota is op een ontschotte wijze geformuleerd. Deze
nota gaat in op het mensenrechtenbeleid voorzover het de ontwikkelingssamenwerkingsdimensie
betreft, op de handelspolitiek en op de buitenlandse politiek. Deze nota kan
dus binnen twee, drie maanden naar de Kamer toe. Dat vind ik niet gek. Een
en ander is ontschot. En dat betekent dat het werkt.Collega Van Mierlo is al ingegaan op de ontschotte wijze van voorbereiding
van de landenbeleidsplannen. Daar gaat het natuurlijk niet om. Het is niet
de bedoeling om alles vooruit te schuiven, iedere keer weer, naar een nieuw
document. Er komen vijf regiobeleidsplannen. Het is interessant dat voor alle
landen waar wij een post hebben, dus waar de Nederlandse regering is vertegenwoordigd,
inmiddels een geïntegreerd jaarplan is vastgesteld. Alle instrumenten
die worden gehanteerd met betrekking tot het desbetreffende land, worden planmatig
voor het komende jaar beschreven. Dat is nieuw. Het zijn interne stukken,
geen publieke stukken. Die plannen zijn er dus voor alle landen. Zij zijn
inmiddels ook voor alle landen vastgesteld. Ieder jaar wordt er zo'n nieuw
plan geformuleerd. Dit betekent dat je niet meer ad hoc achter de feiten aanjaagt.
Er wordt op iedere ambassade gewerkt aan een samenhangend beleid voor het
komende jaar, waarin prioriteiten worden vastgesteld en waarin keuzen worden
gedaan. Er kan iets wel worden gedaan, er kan iets niet worden gedaan, er
zijn te weinig mensen voor, er is te weinig geld voor. Er moeten dus keuzen
worden gemaakt. Die keuzen worden in een samenhangend jaarplan neergelegd,
een plan dat vervolgens moet worden geaccordeerd. Als men het er in Den Haag
niet mee eens is, moet het worden aangepast. Maar dat is dus een herijking,
dat is een kwestie van organisatie. Het lijkt saai, maar het betekent wel
dat alle mogelijke instrumenten beter op elkaar kunnen worden afgestemd. Ik
ben daar tevreden over. Ik heb alle jaarplannen gezien van alle posten waar
ik wat mee te maken heb. Natuurlijk heb ik dat van Moskou niet gezien! Alle
andere plannen heb ik wel gezien. Ik ben tevreden over de wijze waarop men
hiermee voor het eerst redelijk hoogwaardig heeft kunnen omgaan. In de praktijk
loopt de samenwerking tussen de collega's prima. Ik weet dat dit wellicht
te paars klinkt. Maar het loopt lekker in het huidige kabinet. Er zijn geen
conflicten. En als er eens een andere invalshoek is, dan wordt daarover op
een behoorlijke manier gesproken. Je probeert dan naar een oplossing te zoeken.
Wij zijn redelijk oplossingsgericht. En ook dat is een vrucht van de manier
waarop wij deze exercitie zijn gestart.Vervolgens is gevraagd hoe dit nu verder gaat. Mevrouw Gelderblom heeft
in dit verband gevraagd of er een aparte minister moet blijven. Ik weet dat
niet, maar ik ben daar natuurlijk wel voor. Ik heb al diverse malen uitgebreid
het woord gevoerd over dit onderwerp; laat ik dat nu niet opnieuw doen. Ik
heb hier vlak voor de verkiezingen nog één gelegenheid voor,
namelijk bij de volgende begrotingsbehandeling. Dat lijkt mij
wat opportuner. Ik ben het met mevrouw Gelderblom eens dat dit uiteindelijk
natuurlijk een politieke beslissing is die genomen wordt in het kader van
de kabinetsformatie. Dat gebeurt dus niet hier in deze Kamer. Mijn positie
is evenwel duidelijk. Ik vind overigens dat de filosofie die ten grondslag
ligt aan de herijking, dit ook noodwendig postuleert, anders zou er een onevenwichtigheid
in dat samenhangende beleid worden aangebracht. Ik heb dat bij een vorige
begrotingsbehandeling echter al een keer uitvoerig uiteengezet. Men kan dit
nalezen.Een andere consequentie hiervan betreft het schrijven van memories van
toelichting. De geachte afgevaardigde de heer Van Dijk heeft hier kritische
opmerkingen over gemaakt; mevrouw Lycklama was daar veel positiever over.
Het is de eerste keer dat wij het zo gedaan hebben. Ik vind ook niet dat deze
memorie van toelichting op alle punten even geslaagd is. Er is heel bewust
een poging gedaan om bijvoorbeeld bij de bespreking van de fora alle elementen
tegelijkertijd aan de orde te stellen en om tegenstrijdigheden in die paragraaf
niet weg te masseren, maar echt te voorkomen. Ik vind dat dit, op een enkele
uitzondering na, redelijk is gelukt.De memorie van toelichting is natuurlijk veel te dik, onleesbaar dik zelfs.
Daar hebben wij ook in de Tweede Kamer behoorlijk voor op onze kop gekregen.
Wij gaan dat dus veranderen. De komende memorie van toelichting kan ook veel
dunner worden gemaakt. Het is niet alleen een kwestie van alles bij elkaar
optellen; je moet het korter formuleren. Ik loop al lang mee, maar nu kan
ik voor het eerst bepaalde dingen niet meer terugvinden in de memorie van
toelichting. En dan wordt het onwerkbaar. Om te beginnen, moet de memorie
van toelichting dus korter worden. Ten tweede zul je maar één
keer over hetzelfde onderwerp moeten schrijven in de memorie van toelichting.
Over een bepaald aantal onderwerpen wordt nu soms twee of drie keer geschreven:
als thema, als regio of in het kader van de fora. Dit is zeer verwarrend.
Wij doen dan ook echt een poging om dit in de volgende memorie van toelichting
te voorkomen. Het is een kwestie van organisatie en management, maar het is
echt van belang.Er is één ongeluk gebeurd, namelijk het achterwege blijven
van een behoorlijke beschrijving van het Europese ontwikkelingsbeleid. Mevrouw
Lycklama en de heer Van Dijk hebben hier de vinger bij gelegd. Wij hadden
afgesproken dat geen van de bewindslieden in welke memorie van toelichting
dan ook iets zou schrijven over het voorzitterschap. Dat was een zekere vorm
van terughoudendheid die wij vorig jaar ten toon probeerden te spreiden. Alles
wat wij op een ambitieuze manier op papier hadden gezet over het Europese
ontwikkelingsbeleid, kwam dus niet in de memorie van toelichting te staan.
Dit is in een aparte nota komen te staan. Welnu, de Kamer heeft die nota gezien.
Nadat wij de memorie van toelichting hadden geschreven en bij de Kamer hadden
ingediend, is die nota weer tot op het bot uitgekleed. Daarom is er nu nergens
meer iets behoorlijks over het Europese ontwikkelingsbeleid te vinden, behalve
dan in de stukken die ik daarover regelmatig naar de Tweede Kamer stuur en
die ik daar ook bespreek. Dat doe ik hier echter niet. Er wordt wel uitvoerig
over de lopende zaken gesproken, maar dat gebeurt allemaal in de artikelsgewijze
behandeling van de memorie van toelichting. Die is zeer interessant en zeer
uitgebreid, maar ook zeer onoverzichtelijk. Men kan daar alles in terugvinden;
er staat niets niet in de memorie van toelichting te lezen. Het is echter
nauwelijks meer te vinden. Dit moet dus verbeterd worden voor komend jaar.Ik ga hierop in, omdat beide geachte afgevaardigden de conclusie trokken
dat dit aanleiding zou kunnen vormen voor de gedachte dat wij niet zoveel
interesse hadden in het Europese ontwikkelingsbeleid. Die conclusie wil ik
bestrijden. Het is wel ad hoc ter sprake, maar niet beleidsmatig voor het
komende jaar. Wij hebben er echter zeer veel interesse in. In de nota die
de Kamer kent, hebben wij weliswaar voorzichtige formuleringen gekozen over
het voorzitterschap, om geen al te grote verwachtingen te wekken, maar wij
hebben zeer bepaald een agenda geformuleerd voor 1997. Die geldt dus voor
dit jaar, tijdens het Nederlandse voorzitterschap. In de tweede helft van
het jaar zijn wij daar ook in belangrijke mate bij betrokken, omdat wij zeer
sterk zullen samenwerken met Luxemburg. Wij zullen Luxemburg soms zelfs moeten
vervangen als voorzitter in bepaalde vergaderingen. Wij hebben dus een redelijk
ambitieuze agenda geformuleerd voor het Europese ontwikkelingsbeleid. Het
interessante is, ook gelet op mijn opmerking over de herijking, dat wij de
agenda voor dit jaar hebben geplaatst onder één titel, namelijk
die van de coherentie. Dat is eigenlijk een moeilijk woord voor ontschotting,
voor samenhang, voor het op elkaar laten afstemmen van alle mogelijke onderdelen
van het Europese beleid, voorzover het ontwikkelingssamenwerking betreft.
Die onderdelen mogen elkaar niet meer neutraliseren.In het onvolprezen Verdrag van Maastricht is een prachtige passage over
ontwikkelingssamenwerking uitonderhandeld. Dat is onder het vorige kabinet
gebeurd. Wij zijn zo blij met die passage dat wij geen enkele poging zullen
doen om die te herformuleren. In antwoord op de vraag van mevrouw Gelderblom
deel ik dus mee dat de Kamer niet moet verwachten dat er in het Verdrag van
Amsterdam, als dat er komt, ook maar één passage wordt opgenomen
over ontwikkelingssamenwerking, want iedere poging om daar momenteel een nieuwe
formulering voor te kiezen, brengt het risico met zich dat er een stap terug
moet worden gezet ten opzichte van de passage uit het Verdrag van Maastricht.
In het Verdrag van Maastricht staat dat er sprake moet zijn van goede coördinatie –
dat spreekt vanzelf – dat er sprake moet zijn van complementariteit
tussen wat Europa en de lidstaten doen – dat spreekt ook vanzelf –
en dat er convergentie van beleid dient te zijn. Die derde c is het allerbelangrijkste.
Dat betekent dat alles wat er gebeurt in het kader van de Europese samenwerking –
ik gebruik nu mijn eigen terminologie, want ik heb de stukken nog steeds niet
gekregen – mede moet worden genormeerd aan de effecten van het Europese
beleid op de situatie in de ontwikkelingslanden. Dat wil zeggen dat er een
criterium, een toetssteen met een extern-effectkarakter is opgenomen in het
Verdrag van Maastricht met betrekking tot het Europese beleid. Het gaat daarbij
om het Europese landbouwbeleid, het Europese internemarktbeleid en zelfs om
de gezamenlijke Europese monetaire politiek.Dat alles dient mede als doel te hebben de bevordering van de belangen
van de ontwikkelingslanden. Er bestaat geen internationaal verdrag tussen
landen, waar dan ook in de wereld, waar zo'n belangrijke externe-effectnorm
is opgenomen in de constitutie van de desbetreffende samenwerkingsvorm van
die landen. Het is nog steeds een wonder dat wij dat er in Maastricht zo gemakkelijk
doorheen hebben gekregen. Dat kwam misschien, omdat de aandacht van alle regeringsleiders
was gevestigd op een aantal hoofdproblemen rond Maastricht. Hoe dan ook, het
staat er en het moet er blijven staan. Wij gaan de zaak niet heropenen. Dat
betekent wel dat je in de jaren na Maastricht een ecart kunt constateren tussen
woord en daad.Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):Voorzitter! Dat is dus mijn vraag. Werkt het ook? Misschien heeft men
het namelijk laten doorgaan, omdat men niet in de gaten had welk zwaarwegend
criterium men opnam. Hoe gaat het dus met de werking ervan?Minister Pronk:Dat geldt voor alle constituties. Er is altijd sprake van een probleem
met betrekking tot de uitvoering. Dat kan echter nooit een reden zijn om de
constitutie dan maar weer te reduceren. Dat geldt niet voor het Mensenrechtenverdrag
in het kader van de VN. Dat geldt ook niet voor het Verdrag van Maastricht
en anderszins. Het is de bedoeling om de daad dichter bij het woord te brengen
in plaats van het woord te versmallen. Dat is wat wij de afgelopen paar jaar
hebben geprobeerd, overigens zonder veel succes. Wij hebben heel veel gepraat
over coherentie en over de betekenis daarvan. Dat is niet zo gemakkelijk in
de Raad van ministers voor Ontwikkelingssamenwerking, want je komt maar eens
per half jaar bij elkaar en dan praat je over wat legalistische, institutionele
vormen van vertaling van het desbetreffende verdrag.Wij hebben beslist om de zaak om te draaien en om het in dit half jaar
andersom te benaderen door uit te gaan van een aantal cases. Als wij Maastricht
serieus nemen, wat heeft dat dan voor betekenis voor bijvoorbeeld de visserij
in Senegal? Als wij verdragen afsluiten met Senegal om daar de zee leeg te
vissen, wat is dan het ontwikkelingseffect voor de kleine artisanale vissers
aan de Senegalese kust? Wat is het milieu-effect daarvan? Kun je dat afkopen
door te zeggen: wij betalen u in de komende paar jaar zoveel 100 miljoen ecu
en daarmee kopen wij het recht voor de Portugese en de Spaanse vissers om
daar te vissen? Dat is een heel concrete incoherentieproblematiek. Daarbij
spelen gigantische problemen, want de discussie tussen Finland en Portugal
over dit vraagstuk kunt u zich wel voorstellen. Er zijn daar geen Finse vissers
en de Finnen hebben de coherentie hoog in het vaandel geschreven en de Portugezen
zeggen: coherentie is prima, maar dan wel graag op een ander terrein, niet
op een terrein waar wij last van hebben. Zo hebben wij allemaal dat type vraagstukken.Wij hebben de visserij als voorbeeld gekozen, naast drie andere, zoals
het conflict. Een van de geachte afgevaardigde had het over het geven van
humanitaire hulp aan slachtoffers van conflicten die gevoed worden door wapenleveranties
uit dezelfde Europese landen die hulp geven ten behoeve van de slachtoffers
van die conflicten. Dat is een duidelijk voorbeeld van incoherentie.Een ander punt is de voedselzekerheid. Hoe kun je voedselzekerheid in
ontwikkelingslanden op een andere manier garanderen dan alleen maar via het
geven van voedselhulp? Dat is eigenlijk het enige instrument dat de Europese
Unie tot nu toe heeft gehanteerd. Is het mogelijk om ontwikkelingslanden zozeer
bij te staan in de bewerkstelliging van een beleid dat is gericht op een duurzame
verbetering van de productiviteit van de grond, van de vruchtbaarheid van
de grond, dat zij voldoende voedsel kunnen produceren voor zichzelf? Is het
ook mogelijk om de desbetreffende landen zo veel te laten verdienen uit andere
zaken, bijvoorbeeld landbouwexport, die niet ten koste mag gaan van de binnenlandse
voedselproductie, dat zij voldoende kunnen verdienen ter financiering van
de noodzakelijke additionele voedselimporten via de markt in plaats van afhankelijk
te zijn van, hetgeen niet duurzaam is, internationale hulpverlening? Dat is
een vorm van het nastreven van coherentie die een vertaling zou kunnen worden
geacht te zijn van Maastricht?Als vierde voorbeeld hebben wij voor de migratie gekozen. Kun je ontwikkelingssamenwerkingsbeleid
voeren dat leidt tot meer werkgelegenheid in landen, zodat mensen zich niet
economisch gedrongen voelen om te vertrekken en hun economisch heil in Europa
te zoeken? Zou je ook een landbouwbeleid kunnen voeren in Europa dat er niet
op is gericht om zo veel mogelijk producten die in Marokko kunnen worden geproduceerd
in Portugal of in het Westland te produceren en dan in Marokko af te zetten,
waarbij je vaak Marokkaanse arbeiders in Portugal of het Westland gebruikt
in plaats van dat ze werkgelegenheid vinden in Marokko? Ook dat is niet duurzaam,
niet coherent. Kun je beleid formuleren ten behoeve van ontwikkelingslanden
dat ook kan leiden tot een bevordering van de vrijwillige terugkeer van mensen
uit de desbetreffende landen die als economische migrant naar West-Europa
zijn gegaan? Dat geeft ook coherentie. Op deze vier terreinen is er dus sprake
van coherentie. Naast deze vier zou ik nog wel een aantal andere kunnen noemen,
waaronder bijvoorbeeld de handelspolitiek en de mensenrechten, maar deze vier
hebben wij gekozen. Zij zijn aan de orde geweest tijdens de informele vergadering
van ministers van Ontwikkelingssamenwerking.Ik haal dit even naar voren omdat het laat zien dat wij zeer veel waarde
hechten aan het Europese ontwikkelingsbeleid. Er worden tien informele raden
van ministers gehouden naast de reguliere raden. Ieder voorzitterschap mag
zelf beslissen of dat acht informele raden zijn van de ministers van Landbouw
en twee van de ministers van Milieu, of anderszins. Door welk voorzitterschap
dan ook wordt nooit de beslissing genomen om een informele raad van ministers
van Ontwikkelingssamenwerking te organiseren. De laatste was in 1991 en dat
was onder het Nederlandse voorzitterschap. Daarna gebeurde het nooit meer
en nu hebben wij weer een informele raad van de ministers van Ontwikkelingssamenwerking
weten te organiseren. Dat betekent dus dat het Nederlandse kabinet hieraan
prioriteit geeft. Dit in antwoord op de vragen van mevrouw Lycklama en de
heer Van Dijk. Het gaat inderdaad om pogingen om beleid in
te vullen en daar een hogere prioriteit aan te geven, ook in samenhang, meer
dan vanuit het instrument van de hulpverlening.Een van de ontevredenheden van alle ministers van Ontwikkelingssamenwerking
in de raad is dat wij eigenlijk zo weinig bij elkaar komen en dat wij in alle
Europese landen door collega-ministers eigenlijk voortdurend worden gebruikt
als degenen die als taak hebben "to pick up the pieces", dus om de gevolgen
van problemen wat op te vangen, en meer ook niet. Het gaat dan bijvoorbeeld
om het geven van meer humanitaire hulp aan Zaïre. Vanuit die overwegingen
hebben ministers van Ontwikkelingssamenwerking geprobeerd om hun grenzen wat
te verleggen. Vandaar de ontwikkelingstrojka die onder het Ierse voorzitterschap
in november vorig jaar naar Zaïre is gegaan; Nederland maakte daar deel
van uit. Die trojka heeft toen de grenzen duidelijk overschreden door niet
alleen maar terug te komen met het verhaal dat er meer humanitaire hulp moest
worden gegeven, maar ook met het verhaal dat er moest worden onderhandeld
om te komen tot een politieke oplossing. Daarnaast diende er een internationale
vredesmacht te worden gestuurd om vluchtelingen en de vluchtelingenhelpers
te beschermen.Dat heeft kennelijk in Europa de desbetreffende ministers van Buitenlandse
Zaken, met uitzondering van mijn collega in Nederland omdat wij al coherent
beleid voeren, zozeer tegen de haren in gestreken dat de trojka is verboden
om dit jaar wederom naar Zaïre, Rwanda en Burundi te gaan. Alle ministers
van Ontwikkelingssamenwerking van alle Europese landen waren ervoor, maar
er is twee weken geleden een stokje voor gestoken tijdens de raad van ministers
van Buitenlandse Zaken. Daarop ben ik maar alleen gegaan en nu gaan alle andere
ministers van Ontwikkelingssamenwerking ook alleen naar Zaïre. Dat is
dus geen voorbeeld van een gecoördineerd, coherent beleid, maar wel een
van de effecten van het nog onvoldoende ontschot zijn van het Europese beleid
met betrekking tot de ontwikkelingslanden. Wij proberen heel bescheiden en
voorzichtig, onder andere via informele benaderingen, datgene wat wij in Nederland
aan de orde hebben gesteld, met vallen en opstaan ook een klein beetje te
vertalen voor andere landen, bijvoorbeeld via Europa. Dat is ook wel mogelijk.Hierin zit een interessant punt, en daarmee kom ik terug op de opmerking
van mevrouw Gelderblom over de positie van de ministers. Het is interessant
dat er binnen Europa één aanknopingspunt is gecreëerd en
dat is het feit dat er voor het grote aantal Europese commissarissen werk
moest worden gevonden. Nu houden vele commissarissen zich bezig met het buiten-Europese
beleid. Dat is er dus niet meer één, zoals vroeger, want men
heeft beslist om de wereld op te delen in een aantal regio's. Er zijn dus
meerdere Europese commissarissen die zich bezighouden met het externe beleid
van de Europese Unie en die zijn allemaal ontschot. De Europese commissaris
die zich bezighoudt met Afrika, Azië of Oost-Europa, houdt zich bezig
met veiligheid, mensenrechten, handelspolitiek én economische samenwerking
in de desbetreffende regio. Dat is een uitermate interessante ontwikkeling,
die eigenlijk het gevolg is van het grote aantal Europese commissarissen voor
wie taken gevonden moesten worden. Eigenlijk is op het terrein van de bevoegdheden
van de Europese Commissie gekozen voor een uit nood geboren ontschotte aanpak.
Ik merk reeds bij de concrete uitvoering van het beleid dat je voor een bepaalde
regio nog maar met één Commissaris te maken hebt en niet met
een aantal Commissarissen die om nationale of andere redenen elkaar bestrijden
en dus verlammen zodat er niets uitkomt. Dat is een stap vooruit. Er zijn
dus mogelijkheden om verder te komen.Dat is nog niet op alle terreinen het geval. Vooral met betrekking tot
het landbouwbeleid en de handelspolitiek liggen er nog problemen. Een aantal
afgevaardigden heeft als voorbeeld van niet zo coherent beleid het vraagstuk
van de cacao genoemd. Mevrouw Zwerver was een van diegenen die dat onderwerp
naar voren heeft gebracht. Hoe krijg je dat beleid coherent? Ik kan niet veel
meer zeggen dan de vorige keer. Wij hebben een inspanningsverplichting en
geen resultaatsverplichting.Ik was blij met de motie destijds. Daarover heb ik geen misverstand laten
bestaan. Ik geloof dat ik dat ook namens de regering heb kunnen zeggen, hoewel
wij daar fiks over hebben gepraat in Nederland, want coherentie is ook een
uitkomst van beleid. Van begin af aan heb je verschillende belangen, ook in
Nederland zelf, maar wij hebben elkaar gevonden in een bepaalde formule. Het
Europees Parlement komt binnenkort waarschijnlijk ook met een resolutie. De
Commissie voor ontwikkelingssamenwerking heeft dat al gedaan. Er is veel discussie
in Europa, afkomstig uit niet-gouvernementele organisaties. In Nederland is
de haven van Amsterdam een belangrijke lobby.Er is ook een economisch belang van Nederland verbonden aan de handhaving
van de oude situatie waarbij je cacaobonen niet mocht vermengen met andere
grondstoffen om een nieuw product op de markt te brengen ten nadele van de
cacaobonenexporteurs. Ach, zeggen sommigen, het is maar 5%. Dat is natuurlijk
niet waar. Het is 5% van het totale gewicht van de chocoladereep en 20 à
25% van de cacaobonengrondstof, want er zit verder nog ander spul in chocoladeproducten,
zoals suiker. Dat heeft nogal wat consequenties voor de cacaobonenexporteurs,
tenzij je zou mogen verwachten dat van een dergelijk product zo'n nieuw attractiviteit
uitgaat, dat veel meer mensen chocoladeproducten gaan eten en dus impliciet
meer cacaobonen.Dat mag je niet verwachten, omdat de inkomenselasticiteit van chocoladeproducten
niet zo hoog is gebleken. Je zou hooguit kunnen verwachten meer markten te
vinden buiten Europa of in Oost-Europa. Ik vind dat een beetje va-banque-spelen.
De Nederlandse regering is daarom nog steeds voorstander van, zoals de Kamer
ons heeft gevraagd, harmonisatie op basis van 0%. Er zijn enkele ander landen
die carrément daartegen zijn. Ik verwacht dat deze patstelling nog
zeer lang zal duren.Voor mij is dat geen probleem, want het is het continueren van een patstelling
die eigenlijk al bestaat sinds het begin van de jaren zeventig. Wij moeten
niet vergeten dat de zeven nieuwe landen die toen lid werden van de Europese
Unie, al dat recht van harmonisatie op dat hogere niveau hadden. Maar ja,
het is wel eerlijker om, als je pretendeert coherent te zijn, dat in de praktijk
waar te maken. Het blijft een politieke en geen technocratische invulling
van een bepaald uitgangspunt. Je moet het dus met elkaar eens worden.Op een aantal terreinen kan een Verdrag van Amsterdam of een later verdrag,
voorzover dat betrekking heeft op het effectiever doen verlopen van de besluitvorming
op het terrein van de buitenlandse politiek, die niet meer door een veto getroffen
kan worden door een land, echt helpen om de coherentie op het terrein van
de ontwikkelingssamenwerking te bevorderen.Een dramatisch voorbeeld vond ik de voorbereiding van de Rio-conferentie,
vijf jaar geleden. Wij waren het toen eigenlijk over alles eens. Dat was mooi.
Het was ook een mooie poging om het met elkaar eens te worden, omdat de ministers
van milieuaangelegenheden en de ministers voor ontwikkelingssamenwerking het
helemaal samen hebben voorbereid. Er waren gezamenlijke, beleidsmatige werkgroepen
in Brussel. Ook hebben wij in gezamenlijke raden vergaderd. Eén land,
Engeland, hield dat allemaal tegen, omdat er een prijskaartje aanhing. Het
vraagstuk van de financiering van Agenda 21 vereist niet alleen reallocatie,
maar ook nieuw geld. Dat werd door het Verenigd Koninkrijk hard tegengehouden;
dat was het enige land. Dat heeft de positie van de EU in Rio echt verzwakt.
Je kunt niet zeggen dat de EU op één land na dat standpunt heeft;
nee, je moet zeggen dat de EU geen standpunt heeft. Dat is heel vaak het geval:
omdat er één land "nee" zegt, heeft de hele EU geen standpunt
en is de EU dus een non-entiteit in het internationale overleg. Soms is het
beter om toch maar een compromis te sluiten en een heel klein stapje te doen
dan een "nulstap" omdat alle stappen door anderen worden gezet.Er is een ander element dat met die incoherentie te maken heeft. Je moet
namelijk niet alleen zelf proberen om het op een coherente basis eens te worden,
maar je moet ook door anderen, door derden, worden getoetst, bijvoorbeeld
door de desbetreffende ontwikkelingslanden. Vandaar de mogelijkheid van een
klachtenprocedure, die ook door de Nationale raad van advies voor ontwikkelingssamenwerking
is geopperd. Mevrouw Gelderblom heeft daar een vraag over gesteld: kun je
institutioneel in de procedures inbouwen dat bijvoorbeeld – om maar
door te gaan met dat cacaopunt – Ghana of Ivoorkust op basis van het
verdrag van Amsterdam mag klagen in de zin van: "u hebt beloofd om met ons
rekening te houden in uw beleid, maar u doet dat niet"? Bij wie zouden zij
die klacht dan mogen deponeren? Dat is nieuw en interessant. Wij hebben die
suggestie opgepikt en hebben haar in de recente discussie in de vergadering
van de Raad van ministers van Ontwikkelingssamenwerking in Amsterdam ingebracht
als een institutionele mogelijkheid om de coherentie te bevorderen. Ik moet
zeggen dat op deze suggestie niet heel veel positieve reacties kwamen, maar
wat niet is, kan nog komen. Het verslag van deze bijeenkomst, die heeft geresulteerd
in een groot aantal concrete suggesties om op de vier terreinen migratie,
conflict, visserij en voedsel coherenter beleid te voeren, zal aan de hand
van alle suggesties die zijn genoemd en die enige kans van slagen kunnen hebben –
waaronder de mogelijkheid van een klachtenprocedure – officieel worden
besproken in de vergadering in mei van de Raad van ministers van Ontwikkelingssamenwerking.
Dan komen er vragen: bij wie zou je de klacht moeten indienen en hoe moet
daarmee worden omgegaan? De modaliteit op zichzelf is echter interessant.
Als je op het punt van coherentie "A" zegt, zul je ook "B" moeten zeggen.
Dat kan een kleine "b" zijn en het kan ook een "B" met een accent zijn, maar
je moet iets doen, anders wordt de kloof tussen datgene wat je hebt beloofd
en datgene wat je wilt, steeds groter.Ik ben uitvoerig ingegaan op het Europese beleid. Naar aanleiding van
het vraagstuk van de coherentie voeg ik daaraan toe dat wij in dit half jaar
naast die coherentie twee hoofdpunten hebben. Dat is in de eerste plaats de
toekomst van "Lomé". Wij zullen in april aanstaande in Maastricht een
conferentie organiseren van alle Europese landen en alle ACS-landen –
alle landen in Afrika, het Caraïbisch gebied en de Pacific die met de
EU geassocieerd zijn – over de toekomst van "Lomé". Dat gebeurt
op een andere manier dan anders het geval is. Noch zij noch de EU hebben al
een onderhandelingsstandpunt geformuleerd. Het is de bedoeling om eerst met
elkaar te praten en naar elkaar te luisteren, voordat men begint met een poging
om het eigen onderhandelingsstandpunt te formuleren. Dus eerst luisteren en
dan definiëren. Dat is nieuw, anders en wellicht riskant, maar in een
situatie waarin je beoogt om op voet van gelijkheid met elkaar om te springen,
is het hard nodig om eerst naar elkaar te luisteren voordat je met elkaar
gaat onderhandelen of elkaar gaat bestrijden. Deze conferentie vindt met volledige
instemming van de Europese Commissie plaats. Het is een politieke conferentie
op ministerieel niveau, waarbij wij ook een aantal anderen uitnodigen om de
EU en de ACS-landen te confronteren met de consequenties van "Lomé"
tot nu toe. Wij hebben opvattingen over de toekomst van "Lomé", maar
wij hebben die – juist vanwege het voorzitterschap dat wij momenteel
bekleden – met opzet nog niet intensief geventileerd om te voorkomen
dat pogingen om landen tot elkaar te brengen, bij voorbaat met enige argwaan
worden bekeken, omdat men ons dan van een dubbele agenda zou verdenken. Heel
algemeen: wij zetten ons in voor continuering van "Lomé", maar wel
anders: hervorming, maar wel doorgaan. Aan de hand van informele, met opzet
nog niet in notulen vastgelegde gesprekken met mijn collega's constateer ik
overigens dat er bij een aantal Europese lidstaten vele bedenkingen zijn tegen
de continuering van dit associatieverdrag. Waarom zouden wij ermee doorgaan?
Moeten wij het niet globaal bezien? Is er wel een speciale relatie nodig tussen
Europa en ontwikkelingslanden? Is het niet te duur? En er zijn meer van dergelijke
vragen te stellen.Ik begrijp die bezwaren. Ik deel ze nu niet meer, maar ik heb ze vroeger
wel gedeeld. Ik gaf zo-even, aan de hand van de opmerkingen over het Verdrag
van Maastricht, al aan dat in het Lomé-verdrag zoveel interessante
uitgangspunten voor normen en waarden zijn vastgelegd, dat je iets zou weggooien
wanneer je zou besluiten er niet mee door te gaan. Ondanks alle problemen
die wij hebben met interne Europese besluitvorming, moet ik erop wijzen dat
het over het algemeen goed, mooi, sterk en het navolgen waard is als er eenmaal
iets is vastgelegd.Hervorming is nodig, al was het alleen maar, omdat veel van de handelspolitieke
elementen in het verdrag van Lomé eigenlijk zijn geërodeerd door
de uitkomsten van de WTO-onderhandelingen. Ik neem nu een voorschot
op een andere passage die ik uitvoerig aan de orde wil stellen, namelijk de
relatie tussen ontwikkelingssamenwerking en economie. Ik hoop dat het mogelijk
zal zijn om in het verdrag van Lomé veel meer aandacht te geven aan
bevordering van particuliere buitenlandse investeringen in plaats van alleen
maar aan handel. Dat is zeer belangrijk. Dat is zo'n hervorming en er zijn
ook andere hervormingen denkbaar. Het zullen in ieder geval hervormingen moeten
zijn ter versterking van het verdrag.Ik ga over tot mijn volgende punt en dat is het vraagstuk van conflicten
met betrekking tot coherentie en herijking. Wat heeft de herijking in Europa
voor specifieke consequenties voor conflicten? De nulfase betreft in mevrouw
Gelderbloms terminologie de fase van het bekijken van de desbetreffende landen
met het instrument van de humanitaire hulp – picking up the pieces –
en hulp geven aan de slachtoffers van het conflict, zonder jezelf uitvoerig
met het conflict bezig te houden.Ik was blij dat mevrouw Lycklama uitvoerig inging op een belangrijke bijdrage
die wij vorig jaar wilden leveren aan de nieuwe gedachten en de beleidsvorming
vanuit Ontwikkelingssamenwerking met betrekking tot conflictsituaties. Conflictsituaties
zijn geen uitzonderingen meer, ze worden langzamerhand regel, niet omdat conflict
inherent is aan ontwikkeling – de geachte afgevaardigde Van Dijk ging
in op de vermeende strijdigheid die daaruit voortvloeide – maar omdat
conflict in toenemende mate leidt tot geweld. Het punt is niet dat er vele
conflicten zijn in samenlevingen. Iedere verandering betekent altijd het interen
op een bepaalde voorkeurspositie voor een bepaalde elite, sociale klasse of
regio ten gunste van een andere met een achterstand. Een ontwikkelingsproces
is nooit alleen maar een win-win-situatie, zeker niet op korte termijn.Het probleem doet zich in toenemende mate voor dat dit soort conflicten
niet meer op een politieke wijze wordt benaderd, maar dat ze heel snel leiden
tot geweld. Voor een belangrijk deel is dat het gevolg van het einde van de
Koude Oorlog. Het manifest worden van interne conflicten werd toentertijd
voorkomen doordat er van buitenaf werd ingegrepen omdat interne conflicten
de bestaande internationale invloedssfeer bedreigden. Dan was óf Moskou
óf Washington graag bereid om op een of andere manier te interveniëren.
Dat gebeurde lang niet altijd op militaire wijze, maar ook politiek, financieel
of via de geheime diensten. Veel conflicten werden beheerst. De Koude Oorlog
was een vorm van conflictmanagement in Afrika, Azië, Het Midden-Oosten
en Centraal-Amerika. Velen hebben dat betreurd. Anderen hebben dat toegejuicht.Die periode is nu achter de rug en er is geen sprake meer van een bij
voorbaat bestaande wens om status quo te handhaven met betrekking tot invloedssferen
en om conflicten te managen. Daarom wordt het manifester worden van conflicten
schering en inslag. Dat is in zeer veel ontwikkelingslanden het geval. De
geachte afgevaardigde de heer Van Dijk heeft een van de weinige internationale
conflicten tussen ontwikkelingslanden gememoreerd: India en Pakistan. Dat
is lang niet weg. Ik heb geen antwoord op zijn vraag hoe je met ontwikkelingssamenwerking
aan India en Pakistan een dergelijk internationaal conflict zou kunnen helpen
beheersen of voorkomen. Je mag die ambitie hebben, maar ik geloof dat die
ambitie niet zal kunnen worden vervuld. Daarvoor zul je andere instrumenten
dan ontwikkelingssamenwerking moeten hanteren. Ik denk aan internationale
druk op beide landen, non-proliferatie-akkoorden, het stellen van condities
en verder heel veel diplomatie. Ontwikkelingssamenwerking zal daarbij niet
helpen. Ontwikkelingssamenwerking of een ontwikkeling die gesteund wordt van
buitenaf betekent niet bij voorbaat de preventie van een escalatie. Een aantal
conflictescalaties in de richting van geweld is juist het gevolg van een zekere
vorm van economische ontwikkeling die tot keuzen noopt, perspectieven biedt
waarbij er frustratie ontstaat omdat sommige perspectieven niet kunnen worden
gegrepen door bepaalde bevolkingsgroepen en die dan naar geweld grijpen. Het
voorbeeld is Algerije. Daar was een zeer sterke economische ontwikkeling,
maar eenzijdig neergeslagen in de Algerijnse samenleving. Het leidde tot zeer
veel frustratie, werkloosheid onder vaak hoog opgeleide jongeren. Het is dan
een gemakkelijk aanknopingspunt voor manipulatie en geweld. Algerije is één
voorbeeld. Een aantal andere samenlevingen kan dat volgen. Een scheve of onvoldoende
economische ontwikkeling leidde tot verzet. Soms wordt het verzet tegen een
economisch ontwikkelingsproces dat van buitenaf wordt beschouwd te zijn ingegeven,
verzet tegen modernisering, soms verzet tegen modernisering omdat je er zelf
geen deel aan hebt, dus geen modernisering, soms verzet tegen modernisering
omdat je er deel aan wilt hebben, omdat het van buitenaf komt. Het wordt je
opgedrongen. Beide vormen van verzet doen zich soms in dezelfde samenleving
voor. Het is een verzet- en gewelddimensie van ontwikkeling, verandering en
transformatie die zich voordoet in talloze landen. Ik denk aan Afrika, Midden-Oosten
en ook in Azië. Het kan gemakkelijk tot radicale, extreme en soms dus
gemanipuleerd in de vorm van fundamentalistische ideologische opvattingen
aanleiding geven. Ontwikkeling kan dan alleen maar een vorm van preventie
zijn wanneer die gericht is op evenwicht, goede verdeling, het niet scheef
groeien en op het niet extern doen zijn van een ontwikkelingsproces, het zoveel
mogelijk het resultaat laten zijn van een zo democratisch mogelijk tot stand
gekomen besluitvormingsproces in de samenleving zelf. Dat is niet altijd vanzelfsprekend
of mogelijk.Andere vormen van conflictpreventie die een ontwikkelingssamenwerkingskarakter
dragen zijn ontwikkelingssamenwerkingsactiviteiten die leiden tot minder schaarste.
Wanneer er onvoldoende toegang is tot water of tot vruchtbare grond omdat
de verwoestijning maar doorgaat dan zijn er een nieuwe bron van conflict en
oorzaak van geweld ontstaan in de samenleving. Het tegengaan van ecologische
verslechtering van een situatie in ontwikkelingslanden, bijvoorbeeld van verwoestijning,
het opraken van waterbronnen of ontbossing kan een belangrijk middel zijn
om conflicten te dempen, omdat er dan iets meer te verdelen valt. De andere
kant van de medaille is ook aan de orde. Een ontwikkelingsbeleid dat uiteindelijk
leidt tot een lagere bevolkingsgroei kan daartoe aanleiding zijn. Dat betekent
een goed gezondheidsbeleid dat resulteert in minder kindersterfte. Minder
kindersterfte betekent ook, dat er minder kinderen zullen worden
geboren. Dat ligt ook voor de hand. Gezinnen hoeven dan minder kinderen op
de wereld te zetten om er een aantal over te houden dat men nodig heeft voor
duurzame ondersteuning van de eigen huishouding op langere termijn. Wij constateren
in de praktijk dat lagere kindersterfte ook leidt tot een lagere nataliteit.
Ontwikkelingssamenwerking in de vorm van basisgezondheidszorg, moeder- en
kindzorg, behoorlijke drinkwatervoorziening en sanitaire voorzieningen kan
proberen een zeer grote bevolkingsgroei helpen af te remmen. Zeker in situaties
zoals die zich momenteel voordoen in Centraal-Afrika zou dat een vorm van
escalatie van conflicten in geweldsvormen kunnen zijn. Je kunt het nooit zeker
stellen. Er zijn talloze redenen waarom conflicten escaleren die bijna samenhangen
met het veranderingskarakter, dat sociale, ecologische, economische en politieke
dimensies heeft. Je zou ontwikkelingssamenwerking daarop mede moeten richten.Als zich echt een conflict voordoet dat al in geweld escaleert, is van
het groot belang om je niet terug te trekken op noodhulp of picking up the
pieces, maar ontwikkelingsactiviteiten te hanteren ter ondersteuning van al
die andere instrumenten die je ook wilt hanteren om het geweld in te dammen,
bijvoorbeeld vredesactiviteiten. Dat was de bijdrage die wij vorig jaar hebben
proberen te leveren, in casu een concept op tafel leggen als een voorbeeld
van ontschotting: het niet naast elkaar laten lopen van hulpverlening aan
de ene kant en vredesbevorderingsactiviteiten aan de andere kant, maar die
op elkaar afstemmen. Je kunt een activiteit in Afghanistan, gestart door de
secretaris-generaal van de VN, ondersteunen met alle mogelijke financiële
activiteiten die het hem mogelijk maken niet alleen te praten maar ook iets
te bieden aan activiteiten. Ik herinner aan het voorbeeld dat mevrouw Lycklama
à Nijeholt heeft genoemd: het aan boeren, die al sinds eind 1979 in
Afghanistan leven van alleen het geweer en dus hun inkomen afhankelijk doen
zijn van het gerekruteerd worden door de een of andere war-lord, waarbij zij
natuurlijk regelmatig van de een naar de ander overlopen, een alternatief
bieden in de vorm van langdurige herstelactiviteiten waarmee zij geld verdienen.
Dat kan zijn het bewerken van een stuk land, maar ook het doen van reconstructieactiviteiten
in de eigen regio, waarbij het niet vanzelfsprekend is dat men zich laat rekruteren
door een war-lord. Er ontstaat een zekere moeheid in dorpen en regio, maar
als er geen alternatief is om je eigen familie in leven te houden dan laat
je je weer rekruteren.Je kan vredesbevorderende activiteiten helpen ondersteunen door niet alleen
maar noodhulp te bieden voor slachtoffers van de strijd, maar bijvoorbeeld
ook door demobilisatie en door werkgelegenheids- en reconstructieactiviteiten
op te zetten in situaties, waarin het niet eens helemaal zeker is of die doorgaan,
omdat er nu eenmaal een oorlog aan de gang is. Dat risico hebben wij eigenlijk
nooit durven nemen. Wij hebben altijd gezegd: wij geven alleen maar noodhulp.
Dit betekent soms dat, omdat wij geen risico durfden te nemen, bijna vanzelfsprekend
het conflict weer oplaaide. Het voorbeeld daarvan vind ik Liberia. Het akkoord
van Abuja in Nigeria van augustus 1995 hebben wij onvoldoende vertrouwd. Het
was fragiel en dus hebben wij er geen steun aan gegeven. Het erodeerde en
dus kwam er in april 1996 weer strijd. Wij herinneren ons allen de beelden
van de kindsoldaten. Daardoor ontstond een nog grotere chaos dan voor het
akkoord. Het is een wonder dat in Abuja in augustus 1996 een nieuw akkoord
is gesloten.Ik vind dat wij niet opnieuw moeten denken: het zal wel weer fout lopen,
het is zo fragiel dat wij er geen vertrouwen in hebben. Als internationale
gemeenschap zul je het risico moeten nemen om de uitkomsten van zo'n vredesproces
te onderbouwen met wat extra hulpverlening, bemoeienis en betrokkenheid. Dat
kan in de vorm van ontwapeningsprogramma's helpen financieren door werk te
bieden aan soldaten die hun geweer inleveren, waarbij te denken valt aan herbouw
van scholen waardoor de kinderen weer naar school kunnen gaan, die zich anders
laten rekruteren door de war-lords om te strijden. Ik denk aan dat soort activiteiten.Je weer niet zeker of, wanneer je een school laat herbouwen, deze er over
twee, drie maanden nog staat. Het kan zijn dat die school wordt aangepakt,
want er is nog steeds een burgeroorlog aan de gang. Om die reden hebben wij
altijd gezegd: laten wij het dus maar niet doen, want wij nemen geen risico's.
Maar het is mogelijk dat het niet nemen van een risico nog grotere risico's
voor een samenleving oplevert dan wanneer dat risico wel wordt genomen. Die
filosofie houdt coherentie is, het is een poging om gezamenlijk beleid te
voeren op het gebied van de mensenrechten, vredesbeleid en ontwikkelingsbeleid,
gericht op het opnieuw stabiliseren van een samenleving. Het betekent bijvoorbeeld
dat je tegen de war-lords in Liberia zou moeten zeggen zij zich dienen te
gedragen, dat zij geen civiele slachtoffers mogen maken en dat zij, als zij
dat toch doen, met sancties te maken krijgen; sancties van de landen in de
regio, maar ook internationaal. Dat proberen wij ook met Burundi. Daar hebben
wij instrumenten voor nodig en mijn collega Van Mierlo heeft vanmiddag uitgelegd
dat wij onvoldoende instrumenten hebben voor sancties ten aanzien van het
Nederlandse bedrijfsleven dat in die landen investeert, maar wij zouden kunnen
proberen, op Europees niveau sanctiemogelijkheden op te bouwen. Daarover zijn
wij aan het discussiëren. Dat betekent proberen tegen te gaan dat er
toch wapens naar de regio worden gestuurd en het betekent waarnemen. Mijn
collega Van Mierlo zei het terloops, maar wat er gebeurd is, is echt prachtig.
De Belgen hebben geconstateerd dat er allerlei rollend materieel vanuit Oostende
naar Zaïre gaat. Wapens hoef je niet te sturen, die komen wel uit Angola;
het gaat om het vervoer. Toen collega Moreels daartegen was opgetreden, bleek
dat die wapenstromen zich naar Nederland verplaatsten. Hij heeft ons gewaarschuwd
en Ontwikkelingssamenwerking heeft de andere ministeries gewaarschuwd, zoals
Economische Zaken, Financiën, in verband met de douane, en Buitenlandse
Zaken. Het is van Vlissingen tot Delfzijl doorgegeven en die spullen komen
er niet meer uit. Het zal zich nu ongetwijfeld naar Emden en Hamburg verplaatsen,
maar dan is het een kwestie van op Europees niveau contact opnemen met de
Duitsers om dat weer te voorkomen. Dat is van groot belang, omdat je anders
niet geloofwaardig kunt praten met Moboetoe, de machtheb bers
in de regio, met Kabilla en anderen. Wij hebben te vaak een oog dichtgedaan.
Aan de ene kant verleenden wij humanitaire hulp, maar aan de andere kant lieten
wij op basis van bepaalde opvattingen over wat toegestaan was en al naar gelang
de markt bepaalde dingen doorgaan, zonder een coherent beleid. En alleen al
uit een oogpunt van coherentie, vastgelegd in het Verdrag van Maastricht,
zouden wij een ander beleid moeten kunnen voeren.Dit brengt mij bij een aantal concrete voorbeelden. Mijn collega heeft
al heel veel over wapens gezegd. Ik ben heel blij met de aanscherping en ik
verzoek mevrouw Zwerver, niet steeds weer oude voorbeelden aan te halen om
te bewijzen dat het nieuwe beleid niet zou werken. Nee, juist vanwege die
oude voorbeelden hebben wij nieuw beleid gemaakt. Er is nog nooit een memorie
van toelichting geweest waarin zo vaak het woord "terughoudendheid" voorkwam.
Nu moet het waar worden gemaakt en ik constateer dat het steeds harder wordt
gemaakt, al worden er altijd pogingen gedaan om het te ondergraven. Dat is
altijd zo in een ingewikkelde samenleving zoals de Nederlandse, maar wij hebben
stappen voorwaarts gezet. Het punt van de kindsoldaten is een schitterend
voorbeeld. Dat was een moeilijke interne discussie, maar de uitkomst is toch
een gemeenschappelijk standpunt. Er is wat ingeleverd, maar wij zijn eruit
gekomen en dat standpunt is nu de Nederlandse inbreng. Meet de resultaten
van de herijking niet af aan de redenen waarom wij moesten komen tot een herijking,
meet het succes daarvan af aan de uitvoering van het beleid dat het gevolg
is van die gezamenlijke aanpak.Burundi is een land dat een beetje vergeten was. Ook in dit geval gaat
het om het voeren van beleid om de democratie terug te brengen, het geweld
terug te dringen en de mensenrechten weer enige gestalte te geven. Nu kun
je zeggen dat ze de situatie daar eerst zelf moeten verbeteren en dat wij
dan wel weer een relatie met dat land aangaan, maar ik zou zeggen dat wij
een embargo niet als straf moeten hanteren tegenover iemand die de macht heeft
gegrepen. Er zijn in een aantal Afrikaanse landen nu eenmaal gewelddadige
machtsovernames, al dan niet met enig motief. In Burundi was er overigens
een motief. Het embargo kan dus ook gebruikt worden als een soort incentive
om hem ertoe te dringen – want dwingen is onmogelijk – om te kiezen
voor geleidelijke democratisering en het herstel van normale politieke verhoudingen
en garanties van mensenrechten.Naar mijn mening zijn daar mogelijkheden voor, wanneer je relaties hebt
met het desbetreffende land en niet wanneer je van ver toekijkt en zegt: het
embargo moet zo effectief mogelijk worden gehanteerd en dan komt het goed,
want dan is er geen andere weg dan accepteren wat de hele internationale gemeenschap
zegt. Dit laatste gebeurt dus doorgaans niet. Embargo's worden vaak ontdoken
en zij blijken vaak weinig effectief te zijn. Je zult een embargo dan ook
moeten combineren met een politieke dialoog waarbij druk wordt uitgeoefend
ten gunste van veranderingen van het beleid in die zin dat de desbetreffende
civil society, voorzover die er nog is, maximaal wordt ingeschakeld. Dat proberen
wij ook een beetje bij Burundi. Misschien is dit ook mogelijk bij Birma en
Nigeria. Ik herhaal dat dit altijd moet gebeuren door Europa in zijn totaliteit.Dit proberen wij ook bij Soedan met een regime dat de mensenrechten schendt
en dat strijdt tegen een bevrijdings- dan wel afscheidingsbeweging die ook
mensenrechten schendt. Daarbij weet je dus nauwelijks voor wie je moet zijn;
dat moet je ook nooit willen. Je zult alleen maar een beleid moeten voeren
ten gunste van de slachtoffers van de oorlog en de schendingen van mensenrechten
aan beide kanten. Voorts zul je moeten proberen om zoveel mogelijk druk op
beide partijen uit te oefenen om een politieke oplossing te bereiken. Dat
is namelijk echt de enige mogelijkheid.Door de regio, gezamenlijk met de westerse landen, worden daartoe pogingen
gedaan, maar het gaat uitermate traag. Eigenlijk zetten wij momenteel meer
stapjes achteruit dan vooruit. Het wordt dan ook tijd om zwaardere druk uit
te oefenen op het regime in Soedan, ook in economisch opzicht. Momenteel is
dat echter niet gemakkelijk; de enige mogelijkheid daartoe loopt via het IMF.
Talloze andere, met Soedan gelieerde landen willen en weten dat evenwel tegen
te houden. Daarom is het niet zo eenvoudig om druk uit te oefenen op het bewind
in Soedan.Het is nog moeilijker om in dat opzicht druk uit te oefenen op een entiteit
die zelf nog geen staat is. In Burundi kan je druk uitoefenen op Bwoya, die
de macht heeft gegrepen. Muhutny Ngoma is de leider van de gewapende rebellen
die soms in Dar es Salaam, soms in Rome en soms in Kinshasa is. Hij heeft
geen staat en geen leger. Hij is geen aanspreekpunt. Hoe oefen je dus druk
op de tegenstander uit? Ik noem in dit verband onder anderen Kabilla in Zaïre.
Bovendien is dit geen entiteit; het zijn geen entiteiten die zich ooit hebben
genormeerd aan internationale verdragen. Ik denk hierbij aan een mogelijke
afspraak over de leeftijdsgrens van 18 jaar voor kindsoldaten, als mevrouw
Zwerver haar zin krijgt. Daar wordt namelijk om gelachen.Iedere afspraak wordt gemaakt door een entiteit, een staat. Degenen over
wie ik het nu heb, verzetten zich echter tegen de staat, onder andere tegen
de staat Soedan. Kabilla verzet zich tegen de staat Zaïre. Nogmaals,
bij welke afspraak dan ook over rechten en verdragen, alsook oorlogsrecht,
gaat het om de vraag waar je tegen bent. Om die reden is men vaak ook tegen
de vluchtelingenhelpers, het Rode Kruis, Artsen zonder grenzen en de monitors
van de mensenrechten. Er is een conflictsituatie ontstaan in talloze landen;
het gaat niet om een paar uitzonderingen. Alles wat daar verworven is in het
kader van de internationale rechtsorde wordt gezien als datgene wat alleen
maar in dienst is van de staat, de entiteit, waartegen men zich verzet. Dat
is dus de tegenbeweging. Je hebt geen aanspreekpunt. Je kunt niet zeggen:
Wij hebben toch afgesproken dat u geen kinderen rooft; dat u geen soldaten
gebruikt die jonger zijn dan 16 of 18 jaar? Je kunt niet zeggen: Wij hadden
toch afgesproken dat de vlag van het Rode Kruis gerespecteerd zou worden?
Die afspraak is nooit met hen gemaakt. Die is nooit onderschreven. Men verzet
zich tegen de Staat, men verzet zich tegen de wet, tegen het internationale
recht en ook tegen het oorlogsrecht.Soms sta je met je handen in het haar. Dat geldt voor een toenemend aantal
landen in Afrika. Dat geldt ook voor situaties in Birma. Dat gold ook voor situaties in Centraal-Amerika. Het neemt niet af; het neemt
toe. Er is dus eigenlijk een steeds geringere legitimiteit van staatsinstellingen
en van internationaal recht. Dat is voor een deel het gevolg van het feit
dat samenlevingen van binnen uit worden aangevreten. Er ontstaat een soort
kanker, waarbij van binnen uit samenlevingsverbanden worden weggevreten door
cellen, door eenheden, maffioos van karakter, die de Staat ondermijnen, die
recht en wet ondermijnen, die leiden tot een toenemende mate van verzet en
geweld dat vaak over grenzen gaat door terrorisme, via migratiestromen of
via solidariseringsbewegingen. Hoe kun je ontwikkelingssamenwerking gebruiken
om daarop een enigszins remmende invloed uit te oefenen? Dan kan alleen door
coherent bezig te zijn en ontwikkelingshulp niet te zien als iets engs, iets
beperkts, dat bijvoorbeeld louter gericht is op armoedebestrijding. Ontwikkelingshulp
moet worden ingezet in heel brede zin, samen met andere instrumenten van internationaal
beleid.Voor die uitdaging staan wij in toenemende mate. Het gaat niet om een
paar uitzonderingssituaties. Het geldt Irak, Iran, Afghanistan, de Centraal-Aziatische
landen, Birma, het is geenszins alleen maar Afrika.Dat kan dus nooit gedaan worden door een afzonderlijk land. Dat zal altijd
moeten gebeuren vanuit een Europa als totaliteit en zoveel mogelijk met een
gemeenschappelijke aanpak in grotere verbanden, zo mogelijk de Verenigde Naties
zelf.Dat is dus iets heel anders dan reguliere samenwerking met landen, die
bijvoorbeeld normaal mensenrechtenbeleid en normale economische relaties inhoudt.De heer Van Dijk sprak over het mensenrechtenbeleid en vroeg, of wij nog
steeds staan achter de nota uit 1978. Het antwoord is "ja". De opeenvolgende
regeringen hebben dat een aantal malen uiteengezet in de voortgangsnota's.
Er komt nu weer een voortgangsnota. Maar dat "ja" is onvoldoende, want het
is niet effectief. Je kunt niet hetzelfde beleid blijven voeren als in het
verleden. Bij mensenrechtenbeleid in het kader van ontwikkelingssamenwerking
werd altijd gekozen uit twee dingen. Je gaf steun aan landen op het terrein
van mensenrechtenbeleid in het kader van een algemene ontwikkelingssteun.
Het ging om zwakke landen die zich geleidelijk ontwikkelden. Daarbij moesten
ook de mensenrechten, de burgerlijke, politieke en economische rechten, geleidelijk
worden bevorderd. Je confronteerde de dictaturen. Je gaf bijvoorbeeld steun
aan Tanzania en je confronteerde de Sovjet-Unie. Het ging om algemene steun
aan Tanzania, waarvan de steun voor het mensenrechtenbeleid onderdeel uitmaakte.
Er was een algemene confrontatie met de Sovjet-Unie, waarvan een confrontatie
op het terrein van de mensenrechten deel uitmaakte. Het was een logisch consistent
geheel.Er zijn nu minder Sovjet-Unies en minder Tanzania's in de wereld. Eigenlijk
ontstaan er twee andere categorieën landen, op de eerste plaats de ontwikkelingslanden
die zich zodanig ontwikkeld hebben dat zijn geen steun meer vragen, landen
zoals Indonesië. Die willen helemaal geen steun meer, die kunnen zich
wel zelf redden. Ik wijs ook op Maleisië en veel andere Aziatische landen.
Dus steun voor het mensenrechtenbeleid kan niet meer gemakkelijk ingebed worden
in totale steunbeleid. Deze landen stellen: wij zijn gelijk, wij hebben onze
eigen opvattingen met betrekking tot mensenrechten, wij willen internationaal
of van binnenuit niet meer zo makkelijk aangesproken worden. Mensenrechten
zijn van belang maar wij hebben onze eigen nuanceringen en relativeringen,
wij laten ons niet meer aanspreken zoals vroeger het geval was, zo geven deze
landen aan. Deze categorie van landen is ontstaan. Het traditionele instrument
van steunverlening helpt niet meer, want men heeft geen steun nodig. Je kunt
geen confrontatie aangaan met deze landen, want het zijn geen landen waar
een dictatuur heerst. Het zijn geen oude Sovjet-Unies. Je zult dus een nieuw
instrumentarium moeten vinden.En dan zijn er de landen die verkankerd zijn en die uit elkaar vallen.
Je hebt dan niet te maken met een regering, want die heeft geen invloed. Je
hebt te maken met mensenrechtenschendingen door al die anderen in die uiteenvallende
fragmentariserende staten. Ik noem het mensenrechtenbeleid ten opzichte van
Unita. Confrontatie heeft in zo'n geval geen zin. Je weet niet eens met wie
je te maken hebt. Je hebt geen aanknopingspunt. Je hebt geen relatie. En dus
kun je ook de confrontatie niet aangaan. Je zult dus in het kader van het
mensenrechtenbeleid meer moeten doen dan steun geven of de confrontatie aangaan.
Je moet andere instrumenten vinden. De uitdaging voor dat hoofdstuk is dus
groot. Je kunt niet meer gewoon regeringen in het kader van ontwikkelingssamenwerking
aanspreken op de oude instrumenten.Je moet dus zoeken naar instrumenten. Ik kom op het ogenblik niet gek
veel verder dan tot instrumenten met betrekking tot de nieuwe categorie van
landen, de autoritaire landen waaraan je geen steun geeft omdat zij geen steun
vragen en waarmee je de confrontatie niet kunt aangaan omdat wij er talloze
relaties mee hebben. Ik probeer een beleid te vormen dat eigenlijk bestaat
uit stem en steun geven aan de interne confrontatie. Er zijn groepen in deze
landen die strijden voor mensenrechten, bijvoorbeeld in Maleisië. Ik
wil vooral steun en stem geven aan die groepen, ik wil dat ook internationaal
bekend maken, zodat zij niet zo gemakkelijk kunnen worden uitgeschakeld. Ik
wil deze groepen steunen in hun interne discussie. En dat is een heel belangrijk
onderwerp van internationaal beleid op het terrein van de mensenrechten. Je
gaat door met de economische relaties met Maleisië, om maar weer eens
voorzichtig een voorbeeld te noemen. Tegelijkertijd geef je selectief steun
en stem aan degenen die zich in die samenleving bezighouden met de verbetering
van de mensenrechtensituatie.Voor de landen uit de categorie van verkankerde landen moet het mensenrechtenbeleid
een onderdeel zijn van het totale beleid, gericht op geweldindamming, preventie
van conflictescalatie en alles wat ik zojuist aan de orde stelde. Het gaat
dan niet meer alleen om de mensenrechtenschendingen door bijvoorbeeld de regering
van Soedan. Mevrouw Zwerver noemde een interessant voorbeeld met betrekking
tot het roven van kinderen. Het gaat dan ook om het roven van kinderen door
een groep net over de grens. Dat gebeurt op even grote schaal. Er vinden verkrachtingen
plaats in het kader van de strijd. Bovendien wordt iedere burger voortdurend
gezien als een tegenstander. Er wordt geen onderscheid gezien
tussen combattanten en civielen in de samenleving. Wij kiezen dan voor het
algemene beleid tot geweldindamming, tot voorkoming van escalatie van conflicten.
En dat is dus mensenrechtenbeleid.Dit verhaal over de andere instrumenten is naar mijn mening dé
reactie op de opmerking, van velen, dat er momenteel zo weinig wordt gedaan
aan mensenrechtenbeleid door de Nederlandse regering. Dat is niet juist. De
traditionele instrumenten zijn enigszins bot geworden, omdat de samenlevingen
waarop de instrumenten kunnen worden toegepast in aantal afnemen. Je bent
dus bezig met een totaalbeleid waarin het mensenrechtenbeleid is opgenomen,
soms diplomatiek en soms in het kader van algemene geweldterugdringing en
internationale politiek. Eigenlijk doen wij in het kader van een coherent
totaalbeleid heel veel. Alleen heet het niet altijd specifiek traditioneel
mensenrechtenbeleid. Het hangt uiteraard samen met de andere instrumenten
van het buitenlandse beleid.Voorzitter! Dan kom ik te spreken over de relaties op het terrein van
de economie, het bedrijfsleven. In de richting van de heer Luijten merk ik
het volgende op. Ik ben blij met zijn opmerking dat er inderdaad in het kader
van een coherente benadering nu een beginnende kruisbestuiving is tussen Economische
Zaken en Ontwikkelingssamenwerking. Wij zijn echt van plan om dit goed door
te zetten. De nota die ik desgevraagd aan de Kamers heb doen toekomen en die
onderdeel is van deze memorie van toelichting, is voor een deel een beleidsaankondiging
en voor een deel ook het opmaken van de stand van zaken. Ik ben blij met de
redelijk positieve reacties hierop, met uitzondering van die van de geachte
afgevaardigde de heer Van Dijk. Door die positieve reacties wordt erkend dat
wij het vraagstuk serieus nemen en er dus naar streven om, voorzover dat mogelijk
is, de zaken behoorlijk op elkaar af te stemmen. De uitgangspunten hiervan
moeten heel duidelijk zijn. Het bevorderen van de ontwikkelingssamenwerking,
gericht op de belangen van de desbetreffende landen, en het bevorderen van
de Nederlandse economie zijn zaken die op twee verschillende arbeidsterreinen
liggen die niet altijd automatisch samengaan. Dat zal ook niemand zeggen,
maar die terreinen kunnen elkaar wel versterken. De vraag is vervolgens hoe
je dat kunt bevorderen. Bij dat beleid heb ik vier uitgangspunten.In de eerste plaats zullen alle bestedingen in het kader van ontwikkelingssamenwerking
altijd moeten uitgaan van de behoefte van de desbetreffende samenleving, al
dan niet vertaald in de vorm van een vraag aldaar. Uitgangspunt is niet wat
wij voor hen kunnen doen; uitgangspunt is altijd dat wij aan hen vragen wat
zij willen dat wij voor hen doen. Dat is een principieel verschillend uitgangspunt.
Dit kan betekenen dat zij iets vragen wat wij inderdaad vanuit onze eigen
economie ondersteund kunnen doen, maar dat is niet vanzelfsprekend zo. De
vraag gaat dus voor.Het tweede uitgangspunt is dat investeringen belangrijker zijn dan handel.
Ik ben blij met de opmerkingen die de heer Luijten hierover maakte. Ik kom
geen minister voor ontwikkelingssamenwerking of voor economische en politieke
samenwerking meer in de ontwikkelingslanden tegen die mij vraagt om bevordering
van de handel tussen Nederland en het desbetreffende land. Iedereen vraagt
om bevordering van Nederlandse particuliere investeringen. Men wil investeringen
vanuit het buitenland. Dat geldt niet alleen voor de emerging markets, zoals
de Filippijnen, maar ook voor de Zuid-Aziatische landen en de arme Afrikaanse
landen. Het is interessant dat India om particuliere investeringen vanuit
Nederland vraagt. Ook al die presidenten uit Afrika die hier de afgelopen
paar jaar op bezoek zijn geweest, vroegen maar om één ding.
Zij vroegen niet eens om meer hulp, maar wel om meer particuliere investeringen
vanuit Nederland. Zij zeiden: waarom is het Nederlandse bedrijfsleven er niet
in geïnteresseerd om bij ons in Oeganda, Mali of Ivoorkust te komen en
zijn investeringen daar uit te breiden. In overleg met mijn collega's van
Financiën en van Economische Zaken zoek ik met kracht naar mogelijkheden
om dit vanuit Ontwikkelingssamenwerking te ondersteunen. Ik kan nog maar weinig
tipjes van de sluier oplichten, maar ik hoop dat het mogelijk is om hier in
de memorie van toelichting bij de begroting voor volgend jaar wat meer over
te zeggen dan alleen maar in het kader van het traditionele beleid dat van
de FMO afkomstig is.Het derde uitgangspunt is dat het er in het kader van al dit soort relaties
niet om gaat om normale marktprocessen te subsidiëren of te substitueren.
Dat wordt gelukkig ook niet meer gevraagd; ik ben daar zeer blij mee. Het
moet evenwel mogelijk zijn om instrumenten te vinden die katalyseren en die
een markt op gang weten te brengen. Wij hebben hier een paar dingetjes voor
gevonden, zoals al die speciale ad hoc programmaatjes in de vorm van fellowships
en dergelijke. Deze spelen om de markt heen, waardoor bepaalde activiteiten
soms gemakkelijker van de grond kunnen komen via de markt. Ik ben hierover
in overleg met collega Wijers. Bij de start een aantal jaren geleden was het
programma niet zo goed. Na de veranderingen ten goede op het terrein van PSO –
dat is een instrument van Economische Zaken voor Midden- en Oost-Europa –
zie ik mogelijkheden om dit instrument katalyserend te gebruiken voor de bevordering
van economische relaties met ontwikkelingslanden. Die relaties moeten dan
wel vooral investeringsgericht zijn en niet handelsgericht.Een en ander heeft te maken het vierde uitgangspunt. Het moet niet alleen
katalyseren in Nederland, maar ook in het ontwikkelingsland. Het ORET-programma
dat door enkele leden is genoemd, is wel interessant, maar in wezen gaat het
om een hoop geld dat geen katalyserend effect heeft. Je financiert een heel
grote leverantie uit Nederland. Die vindt plaats. Het is afgelopen, maar dan
komt de volgende leverantie weer om de hoek kijken. Het katalyserende ontwikkelingseffect
hiervan is vaak uitermate gering, maar dat was ook niet de bedoeling. Er is
in 1980 gestart om te komen tot een soort van samenwerking. Het moest aan
ontwikkelingscriteria voldoen. Dat betekent dat het niet in strijd moest zijn
met de economische ontwikkeling, dat het milieu niet moest worden verknoeid
en dat het moest leiden tot werkgelegenheidsbevordering aldaar. Het echte
katalyserende investerings- en groeikarakter van dat soort leveranties heeft
nooit sterk vooropgestaan. Om die reden ben ik voorstander van een geleidelijke
verlegging van onze activiteiten op dit terrein in de richting
van het meer bevorderen van investeringen en minder louter handel.Vroeger waren het in mijn opvatting vooral investeringen uit het desbetreffende
land zelf. Het gaat natuurlijk om de bevordering van de binnenlandse besparingen
en de binnenlandse investeringen. Buitenlandse investeringen zijn momenteel
op grote schaal gevraagd, veel meer dan vroeger, ook vanwege het gehele pakketkarakter
van technische bijstand en dat soort zaken. Omdat er sprake is van een buitenlandse
investering, heeft men ook toegang tot de markt gekregen. Men wil dat. Dat
katalyserende effect sta ik voor. Ik wil dat ook sterk bevorderen, naast overigens
de bevordering van de talloze activiteiten die leiden tot binnenlandse investeringen.Ik doe dat niet door zelf alle mogelijke leningen te verstrekken, hoewel
wij een aantal programma's hebben dat inderdaad leidt tot het geven van leningen
in de vorm van roterende kredietfondsen. Dat zijn interessante programma's,
want daardoor kun je met één bepaald bedrag toch diverse activiteiten
financieren. Wellicht kan het echter ook met parallelle, flankerende instrumenten.
De heer Luijten heeft de garanties daarvoor genoemd. Je kunt wellicht ook
denken aan rentesubsidies.Dat betreft overigens niet alleen de buitenlandse activiteiten, maar ook
de binnenlandse. Er liggen wat comptabele problemen in dat opzicht. Ik wijs
bijvoorbeeld op het probleem met betrekking tot het comptabel boeken van een
garantie. Moet het reserveren van geld dan 1 op 1 gebeuren, of kan het op
een andere manier? Ik hoop dat wij nu snel een doorbraak weten te verwezenlijken,
zodat daarover in de komende memorie van toelichting meer kan worden gezegd.
Ik ben het overigens niet met de heer Luijten eens dat dit niet zou kunnen
via de particuliere medefinancieringsorganisaties. Wanneer de Novib's en dat
soort instellingen een goede relatie hebben opgebouwd met deskundige Nederlandse
banken die zijn geïnteresseerd in ontwikkelingslanden – die relatie
is gelegd – is een koppeling aangebracht van deskundigheid met betrekking
tot kredietverlening, de financiële marktdeskundigheid daaromheen en
de ontwikkelingsdeskundigheid van de desbetreffende medefinancieringsorganisaties.
Dan ben ik van een dergelijk pakket een voorstander.Er zijn diverse instrumenten denkbaar. De heer Luijten en mevrouw Zwerver
wezen op de groenfondsen. Ik ben daarover in gesprek met collega Vermeend,
want ik weet dat heel veel geld geen uitweg weet te vinden. De heer Vermeend
heeft zich geïnteresseerd getoond. Ik hoop dat het mogelijk is –
ik heb dat echter niet in mijn macht, want het gaat om fiscale regelingen –
om op die manier tot een verbreding te komen van iets wat in Nederland effectief
is gebleken. Ik ben blij met de opmerkingen van deze Kamer daarover, want
dat geeft mij een extra entree bij de staatssecretaris van Financiën,
alhoewel dat niet zo moeilijk is bij hem.Ik wijs voorts nog op het element van de microkredieten. De heer Luijten
hoopt dat Nederland daaraan mee gaat doen. De heer Luijten kon dat misschien
niet weten, maar wij zijn de aanjager geweest van het internationale microkredietprogramma.
Ik weet niet uit welke bronnen de heer Luijten heeft geciteerd. Hij zag de
namen van landen als de VS en Frankrijk staan, maar die hebben Nederland gevolgd
in het geheel. Wij hebben grote bedragen gestopt in die Consultant Group in
the struggle against poverty, CGAP, als opzet van de Wereldbank. Men is met
een paar banken en een aantal grote particuliere organisaties eromheen begonnen.
World Women's Banking is één van de allerbelangrijkste. Dat
is een van de belangrijkste voorbeelden, omdat vrouwen en microkrediet een
heel belangrijk onderwerp vormen. Heel veel microkrediet komt juist ten goede
van vrouwen. Wij hopen ook dat dit soort activiteiten bepaalde gevolgen kan
hebben voor de traditionele programma's in Centraal en Oost-Europa. Tot nu
toe waren de programma's alleen op ontwikkelingslanden gericht. Ook de FMO
en de NOVIB hebben wij daarover benaderd. Er is een internationale aanpak
gekozen, waar ook wat ons betreft behoorlijk wat geld in zit, niet alleen
doordat wij een aantal bilaterale microkredietprogramma's hebben ingebracht,
zoals wij die hebben uitgevoerd in Costa Rica, Egypte, Tanzania, Bangla Desh
en in andere landen, maar ook omdat wij meer geld aan internationale programma's
daarvoor ter beschikking hebben gesteld. Dat zijn allemaal activiteiten die
liggen op de overlap tussen ontwikkelingssamenwerking in engere zin en activiteiten
van het binnenlandse en het internationale bedrijfsleven, die ik gaarne ondersteun
wanneer aan de vier of vijf criteria die ik heb genoemd wordt voldaan.Ik wil dit blokje afsluiten met op te merken dat de gedachte dat ik daar
niet in geïnteresseerd ben, echt uit de lucht is gegrepen. Ik ben niet
geïnteresseerd in het geven van subsidies aan activiteiten die normaal
via de markt kunnen verlopen. Ik ben ook niet geïnteresseerd in het afdekken
van alle mogelijke risico's die particuliere investeerders zouden kunnen nemen.
De markt moet ook haar werk doen, maar ik wil graag katalyseren. Er is aan
ontwikkelingssamenwerking natuurlijk wel heel erg veel gevraagd om alle risico's
voor anderen af te dekken en heel veel te subsidiëren. Daar zijn wij
niet voor in als het gaat om besteding van belastinggelden.Tot slot wil ik nog op enkele diverse punten ingaan. Er zijn vragen gesteld
over de DOV-verdragen. Of de fiscale groenregeling daarop van toepassing kan
zijn, hoop ik mee te nemen in mijn contact met de heer Vermeend. Ik zou mij
kunnen voorstellen dat zo'n fiscale groenregeling niet op alle activiteiten
in alle ontwikkelingslanden betrekking heeft, maar het begint met een beperkt
aantal landen en dan ligt het zeer voor de hand om bijvoorbeeld met die DOV-landen
te beginnen. Of dat veel zoden aan de dijk zet, is natuurlijk de vraag, want
het zijn heel kleine landjes, maar wij zouden verder kunnen gaan.Moet het met meer landen uitgebreid worden? Wij hebben contact opgenomen
met Europese landen die daarin geïnteresseerd zijn, maar die studeren
er nog op. Dat zijn momenteel met name Zwitserland en Oostenrijk. Vanuit hun
relaties met andere landen bestaat er een mogelijkheid om de cirkel ontwikkelingslanden
uit te breiden. Ik zoek ook zeer bepaald naar een land in Centraal- en Oost-Europa.
Dat is mij ook door deze Kamer gevraagd. Daar zijn wij dus mee bezig. Wij
hebben echter even tijd en ik ben voorzichtig, want wij willen niet op onze
neus gaan. Het is geen lovebaby maar een adoptief kind. Het is niet door de
regering verzonnen, maar het komt van de particuliere organisaties.
Wij hebben het geadopteerd als een goede gedachte. Het was niet de bedoeling
om er een stiefkind van te maken, maar het is wel met een handicap de wieg
uitgestapt. Wij moeten dat dus heel voorzichtig koesteren om te voorkomen
dat het verkeerd gaat.Dat betekent ook dat er voorlopig geen programmafinancieringsmodel komt.
Mij is ook door de Kamer gevraagd om dat nog niet te doen. Wij hebben daar
een tijdschema voor afgesproken, waarbij het programmafinancieringsmodel volledig
in zal gaan op 1 januari 2000. Dat is al snel. Wij gaan dus geleidelijk aan
die kant op. Dat was ook aan de overzijde gevraagd. Dan komt er ook een aparte
begrotingspost. Nu passen wij het nog in in de reguliere activiteiten. Ik
heb van mevrouw Zwerver begrepen dat zij vond dat het wat verborgen opgenomen
was. Dat zal in de komende opzet beter gaan. Ik hoop, wanneer ik niet op een
behoorlijke wijze informatie daarover kan geven in de memorie van toelichting,
aan het eind van het komende jaar een afzonderlijke brief over de stand van
zaken aan de Kamer te sturen, zodat wij kunnen spreken over de voortgang.Voorzitter! Een ander punt dat aan de orde is gesteld, is de voorbereiding
van de speciale zitting van de Algemene Vergadering over duurzame ontwikkeling.
Ik werd even op het verkeerde been gezet, want deze vindt niet plaats in Kyoto,
maar in New York. De desbetreffende vergadering wordt ook door het Nederlandse
voorzitterschap voorbereid en dat is niet zo eenvoudig, omdat wij met dezelfde
problemen zitten als vijf jaar geleden. Ik heb met mijn collega mevrouw De
Boer afgesproken dat wij zullen proberen om wederom een gezamenlijke raad
op Europees niveau te organiseren en dit ook gezamenlijk goed voor te bereiden.
In de Ontwikkelingsraad is het al aan de orde geweest, omdat een aantal Europese
landen dit punt ook zelf aan de orde stelde. Ik wil alleen waarschuwen voor
te hoge verwachtingen van deze conferentie. Hij is "stocktaking", want het
gaat om Rio na vijf jaar. Het hoofddoel van deze vergadering is om na te gaan
of datgene wat wij in Rio hebben beloofd, is uitgevoerd, en zo niet, hoe wij
dat dan alsnog kunnen uitvoeren door het beleid bij te stellen. Als er allerlei
nieuwe grandioze schema's zouden worden opgezet, was dat een vlucht naar voren.
In Rio is een schitterende Agenda 21 overeengekomen en die moet worden uitgevoerd.Zoals geldt voor het Verdrag van Maastricht, geldt voor Agenda 21 dat
de kloof tussen woord en daad moet worden verminderd. Er dient dus nagegaan
te worden wat men sindsdien voor elkaar heeft gekregen. Wij doen dat zelf
op vier niveaus: 1. wereldwijd; 2. op Europees niveau, en daar zijn wij ook
voorzitter voor; 3. op het terrein van de Nederlandse internationale samenwerking:
wij hebben de nodige beloftes gedaan en een van de dingen die wij hebben waargemaakt,
is de 0,1% binnen de 0,8%; 4. het binnenlandse beleid. De vragen van mevrouw
Lycklama gingen daar vooral over. Zo vroeg zij wat bijvoorbeeld onze bijdrage
is met betrekking tot de min 15% en de min 10%. Daarover zijn alle mogelijke
stukken naar de Kamer gestuurd door mijn collega's en zij zullen die onderwerpen
internationaal inbrengen. In New York gaat het dus om deze vier niveaus.Aangezien ik het niet alleen kan omdat het om coherent totaalbeleid gaat,
stel ik mij voor om deze zaken voorafgaand aan New York met mijn collega's
Van Mierlo en De Boer te bespreken. Ik zal voorafgaand aan "Rio plus vijf"
een desbetreffend stuk aan de Kamer sturen, zodat de inhoudelijke voorbereiding
ook met de beide Kamers kan worden besproken, zo zij dat willen.Mijnheer de voorzitter! Terzake van de caritas is door enkele afgevaardigden,
waaronder de heer Luijten, ingegaan op het probleem van het sjoemelen met
noodgegevens, om op die manier een hoge attentiewaarde te hebben in het kader
van de strijd om de particuliere hulpfondsen. Ik ben het volstrekt eens met
de heer Luijten dat dit contraproductief beleid is en dat dit betekent dat
mensen zich voor de gek gehouden voelen en in de toekomst dus niet meer hun
beurs zullen trekken. Ik stel tegelijkertijd vast dat dit, hoe verkeerd het
ook is, eigenlijk niet vaak voorkomt. Het betreurenswaardige incident waarover
de heer Luijten sprak, namelijk de publicatie door AZG, was naar mijn mening
een incident. De leiding van AZG heeft mij en iedereen in Nederland gezegd
dat dit geen algemeen beleid was en dat het ook niet zal worden voortgezet.Ik ben het eens met de opmerking van de heer Luijten dat het wenselijk
zou zijn als een dergelijk beroep op particulieren om mee te doen aan een
algemene uiting van solidariteit wanneer het gaat om nood, niet al te zeer
werd vercommercialiseerd. Ik ben het ermee eens dat, zoals hij zegt, een dergelijk
beroep door de overcommercialisering wat onsmakelijke kanten krijgt. Hij vraagt
of dat betekent dat de publieke kanalen, bijvoorbeeld de publieke radio en
televisie, weer meer activiteit zouden moeten ontplooien op dat terrein. Het
is niet aan mij als lid van de regering om daar iets over te zeggen. Ik wil
zijn geluid echter best een keer herhalen.Ik moet daarbij nog twee opmerkingen maken. Van Artsen zonder grenzen
heb ik niet zo erg begrepen dat men het nodig vond, hogere cijfers te noemen
om meer geld te krijgen. Artsen zonder grenzen heeft over het algemeen de
afgelopen jaren geprobeerd, juist de aandacht van politici te vragen voor
de bestrijding van het probleem waar zij mee bezig was in de vorm van het
geven van noodhulp aan de slachtoffers daarvan. Ik heb bewondering voor al
die hulpgevers, Artsen zonder grenzen, mensen die uitgaan in het kader van
Memisa, internationale organisaties of het Rode Kruis naar dit soort uitermate
gevaarlijke situaties. Ik heb het vaak heel kort even aan den lijve ondervonden.
Als ik daarheen ga, namens de Nederlandse belastingbetalers, ben ik er een
à twee dagen en dan laat ik hen weer maanden achter in een situatie
die echt uitermate riskant is.Tegenwoordig maken wij het mee dat ook hulpverleners doelwit worden, want
hulpverleners worden gezien als tegenstanders. Zij helpen ook de vijand. Het
aantal hulpverleners dat wordt omgebracht, neemt toe. Het is in Bosnië
gebeurd, in Burundi, in Goma en in Ruangeri. Het aantal neemt toe. Ik heb
de grootste bewondering voor de mensen die desondanks toch uitgaan.Eerlijk gezegd, heb ik de opmerkingen van Artsen zonder grenzen vooral
gezien tegen die achtergrond: regeringen, neem uw verantwoordelijkheid, want
het probleem is zo groot! De cijfers zijn wel eens te hoog, maar het probleem
is er niet minder om. Ik heb in de praktijk meer moeite met
te hoge cijfers die genoemd worden door met elkaar in strijd zijnde organisaties
van de Verenigde Naties, want dat is echt een probleem, omdat die cijfers
gebruikt worden door regering om te bepalen of en hoeveel hulp waar wordt
geboden.Dat geldt niet voor de cijfers van particuliere organisaties. Wij hebben
nog nooit een beslissing genomen omtrent hulpverlening aan een ontwikkelingsland
omdat Artsen zonder grenzen een bepaald cijfer noemde. Wij gingen altijd af
op de cijfers van UNHCR, het Rode Kruis, de Wereldvoedselorganisatie of anderszins.
Die cijfers zijn vaak te hoog, omdat men tegen elkaar opbiedt. Dat is een
groot probleem. Omdat die cijfers te hoog zijn, worden soms ook particuliere
organisaties in de situatie gebracht om met te hoge cijfers te werken omdat
zij dan uitgaan van cijfers van internationale organisaties.Ik hoop dat de hervorming van de Verenigde Naties die door de heer Kofi
Annan thans is begonnen, ook een belangrijke zuivering teweeg weet te brengen
binnen die organisaties van de Verenigde Naties die op basis van oud denken
over ontwikkeling nog steeds voortgaan met het zeker stellen van hun eigen
bestaan en die zich onvoldoende intern hebben gereorganiseerd. Wij hebben
daar voorstellen voor gedaan in onze contacten in New York. Ik hoop dat het
mogelijk is, dat op dat niveau een zekere hervorming, coherentie, herijking
en ontschotting zal kunnen plaatsvinden.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Ik dank de bewindsman voor zijn uitvoerige antwoord dat althans
een aantal van de bij mij levende vragen heeft weggenomen. Ik moet hem zeggen
in antwoord op zijn brede uiteenzetting over de herijking dat ik de aankondiging
in de memorie van toelichting dat deze een proeve van een inhoudelijke integratie
van beleid is, serieus heb genomen. Op grond daarvan mag ik die memorie van
toelichting daaraan toetsen. Hij heeft bij mij niet de indruk kunnen wegnemen
dat er van die beleidsintegratie niet zo verschrikkelijk veel in de memorie
van toelichting te vinden is. Wij zijn de hele herijkingsoperatie met alle
organisatorische en institutionele kanten die daaraan vastzitten, natuurlijk
niet voor niets ingegaan. Wij zijn die operatie ingegaan omdat wij dachten
dat langs die weg een betere samenhang van het beleid zou kunnen worden gewaarborgd.
Het is prachtig dat de minister ons vanmiddag heeft verteld over de resultaten
met betrekking tot financiële zuiverstelling, fusie van beleidsvoorbereidingsdirecties,
delegatie, matrixorganisatie, voorbereiding van landen- en regiobeleidsplannen,
maar dat zijn allemaal middelen tot een doel. Het doel dat wij hopen te ontdekken,
is dat er door die betere organisatie en die ontschotting iets verandert in
het beleid, niet alleen in het beleid van deze minister, maar ook in het beleid
van een aantal andere ministers, waardoor het gezamenlijk effect van ons buitenlands
beleid beter is dan het was. De minister is in dat opzicht erg zorgvuldig
in zijn formulering. Dat waardeer ik, want dat geeft geen aanleiding tot misverstanden.
Hij heeft gezegd dat de organisatorische en institutionele vormgeving nu zo
is dat zij de samenhang niet in de weg staat. Vervolgens zei hij over de beleidsvoorbereidingsdirecties
dat samenhangend beleid wordt beoogd. Ik begrijp best dat dat niet allemaal
ineens kan, maar het zal er wel een keer moeten uitkomen.Ook ik denk dat de memorie van toelichting te dik is. Zij zou in kwaliteit
kunnen verbeteren als zij zich in de komende jaren zou richten op een uiteenzetting
van de spanningen die er bestaan. Van daaruit ga je namelijk een dergelijke
discussie met elkaar aan; niet alles is "clear sailing" en door de clash van
de verschillende belangen moet er een beleid uitkomen dat beter is dan het
voorgaande. Als dat per topic en per onderwerp in de komende memorie van toelichting
aan de orde zal worden gesteld, zal zij meer gericht zijn op duidelijk maken
welke resultaten er bereikt zijn en welke nog niet. Er zijn immers spanningen;
dat heeft de minister zelf al laten blijken, vooral toen hij zijn toelichting
gaf op het Europese ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en het hele probleem
van de coherentie. Ik zeg hem daarvoor dank. Dit onderwerp geeft mij geen
aanleiding tot verdere vragen.Voorzitter! De minister heeft in feite indirect geantwoord op het punt
van dat merkwaardige probleem waarmee ik zat bij de vraag of ontwikkelingssamenwerking
conflicten voorkomt of verergert. Ik ben het wel met dat antwoord eens. Mijn
scepsis begon toen ik in de memorie van toelichting las dat ontwikkelingssamenwerking
in de vorm van armoedebestrijding, werkgelegenheid en dergelijke een betekenisvolle
rol zou kunnen spelen bij het voorkomen van conflicten. Ik dacht: nou, nou.
Daar gaf de minister in de Tweede Kamer een andere kijk op. Zijn indirecte
antwoord bestond hieruit: hij weet geen enkele mogelijkheid om in het latente
conflict tussen India en Pakistan met traditionele ontwikkelingssamenwerkingsinstrumenten
te voorkomen dat een conflict uitbreekt. Daar zijn andere instrumenten voor
nodig. Dat betekent dat hij in dat opzicht mijn scepsis over de tekst in de
memorie van toelichting tot op zekere hoogte deelt.Voorzitter! Zeker wat de mensenrechten betreft, verandert de situatie
inderdaad zodanig, dat instrumenten die zijn aangereikt in 1979 het niet meer
helemaal doen. Ik denk echter dat de nota van 1979 iets subtieler was dan
"ontwikkelingssamenwerking is hetzij carrot, hetzij stick, hetzij steun, hetzij
confrontatie", zoals de minister het tekende. Ja, landen hebben geen steun
meer nodig, maar er werd ook een hoofdstuk opgenomen over andere instrumenten
om een bijdrage te leveren aan het bereiken van de situatie waarin de mensenrechten
meer worden gerespecteerd. Daar staan wij met z'n allen achter.Naar aanleiding van de mensenrechten heb ik een aantal andere vragen gesteld
die niet rechtstreeks zijn beantwoord. Dat hoeft ook niet in alle gevallen.
Ik constateerde dat de omschrijving van het begrip "mensenrechten" in de memorie
van toelichting wat rafelig was geworden. Vooral op het gebied van de sociale
rechten werden er wat elementen aan toegevoegd die niet helemaal goed waren
gedefinieerd. Een van de vragen die ik stelde was welke van de opgesomde rechten
ook echt universele rechten waren en hoeveel daarvan weer export van onze
eigen cultuur waren. Een andere vraag, die voor de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
van meer directe betekenis is, was hoeveel van die rechten op sociaal-economisch
gebied pas realiseerbaar zijn als er iets gebeurt op het gebied van de sociaal- economische ontwikkeling in die ontwikkelingslanden zelf.Je kunt je wel druk maken over het recht van mensen op zelfontplooiing,
werkgelegenheid en gelijkheid, maar wat heeft dat voor zin als er geen of
onvoldoende onderwijs is of als er geen banen zijn? Je kunt je verzetten tegen
kinderarbeid. Wij weten hoe groot de spanningen kunnen zijn als wij werkelijk
in staat zouden zijn om die dingen af te dwingen, maar dat is op dit ogenblik
niet mogelijk. Ook hier ligt een raakvlak met Ontwikkelingssamenwerking. Wil
de minister iets verder op deze problematiek ingaan? Het gaat ons niet alleen
om de grove schending van de mensenrechten in de vorm van martelingen, gevangenschap
een moord en doodslag, maar ook om de andere rechten.Dan ga ik nog in op het hoofdstuk over de economie. De minister keek mij
in het bijzonder bestraffend aan toen hij zei dat hij geen behoefte had aan
subsidies die het normale marktproces subsidiëren. Ik schrok een ogenblik.
Ik dacht even dat ik het gezegd had, maar ik heb daar geen pleidooi voor gevoerd.
Wij zaten alleen met een annex in de memorie van toelichting waarin wel de
problemen worden geschetst, maar geen visie wordt gegeven op de ontwikkeling
van de relatie tussen ontwikkelingssamenwerking en investeringen en handel.
De minister heeft een aantal gaten gevuld die als zodanig niet zijn terug
te vinden in de memorie van toelichting. Hij zet een koers uit. Of deze koers
ook geheel in overeenstemming is met de even legitieme belangen van Economische
Zaken, Financiën en het Nederlandse bedrijfsleven valt nog te bezien,
maar dat terzijde. De belangrijke vraag is natuurlijk hoe hij handen en voeten
geeft aan die koers. Welke instrumenten heeft hij?In de eerste termijn stelde ik nog een andere vraag. Ik mis in het hoofdstuk
over de economie het antwoord op de vraag hoe wij ontwikkelingslanden in staat
stellen om zelf te oordelen over de mogelijkheden door het versterken van
hun eigen capaciteiten en structuren. Is er een wezenlijk verschil tussen
het eerste uitgangspunt van de minister dat er behoefte aan moet bestaan in
ontwikkelingslanden – het moet ontwikkelingsrelevant zijn – en
het katalyserende karakter daarvan? Als wij het over één ding
eens zijn, dan is het over de eis dat dit soort vormen van ondersteuning van
werkelijke betekenis moeten zijn voor de ontwikkeling van het land zelf.Ik leg de verschuiving van handel naar investeringen maar even terzijde.
Daar moet ik nog even over nadenken.Ten slotte stelde ik nog een vraag over de schets die de minister in een
van zijn interviews gaf van zijn eigen positie. Hij schetste zichzelf als
een minister voor Sociaal Welzijn of Sociale Zaken. Ik denk dat hij zichzelf
tekortdoet, maar ik denk dat hij ook bezig was om een rookgordijn op te werpen,
want zijn beleid en de onderdelen van zijn beleid vereisen nog wel iets anders
dan de hulp van een minister voor Sociale Zaken.Voorzitter! Ik had nog wat vragen over de Wereldvoedseltop, maar ik kan
ermee akkoord gaan als die, vanwege de korte tijd die wij hebben, schriftelijk
worden beantwoord.De heer Luijten (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ook ik dank de minister voor het uitvoerige antwoord.
Normaal betreur ik het niet als mijn bedrijfsnaam bekender is dan mijn eigen
naam, hier in de Kamer vind ik het wel goed als mijn eigen naam gebruikt wordt.Voorzitter! Ik ben blij met de duidelijke keuze van de minister om meer
aandacht te willen geven aan de buitenlandse investeringen. Hij wil –
daaruit klinkt die ontschotting – PSO van Economische Zaken erbij betrekken.
Gezien datgene wat de minister hierover heeft gezegd moet het wel een klinkend
verhaal worden in de memorie van toelichting 1998. Het wordt er in ieder geval
langer op. Ik neem aan, dat daarin die visie tot uitdrukking komt. Ik ben
blij met de toelichting die de minister heeft gegeven. Ook dat heb ik niet
in de begroting kunnen vinden.Ik had ook nog een vraag gesteld over de relatie met de banken. De beoordeling
van de vraag of projecten economisch echt kunnen bijdragen of haalbaar zijn
moet niet gebeuren door een ontwikkelingsorganisatie of het ministerie. Banken
heb je ook nodig om in de landen zelf een sterke financiële sector op
te zetten. Ik heb Kenia genoemd. Ik hoop dat dit meegenomen kan worden.Voorzitter! Ik kom over de groenfondsen te spreken. De minister heeft
gezegd dat hij daarover overleg heeft gevoerd met staatssecretaris Vermeend.
Deze staatssecretaris is altijd heel snel. Als ik goed heb geluisterd naar
de bijdrage van de heer Van Gennip verleden jaar bij het debat over Benin,
heeft de staatssecretaris gezegd te gaan praten met de heer Vermeend over
deze problemen. Dat is bijna een jaar geleden. Kan de minister een tijdhorizon
aangeven wanneer hij met een antwoord zal komen? Wil hij dan mijn vraag meenemen
over een fiscale faciliteit voor fondsen die bedoeld zijn om die economische
infrastructuur in die landen te versterken? Ik vind het niet erg, als de minister
hierop thans geen antwoord kan geven. Zo ontschot is het beleid nog niet.
Ik zou het op prijs stellen als dit werd meegenomen in het overleg met staatssecretaris
Vermeend.Voor de Micro credit summit in Washington die in februari is gehouden
staat Nederland inderdaad niet genoemd. Ik ben blij met de uiteenzetting van
de minister dat Nederland feitelijk de kar heeft getrokken.Ten slotte iets over de Chari-fondsen. Ik heb niets af willen doen aan
de inzet van deze organisaties. Ik weet dat zij het steeds moeilijker hebben
in die landen. Ze moeten langzamerhand politieke keuzen maken om humanitaire
hulp te kunnen verlenen. Mijn enige zorg was de overkill die aan het ontstaan
is. Ik ben bevreesd voor het draagvlak dat wij in dit land nodig hebben voor
ontwikkelingssamenwerking.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! Ook ik wil de minister bedanken voor zijn beantwoording.
Duidelijk blijft voor de fractie van GroenLinks, dat wij een minister voor
Ontwikkelingssamenwerking nodig zullen blijven hebben, ook in de toekomst.Ik kom nog terug op het instellen van een formeel klachtenbureau op Europees
niveau. Het is goed, dat die suggestie besproken is op de informele Raad van
de ontwikkelingssamenwerkingsministers in Amsterdam. Daar zijn wij ook heel
blij mee. Wij hebben toch nog enkele vragen. Stond Nederland alleen bij de mogelijke instelling van zo'n klachtenbureau? Welke landen gingen
er mee en wie waren ertegen? Is bij de bespreking van het instellen van zo'n
klachtenbureau de cacaorichtlijn van de Europese Commissie als voorbeeld genomen?De minister sprak over het verslag van die informele raad. Het komt in
mei op de agenda van de officiële ontwikkelingssamenwerkingsraad. Ik
ben wel nieuwsgierig naar dat verslag. Zou de minister dat aan deze Kamer
toe kunnen zenden?Ik kom te spreken over de mensenrechtensituatie. De minister heeft gezegd
dat de regeringen geen instrumenten hebben om de Kabila's en de Garangs onder
druk te zetten, want zij houden zich toch niet aan de afspraken. In de jaren
zeventig en tachtig waren er allerlei verzetsbewegingen onder druk van westerse
regeringen en internationale gemeenschap bereid zich aan de conventies van
Genève te houden ten behoeve van de behandeling van krijgsgevangen,
het dragen van herkenningstekens en het ontzien van de burgerbevolking. Als
voorbeelden daarvan noem ik AMC, NDF op de Filippijnen, FMLM in El Salvador
en EPLF in Eritrea. Deze bewegingen hielden zich aan de conventies om op die
wijze politiek en diplomatiek erkend te kunnen worden als legitieme gesprekspartners
van westerse regeringen en van de internationale gemeenschap. Dit betekent
dat men wel degelijk aan de Kabila's en de Garangs kan vragen, zich aan minimale
regels van het oorlogsrecht, het niet inzetten van kindsoldaten en zo, te
houden als daad om erkend te kunnen worden als betrouwbare en geloofwaardige
gesprekspartners van buitenlandse regeringen en VN-organisaties. Graag krijg
ik daar een reactie op.De minister zei verder: het is belangrijk dat wij steun en stem geven
aan dergelijke groeperingen opdat zij internationaal bekend worden.Ik keer even terug naar Birma. Diverse Europese landen, alsmede Canada
en de VS, verlenen actief steun aan initiatieven van de Birmese democratische
oppositie. Zo wordt steun verleend aan uitzendingen van het radiostation Democratic
Voice of Burma. Er zijn fondsen opgezet ter promotie van democratische ontwikkelingen
in Birma door middel van het trainen in democratische principes en het mogelijk
maken dat democratische leiders en etnische leiders in ballingschap elkaar
kunnen ontmoeten. Het wordt verder mogelijk gemaakt dat economen binnen de
democratische oppositie werken aan een afhankelijke, economische denktank
voor een toekomstig Birma.Sommige landen maken het mogelijk dat vluchteling-studenten hun opleiding
afmaken. Ik neem aan, gezien het pleidooi dat de minister in deze Kamer heeft
gehouden, dat Nederland bereid is het democratiseringsproces in Birma te versterken
en actieve steun te verlenen aan initiatieven van de democratische oppositie.
Graag krijg ik een toezegging van de minister.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister voor de uitvoerige beantwoording
van de vragen en voor zijn visie op allerlei ontwikkelingen. Ik wil nog even
terugkomen op het punt migratie en ontwikkeling. De minister heeft het een
en ander gezegd over migratie als voorbeeld van coherentie. In de memorie
van toelichting wordt gesproken over de bevordering van het allochtoonondernemerschap.
Ik heb begrepen dat daarvoor stichtingen in het leven worden geroepen. Hoe
gaat het met de monitoring en de controle van dit soort activiteiten? Hoe
voorkomen wij dat wij over een jaar of tien moeten zeggen: wij hebben wel
heel erg dure arbeidsplaatsen gecreëerd?Mijn volgende punt betreft ontwikkelingssamenwerking als concept-in-beweging
in een sterk veranderende wereld. De minister heeft zijn visie gegeven op
niet-traditionele vredesactiviteiten en een andersoortige ontwikkelingssamenwerking.
Ik ben het daar helemaal mee eens. Hij heeft op een gegeven moment –
ik denk in het buitenland – gezegd dat er een noodzaak is om daarvoor
ontwikkelingsgeld ter beschikking te stellen. Nu wij in Nederland al zo druk
bezig zijn met het veranderen van de rol van Defensie, waarbij ik denk aan
defensie in vredesoperaties en defensie in humanitaire noodhulpteams, is mijn
vraag: is het niet mogelijk om dit soort coherentie of herijking uit te breiden
tot bijvoorbeeld het OESO-niveau? Ik doel hierop, dat de defensie van de andere
OESO-landen veel meer wordt betrokken bij dit soort activiteiten. Immers,
wij zullen óf de ontwikkelingswerkers moeten omvormen en herscholen –
de minister wees al op de tegenkrachten die in een organisatie als de VN werkzaam
zijn; men is heel behoudend – óf defensie moeten omvormen tot
dit soort moderne vormen van conflictoplossing en conflictpreventie nu de
Koude Oorlog achter de rug is. Ik verzoek de minister hierop kort in te gaan.Minister Pronk:Voorzitter! De terugkeerprogramma's en de programma's om allochtone ondernemers
in Nederland de kans te geven, hun activiteiten uit te breiden naar hun land
van herkomst, vormen nieuw beleid dat eigenlijk nog moet starten. Wij hebben
daarvoor modellen ontwikkeld en wij hebben organisaties van de betrokkenen
benaderd. Op hun initiatieven zijn wij ingegaan, maar wij zijn er zeer voorzichtig
mee. Ik ben er een zeer sterk voorstander van, maar het mag niet resulteren
in niet-duurzame activiteiten of in geldverspilling. Het buitengewoon interessante
experiment uit de jaren zeventig hebben wij ook gestaakt omdat er eilandjes
voor de terugkerenden in de betrokken landen ontstonden. Wij koppelen deze
programma's momenteel vooral aan terugkeerprogramma's voor voormalige asielzoekers,
op basis van vrijwilligheid. Er is een aantal pilot-landen waarmee nu heel
voorzichtig contacten zijn opgebouwd, zoals Ethiopië en Eritrea. Dat
zijn landen die wel willen meewerken.Er zit een overhead aan vast, niet zozeer in de zin van het scheppen van
dure arbeidsplaatsen, als wel vanwege de noodzaak om steunpunten in te richten
in de betrokken landen. Er is dus een uitgave nodig om een structuur op te
zetten die nog geen output heeft. Het is niet anders. Het is niet de bedoeling
om dure arbeidsplaatsen te creëren, want nieuwe ongelijkheden tussen
terugkerenden en mensen die altijd in die landen gebleven zijn, moeten voorkomen
worden. Om die reden is het wenselijk, te werken met coherente programma's
waarmee ook aan streekontwikkelingsactiviteiten wordt bijgedragen. Degenen
die terugkeren, worden ingepast in het totale streekprogramma,
om jaloezie te voorkomen. De regering van Eritrea heeft bijvoorbeeld gezegd
dat zij helemaal niet geïnteresseerd is in al die mensen die uit West-Europa
terugkeren, omdat die niet meer zo denken als de mensen die daar altijd gebleven
zijn. Zij hebben heel andere problemen en zij hebben een heel andere levensstijl
gekregen, dus dat kan niet meer.Goed, daar staat iets tegenover, zoals het Nederlandse parlement het zegt.
Die zaken moeten worden gekoppeld, maar dat is niet eenvoudig. Wij proberen
dat te doen door ook veel steun te geven op twee andere terreinen. Ik ga maar
door met het voorbeeld van Eritrea. Mensen die vanuit Soedan naar Eritrea
terugkeren, zijn een arme levensstijl gewend; daarvoor geven wij steun. En
verder zijn er streekontwikkelingsprogramma's voor mensen die altijd in Eritrea
zijn gebleven. Welnu, daarin past bevordering met financiële instrumenten,
maar het kan ook gaan om training vooraf en kredietverlening voor terugkeer.
Als er een koppeling mogelijk is met de programma's voor allochtone ondernemers
in Nederland, wat ik zojuist noemde, dan gaat het om een economische activiteit.
Die kan niet worden gesubsidieerd, maar wel gefaciliteerd. Als terugkerenden
daarin kunnen worden gepast, dan is dat op zichzelf ook een zekere garantie
voor verduurzaming. Aan dat soort elementen denken wij en ik hoop dit jaar
een stoot te kunnen geven tot operationalisering daarvan. Ik zal de Kamer
er ook over informeren. Maar wij zijn wel voorzichtig, want dit beleid moet
niet contraproductief worden.Dan een totaal ander punt van mevrouw Lycklama waarop ik inderdaad niet
ben ingegaan. Het gaat om de relatie tussen ontwikkelingssamenwerking en andere
activiteiten op het gebied van conflict-management. Zij vroeg zich af of wij
ons daarbij ook niet zouden moeten richten op bijvoorbeeld defensiebeleid,
rekening houdend met een zeker vredesdividend na de Koude Oorlog.Het tweede deel van haar vraagstelling komt er terecht op neer dat niet
vergeten moet worden dat humanitaire hulp ook een politiek aspect is. Het
onderscheid tussen humanitair en politiek is ook slecht, maar toch moet het
vaak gemaakt worden, omdat er internationaal nog zo weinig ontschot is. Collega
Van Mierlo vindt het geen enkel probleem dat, wanneer ik in Zaïre ben,
ik mij niet alleen bezighoud met de humanitaire consequenties van de oorlog,
maar dat ik ook beide strijdende partijen op hun politiek kan aanspreken.
Wat dat betreft, voeren wij ook één beleid. Je kunt namelijk
niet alles. Ik heb er dan ook geen enkel probleem mee, wanneer mijn collega
Van Mierlo bijvoorbeeld naar Albanië gaat en het daar ook heeft over
hulpverlening voor reconstructieactiviteiten die met mijn begroting te maken
hebben. Je voert nu eenmaal ontschotbeleid.Maar zodra je op het Europese vlak komt, zegt de Raad van ministers van
buitenlandse zaken: minister voor Ontwikkelingssamenwerking, dat is uw taak
niet. Dan noemen wij het "humanitair" en dan kunnen wij ook praten over de
veiligheidsgaranties voor humanitaire activiteiten, wat weer met politiek
te maken heeft. Het is niet anders. Zoals gezegd, is het allemaal politiek.
Dit is ook een logische consequentie van het verhaal over herijking en ontschotting.Dit heeft ook betrekking op het defensiebeleid. Ik ben er geen voorstander
meer van om vredesactiviteiten van de zijde van Defensie uit ontwikkelingsgelden
te financieren. Uit pragmatische overwegingen heb ik in het verleden wel met
die gedachte gespeeld. Daar is iedereen tegen, dus dan moet je het niet proberen
door te zetten.Mijn overweging was toen de volgende. Al dat soort vredesactiviteiten
is noodzakelijk, als door de internationale gemeenschap de correcte procedure
is gevolgd. Dan gaat het om een beslissing van de Veiligheidsraad en daarbij
is er sprake van garanties. Dat geldt dus niet, wanneer een land ergens wil
ingrijpen. Defensieapparaten moeten op die vredesactiviteiten worden afgestemd,
wat geleidelijk in Nederland is gebeurd. Vervolgens moet dat betaald worden,
mogelijkerwijs uit een vredesdividend. De vraag is of dat er is. Welnu, dat
is er voor een deel, maar voor de rest bestaat het eigenlijk niet meer, omdat
er zoveel conflicten zijn ontstaan die toch vragen om investeringen in militaire
capaciteit. Het ene vredesdividend is misschien weggespoeld door een nieuw
veiligheidsrisico in de wereld.Daarop hadden wij de volgende redenering. Wij proberen niet de traditionele
hulpverlening te maximeren op 1% van het nationaal inkomen, maar wij gaan
zuiver voor 0,8% dat alleen maar ten goede komt aan die activiteiten die internationaal
geregistreerd worden als officiële ontwikkelingshulp. Daarmee kan dus,
zoals vroeger, nooit meer gesjoemeld worden.Maar er is nog een component van 0,3% van het nationaal inkomen dat aan
andere dingen wordt besteed, bijvoorbeeld aan vredesactiviteiten van de Nederlandse
krijgsmacht. Dat was er vroeger niet. Dat komt niet uit de normale defensiebegroting;
het is extra. Het is weliswaar een andere manier van boekhouden, maar het
komt uiteindelijk wel op hetzelfde neer. Dit geldt ook voor andere activiteiten
die vroeger ook niet mogelijk waren. Ik noem de exportbevordering. De methode
van 0,3% schept ruimte voor dit soort nieuwe activiteiten. Zoals gezegd, ben
ik daar voorstander van.Ik ben ook voorstander van het herdefiniëren van officiële ontwikkelingshulp.
Immers, de definitie vloeit voort uit een situatie die achter ons ligt. Er
zijn nieuwe activiteiten die niet zo gemakkelijk meer gefinancierd kunnen
worden. Ik noem de politie als voorbeeld: steungeving via uitzending van agenten
of bazen van politieagenten voor activiteiten in Zuid-Afrika. Het kan zijn
dat men gewoon aanwezig is in getto's aldaar en dat men op die manier bijdraagt
aan een zekere ordening. Dat werd vroeger dus niet als ontwikkelingshulp gezien.
Daarover is ook niet eens een zinnetje te vinden in de lange DAC-registratielijst.
Dat soort activiteiten zijn wel heel belangrijk en je zult daarom moeten meedenken
over de ontwikkeling van vraagstukken over ontwikkelingslanden, zodat dergelijke
activiteiten effectief gefinancierd kunnen worden. Dat heb ik willen aangeven.
Dat brengt mij tot een ander type activiteiten, dat ook te maken heeft met
het bedrijfsleven. Het is heel wat anders en voor een deel nieuw. Er was bepaald
wel visie in die nota. Wij wilden echter niet het hele verhaal herhalen, wij
wilden de instrumenten beschrijven. Soms kun je heel lang kletsen over een
visie. Dan wordt de lezer moe en maakt daarvan gebruik door
weinig operationeel te zijn. Deze nota was een nota waarin alle instrumenten
uiteengezet werden. Er werden ook nieuwe instrumenten aangevoerd. Die worden
uitgewerkt, ook in de praktijk. De POPM-regeling bijvoorbeeld is per 1 januari
1997 in werking getreden. Sommige instrumenten zijn verbeterd c.q. verfijnd.
Er is ook meer geld voor.Ik denk nu samen met u hardop door. Wij gaan op een aantal terreinen verder.
Daarbij is natuurlijk niet the sky the limit. We werken ook met re-allocaties.
Ik heb u een paar uitgangspunten gegeven die ik belangrijk vind. Ik vind bijvoorbeeld
investeren belangrijker dan het financieren van handelsrelaties. Ik zal een
voorbeeld geven.De regering van een bepaald ontwikkelingsland zei tegen mij: wij weten
dat er bij u een voorstel ligt voor de vergemakkelijking van de financiering
van bepaalde handelstransacties die op dit moment nog niet gemakkelijk kunnen
plaatsvinden. Wilt u het geld dat voor ons bedoeld is, niet daarvoor gebruiken?
Wij willen dat niet. Wij hebben daaraan geen behoefte. Wij kunnen die spullen
wel ergens anders krijgen. Zou u dat geld niet willen gebruiken ter bevordering
van particuliere investeringen in ons land vanuit Nederland, want daaraan
hebben wij zeer grote behoefte? Mijn antwoord was, dat ik daarvoor niet de
instrumenten heb. Zelfs als ik dat geld daarvoor zou willen besteden, heb
ik de particuliere investeerders nog niet. Daar ligt een groot probleem. Ik
zoek dus naar nieuwe instrumenten als katalysator. Dat zou iets PSO-achtigs
kunnen zijn. Zoals ik bijvoorbeeld zelf begonnen ben, dat was een soort van
eigen PSO maar heel erg ad hoc. Ik wijs op al die cursussen die gegeven werden
in China en Vietnam, bijvoorbeeld voor luchthavenbeveiliging of voor verbetering
van de havens. Dat waren dingen die je vroeger nooit deed vanuit ontwikkelingssamenwerking,
maar die dingen zijn wel nodig. Dit betekende echter ook, dat Fokker en ondernemingen
uit de Rotterdamse haven voet aan de grond kregen in Shanghai en Hanoi. Dat
is interessant. Het was nodig dat het gebeurde. Je betaalt het niet, dus je
verstoort het marktmechanisme niet. Je doet er echter wel bepaalde dingen
omheen, die heel nuttig zijn, die de zaak verduurzamen.Dat type instrumenten wil ik graag uitbreiden en op grotere schaal hanteren.
Dat is goed geld, niet al te veel, en het werkt katalyserend. Met een beetje
geld kun je veel geld genereren. Dat bedoel ik er ook mee. Je kunt op een
aantal manieren katalyseren. Je katalyseert meer geld afkomstig uit Nederland
en je katalyseert een ontwikkelingsproces in het desbetreffende land. Als
je een structuur hebt gecreëerd, je aldaar met weinig geld een instituut
tot stand hebt gebracht waaruit veel voortkomt, katalyseert dat veel activiteiten
in het desbetreffende land. In dergelijke dingen ben ik geïnteresseerd,
niet in het financieren van dingen die lopen via de markt.Voorzitter! Dat was de achtergrond van mijn opmerking, dat ik geen minister
van Economische Zaken ben. De minister van Economische Zaken is degene die,
wanneer het gaat om internationale relaties, de Nederlandse export moet bevorderen.
Dat is de taak van die minister, dat is niet mijn taak. Toch ben ik bezig
met financiële relaties met andere landen.In het desbetreffende interview heb ik gezegd, dat ik vooral geïnteresseerd
ben in de sociale sector en in de publieke sector; drinkwater en havens bijvoorbeeld.
Het is natuurlijk altijd een reactie op opmerkingen vanuit het bedrijfsleven,
dat de Nederlandse regering veel te weinig doet ter financiering van hun transacties
met ontwikkelingslanden. Havens vind ik publiek. Nederlandse bedrijven zijn
niet bezig met het aanleggen van havens. Zij zijn er wel bij betrokken, maar
het is toch een publieke infrastructuur.Verder wijs ik op activiteiten op het gebied van drinkwater, of in de
basisgezondheidszorg, de zorg voor moeder en kind, onderwijs, etc. Er zijn
geen Nederlandse bedrijven die de markt op gaan en scholen neerzetten voor
leerlingen van het basisonderwijs. De sociale sector en de publieke sector
vind ik in het kader van de internationale ontwikkelingssamenwerking de prioritaire
sectoren. Verder gaat het mij om het katalyseren van de economische relaties.
Maar dat is niet de eerste taak. Ik vind het de derde taak. Daarom heb ik
gezegd dat ik mijn beleid, wanneer het gaat om de internationale relatie met
de ontwikkelingslanden, meer een soort sequeel vind van sociaal beleid en
publiek beleid dan een soort sequeel van normale economische relaties. In
het geval van sociaal beleid denk ik aan gezondheidszorg, drinkwatervoorziening,
milieu etc. En in het geval van de publieke sector denk ik aan de publieke
sectoren, good government activiteiten, politiek, justitie etc. Maar natuurlijk
moeten economische relaties wel worden gekatalyseerd. Dat is het verhaal.
Ik heb er geen ander verhaal voor.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Waarom heeft de minister deze voorkeur voor de publieke sector?
Acht hij investeringen, niet alle investeringen, met een privaat karakter
in ontwikkelingslanden niet van even grote betekenis?Minister Pronk:Ja, maar die vinden wel plaats.De heer Van Dijk (CDA):Juist niet.Minister Pronk:Die vinden wel plaats. Ik wil particuliere investeringen graag bevorderen,
maar het gaat om handelsrelaties. Er vindt handel plaats via de markt. Als
handel niet plaatsvindt, kan die worden gesubsidieerd. Maar waarom zou Nederlands
belastinggeld moeten worden besteed aan een leverantie van kunstmest uit Nederland,
terwijl India de kunstmest goedkoper of tegen dezelfde prijs en op een andere
manier gefinancierd kan krijgen uit Oman? Dat vind ik niet zo zinvol.De heer Van Dijk (CDA):Daarop had mijn vraag geen betrekking. Mijn vraag ging niet over het verschil
tussen handel en investeringen, maar over investeringen in de publieke en
in de private sector.Minister Pronk:Goed, dan is dat misverstand weggewerkt. Dit is overigens wel het belangrijkste
discussiepunt dat ik heb met het Nederlandse bedrijfsleven; de financiering
van handel. Men is niet zo geïnteresseerd in het investeren in ontwikkelingslanden.
Wel komt altijd de vraag uit het Nederlandse particuliere bedrijfsleven om
te financieren in handelstransacties. Nooit komt de vraag om particuliere
investeringen te financieren. Daarvoor hebben wij trouwens een instrument,
de FMO. Ik zoek naar nieuwe instrumenten. Ik ben degene die begint te praten
over de bevordering van particuliere investeringen. Het bedrijfsleven
doet dat niet.Maar goed, er moet gekatalyseerd worden in de particuliere sector. Er
moet gekatalyseerd worden, niet gefinancierd worden. Wat de publieke sector
betreft gaat het om financiering. En wat noem ik de publieke sector? Ik denk
aan het opzetten van een politieschool in Eritrea. Er is geen bedrijf in Nederland
dat dit doet, terwijl het hard nodig is. Er is geen politieagent in Eritrea.
Toen daar net een nieuw land was ontstaan, kwam er plotseling een staking
van gehandicapte soldaten zonder uitkering. Zij werden boos en gingen demonstreren.
Er was geen politie, er was alleen een leger. Dat raakte in paniek en ging
schieten. Dat heeft nogal wat slachtoffers met zich gebracht. Er ontstond
paniek in het land. Men had geen ervaring met "crowd control". En dus vroeg
men aan Nederland: kunt u ons helpen met het opzetten van een politiesysteem?
Dat hield in het bouwen van een politieschool, het aanstellen van een projectmanager
en het trainen van politiefunctionarissen in Nederland en in het desbetreffende
land. Dat kost heel veel geld. Dát is de publieke sector. Dit type
activiteiten verrichten wij graag en op grote schaal. Ik heb de indruk dat
het goed uitvoeren van dit soort activiteiten in de publieke sector ook vertrouwen
creëert voor de particuliere sector en een goed investeringsklimaat met
zich brengt. Het is dan ook interessant als een indirect instrument ter bevordering
van particuliere economische relaties. Nogmaals, dat noem ik de publieke sector.
Het gaat om alle relaties die liggen in de sfeer van government. Ik bedoel
dan meer dan publieke investeringen. Want dan gaat het vaak om zeer grote
kapitaalintensieve activiteiten, zoals het aanleggen van wegen. Daarvoor heeft
de Nederlandse samenleving eigenlijk onvoldoende geld. En daarvoor dient dan
onze participatie in de grote internationale, regionale ontwikkelingsbanken
inclusief het Europese ontwikkelingsfonds. Soms zijn wij daar via cofinanciering
wel bij betrokken. Het is dus nooit of/of. Het geeft iets aan van een rangorde.De heer Luijten heeft terecht gezegd dat de Nederlandse regering of het
departement niet activiteiten van de particuliere sector moet beoordelen.
Al dit soort activiteiten hebben wij uitbesteed. Op het departement kijken
wij niet naar de investeringen die via de FMO lopen. De FMO is daarvoor en
heeft die deskundigheid met betrekking tot de handelspolitieke leveranties.
Wij kijken op het departement alleen maar naar het ontwikkelingseffect, terwijl
Economische Zaken naar het economische effect voor de Nederlandse economie
kijkt. Wanneer wij gaan werken met andere activiteiten, zoals die welke ik
net heb genoemd, dan wil ik wel zoveel mogelijk uitbesteden, als die uitbesteding
maar plaatsvindt aan instellingen die er zelf geen belang bij hebben. Dit
is een voorwaarde mijnerzijds. Toen ik deze uitte, stuitte ik overigens op
geen enkel probleem in het gesprek met mijn collega's.De heer Luijten heeft gelijk dat ik de groenfondsen vorig jaar al heb
aangekondigd. Dat er nu geen voorstel ligt, betekent echter niet dat er niets
gebeurd is. Momenteel wordt door de ministeries van VROM, Financiën,
Buitenlandse Zaken en Landbouw bezien of uitbreiding naar de DOV-landen en
eventueel de minst ontwikkelde landen mogelijk is. Op dit moment wordt de
juridische haalbaarheid daarvan onderzocht. Als hier geen belemmeringen liggen,
wordt voortgegaan met onderzoek naar de praktische haalbaarheid. De heer Luijten
zal dus wel begrijpen dat dit langzaam gaat. Er wordt heel veel uitgebreid
onderzocht, maar ik wil dat het verder gaat. Omdat ik ook vond dat het lang
duurde, heb ik mijn collega Vermeend gevraagd of wij hier niet eens samen
over konden praten om dit een stoot te geven. Als er veel departementen bij
betrokken zijn, dan is er altijd wel een departement dat een probleem weet
op te brengen, juist in de juridische sfeer. Dit heeft niets te maken met
ontschotting, maar louter met bureaucratie. Dit heeft ook te maken met het
vraagstuk van de comptabiliteit in verband met de relatie tussen garanties
en algemene dekking.Voorzitter! De heer Luijten heeft ook nog een vraag gesteld over de microkredieten.
Ik heb hier inmiddels wat cijfertjes over. Wij hadden voor 81 miljoen dollar
aan activiteiten met een microkredietdimensie uitstaan. Dat was heel aardig.
Het is ook heel aardig, wanneer dat een onderdeel is van een totaalprogramma,
bijvoorbeeld een programma ter bevordering van vrouwen in ontwikkeling. In
dat kader wordt onderwijs gegeven en wordt basisgezondheidszorg opgezet, waaraan
weer microkredietactiviteiten zijn verbonden. Het bedrag in totaliteit heeft
dus niet alleen daarop betrekking. Toen de gedachte aan een internationalisatie
van het geheel opkwam via die consultatieve groep, hebben wij een bedrag van
25 mln. beschikbaar gesteld voor nieuwe activiteiten in de jaren 1996, 1997
en 1998. Een vijfde daarvan is bedoeld voor core funding van die consultatieve
groep, door de Wereldbank geleid, en 20 mln. is voor nieuw op te zetten microkredietactiviteiten.
Een aantal daarvan is goedgekeurd via onder andere Women's world banking.
Dit bedrag is ook ingebracht in New York. Dit is heel concreet werk, waarbij
wij ook samenwerken met particuliere organisaties als NOVIB. Microkredieten
worden een nieuwe mode. Daarom moeten ook de grenzen van de mogelijkheden
in dat kader onderzocht worden. Er komt nu namelijk ineens heel veel geld
daarvoor beschikbaar en daar moet je mee oppassen. Voorzover wij het tot nu
toe ervaren hebben, is het echter wel goed besteed geld.De slotopmerking van de heer Luijten over de overkill deel ik. Ik ga daar
nu niet nader op in.Mevrouw Zwerver heeft mij gevraagd om nader in te gaan op de klachten.
Ik kan daar echter niets van zeggen. Ik zeg met opzet niet welke landen nu
voor of tegen die klachtenprocedure waren; daar was het een informele raad
voor. Ik voel wel iets voor een positieve reactie. Ik moet nog even onderzoeken
of ik iets op papier kan zetten voor de Kamer over die informele raad. Het
verslag moet namelijk wel iets kunnen voorstellen. En soms stelt een verslag
dat nog even intern blijft, meer voor dan een publiek verslag. Ik denk in
dit verband evenwel aan dat coherentiepunt en de concrete mogelijkheden om
verder te komen.Cacao is genoemd als een voorbeeld. Veel collega's van mij zijn hierin
geïnteresseerd. Als je het aan de ministers voor Ontwikkelingssamenwerking
zou overlaten, dan zou die richtlijn van de Europese Commissie al lang van
tafel zijn. Zoals in alle landen, dus ook in Nederland, zijn er daarover discussies
binnen regeringen.Mevrouw Zwerver heeft een belangrijke vraag gesteld naar aanleiding
van datgene wat ik zelf naar voren heb gebracht met betrekking tot het niet
willen aanvaarden van recht en wet en van afspraken door gewelddadige bewegingen.
Zij heeft terecht gezegd dat bevrijdingsbewegingen dat wel deden. Dat betekent
dat het mogelijk was een aanspreekpunt te vinden. Echter, dat gold wel in
het tijdperk van de Koude Oorlog. Het was in een tijdperk waarin men zich
in het kader van de dekolonisatie verzette tegen regeringen in het noorden.
Men wilde als nieuwe staat legitimiteit. Het was eigenlijk een proces van
staatsvorming in een fase van de dekolonisatie. Omdat men staat wilde worden,
had men die aspiratie van het erkend willen worden. Men erkende dus datgene
waarvan men wist dat het in het eigen belang was. Dat is onvergelijkbaar met
de Niangoma's van deze wereld. Frelimo of ANC heeft nooit burgers gedood omdat
iedere burger een tegenstander was. Hoewel ik besef dat de polarisatie tussen
de modellen die ik schets deels te sterk is, is het toch van belang te onderkennen
dat het nu gaat om bewegingen die iemand die niet voor hen is, beschouwen
als hun tegenstander. Zo betreft de etnische zuivering in Bosnië een
totaal andere vorm van conflict en geweld dan de strijd van bevrijdingsbewegingen
in Zuidelijk Afrika in de jaren zestig en zeventig. Daar vocht men tegen de
onderdrukker en de overheerser en niet tegen de medeburgers. Bij etnische
zuivering, bij fundamentalistische strijd door religieuze groepen bestrijdt
men iedereen die niet tot de eigen groep behoort, of die ander nu een wapen
draagt of niet. Het is anarchie, het is een verkankerend proces. In die situatie
verzet men zich tegen wet en recht. Ik beweer niet dat alle strijd momenteel
dit karakter heeft, maar een groot deel van die strijd heeft dat karakter
wel. Dat geldt zelfs ook voor UNITA in Angola. Mevrouw Zwerver heeft volkomen
gelijk met haar oproep in mijn richting om mij daarbij niet neer te leggen.
Alleen, het is in dit soort strijd anders, moeilijker. De ministers voor ontwikkelingssamenwerking
praten ook met de Kabila's. De ministers van Buitenlandse Zaken – ik
praat nu niet over mijn collega – vinden dat de Kabila's behoren tot
een ras waar je niet mee spreekt, aangezien het rebellen zijn. De ministers
voor ontwikkelingssamenwerking proberen vanuit de invalshoek van de humanitaire
problematiek te spreken over deze kwestie. Ik was dan ook dolblij dat ik de
vorige week in Goma – ik was daar op verzoek van de secretaris-generaal
van de Verenigde Naties – de toezegging van Kabila kreeg dat hij de
humanitaire corridor zou openen, zodat de VN de vluchtelingen kon helpen.
Nu moet hij er weer aan gehouden worden. De manier om dat te bereiken, is
om nu tegen hem te zeggen dat het vliegveld van Kisangani opengesteld moet
worden voor alle hulporganisaties, zodat alle vluchtelingen die naar Ubundu
zijn gegaan, echt geholpen kunnen worden. Waar Kabila de pretentie, de ambitie
heeft om de nieuwe heerser van Zaïre te worden, is hij ook aanspreekbaar.Er zijn echter situaties waarin dat niet het geval is. In Rwanda bijvoorbeeld
had niemand de pretentie om daar de baas te worden van de nieuwe staat. Men
had wel de pretentie om de ander "kalt te stellen". Dat soort situaties doet
zich helaas op grotere schaal voor, bijvoorbeeld ook in Birma. Dat betekent
stem en steun geven en aanspreken op. Ik heb mijn opmerkingen over de mensenrechten
van zo-even gemaakt in het kader van het gepolariseerde model, maar dat betekent
natuurlijk niet dat de oude instrumenten niet meer gelden. Ze zijn wel voor
een deel bot geworden. Je zal er dus ook nieuwe instrumenten naast moeten
leggen. Dat stem en steun geven kan in Birma ook. Wij geven hulp aan de vluchtelingen.
Ik noem nu maar even geen bedragen, want anders wordt het zo saai. Ik zal
de vraag of wij ook steun en stem kunnen geven aan de democratische oppositie
van Birma meenemen. De Kamer krijgt daar antwoord op. Wij zullen kijken wat
wij kunnen doen. Ik doe dat uiteraard in overleg met collega Van Mierlo.De heer Van Dijk heeft nog opmerkingen gemaakt over het mensenrechtenbeleid.
Ik heb daar inderdaad onvoldoende over gezegd. Het gaat uiteindelijk om dat
soort burgerlijke en politieke rechten. Ik heb daar twee redenen voor. Er
is een inflatie van mensenrechten. Er wordt te veel als mensenrecht geclaimd,
zoals recht op vakantie. Ik krijg steeds meer voorstellen en ik vind dat je
daar voorzichtig mee moet zijn. Ook om de erosie van de kernrechten –
hoewel niemand precies kan zeggen wat kernrechten zijn – te voorkomen.
Ik vind – dat is het verhaal dat ik internationaal ook voortdurend houd
in discussies met mijn collega's – dat het uiteindelijk gaat om één
recht: het recht om te leven. Iedereen op de hele wereld heeft het recht om
te leven, niet alleen om te overleven, maar om te leven. Dat is meer dan overleven.
Er moet dus een plus zijn in dat leven. Dat is zinvol leven. Ik vind dat de
mensen zelf het recht moeten hebben om te bepalen wat zij beschouwen als zinvol.
Anders is het niet beschaafd. Iedereen moet zelf kunnen bepalen wat zinvol
leven is voor hem of haar zelf en wel op een zodanige manier dat hij de manier
van de ander, de naaste, in diezelfde samenleving die ook de zin aan zijn
of haar eigen leven wil bepalen, daardoor niet verstoort. Een Hutu mag dus
niet zeggen: ik wil leven, maar ten koste van de Tutsi's.Dus leven, overleven plus zinvol leven en dat zelf kunnen bepalen, daar
is de samenleving op gericht. Dat moet overal. Dat geldt voor vrouwen, voor
mannen, voor kinderen, voor homo's, voor zwarten en voor iedereen die gediscrimineerd
wordt. Dat is de basis van de samenleving, dat is de basis van vooruitgang
en de basis voor beschaving. Dan zijn de plussen voor een belangrijk deel
ontwikkelingsgedetermineerd. Naarmate je meer meedraait in een ontwikkelingsproces,
geef je meer en anders zin aan je eigen leven, ook door de mogelijkheden die
bepaald worden door dat ontwikkelingsproces. Dus gaat het in zeer sterke mate
ook om een mensenrechtenbeleid dat samenlevingen aanspreekt op hun eigen capaciteit,
op hun eigen vooruitgang. Is het nu beter of minder goed dan vorig jaar of
in de vorige decade? Het gaat niet om de vraag of het nu beter is of minder
goed dan in een ander land in ditzelfde jaar, elders in de wereld, in een
ander niveau van economische ontwikkeling. Daar moet het beleid op zijn gericht.Als dat zo is, zijn naar mijn mening die burgerlijke en politieke rechten
eigenlijk een voorwaarde. In iedere samenleving is er een structuur, een machtsverhouding.
Men kan zeggen dat al dat soort economische rechten belangrijker is omdat
mensen zonder eten niet kunnen leven en dat de economische ontwikkelingsrechten
dus belangrij ker zijn dan mensenrechten, burgerlijke en politieke
rechten die altijd vanuit het Westen naar voren zijn gebracht. Ik denk daar
wat anders over dan vroeger en mijn antwoord daarop is dan ook dat dit wel
geldt voor individuele personen, maar niet voor samenlevingen. Mensen hebben
weinig aan vrijheid als zij niet meer kunnen overleven, als zij geen eten
hebben. Maar voor samenlevingen geldt dat politieke en burgerlijke vrijheidsrechten
vooropstaan, want zodra dat niet het geval is, is er altijd wel een elite
of een machtsgroep die eten, werk, huisvesting, drinkwater of andere economische
perspectieven weet te onthouden aan een deel van de samenleving. Die groep
houdt deze zaken dan voor zichzelf, voor de eigen klasse, de eigen stam of
de eigen religie, en sluit anderen uit.Om die reden geldt naar mijn mening voor samenlevingsprocessen, als een
voorwaarde voor verbetering en als een garantie voor mensenrechten –
dat zijn toch vrijheden waarmee mensen hun leven zin geven – die zelfontplooiing
als uitgangspunt, ook op het allerlaagste niveau. Dat is dus niet meer rafelig,
maar een soort van rangorde die te maken heeft met mogelijkheden voor samenlevingen
om aan ieder van hen de ruimte te geven om zelf de zin te bepalen. Dat is
dus een proces en niet iets absoluuts. Op de basiswaarde van recht op leven,
kan echter naar mijn mening iedereen worden aangesproken. Dat is dus universeel
en heeft niets met westers te maken, maar met mens zijn.Voorzitter! De vraag over de wereldvoedseltop die hier nogal vreemd op
aansluit, zal ik schriftelijk beantwoorden, evenals de andere vraag die ik
bedoeld heb ook schriftelijk te beantwoorden.De voorzitter:Ik stel vast dat met schriftelijke beantwoording van de twee vragen wordt
ingestemd.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.Sluiting 18.36 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-917-971.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl