Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 2202-2223

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

01-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 27, pagina 2202-2223

23-11-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van belastingwetten c.a. (Belastingplan 2001) (27431), en over: - de motie-Reitsma c.s. over compensatie voor ouderen (27431, nr. 24); - de motie-Reitsma/Van der Vlies over de ecotaks (27431, nr. 25); - en nog vier andere moties (27431, nrs. 26, 27, 28 en 29)Pagina 2227-2229
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van een aantal socialeverzekeringswetten ter verkorting van beslistermijnen bij beschikkingen op aanvraag (Wet beslistermijnen sociale verzekeringen) (27248), en over: - de motie-Schimmel c.s. over de beslistermijn voor het verlenen van subsidie aan niet-scholingsinstituten (27248, nr. 10)Pagina 2223-2223
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2229-2232
Stemmingen over tien moties, ingediend tijdens het debat over gekkekoeienziekte (BSE), te weten: - de motie-Poppe over een verplichte BSE-test op slachtrunderen (24688, 21501-16, nr. 39); - de motie-Poppe/M.B. Vos over aanmerken van zwezerik, darmen en T-bone steak als SRM (24688, 21501-16, nr. 40); - de motie-Poppe c.s. over het gebruik van vegetarisch voedsel door herkauwers (24688, 21501-16, nr. 41); - en nog zeven andere moties (24688, 21501-16, nrs. 42-48)Pagina 2232-2233
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 22 november 2000 over gekkekoeienziekte (BSE)Pagina 2196-2202
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)Pagina 2233-2260
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en de Algemene nabestaandenwet inzake de vrijwillige verzekering en wijziging van artikel X van de Invoeringswet nieuwe en gewijzigde arbeidsongeschiktheidsregelingen (Wet herziening vrijwillige verzekering AOW en ANW) (27468), en over: - de motie-Bijleveld-Schouten c.s. over de minimaal te betalen premie voor de vrijwillige verzekering AOW en ANW (27468, nr. 11)Pagina 2223-2224
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Regels met betrekking tot het beëindigen van de overeenkomst van samenwerking van de elektriciteitsproductiesector en tot het aandeelhouderschap van de netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet (Overgangswet elektriciteitsproductiesector) (27250), en over: - de motie-Voûte-Droste c.s. over verruiming van de capaciteit met 1000 megawatt in 2002 (27250, nr. 24); - en nog twee andere moties (27250, nr. 25 en 26)Pagina 2224-2226
Presentie en opening (donderdag 23 november 2000)Pagina 2169-2169
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2169-2182
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, de Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 en enige andere belastingwetten c.a. (Veegwet Wet inkomstenbelasting 2001) (27466)Pagina 2183-2196
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van enkele belastingwetten c.a. (Tariefwet 2001) (27415)Pagina 2229-2229
Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding) (26691)Pagina 2202-2223
Regeling van werkzaamheden (donderdag 23 november 2000)Pagina 2182-2183
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 23 november 2000)Pagina 2260-2261
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten in verband met de invoering van het gebruik van het sociaal-fiscaalnummer in die wet alsmede enkele wijzigingen van de Ziekenfondswet en enige andere wetten (27253); - en nog twee andere wetsvoorstellen (27448 en 27230)Pagina 2169-2169
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Aanpassingswet Wet inkomstenbelasting 2001 (27184), en over: - de motie-Kuijper over het zo gericht mogelijk ondersteunen van groepen met lage inkomens (27184, nr. 10)Pagina 2226-2227

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 104 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: het wetsvoorstel Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de
lijkbezorging (Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding) (26691).(Zie vergadering van 22 november 2000.)De algemene beraadslaging wordt hervat.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Het debat dat wij de afgelopen dagen hebben gevoerd, heb ik
ervaren als waardig en oprecht. Weliswaar is gebleken dat er fundamentele
verschillen van mening zullen blijven bestaan rondom de door het kabinet voorgestelde
wetgeving over euthanasie en hulp bij zelfdoding, maar deze verschillen zijn
respectvol voor het voetlicht gebracht.De CDA-fractie heeft niet de pretentie hier in een concluderende tweede
termijn de oplossingen aan te dragen voor de grote dilemma's die onlosmakelijk
verbonden zijn met de tragiek rondom het sterven van een niet-natuurlijke
dood. Het gaat om een diep menselijke tragedie, waarmee wij onze betrokkenheid
willen tonen, maar die wij nooit geheel kunnen invoelen, niet geheel recht
kunnen doen. De politiek staat immers niet aan het sterfbed en moet dat ook
niet willen. Het gaat in onze politieke verantwoordelijkheid als medewetgever
deze week om een politiek inhoudelijk oordeel over het wetsvoorstel dat voorligt.
Daarover zijn zakelijke argumenten gewisseld. Voor het CDA is van belang dat
deze wetgeving zorgvuldig en helder is en niet voor meerdere interpretaties
vatbaar, ongeacht het feit dat mijn fractie het niet eens is met de keuze
die hierin een uitwerking krijgen.Aan de zorgvuldigheid van deze wetgeving twijfelt het CDA. In de afgelopen
dagen is het duidelijk geworden dat het voorstel op onderdelen verre van eenduidig
is en de interpretatie te wensen over laat. Op andere punten is de werking
maar al te duidelijk en niet conform de opvattingen van de CDA-fractie. Ieder
geval van euthanasie is uniek in zijn tragische werkelijkheid. Het is in de
ogen van mijn fractie geen algemene handeling die het opnemen van een veroorlovende
norm in de wet rechtvaardigt. Juist door de noodsituatie, het conflict van
plichten, waarin de arts zich bevindt, kan hij zich beroepen op overmacht
en zich mogelijk gevrijwaard zien van vervolging. In de situatie die de voorliggende
wet schetst, zal hij niet langer een beroep op overmacht hoeven doen. Er wordt
geen juridisch oordeel gegeven over zijn handelen, maar een medisch oordeel.
Het opzettelijk beëindigen van het leven van een mens blijft, hoezeer
mijn fractie ook vertrouwt op het handelen van artsen, een strafbaar feit.
Een medisch oordeel over het al dan niet schuldig zijn aan dit strafbare feit
vindt de CDA-fractie niet op zijn plaats. Hierover hoort in de eerste plaats
justitie zich een oordeel te vormen en in laatste instantie de rechter en
nadrukkelijk niet de toetsingscommissies. Op dit punt verschilt de mening
van mijn fractie fundamenteel met die van de regering. Daar is, gehoord de
wisseling van argumenten en opvattingen in de afgelopen dagen, hoe op zichzelf
ook te betreuren, geen brug tussen te slaan. De minister van Justitie heeft
namens de regering uitgesproken dat het daadwerkelijk de bedoeling is om het
openbaar ministerie op afstand te zetten. Dat kan absoluut niet op instemming
van mijn fractie rekenen. De overheid hoort wel degelijk de waarborg te stellen
voor de bescherming van het menselijk leven, ook als het de beslissing over
het al dan niet hebben van schuld aan een strafbaar feit betreft.Gezien het feit dat de regering bewust de keuze heeft gemaakt euthanasie
en hulp bij zelfdoding als levensdelicten in het Wetboek van Strafrecht te
handhaven, is de hier voorgestelde opzet en systematiek ook verre van logisch.
De Hoge Raad heeft in het verleden de medische exceptie principieel
verworpen. Mijn fractie zou graag van de regering willen horen hoe dit wetsvoorstel
zich naar haar aard en inhoud daartoe verhoudt.Een foutje maken mag, dat is de opvatting van de minister van Justitie
als het gaat om het voldoen aan alle zorgvuldigheidscriteria door de arts
die euthanasie pleegt. De toetsingscommissies maken een afweging, waarbij
het kan voorkomen dat er weliswaar door de arts niet aan alle zorgvuldigheidseisen
is voldaan, maar er toch een positieve beoordeling volgt. Dat nu lijkt mijn
fractie geen juiste gang van zaken. Wat is dat kleine foutje waar de minister
over sprak? Kan dat ook een beetje minder uitzichtloos lijden, een beetje
minder weloverwogen verzoek zijn? Waar ligt de ondergrens van waaraan wel
en waaraan niet voldaan hoeft te worden? Zo wordt ogenblikkelijk de waarde
van de zorgvuldigheidscriteria ter discussie gesteld en zou de indruk gewekt
kunnen worden als zouden zij geen keiharde voorwaarden voor het toepassing
van direct levensbeëindigend handelen zijn. Alle zorgvuldigheidseisen
wegen voor mijn fractie in die zin even zwaar dat aan alle volledig voldaan
moet zijn, wil de toetsingscommissie ooit tot een positieve beoordeling kunnen
komen. Het niet of niet volledig voldoen aan alle zorgvuldigheidseisen door
de arts maakt het voor mijn fractie noodzakelijk dat het dossier ter beoordeling
naar het openbaar ministerie en de inspectie wordt doorgestuurd. Graag hoor
ik hierop een nadere reactie van de minister van Justitie.Dan ga ik specifiek in op eis dat de patiënt en de arts in een gesprek
tot de overtuiging moeten zijn gekomen dat er geen redelijk alternatief is
voor het toepassen van euthanasie is. De minister van Justitie heeft duidelijk
gemaakt dat het redelijk alternatief dat besproken dient te worden, alleen
op een medische behandeling is gericht. In mijn eerste termijn heb ik al gesteld
dat door alle medische mogelijkheden het leven steeds langer gerekt kan worden.
Terugtreden voor de dood lijkt steeds moeilijker; het lijkt niet in onze cultuur
te passen. Juist in het gesprek over de redelijke alternatieven zal het vaak
niet langer gaan over genezen, maar over het verlengen van een leven, waarop
uiteindelijk toch de dood zal volgen. Indien er sprake is van een mogelijke
behandeling gericht op genezing, zo stelde minister van Volksgezondheid terecht,
kan niet gesproken worden over euthanasie. Terugtreden voor de dood, niet
verder medisch behandelen, maar acceptatie van het onvermijdelijke aanstaande
sterven betekent praten over de belangrijke, moeilijke periode van het stervensproces.Voor mijn fractie kan en mag het niet anders zijn dan dat er in het gesprek
tussen arts en patiënt, wanneer de laatste euthanasie overweegt, een
aanbod aan palliatieve zorg wordt gedaan. Het gaat dan om pijnbestrijding,
om liefdevolle verzorging en verpleging, kortom om palliatie, maar ook om
een verder verblijf in het ziekenhuis of verpleeghuis, in een aparte verpleegafdeling
die toegerust is op alle zorgen en opvang die stervenden en hun verwanten
nodig hebben. Het kan ook gaan om de mogelijkheid om naar een hospice, een
bijna-thuishuis of echt naar huis te gaan. Hierbij staan de wens en de keuze
van de patiënt voor mijn fractie centraal. Ook voor de naasten van de
patiënt, vaak de familie, is het van belang om te weten op welke ondersteuning
zij kunnen rekenen. Het is treurig te moeten vaststellen dat wij in ons land
nog niet in staat zijn aan alle terminale patiënten een optimaal aanbod
aan palliatieve zorg te bieden. De minister van Volksgezondheid heeft dit
bevestigd. Zij vindt het wel een normale zaak dat het aanbod aan palliatieve
zorg tussen arts en patiënt wordt besproken. Er zit dus wat verschil
tussen de uitleg door beide ministers van deze zorgvuldigheidseis. Ik dring
er nogmaals op aan dat in de wetstekst wordt opgenomen dat het gaat om een
daadwerkelijk aanbod aan palliatieve zorg en niet alleen om een gesprek over
verdere medische behandeling of de mededeling dat er geen alternatief pad
naar het levenseinde te bieden is vanwege het ontbreken van palliatieve voorzieningen.De heer Dittrich (D66):Wat nu als de patiënt in dat gesprek tegen de huisarts zegt: ik weet
van alle mogelijkheden van palliatieve zorg, maar ik kies daar bewust niet
meer voor, want ik wil zelf het moment kiezen om waardig te sterven? Waarom
moet dan toch nog dat aanbod van palliatieve zorg gedaan worden?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik denk dat het aanbod gedaan moet worden. Het kan natuurlijk voorkomen
dat de patiënt zegt al volledig op de hoogte te zijn van alle mogelijkheden
die er zijn op het gebied van pijnbestrijding, enz, maar het lijkt mij dat
de patiënt en zijn familie dit niet helemaal kunnen overzien. Het aanbod
kan naar mijn mening nooit overbodig zijn. Het staat de patiënt altijd
vrij daarvan gebruik te maken of niet. Mij lijkt dat het aanbod gedaan moet
worden.De heer Dittrich (D66):Als mevrouw Ross dit als criterium in de wetstekst wil opnemen –
en dat is wat zij vraagt – kan het voorkomen dat een arts het aanbod
moet doen terwijl de patiënt van tevoren heeft gezegd dat hij dat niet
wil. Het aanbod moet dan toch nog gedaan worden. Het maakt de wetstekst volgens
mij niet duidelijker.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Als je in het ziekenhuis ligt, kun je ook een aanbod krijgen voor verder
medisch handelen. Ook daarvan kan de patiënt al op de hoogte zijn. Ik
meen dat het goed is om het aanbod in de procedure een vaste plek te geven
zodat het een logische handelwijze van de arts wordt. In heel veel gevallen
zal het niets nieuws zijn, maar in sommige gevallen misschien wel. Als het
aanbod in de praktijk wordt gedaan, kan dit leiden tot een beter inzicht in
het netwerk dat er is en dat sluit volgens mij aan bij hetgeen wij in het
algemeen overleg over palliatieve zorg hebben besproken.De minister van Volksgezondheid is er immers van overtuigd dat er netwerken
van palliatieve zorg moeten zijn en inbedding in het reguliere zorgaanbod.
Opname in de wetstekst is dan ook niets anders dan een weerslag van het ook
door de Kamer ingezette beleid. Het dwingt tot het zo snel mogelijk op orde
krijgen en houden van een effectieve palliatieve zorgverlening. Om te kunnen
toetsen of dit aanbod daadwerkelijk is gedaan en hoe de palliatie heeft vorm
gekregen, heb ik namens mijn fractie een amendement ingediend dat onder meer
inhoudt dat een palliatief arts wordt toegevoegd aan de toetsingscommissies.
Aan de rol van de verpleegkundige heb ik in eerste termijn
woorden gewijd. Hierop aansluitend wordt in datzelfde amendement door mijn
fractie voorgesteld, ook een verpleegkundige aan de toetsingscommissies toe
te voegen.Wat de wilsverklaring betreft, stel ik vast dat over de status hiervan
een indringend verschil van mening blijft bestaan tussen mijn fractie en de
regering. Volgens het CDA kan en mag een schriftelijke wilsverklaring nooit
een concreet mondeling verzoek vervangen. Het kan daartoe slechts een ondersteuning
zijn. De CDA-fractie is het dan ook niet eens met de status die de schriftelijke
wilsverklaring nu in de wet dreigt te krijgen. Hoe dan ook, het dilemma waar
de arts voor staat, zal niet minder groot worden. Dat dilemma wordt eerder
groter. Immers, mocht er een schriftelijke wilsverklaring zijn die een heldere
beschrijving geeft van een situatie waarin een patiënt zijn leven beëindigd
wil zien, dan ligt bij de arts de zware – en naar mijn opvatting onmogelijke –
taak om de wilsverklaring te toetsen aan de actuele situatie en de wil van
de patiënt. Het is immers mogelijk dat een patiënt heeft aangegeven
te willen sterven, maar dat hij op dat moment in de kennelijk wilsonbekwame
toestand waarin hij dan verkeert, aangeeft dit niet te wensen. Moet de arts
dan met enige regelmaat de schriftelijke wilsverklaring ter sprake brengen?
Hoe zal de druk van de familie hierop kunnen zijn? Die heeft mogelijk verwachtingen
over het uitvoeren van die wilsverklaringen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Mevrouw Ross gaat nu weer in op de situatie waarin de arts
overweegt om uitvoering te geven aan de schriftelijke verklaring en de patiënt
te kennen geeft, dit niet te willen. Als de patiënt te kennen geeft dit
niet te willen, dan zal het niet gebeuren. Dat mag niet.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Vindt mevrouw Swildens dat dit niet mag?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat mag niet alleen niet, maar dat is natuurlijk ook volstrekt in strijd
met hetgeen in het wetsvoorstel wordt voorgesteld. Als er sprake is van een
actuele mondelinge wil, dan zal er nooit op grond van een vooraf opgestelde
schriftelijke verklaring tot euthanasie kunnen worden overgegaan.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik heb die suggestie ook niet gewekt. Ik heb alleen de vraag
opgeworpen hoe het zou moeten gaan indien een patiënt in kennelijke wilsonbekwame
toestand en in de situatie die de wilsverklaring beschrijft, te kennen geeft
dat hij op dat moment niet dood wil, dat hij geen euthanasie wil. Ik heb er
geen enkele twijfel over dat de arts dan niet tot euthanasie zal overgaan.
Ik kan mij alleen voorstellen dat die arts dan de wilsverklaring heeft en
denkt: misschien moet ik op enig moment toch weer toetsen of de patiënt
er dan wel aan toe is. Als die situatie tamelijk helder en eenduidig is, dan
kan ik mij voorstellen dat daar niet alleen woorden over gewisseld zijn tussen
de arts en de patiënt, maar ook tussen de patiënt en zijn naasten
of tussen de patiënt en een zaakwaarnemer. Ik kan mij voorstellen dat
er dan toch een druk op de arts kan komen te liggen, dat men tegen zo'n arts
zegt: klaarblijkelijk ligt de situatie nu zo; bent u niet genegen om over
twee weken of over een maand nog eens te bezien of die patiënt dan misschien
wel inziet dat hij in die situatie verkeert en zijn wilsverklaring wil bevestigen?Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Mevrouw Ross gaat niet alleen voorbij aan de inhoud van het
wetsvoorstel, maar ook aan de geest en hele debat dat wij erover hebben gehouden.
Zij gaat voorbij aan het feit dat de schriftelijke wilsverklaring niets meer
en minder is dan het in de plaats komen van een mondeling verzoek indien men
dat mondelinge verzoek niet meer kan doen. Op het moment dat men duidelijk
aangeeft dat men niet dood wil, kan er absoluut geen sprake zijn van straffeloze
euthanasie.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb niet gezegd dat er geen sprake kan zijn van straffeloze euthanasie,
ik heb het over het dilemma waarvoor de arts kan komen te staan op het moment
dat er een concreet verzoek ligt en de patiënt te kennen geeft dat hij
het op dat moment eigenlijk niet wil. Dan ligt dat concrete verzoek er in
mijn optiek nog steeds. De arts zal met dat concrete verzoek misschien denken
dat hij op enig ander moment toch nog iets moet doen. Volgens mevrouw Swildens
vraagt de arts dat één keer. Als de patiënt dan te kennen
geeft dat hij niet dood wil, dan wordt daarmee de wilsverklaring terzijde
gelegd. Volgens mevrouw Swildens doet die wilsverklaring er dan niet meer
toe. Ik zou dat graag van het kabinet horen. Ik kan mij voorstellen dat het
voor artsen moeilijk is om zich een helder beeld te scheppen van de wijze
waarop met een wilsverklaring moet worden omgegaan. Dat is het enige wat ik
wil schetsen. Ik heb het niet over de handeling die de arts uiteindelijk denkt
te moeten uitvoeren. Ik ben ervan overtuigd dat artsen daar heel zorgvuldig
mee willen omgaan. Beide ministers hebben dan ook zeer terecht opgemerkt dat
de arts uiteindelijk altijd beslist over het al dan niet toepassen van euthanasie.
Een wilsverklaring geeft daar geen recht op en kan dat bij de arts ook niet
afdwingen. Het blijft een richtsnoer. Dat geldt ook voor een mondeling concreet
verzoek, maar een mondeling verzoek is het enige wat daadwerkelijk kan sporen
met het actuele moment waarop euthanasie daadwerkelijk uitgevoerd zal worden.
Vooraf kan die situatie niet worden ingeschat en dus ook nooit schriftelijk
akkoord worden bevonden. In de wetstekst kan ik overigens niet lezen dat aan
het verslag van de arts de schriftelijke wilsverklaring of een kopie daarvan
moet worden toegevoegd indien deze een rol in de besluitvorming heeft gespeeld.
Dat lijkt mij echter logisch en noodzakelijk om tot een beoordeling te kunnen
komen. Daarom vraag ik op dit punt een reactie van de bewindslieden.Het vooruitzicht om onaanvaardbaar te gaan lijden, kan volgens de minister
van VWS in geval van de ziekte van Alzheimer mogelijk leiden tot het inwilligen
van een vraag om euthanasie. Graag hoor ik van de minister waarom het vooruitzicht
om wilsonbekwaam te worden – zij noemde dat: "jezelf kwijt te raken" –
wel een reden is voor vroegtijdige levensbeëindiging en het verlies van
wezenlijke lichamelijke functies, persistente suïcidaliteit of psychische
nood niet. Voor de zorgvuldigheid van wetgeving en een heldere en juiste interpretatie
daarvan is hierover duidelijkheid nodig. Het gaat om vragen die in het kader
van deze wetgeving door patiënten aan hun arts kunnen
worden gesteld. In welke situatie mag een arts volgens dit wetsvoorstel het
verzoek om te sterven van iemand die aan een ongeneeslijke ziekte lijdt, inwilligen?Naast de helderheid over het feit dat de verzoeker om euthanasie of hulp
bij zelfdoding in de wetstekst iemand moet zijn die ziek is omdat de arts
anders niet aan de zorgvuldigheidseis "uitzichtloos lijden" kan voldaan, is
de CDA-fractie ook tevreden over het feit dat de regering levensmoeheid heeft
afgewezen als criterium. In eerste termijn heb ik aangegeven dat het bij het
tot stand brengen van deze wetgeving voor de hand ligt om ook in de wetstekst
duidelijkheid te scheppen. De wetgever moet de norm stellen waarlangs de rechter
in het concrete individuele geval moet uitmaken wat recht is. De zaak-Brongersma
is nu onder de rechter. Dan is het goed gebruik dat de wetgever voor dat moment
een stapje terug doet. Bovendien stelt de uitspraak van de minister van Justitie
over dit aangelegen punt ons voorlopig gerust. Als de uitspraak van de Haarlemse
rechtbank in appèl wordt bevestigd, is echter nieuwe jurisprudentie
gevormd. Hoe zal de minister dan invulling geven aan zijn verantwoordelijkheid
als medewetgever en recht doen aan hetgeen hij hier met nadruk heeft gezegd?
De uitspraak waarin de regering het criterium "levensmoe" als grond voor hulp
bij zelfdoding heeft afgewezen, kan en mag niet vrijblijvend zijn. De CDA-fractie
rekent erop dat de minister in dat geval alsnog met een nota van wijziging
naar deze Kamer zal komen en krijgt op dit punt graag een bevestiging.Concluderend: als medewetgever heb ik namens het CDA getracht om met kracht
van argumenten een inbreng te leveren aan de totstandkoming van zorgvuldige
wetgeving, waarbij duidelijk geworden zal zijn dat mijn fractie, alles afwegende
en gehoord de discussie, overgrote bezwaren tegen dit wetsvoorstel heeft.
Ik noem kort een aantal elementen. In onze visie heeft de regering geprobeerd
om het onverzoenlijke met elkaar te verzoenen. Enerzijds worden euthanasie
en hulp bij zelfdoding als levensdelicten in het Wetboek van Strafrecht gehandhaafd,
maar anderzijds wordt in dit wetsvoorstel aangegeven onder welke voorwaarden
deze delicten straffeloos kunnen worden gepleegd. Mijn fractie is van oordeel
dat dit wetsvoorstel geen dam zal opwerpen. Integendeel; wij sluiten niet
uit dat deze stap van de wetgever in de toekomst gevolgd zal worden door een
volgende. Daarnaast wordt het vervolgingsmonopolie van het OM een dode letter.
De bewindslieden zijn er onvoldoende in geslaagd om aan te tonen dat het belangrijkste
doel van dit wetsvoorstel, namelijk het vergroten van de meldingsbereidheid
van artsen, gehaald zal kunnen worden. De poging om het onverzoenlijke met
elkaar te verzoenen, geldt ook voor het voorstel om de schriftelijke wilsverklaring
dezelfde status te geven als een concreet mondeling verzoek.Ik sluit hiermee af. Ik dank beide bewindslieden voor het goede debat
dat wij hebben gevoerd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb een vraag over het punt van de mogelijke uitspraak in appèl.
U gaat ervan uit dat de minister dan alsnog met een nota van wijziging zal
komen. Ik neem echter aan dat u er rekening mee houdt dat de uitspraak in
appèl lang na de stemming in dit huis zal plaatsvinden. Wat hebt u
daarbij precies voor ogen? Vindt u dat het, gehoord de discussie in deze Kamer
en de daarvan afwijkende lijn in de jurisprudentie die zich heeft afgetekend,
nu de verantwoordelijkheid van de wetgever is om duidelijkheid te verschaffen
over wat hier onder dat criterium wordt verstaan? Of gaat u ervan uit dat
er dan een nieuw wetsvoorstel tot wijziging van het voorliggende wetsvoorstel
zal volgen?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Uiteraard heb ik er respect voor dat de zaak-Brongersma onder de rechter
ligt. Al in eerdere discussies hebben wij gesproken over het spanningsveld.
Daarnaast leg ik de heldere uitspraak van de minister van Justitie dat levensmoeheid
geen criterium kan zijn voor euthanasie en dus niet kan vallen onder dit wetsvoorstel.
Ik ga ervan uit dat hij zeer hecht aan deze uitspraak en dat hij die ook als
richtinggevend heeft bedoeld voor de rechterlijke macht die de hele weerslag
van ook deze discussie en de desbetreffende wetgeving mee zal nemen in de
beoordeling. Desondanks vind ik dat de wetgever een heel zware taak heeft
om op het moment dat het daar is in wetgeving duidelijk te maken waar zij
staat. Ik hoor graag van de minister hoe hij daarover denkt. Als hij zegt
het niet noodzakelijk te vinden het nu te doen en de uitspraak in hoger beroep
hetzelfde is, hoor ik graag hoe hij er dan denkt mee om te gaan. Op dit moment
laat ik het liever hier maar bij. Ik zie ook het tijdsgewricht waarin deze
problematiek speelt, maar ik hoor graag allereerst de minister om er vervolgens
nog een nader oordeel over te vellen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat begrijp ik goed, maar mag ik dan concluderen dat u in ieder geval
niet van mening bent dat wij ons als wetgever, bezig met het schrijven van
een wetsbepaling, op voorhand moeten overleveren aan wat er ook in appèl
uitkomt aan interpretatie van bestaande jurisprudentienormen?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Volstrekt niet. Gehoord hebbende het gehele debat, is het heel duidelijk
hoe daarover hier gedacht wordt. De woordenwisseling daarover is voor mij
heel helder geweest, maar uiteraard zou het mij een lief ding waard zijn als
uit de wetstekst duidelijk blijkt dat levensmoeheid absoluut niet onder de
criteria zou kunnen vallen. Gezien het feit dat de zaak-Brongersma onder de
rechter is, voel ik daar inderdaad een spanningsveld. Maar, ik deel uw bezorgdheid
en waarschijnlijk ook uw opvatting dat het feitelijk uitgesloten moet zijn
dat er een verruiming gaat plaatsvinden die wij onwenselijk vinden.De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter! Allereerst een woord van dank in de richting van
de bewindslieden voor hun reacties en beantwoording, ook in onze richting.
Zij zijn begonnen nog eens hun motieven te verwoorden: er is een praktijk
gegroeid, met ons medeweten, en die praktijk wensen wij te codificeren en
er is ook een meerderheid in de samenleving die daarom vraagt. Dat laatste
kan natuurlijk in de kern nooit beslissend zijn. De norm ligt natuurlijk niet
bij wat een meerderheid in de samenleving vraagt. Als je daarover nadenkt is het niet moeilijk voorbeelden te bedenken waarvan wij toch zouden
vinden dat het anders moet dan die meerderheid vraagt. Maar goed, ik ontken
niet dat die meerderheid er is en u zult van mij begrepen hebben dat ik dat
betreur!Ik wil nog even ingaan op hetgeen enkele collega's naar voren hebben gebracht.
Mevrouw Swildens, zo heb ik haar althans verstaan, heeft haar uiterste best
gedaan om het gedachtegoed van het christendom, zoals zij dat noemde, en het
humanisme bijeen te houden en van daaruit lijnen te trekken naar de werkelijkheid
van vandaag de dag. Dat vind ik een genuanceerder benadering dan die van collega
Dittrich die nuchter vaststelt: er is een tijd geweest dat als het gaat om
de beschermwaardigheid van het leven de wetgever zich oriënteerde op
het feit dat het leven door God is geschapen en door Hem wordt onderhouden
en dat Hij daarover gaat en het niet ons eigendom is, maar die tijd hebben
wij gehad en wij laten ons nu door andere dingen leiden. Ik hoop op deze wijze
een correcte samenvatting van zijn woorden te geven. Zijn conclusie en de
spil waarop zijn visie draait is, dat de mens de teugel van zijn leven in
eigen hand heeft. Dat staat contrair aan die andere visie. Mevrouw Swildens
komt vervolgens tot een gewetensvolle afweging, zoals zij dat noemt. Daarin
klinkt het spanningsveld, het dilemma, wel door.De heer Dittrich (D66):De heer Van der Vlies vatte mijn standpunt samen. Voor de duidelijkheid
merk ik op, dat ik alleen geconstateerd heb dat in dit wetsvoorstel niet wordt
uitgegaan van de visie dat God het leven neemt, maar dat de mens zelf een
verzoek kan doen om het leven beëindigd te krijgen. Uiteraard moet de
arts dat goed vinden.De heer Van der Vlies (SGP):Zeker, dat laatste is ook zo. Maar ik heb begrepen dat u de kern, de bedoeling
van het wetsvoorstel omarmt, ook vanuit uw eigen overtuiging en visie. U maakt
daar geen geheim van.De heer Dittrich (D66):Daar hebt u gelijk in. D66 heeft al twee keer een initiatiefwetsvoorstel
ingediend om euthanasie wettelijk te regelen. Het laatste voorstel, gezamenlijk
met Partij van de Arbeid en VVD, is in het regeerakkoord terechtgekomen. Wat
wij nu bespreken is de vertaling daarvan.De heer Van der Vlies (SGP):Zo is dat; die geschiedenis ken ik. Wat mij vervolgens toch niet welkom
is – ik zeg het maar precies zoals het bij mij leeft – is de toon
van enige triomfantelijkheid die vervolgens wel eens wordt aangeslagen. Is
dat dan het respect voor principiële opvattingen van minderheden, ook
in dit huis? Ik heb dat natuurlijk te respecteren. Ik weet mijn verlies te
nemen; daar gaat het niet om, maar ik heb collega Dittrich tot drie keer toe
horen betuigen hoe dit kabinet drie wetsvoorstellen heeft gerealiseerd: inzake
het bordeelverbod, inzake het openstellen van het huwelijk voor paren van
hetzelfde geslacht en inzake euthanasie. Dat is dan een verworvenheid die
met andere coalities bij lange na niet zou zijn binnengehaald. Daar komt iets
triomfantelijks uit naar voren. Natuurlijk, als je je winst rubriceert doe
je dat meestal met een opgewekte stemming. Ik zou echter vinden dat je ook
even moet kijken naar anderen en de gevoelens die anderen daarbij kunnen hebben.
Ik wil dat toch een keer gezegd hebben.Het dilemma, waarvan mevrouw Swildens naar mijn opvatting en in mijn oren
nog getuigenis geeft, is in een visie zoals door collega Dittrich namens D66
verwoord toch eigenlijk gewoon weg.Ik heb mij wat mijn collega's betreft aangesproken geweten door iedereen
over de motieven die ten grondslag liggen aan een standpuntbepaling. Mevrouw
Halsema beschreef op enig moment hoe het maatschappelijk proces zich ontwikkeld
heeft en stelde op enig moment vast dat er was – ik vat nu samen met
mijn eigen woorden – een bevrijding van de burger uit bepaalde verbanden
die als onderdrukkende instituties ervaren kunnen zijn geweest. Zij noemde
God, kerk en overheid, en misschien nog een; daar twijfel ik zelf over.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De vorst!De heer Van der Vlies (SGP):Ja precies! Maar de vorst is ook een stukje overheid. Toen zij dat zei
dacht ik: dat kan ik op geen enkele manier meemaken, dat in dat rijtje God
ook wordt genoemd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U heeft daar gelijk in. Ik had in dat rijtje God niet moeten noemen. Ik
had wel de kerk moeten noemen. Het gaat mij om de instituties en niet om het
geloven en de religie. Daar wil ik niet aan komen.De heer Van der Vlies (SGP):Ik ben u dankbaar voor deze correctie.Onze houding in dit debat is voor ons een principiële en ook een
onverzettelijke maar naar ik hoop – ik heb daar mijn best voor gedaan –
geen hooghartige. Dat maakt volgens mij wel wat verschil. Noties van lijden
en barmhartigheid in bijbels licht gesteld: mijn poging is geweest om van
daaruit lijnen te trekken.Voorzitter! Dan kom ik toe aan een reactie op de opmerkingen van de bewindslieden.
De eerste die ik dan probeer te beantwoorden, is de minister van volksgezondheid,
mevrouw Borst. Zij gaf aan te hebben geluisterd naar de gelijkenis van de
barmhartige Samaritaan en stelde vast: laat nou die Samaritaan een heiden
zijn geweest. Dat is zo, althans, zo begrijpen wij de geschiedenis. Maar waarover
gaat het in die gelijkenis? Daarin wordt het thema besproken: wie is onze
naaste? Dan passeren er drie: de priester, de leviet, de joden – zeg
met deze schematisering maar: de christenen – en de Samaritaan, die
door de joden werd geminacht en tot de heidenen te rangschikken zou zijn.
Het gaat erom, dat in die gelijkenis een beschuldiging doorklinkt, juist aan
het adres van christenen. Dat heb ik mij zelf natuurlijk aan te trekken: zij
verzaakten hun roeping. Ze liepen voorbij. Ze gaven niet thuis. En dan komt
nota bene een Samaritaan, door hen zo geminacht en veracht, en hij raapt het
slachtoffer op en gaat hem verzorgen. Hij toont barmhartigheid. Daarom heet
de gelijkenis ook "De barmhartige Samaritaan".Dus: christenen doen het niet automatisch goed of beter dan anderen. Dat
heb ik ook niet willen zeggen. Heidenen – laten we zeggen: niet-gelovigen;
het woord "heiden" is van de minister – kunnen inderdaad christenen
tot voorbeeld strekken. Ik heb er geen moeite mee dat te bekennen. Dat raakt
echter niet de constatering, dat het begrip barmhartigheid een bijbelse normering
is die we ons allemaal hebben aan te rekenen, wie we ook zijn. Daarop geeft
de parabel van de barmhartige Samaritaan heel helder zicht,
dunkt mij. Mijn stelling is en blijft, dat de bijbelse normen en waarden universeel
zijn en dat zij door de eeuwen heen wereldwijd zegenrijk zijn geweest en gehoorzaamd
dienen te worden.Mevrouw Borst verwees voorts naar de prechristelijke culturen. Daarin
was het hoogstaand je leven zelf te beëindigen zodra je tot last van
de omgeving werd. Inderdaad, dat is zo. Markant is echter, dat zodra het christendom
zich ontwikkelt, het met dat gebruik is afgelopen. Dat kan niet worden ontkend.
Hierover hebben wij diverse beschouwingen kunnen lezen in de bij ons bekende
media. Het jaartal 1092 is in dit verband heel markant. Dan wordt van bepaalde
terminologieën afscheid genomen. Kortom, aan de moraal waaraan de minister
refereerde, werd met de christelijke levensovertuiging radicaal een eind gemaakt.Er is vervolgens de postchristelijke tijd gekomen. Daar had ik het over
toen ik sprak over het moderne levensbesef. Deze wetsvoorstellen zijn toch
niet anders dan aan de hand daarvan te verklaren. Met het postchristelijke
besef wordt gezocht naar en gevraagd om ruimte voor euthanasie en daarom hebben
wij daar principieel zoveel moeite mee.Voorzitter! Wat heeft dit debat gebracht? Op drie punten heb ik vernieuwing
waargenomen, vernieuwing ten opzichte van datgene wat wij tot nu hadden geregeld.
Vernieuwing is niet altijd winst, dat zal duidelijk zijn. Misschien kan ik
beter spreken van verandering, want "vernieuwing" heeft een kleur of glans
die wat positiever overkomt.Het punt van de regionale toetsingscommissies raakt het hart van het wetsvoorstel.
Daar ligt een probleem. Als er bij de regionale toetsingscommissie een melding
binnenkomt, gaat zij een medisch oordeel vellen – dat is haar mandaat –
over de vraag of aan de zorgvuldigheidsvereisten is voldaan. Dan zijn er maar
twee antwoorden mogelijk: het is ja of nee. Als het ja is, krijgt de arts
van dat oordeel mededeling en wordt de zaak opgelegd. Maar als het nee is
en niet aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan, hoort zo'n geval bij het openbaar
ministerie te komen. Daarover hebben wij gisteren ook bij interruptie uitvoerig
gesproken. Aanvankelijk nam de minister van Justitie ook die stelling in,
maar door interrupties en door overwegingen, in het debat ingebracht, is er
uiteindelijk toch gezegd dat een klein foutje zo'n regionale toetsingscommissie
niet hoeft af te houden van het oordeel dat er zorgvuldig is gehandeld. Op
dat moment is er door de regionale toetsingscommissie niet alleen een medisch
oordeel, maar ook een juridisch oordeel geveld in een eventuele strafrechtelijke
kwestie. Het staat immers vast dat er niet aan de zorgvuldigheidseisen is
voldaan. Naar de wijze van zien van mijn fractie zouden al die gevallen aan
het openbaar ministerie moeten worden voorgelegd. Als het dan inderdaad zou
gaan om een klein foutje – wat is "een klein foutje"? – kan ook
daar worden vastgesteld dat niet tot vervolging wordt overgegaan en dat de
zaak wordt geseponeerd.Om dat heel helder te stellen, heb ik samen met collega Rouvoet een amendement
aan de Kamer voorgelegd. Ik heb gezien dat het nog niet is rondgedeeld, dus
ik zal het kortelings aanduiden. In artikel 9, lid 2, onderdeel a, worden
de woorden "naar het oordeel van de commissie" geschrapt. De commissie velt
een oordeel binnen haar mandaat. Dan is het van tweeën een. Wij kennen
de zorgvuldigheidseisen; er is wel of niet aan voldaan. In het laatste geval
gaat het altijd – dat is de intentie van het amendement – naar
het openbaar ministerie, dat er verder over te oordelen heeft.De voorzitter:Mijnheer Van der Vlies, het amendement is wel rondgedeeld, maar het zit
per ongeluk vastgeniet aan een amendement van mevrouw Halsema.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Dank u wel. Ik heb dat vanaf mijn plaats in de gaten gehouden,
maar ik had het niet gevonden.Ik kom bij de dementerenden. De minister heeft gezegd dat je op twee momenten
met de vraag kunt worden geconfronteerd om het leven beëindigd te krijgen.
Het eerste is het moment waarop vaststaat dat je die ziekte hebt, maar je
de druk van die wetenschap niet kunt verwerken en het uitzicht op wat er dan
allemaal komen kan je te veel wordt. Het tweede moment is als de ziekte ook
in zijn symptomen zozeer heeft toegeslagen dat er een fase is aangebroken
die je niet wilt vervolgen. Het gaat mij nu om de eerste situatie. Gisteren
heb ik bij interruptie gevraagd of de minister nu niet te veel grond geeft
voor de gedachte dat ook in die fase een dergelijk motief zou kunnen worden
erkend, verondersteld dat de behandelend arts zich daarin voldoende kan inleven,
invoelen en verplaatsen. Wij weten wat het doorsnee ziektebeeld is van Alzheimer,
hoe divers ook. Het is vaak een meerjarig proces van aftakeling en van het
uitvallen van functies, maar dat is het aanvankelijk bepaald niet. Moet je
daar dan grond voor geven? Het is een ingewikkelde zaak, maar je moet die
zaak niet inwikkelen in de euthanasiepraktijk, om die woordspeling even te
hanteren. De ondraaglijkheid van zoiets, toch al een subjectief begrip, staat
naar mijn oprechte overtuiging dan toch zeer sterk ter discussie. De minister
gaf dat overigens toe, toen zij zei dat zij niet graag in de plaats van die
arts zou staan. Moeten wij er dan niet veel helderder over zijn? Ik verzoek
de minister dringend om dat helderder te maken, opdat wij niet weer een nieuwe
ontwikkeling krijgen in de richting van iets wat wij met elkaar bedenkelijk
behoren te vinden.Ik kom op het "klaar met het leven"-motief, zoals het is gaan heten. Het
is duidelijk dat dit geen geldend motief kan zijn zonder meer. Tegen de uitspraak
in de zaak-Brongersma is hoger beroep aangetekend. Ik moet er niet aan denken
dat de Hoge Raad uiteindelijk ten principale die uitspraak bekrachtigt. Dan
is, zoals de minister van Justitie ook zegt, de onlosmakelijke band tussen
uitzichtloosheid en ondraaglijkheid doorgeknipt en is euthanasie niet alleen
buiten de stervensfase geplaatst, maar ook buiten het psychische en somatische
ondraaglijke pijn lijden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voor de zuiverheid moeten wij niet zeggen dat de minister heeft gezegd
dat de band tussen uitzichtloosheid en ondraaglijkheid hier mogelijk niet
helemaal is nageleefd, maar dat het openbaar ministerie dat heeft verklaard.
Anders zou de minister vooruitlopen op een uitspraak van de Hoge Raad en dat
lijkt mij zeer onwenselijk.De heer Van der Vlies (SGP):Dat is waar, maar de minister heeft hier wel zijn zorg uitgesproken over
het feit dat wij in een ontwikkeling terecht kunnen komen waarin die band
is of wordt doorgeknipt. Dat heb ik hem uitdrukkelijk horen zeggen en ik hoop
dat hij daarbij blijft. Als ook dat niet zo is, neemt hij nog meer afstand
van wat aanvankelijk in het wetgevingsoverleg door hem is gezegd. Ik zou dat
zeer betreuren.Wat moet er gebeuren als de uitspraak van de Haarlemse rechtbank onverhoopt
toch wordt bekrachtigd? Dan zou wetswijziging noodzakelijk zijn. Een nota
van wijziging zou dan niet meer aan de orde zijn. Ik roep de regering ertoe
op, in dat geval daadkrachtig en helder te zijn. Wij mogen geen nieuwe doelgroep
in de euthanasiepraktijk krijgen.In het Nederlands Juristenblad van 17 november jl. staat een column van
de heer Hubben, hoogleraar gezondheidsrecht van de Vrije Universiteit, waarin
de vraag wordt gesteld of dergelijke situaties binnen de medische professie
kunnen worden beschouwd als aan die professie geëigend. Moeten wij het
de arts wel aandoen dat hij in zo'n situatie ultiem beslissend optreedt? Ik
vraag beide ministers om daarop te reageren. Laten wij wel wezen, dit zou
het toekomstperspectief kunnen zijn. Wij komen dan in toenemende mate op deze
conflictueuze situatie te stuiten.De gewetensbezwaarde arts zou een doorverwijsplicht hebben. Ik heb gezegd
dat dat strijdig is met de erkenning van het gewetensbezwaar. Wij zouden dit
niet moeten willen. Er zijn voorzieningen te over om de patiënt die hierin
geen weg zou weten, toch een weg te wijzen. Zo open en transparant is onze
samenleving, zo open en transparant is het werkveld van de gezondheidszorg.
Ons amendement op dit punt verdient steun.Ik kom op de verpleegkundigen en de in elkaar overlopende voorbereidings-
en uitvoeringshandeling. De werkdruk speelt een rol, de compassie van de verpleegkundige
met de patiënt, en de deskundigheid van de verpleegkundige. Het zijn
allemaal argumenten die uit de kring van verpleegkundigen worden opgevoerd
om een wettelijke verankering te bepleiten. De Wet BIG zegt er iets over,
net als de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst. Blijkbaar is het in
het gevoelen van betrokkenen te weinig. Daarom houd ik de amendering op dat
punt overeind. Ik zie dat daar in de kring van verpleegkundigen brede steun
voor bestaat en beveel die nog eens in de aandacht van de regering aan.Ik kom dan op de palliatieve zorg. De zorgvuldigheidseis is dat geen redelijke
andere oplossing beschikbaar moet zijn. Als het gaat om de betekenis van die
woorden, gaat het erom of wij het hebben over een verbetering van het ziektebeeld
of het afremmen van de voortgang van de ziekte respectievelijk de verlichting
van de symptomen van de ziekte. Ik dacht ook dat het om het laatste ging.
En daar is de palliatieve zorg wel degelijk op toegesneden. De palliatieve
zorg geeft daar ook een antwoord. Daarom denk ik dat, hoewel de palliatieve
zorg op zichzelf niet zorgt voor een reëel behandelingsperspectief in
de zin van genezing van de ziekte, de palliatieve zorg wel een reëel
behandelingsperspectief biedt terzake van de verlichting van de symptomen
van de ziekte. En die zijn relevant en soms zelfs doorslaggevend in het gevoelen
van de ondraaglijkheid van het lijden. Daarom vind ik dat de palliatieve zorg
echt in dat geheel meegenomen moet worden als reëel behandelingsperspectief
respectievelijk -alternatief.Voorzitter! Ik kom tot een afronding. Natuurlijk is het mij niet ontgaan
dat er in dit huis een meerderheid is die zich met wat mitsen en maren heeft
uitgesproken voor de wet, en dat er een minderheid is die daartegen is. Mijn
vraag is nu alleen of wij elkaars argumenten eigenlijk nog wel wegen of dat
de zaken al vastliggen. Hebben wij elkaar nu bereikt? Is er communicatie geweest?
Hebben wij de moed, persoonlijk en politiek, om elkaars overwegingen ernstig
te wegen? De uiteindelijke gedachte van de SGP-fractie is dat wij, als wij
op de weg van dit wetsvoorstel voortgaan, ten uiterste door duurzame wetgeving
gewaarborgd geen innerlijke weerstand hebben tegen een weloverwogen wens van
iemand die onder welke omstandigheden ook – dat is op zichzelf natuurlijk
geclausuleerd – het leven beëindigd wil krijgen. Wat valt dan onder
de criteria en wat niet? Onze waarneming is dat wij van lieverlee begrippen
gaan oprekken en de reikwijdte van de wet gaan verruimen. En dan is deze discussie
geen sluitstuk, maar een bouwsteen. Dan staat ook de discussie na vandaag
niet stil. Wij zijn echter wel bezwaard onder de voortgang van die discussie.
Wij wijzen het wetsvoorstel dan ook op principiële gronden af. Uit het
diepst van mijn ziel wil ik nog een keer zeggen: vervolg deze weg niet; er
is een zoveel betere gewezen in het heilzame Woord van God.De heer Dittrich (D66):Mevrouw de voorzitter! Ik dank beide ministers hartelijk voor hun uitvoerige
beantwoording. Ik constateer dat dit wetsvoorstel een uitvoerige schriftelijke
voorbereidingsfase heeft gekend. Er zijn verschillende schriftelijke rondes
geweest. Vervolgens is er ook een uitgebreid wetgevingsoverleg geweest en
daarna, eergisteren, gisteren en vandaag, een uitgebreide plenaire behandeling.
Ik ben het dan ook niet eens met diegenen die hier in de Kamer hebben gezegd
dat zij ontevreden zijn over de gang van zaken. Wat de fractie van D66 betreft,
is er niets negatiefs op te merken over de wijze van behandeling. Gelet op
de discussie en de argumenten die naar voren zijn gebracht, ook door de regering
in haar antwoord, wil ik de vraag die de heer Van der Vlies zojuist in het
algemeen stelde, namelijk of de argumenten wel goed zijn gewogen, of er communicatie
heeft plaatsgevonden en of wij wel naar elkaar geluisterd hebben, met ja beantwoorden.
Als je goed naar elkaar luistert en met elkaar communiceert, betekent dat
echter nog niet dat je het ook met elkaar eens wordt. Dat heeft de heer Van
der Vlies overigens ook zeer eloquent duidelijk gemaakt. Er blijft natuurlijk
verschil van mening. Ik constateer ook dat de regering zeer serieus is ingegaan
op allerlei lastige punten die de Kamer naar voren heeft gebracht. Daar heb
ik waardering voor.Uit de vele interrupties en discussies, ook de onderlinge, blijkt dat
de Kamer een grote behoefte heeft aan het zo duidelijk mogelijk formuleren
van de wet. Dat is heel begrijpelijk. Toch kan ik niet nalaten erop te wijzen
dat het in veel gevallen onmogelijk is de norm en de uitzonderingen daarop
heel helder en heel concreet in een wetstekst op te schrijven.
Strafwetgeving kent in het algemeen nu eenmaal veel generale termen en open
normen. Ook al is de behoefte om een en ander toegespitst op te nemen heel
begrijpelijk, in het Wetboek van Strafrecht – deze bepalingen komen
voor een groot deel in het Wetboek van Strafrecht; zie de artikelen 293 en
294 – staan veel open normen. Eén voorbeeld, namelijk het artikel
dat de mishandeling regelt. Halverwege de 19de eeuw, in 1848, heeft de toenmalige
Kamer met de toenmalige regering uitgebreid gediscussieerd over die kwestie.
De Kamer vond het begrip "mishandeling" zo onbepaald dat het nader moest worden
toegespitst. De toenmalige minister van Justitie antwoordde echter heel duidelijk
dat wetgeving altijd in samenhang met rechtspraak moet worden gezien. Het
is als het ware een samenspel der machten. De wetgever stelt de norm, maar
in de rechtspraak worden de bewoordingen van de wetgever verfijnd. Zo zal
dat ook bij dit wetsvoorstel gaan.Daar komt bij dat dit wetsvoorstel de stand van de jurisprudentie codificeert.
De medische stand is de laatste 25 jaar, gedurende de vele discussies, ook
op een heel zorgvuldige manier omgegaan met euthanasie. Ik heb begrepen dat
slechts 30% van de serieuze verzoeken om euthanasie wordt toegewezen. Artsen
gaan daar dus niet lichtvoetig mee om. De beroepsethiek heeft de jurisprudentie
de afgelopen 25 jaar in elk geval ook aangevuld. Een en ander zal ook nu een
aanvulling zijn op de wetgeving.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! De heer Dittrich legt veel nadruk op het belang van het codificeren
wat de afgelopen 25 jaar is aangehouden via de jurisprudentie. Had het dan
niet voor de hand gelegen dat het begrip "duurzaamheid" van het verzoek –
dit is altijd geëist in de jurisprudentie – in dit wetsvoorstel
was teruggekeerd? In de gedachtewisseling is mijns inziens vrij gemakkelijk
afstand genomen van iets dat al heel lang een rol in de jurisprudentie speelt.De heer Dittrich (D66):Ik heb niet gezegd dat alles wat rechters via de jurisprudentie naar voren
hebben gebracht als een soort stempelmachine door de Tweede Kamer en de regering
zou moeten worden geaccordeerd. De heer Rouvoet geeft een goed voorbeeld.
Het element "duurzaam" zat wat mijn fractie betreft altijd inbegrepen in het
begrip "weloverwogen", omdat dit een zekere duurzaamheid aanduidt. Daarover
hebben wij gediscussieerd. De fractie van de heer Rouvoet is het daar niet
mee eens. De regering heeft echter ook aangegeven dat zij dit in de term "weloverwogen"
ziet inbegrepen. Ik ben het daarmee eens.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat betekent dat de heer Dittrich, uitgaand van codificatie van de huidige
gehanteerde normen in de jurisprudentie, ruimte ziet om daarvan af te wijken
waar dat nodig of mogelijk is. Ik heb zelf enkele aanvullende voorstellen
gedaan ter versteviging van wat al in de jurisprudentie wordt geëist.
Vindt de heer Dittrich dat dit zinvolle aanvullingen kunnen zijn? Ziet hij
in potentie die ruimte? Hij is namelijk niet helemaal gebonden aan wat in
de jurisprudentie is vastgelegd.De heer Dittrich (D66):Uiteraard. Wij hebben als Kamerleden een eigen verantwoordelijkheid. In
die zin beoordeel je de jurisprudentie. De regering heeft er in het wetsvoorstel
echter voor gekozen dat te codificeren, zij het dat er soms veranderingen
zijn opgetreden. De meeste veranderingen die de heer Rouvoet via amendementen
heeft voorgelegd, kunnen niet op de steun van mijn fractie rekenen, omdat
wij het daar inhoudelijk niet mee eens zijn.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Ik begrijp toch goed dat ook collega Dittrich van mening is
dat er sprake is van codificatie van jurisprudentie? Soms wordt in dit verband
het begrip "duurzaamheid" en soms het begrip "herhaald verzoek" gebruikt.
Het komt ook voor dat alleen van een "weloverwogen verzoek" wordt gesproken.
Het is toch niet de bedoeling om via de codificatie beperkingen aan te brengen?De heer Dittrich (D66):Ik heb bedoeld dat in de jurisprudentie bepaalde begrippen zijn gebruikt.
Er is voor gekozen om deze jurisprudentie in de wetstekst vast te leggen.
De PvdA is volgens mij evenals D66 van mening dat een dergelijk verzoek bij
herhaling gedaan moet zijn. De regering heeft erop gewezen dat dit gedekt
wordt door het begrip "weloverwogen". Ik zie geen tegenspraak met de jurisprudentie.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dan zijn wij het volstrekt eens.De heer Dittrich (D66):De begrippen "ondraaglijk" en "uitzichtloos" lijden moeten in onderlinge
samenhang worden bezien. "Uitzichtloos" is volgens de minister van Justitie
medisch objectiveerbaar. Dit is terug te voeren op de criteria van de KNMG.
Ook die definitie bevat echter een zeker subjectief element. Er moet bezien
worden of er sprake is van een redelijke verhouding van het opnieuw aanbieden
van een chemotherapie aan een kankerpatiënt en de belasting die dit voor
de patiënt met zich brengt. De desbetreffende patiënt kan zeggen
dat nog een therapie voor hem te belastend is en dat hij dat niet meer wil.
In samenspraak tussen patiënt en arts kan dan geconcludeerd worden dat
er sprake is van uitzichtloosheid.De term "ondraaglijk lijden" is uitermate subjectief. De arts moet het
kunnen invoelen, maar het is de patiënt die aangeeft wanneer het lijden
ondraaglijk is. De minister heeft terecht gezegd dat dit niet alleen lichamelijk,
maar ook psychisch lijden betreft, zoals de Hoge Raad in het Chabot-arrest
heeft bepaald. Psychisch lijden kan los staan van lichamelijk lijden. Ik wijs
in dit verband nog eens op het Schoonheim-arrest uit 1984 waarin de Hoge Raad
al heeft beslist dat vrees voor verdergaande ontluistering ondraaglijk lijden
kan betekenen. Minister Korthals heeft erop gewezen dat geestelijk lijden
ook uitzichtloos kan zijn. Minister Borst heeft terecht gezegd dat je niet
per se iets aan je lijf moet mankeren om erkend te kunnen worden als een persoon
die ondraaglijk en uitzichtloos lijdt. Voor alle duidelijkheid merk ik op
dat de fractie van D66 dat onderschrijft.De wilsverklaring heeft bijzonder veel aandacht in het debat gekregen.
Naar aanleiding van de discussie van gisteren heb ik de toelichting op mijn
amendement terzake aangepast. Mijn amendement is bedoeld als een tekstuele
verbetering. De minister van Justitie heeft dit gisteren goed onder woorden
gebracht en ik heb zijn woorden in mijn toelichting verwerkt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb de nieuwe versie nog niet gezien.De heer Dittrich (D66):Het is nr. 35 geworden.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Is de laatste zin van de toelichting geschrapt?De heer Dittrich (D66):De laatste zin van de toelichting is geschrapt. Daar staat nu: "Dat betekent
dat de zorgvuldigheidseisen zoveel als feitelijk mogelijk is in de gegeven
situatie van toepassing zijn." Ik zeg er uitdrukkelijk bij dat ik niet probeer
inhoudelijk iets af te doen aan de zorgvuldigheidseisen. In de toelichting
wijs ik op het eerste lid, onder d, waarin staat dat de arts samen met de
patiënt tot de overtuiging moet zijn gekomen dat... In een situatie van
wilsonbekwaamheid is dat soms onmogelijk. Daarom heb ik de laatste zin zo
veranderd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U blijft in die laatste zin de term "zorgvuldigheidseisen", meervoud,
gebruiken. "Zoveel als feitelijk mogelijk" ziet alleen toe op het zorgvuldigheidsvereiste
onder d?De heer Dittrich (D66):Ik zal dat met "ja" beantwoorden.Voorzitter! D66 vindt het een goede zaak dat de schriftelijke wilsverklaring
een wettelijke grondslag krijgt. De uitleg die de regering gegeven heeft,
is ook de onze. De wilsverklaring vervangt een actueel mondeling verzoek.
Daarnaast gelden de zorgvuldigheidscriteria. Uiteraard wordt de kracht van
de wilsverklaring groter, naarmate die helderder is omschreven en ook toeziet
op de actuele situatie van de patiënt en de arts met de patiënt
daarover goed overleg heeft gehad. De kans wordt dan ook groter dat die wilsverklaring
zal worden ingewilligd door de desbetreffende arts.De fractie van D66 vindt het belangrijk dat de wilsverklaring ook kan
gelden in situaties, waarin de patiënt dementeert of aan het dementeren
is. Minister Borst heeft gisteren in haar beantwoording de heer Van Dam geciteerd,
ethicus en verpleegkundige. Ik moet zeggen dat ik onder de indruk was van
dat citaat: is bij iemand de ziekte van Alzheimer geconstateerd en vreest
hij de verdere gevolgen van die ziekte, omdat hij later zijn gehele persoonlijkheid
zal verliezen, dan kan een verzoek om euthanasie ingewilligd worden. Mijn
fractie onderstreept dat. Wij vinden dat goed en wij vertrouwen erop dat artsen
daar op een zorgvuldige wijze mee omgaan.In het wetgevingsoverleg heb ik voorgesteld dat in de definitiebepalingen
het begrip "patiënt" wordt gedefinieerd, omdat daar nu iedereen wordt
genoemd, behalve de hoofdpersoon: de patiënt. Gisteren is er een vervolg
op die discussie gekomen. Mevrouw Ross heeft een voorstel gedaan, maar ik
weet niet of daar een amendement op is ingediend. Ik wil in ieder geval zeggen
dat ik het toch op prijs stel dat de regering bij nota van wijziging als definitie
in de begripsbepalingen opneemt dat de patiënt is degene die het verzoek
doet tot euthanasie of tot hulp bij zelfdoding. Er moet dus niet worden gezegd
dat de patiënt degene is die ziek is of iets dergelijks, want dat is
een verwarrende term. Ik vind dat belangrijk, omdat de patiënt de hoofdpersoon
is en die verdwijnt nu enigszins uit de begripsbepalingen. De regering heeft
geantwoord dat zij daar tussen de eerste en tweede termijn over na zou denken.
Ik hoop dat de regering in tweede termijn met een oplossing komt.Over de nota van wijziging gesproken, wil ik alleen nog maar zeggen dat
ik dankzeg voor de vorige nota van wijziging, want vier van de voorstellen
van D66 zijn daarin verwerkt. Dat scheelt weer veel amendementen.Ik ben ook blij met het antwoord van de ministers over de afwijkende mening.
De regering ziet daar nu geen beletsel meer in – in tegenstelling tot
de vorige rondes van de discussie – maar heeft erbij gezegd dat het
heel weinig voor zal komen, omdat een toetsingscommissie zo lang met elkaar
zal praten tot men het eens is. Toch vind ik het belangrijk om dit punt nog
eens aan de orde te stellen, omdat als in de toekomst een van de drie leden
van de toetsingscommissie het niet eens is met het meerderheidsoordeel, die
afwijkende mening dan ook bij de uitspraak wordt gevoegd en in het jaarverslag
terechtkomt. Kan de regering bevestigen dat in de jaarverslagen niet alleen
vermeld wordt wanneer er een afwijkende mening is geweest, maar dat die ook
inhoudelijk weer wordt gegeven, zodat beoordeeld kan worden wat het punt van
discussie was in die ene zaak?Mevrouw Kant (SP):Tijdens het wetgevingsoverleg hebben de heer Dittrich en ik al gediscussieerd
over de vraag of je de beslissing alsnog moet doorsturen naar het openbaar
ministerie als één mening afwijkend is. Als er een iemand is
die denkt dat er mogelijk niet zorgvuldig gehandeld is, dan weegt dat toch
wel zwaar. Hoe denkt de heer Dittrich daar nu over? Toen was hij er nog niet
helemaal uit.De heer Dittrich (D66):Dat klopt. Ik heb daarover nagedacht, maar ik ben het daar niet mee eens.
Als er een oordeel is van de toetsingscommissie van twee tegen een –
maar het is wel één oordeel – is het belangrijk om dit
in het jaarverslag en straks in de databank terug te zien. Dan wordt transparant
waar de discussie over ging, maar ik vind niet dat het nodig is om dat naar
het openbaar ministerie door te sturen. Het is wel het oordeel van de toetsingscommissie.Mevrouw Kant (SP):Een iemand binnen die toetsingscommissie is van oordeel dat niet zorgvuldig
is gehandeld. Dat vindt de heer Dittrich geen reden om dat door te sturen
naar het OM?De heer Dittrich (D66):Nee. In artikel 9 van de wet is opgenomen dat één oordeel
naar buiten komt, zij het dat een van de drie als voetnoot kan aangeven een
bepaald onderdeel van het oordeel anders te zien. Ik vind het belangrijk dat
dit kenbaar wordt gemaakt aan de buitenwacht, maar ik vind niet dat dit tot
de conclusie moet leiden dat het openbaar ministerie daarvan op de hoogte
moet worden gebracht. Het blijft immers het oordeel van de toetsingscommissie.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Moet dit niet afhankelijk zijn van het soort vereiste dat niet is nageleefd?
Als van de drie er een zegt dat onzorgvuldig is gehandeld op de vereiste uitzichtloos
en ondraaglijk lijden, dan lijkt het mij dat dit eerder aan het openbaar ministerie
kenbaar moet worden gemaakt dan wanneer het gaat om een van
de formele vereisten.De heer Dittrich (D66):Als er een geschilpunt is over de kern van de criteria – ondraaglijk
en uitzichtloos lijden; was er sprake van vrijwilligheid – dan zullen
de leden van de toetsingscommissie zo lang met elkaar praten dat men eruit
is. Dat heeft de minister ook gezegd. Ik verwacht eerder dat het bij de geringere
criteria zal zijn dat men misschien toch iets anders ziet. Moest de consulent
bijvoorbeeld de patiënt zien? Daar kan een hele discussie over ontstaan.
Die hebben wij gisteren trouwens ook gevoerd. Dan vind ik het echt belangrijk
dat wij dat terug kunnen zien.Mevrouw Halsema heeft het amendement op stuk nr. 34 over de toetsingscommissie
ingediend. Dat spreekt mij heel erg aan omdat het toch een vergroting van
de transparantie met zich brengt. Ik wil de regering meedelen dat mijn fractie
dat een goed idee lijkt.Dan kom ik op het inschakelen van de SCEN-artsen. Functioneert het allemaal
goed en schakelt de huisarts een SCEN-arts in, die speciaal is opgeleid om
euthanasievraagstukken goed te bekijken, voordat hij de beslissing neemt om
euthanasie toe te passen, dan kan er in de toekomst sprake zijn van een verschuiving
van een toetsing achteraf, zoals de wet die nu kent, naar een toetsing vooraf.
De minister heeft daarop geantwoord dat dit lastig is omdat altijd gecontroleerd
moet worden hoe de feitelijke uitvoering van de euthanasie is geweest. Daar
heeft de minister gelijk in, zij het dat SCEN-artsen mij vertellen dat zij
graag bereid zijn om in de toekomst ook de uitvoering te bezien. Dan kom je
toch weer terug op de vraag of de toetsing achteraf niet verschuift naar een
toetsing vooraf. Ik roep de regering op om Van der Wal en Van der Maas opdracht
te geven de rol van de SCEN-artsen en de zorgvuldigheid die daarmee is gemoeid
bij het onderzoek te betrekken. Ook zou bekeken moeten worden of in de toekomst
sprake kan zijn van een verschuiving van een toetsing achteraf naar een toetsing
vooraf. Uiteraard zal dat ook in de evaluatie aan de orde komen.Tot slot wil ik nog even stilstaan bij de beantwoording van minister Korthals
over de situatie waarin niet aan alle zorgvuldigheidseisen is voldaan. Wat
moet er gebeuren als de toetsingscommissie dat signaleert? Daarover heeft
een discussie plaatsgevonden. Moet de zaak dan automatisch naar het openbaar
ministerie worden gestuurd of hangt dat toch een beetje af van de ernst van
de overtreding van een van die zorgvuldigheidseisen? De minister heeft daar
onduidelijk op gereageerd door eerst te zeggen "ja" en daar vervolgens weer
van terug te komen. Het is onduidelijk gebleven. Ik verwacht derhalve dat
de minister daarop terugkomt.Ik wil hem in elk geval meegeven dat de fractie van D66 van mening is
dat, als de toetsingscommissie bij de bestudering van de zaak signaleert dat
een van de criteria, met name een van de procedurele criteria, niet goed is
nageleefd, het dan belangrijk is dat bijvoorbeeld de arts wordt uitgenodigd
om bij de toetsingscommissie te komen en daarover te spreken. Dan zou het
daarbij kunnen blijven. Het kan een stap verder gaan: de inspectie kan worden
ingeschakeld. Het is ook mogelijk om het in de publicatie van het jaarverslag
aan de orde te laten komen, zodat andere artsen goed kunnen lezen dat zij
dat in het vervolg op een andere manier moeten aanpakken. En wordt het nog
serieuzer, dan kan uiteraard het openbaar ministerie worden ingeschakeld.
Dan is het aan het openbaar ministerie of die zaak geseponeerd wordt, bijvoorbeeld
onder voorwaarden, of niet.Kortom, het moet, wat mij betreft, niet automatisch doorgestuurd worden
naar het openbaar ministerie, maar ik wil wel meegeven dat dit natuurlijk
echt een uitzonderingssituatie moet zijn. In beginsel moet het openbaar ministerie
worden ingeschakeld bij overtreding van de zorgvuldigheidscriteria.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Kan de heer Dittrich mij duidelijk maken hoe hij de visie van zijn fractie
op de kwestie van het wel of niet voldoen aan alle zorgvuldigheidseisen, terugvindt
in de redactie van artikel 293, lid 2 – het hart van het wetsvoorstel –
waarin staat dat het feit niet strafbaar is indien het is begaan door een
arts die voldoet aan de zorgvuldigheidseisen. Dat hele verhaal over weging
en ruimte en het misschien doorsturen aan die of aan die, kan hij daar toch
niet uit aflezen?De heer Dittrich (D66):Een ander deel van het wetsvoorstel, waaruit de heer Rouvoet nu niet citeert,
ziet toe op de toetsingscommissies die achteraf zullen kijken of de arts zorgvuldig
gehandeld heeft. Als die toetsingscommissie bij een van de zorgvuldigheidscriteria
vragen heeft, bijvoorbeeld omdat de consulent de patiënt niet gezien
heeft – wat wel in de wetstekst staat – dan kan ik mij toch voorstellen
dat het zo'n medische discussie blijkt te zijn waar het openbaar ministerie
eigenlijk geen rol in heeft te spelen. Dan zegt mijn fractie: in zo'n uitzonderlijke
situatie kan de toetsingscommissie oordelen dat formeel niet aan het ene zorgvuldigheidsvereiste
is voldaan, maar dat het toch zorgvuldig is gebeurd en er dus geen inschakeling
van het openbaar ministerie plaatsvindt.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! Ik wil de heer Dittrich graag bedienen door het door hem bedoelde
artikel voor te lezen, maar daar staat precies hetzelfde in. Daar staat namelijk
ook in dat de commissie beoordeelt of de arts heeft gehandeld overeenkomstig
de zorgvuldigheidseisen. Daar wordt dus diezelfde redactie aangehouden. Er
worden geen woorden gebruikt als "merendeel" of "ongeveer". Nee, er staat:
gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen. Mijn vraag blijft derhalve:
hoe kan hij daar nu uit opmaken dat de commissie de ruimte heeft om ook als
niet is voldaan aan de zorgvuldigheidseisen, toch te besluiten dat er zorgvuldig
gehandeld is en het niet door te sturen aan het openbaar ministerie?Ik heb nog een tweede vraag. Het voorbeeld dat de heer Dittrich nu noemt,
dat de consulent de patiënt niet zelf heeft kunnen zien, is ook het enige
voorbeeld dat gisteren is genoemd. Maar geldt de beslissing om iets toch als
zorgvuldig te bestempelen en het uit dien hoofde niet naar het openbaar ministerie
te sturen, nu ook voor afwijkingen van een van de andere zorgvuldigheidseisen
of voor gevallen waarin er helemaal niet geconsulteerd is? Ik stel dit aan
de orde los van de vraag, of het voor de hand ligt of niet. Kan het volgens
de heer Dittrich?De heer Dittrich (D66):Ik kan de laatste vraag met "nee" beantwoorden. Ik zie het echt als een
heel kleine uitzondering. De heer Rouvoet heeft voorts gevraagd uit welke
wetstekst ik heb afgeleid dat de commissie die bevoegdheid heeft. Ik lees
dat af en ik interpreteer dat uit de formulering dat de toetsingscommissie
achteraf beoordeelt overeenkomstig. Daarin zie ik dus een zekere ruimte, zij
het dat een heel kleine ruimte is, dat niet automatisch van rechtswege de
toetsingscommissie dat oordeel aan het openbaar ministerie moet doorsturen.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Begrijp ik goed dat u de mogelijkheid dat niet is voldaan aan alle zorgvuldigheidseisen,
maar dat toch tot het oordeel "zorgvuldig handelen" wordt gekomen en dat de
gegevens dus niet naar het OM worden gestuurd, reserveert voor de zeer uitzonderlijke,
door de minister van VWS in het wetgevingsoverleg genoemde situaties waarin
de consulent niet zelf de patiënt heeft gezien?De heer Dittrich (D66):Ja, dat is de bedoeling van D66. Als je dat toepast op het criterium "ondraaglijk
lijden" of "vrijwillig weloverwogen verzoek", ondergraaf je als het ware de
kracht van de wet. Dat zou een slechte zaak zijn. Daarom zie ik dit als een
soort muizengaatje voor echt uitzonderlijke situaties; de term "muizengaatje"
kennen wij uit andere debatten en ik wil die term niet oprekken.De heer Van der Vlies (SGP):Dat muizengaatje kan van lieverlee natuurlijk een groter gaatje worden.
Daarom is zorgvuldigheid vereist. Ik begrijp niet waarom de heer Dittrich
een hele gang van zaken schetst die eigenlijk slechts één doel
lijkt te dienen. Het OM is een geheel geëigend orgaan om te beoordelen
of de regionale toetsingscommissie in gevallen waarin niet aan de zorgvuldigheidseisen
is voldaan, terecht tot het oordeel is gekomen dat zorgvuldig is gehandeld.
Ik begrijp niet goed waarom u die opdracht juist wil weghouden van het OM.De heer Dittrich (D66):Ik vind het jammer dat u met die laatste zin eindigt, want ik heb juist
betoogd dat het OM moet worden ingeschakeld. Er is echter een muizengaatje,
namelijk bij de consulent. Als de zaak wordt aangeleverd en als er sprake
is van de zojuist geschetste kleine overtreding, heeft het OM uiteraard altijd
het recht om te zeggen dat de zaak niet serieus genoeg is om vervolging in
te stellen. Het OM kan dus seponeren en kan dat ook onder voorwaarden doen.
De minister heeft zelf al aangegeven dat in overleg met de inspectie voor
de volksgezondheid misschien andere maatregelen moeten worden genomen die
geëigender zijn dan het strafrecht. Die ruimte wil ik openlaten.De heer Van der Vlies (SGP):Ik ook. Het mooie is dat ik, gelet op mijn amendement, hetzelfde bepleit.
Ik vind echter dat alle gevallen waarin niet aan de zorgvuldigheidseisen is
voldaan, moeten worden voorgelegd aan het OM. Dat is een heel heldere stelling
en daarmee heb je geen muizengaatje nodig. Je hoeft dan ook geen wacht op
te stellen bij dat muizengaatje om ervoor te zorgen dat het vooral een muizengaatje
blijft en dat er zich geen grotere beesten doorheen wringen. Dat is een heldere
structuur.De heer Dittrich (D66):U hebt het over het amendement op stuk nr. 36, dat ik zojuist aangereikt
heb gekregen.De voorzitter:Ik heb abusievelijk gezegd dat het amendement nr. 34 had, maar het heeft
inderdaad stuk nr. 36.De heer Dittrich (D66):Ik heb het amendement nu pas gelezen. Ik wacht het antwoord van de minister
af; daarna zal ik mijn oordeel geven.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Het is mij nog niet helemaal helder waarom het zo erg zou zijn om de zaak
in geval van een geringere omissie inzake de zorgvuldigheidseisen toch naar
het OM door te sturen. Een zorgvuldigheidseis is immers een zorgvuldigheidseis.
Zou je dat punt er dan niet uit moeten halen omdat de kans aanwezig is dat
wij een omissie moeten toestaan?De heer Dittrich (D66):U moet er absoluut niet iets groots achter verwachten. Het is vooral pragmatisch:
je kunt vooraf op je vingers natellen dat het OM zal seponeren omdat het gaat
om een geringe overtreding van een van de zorgvuldigheidseisen. Waarom dan
die bureaucratische rompslomp als het veel beter in een gesprek met de arts
of met de inspecteur voor de volksgezondheid kan worden afgedaan? Ik heb echter
al gezegd dat ik het antwoord van de minister graag afwacht. U kunt het mij
nu wel vragen, maar uiteindelijk zal de minister deze vraag moeten beantwoorden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Zou het niet goed zijn als de commissie bij een heel lichte overtreding
van een van de zorgvuldigheidsvereisten de mogelijkheid heeft om de gegevens
alleen naar de medische inspecteur door te sturen?De heer Dittrich (D66):Dat is nog maar de vraag. Misschien hoeven ze het helemaal niet door te
sturen. Het is best mogelijk dat de arts wordt opgeroepen en dat heel duidelijk
blijkt dat het weliswaar formeel een overtreding was van dat zorgvuldigheidscriterium,
maar dat er verder geen aanleiding is om dat bij de inspectie aan te brengen.
Dat hangt van de houding van de arts af en van de omstandigheden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U zei dat dan misschien alleen nog een gesprek met de medisch inspecteur
wenselijk zou kunnen zijn, maar ik kan mij voorstellen dat daar waar de commissie
het eigenlijk een te lichte overtreding vindt om strafrechtelijk vervolgd
te worden haar ook de mogelijkheid wordt geboden om het alleen naar de inspectie
te sturen, want dan kan het tuchtrechtelijk worden afgedaan. Dat kan passend
worden gevonden gezien de lichtheid van de overtreding. Dan krijgt de commissie
een keuzemogelijkheid die zij nu niet heeft.De heer Dittrich (D66):Ik hoor u zeggen dat de commissie niet de mogelijkheid heeft om het aanhangig
te maken bij de inspectie?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Neen, het ligt anders. Ik heb maar één ding in de wet veranderd.De heer Dittrich (D66):Op welk amendement doelt u nu, want ik heb de laatst rondgedeelde bij
mij?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik kan dat niet direct zeggen, maar het u wel zo uitleggen, want het is
heel eenvoudig. In het wetsvoorstel staat dat het oordeel moet worden doorgezonden
naar OM en medische inspectie en dat betekent dat het dus ook altijd bij het
OM terechtkomt en er daarna onderhandeld moet gaan worden over een tuchtrechtelijke
of strafrechtelijke sanctie. Het enige wat ik wil is OM en medische inspectie
wijzigen in OM of medische inspectie, waardoor er een variatie in het sanctieregime
ontstaat.De heer Dittrich (D66):Er is zelfs een situatie denkbaar waarin het oordeel helemaal niet wordt
doorgestuurd, ook niet naar de inspectie. In die zin blijf ik bij mijn stellingname,
maar laten wij het antwoord van de regering maar afwachten. Ik heb uw amendement
niet voor mij, maar ik zal het zorgvuldig beluisteren in uw eigen termijn.Ik kom tot mijn conclusie. De fractie van D66 is blij dat na 25 jaar discussie,
25 jaar euthanasiepraktijk door rechters tot stand gebracht, nu de wetgever
zijn verantwoordelijkheid neemt. De gevolgen daarvan zullen zijn dat soms
een arts van alle rechtsvervolging zal worden ontslagen als hij euthanasie
heeft toegepast en aan alle zorgvuldigheidscriteria heeft voldaan. Ik verwacht
dat er weinig van dit soort rechtszaken aanhangig zullen worden gemaakt, omdat
wij in dit wetsvoorstel ook de toetsingscommissie regelen, een sluiscommissie.
Ik spreek de hoop en de verwachting uit dat de jaarverslagen van de toetsingscommissies
zullen leiden tot een zeer transparante euthanasiepraktijk. Ik heb er het
volste vertrouwen in dat de artsen in Nederland daar op een zorgvuldige wijze
mee zullen omgaan.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Ik wil mijn tweede termijn graag wederom beginnen met de wilsverklaring
van de heren Baar en Berg uit Rotterdam, omdat ik blij ben dat de minister
punt 10 van die wilsverklaring zo hartgrondig onderschrijft. Daarom wil ik
dat graag nog eens aan u voorleggen: Iedere burger heeft het recht op een
overheid die verklaart zich in te spannen voor een samenleving waarin het
ook menselijk goed gaat, dat ernstig zieken en hulpbehoevenden zich zo veilig
en ondersteund weten dat opzettelijke levensbeëindiging een erkende uitzonderlijkheid
blijft.Werkelijk een schitterende formulering en ik ben heel blij dat de minister
deze onderschrijft. In onze samenleving waar het economisch goed gaat, zijn
er in mijn ogen nog zeer veel inspanningen nodig om ervoor te zorgen dat het
inderdaad ook altijd menselijk goed gaat. Ik ben dus benieuwd wat de minister
na het ondersteunen van deze verklaring gaat zeggen wat zij voornemens is
op dit terrein te gaan ondernemen.In de discussie over het wetsvoorstel is op sommige punten de afgelopen
week meer helderheid ontstaan, maar op andere punten is het mij nog niet helemaal
duidelijk. De minister van Justitie heeft heel duidelijk aangegeven dat ondraaglijk
lijden en uitzichtloos lijden onlosmakelijk met elkaar verbonden moeten zijn.
Op dat punt is er wel duidelijkheid. Een wens alleen kan niet voldoende zijn.
Levensmoeheid alleen kan geen reden zijn. Hij geeft helderheid op dit punt.
Levensmoeheid valt buiten de reikwijdte van dit wetsvoorstel. Heb ik dat zo
goed begrepen?De criteria uitzichtloos en ondraaglijk lijden dienen niet buiten het
medische domein te worden getrokken. Ook de KNMG wijst erop dat er eerst eens
een flinke discussie moet komen over de gevolgen voor de rol en de positie
van de arts, in gevallen waarin de balans verschuift van een medische naar
een meer maatschappelijk getinte problematiek, als dit al gewenst zou zijn.
Graag krijg ik een reactie op deze stelling van de KNMG.Uitzichtloosheid moet gebaseerd zijn op, zo zegt wederom de minister van
Justitie, medisch wetenschappelijke inzichten. Vervolgens zei hij: bij Chabot
ligt de grens. Maar bij psychiatrie liggen de medisch wetenschappelijke inzichten
niet altijd even eenduidig, zo hield ik hem gisteren voor. De overeenkomst
tussen lichamelijk en geestelijk lijden is, dat de pijn zich altijd uiteindelijk
psychisch manifesteert en daarom kunnen oorzaak en lijden van elkaar worden
losgekoppeld. Het verschil tussen lichamelijk en geestelijk lijden is, dat
de ernst van de uitzichtloosheid moeilijker bij geestelijk lijden dan bij
lichamelijk lijden objectief vast te stellen is. In een interruptiedebat met
de minister van Justitie gisteren heb ik geprobeerd, daarover van zijn kant
meer helderheid te krijgen. Hij verwees naar de minister van Volksgezondheid,
waarschijnlijk niet helemaal ten onrechte. Maar helaas is zij er vervolgens
niet op ingegaan. Wil zij dat alsnog doen, zeker ook gelet op haar uitspraak
van eergisteren in een uitzending van Den Haag Vandaag, over onbehandelbare
depressies?Ik worstel met de toelichting van de minister van Volksgezondheid over
de mogelijkheden in haar ogen van euthanasie bij beginnende dementie. Zij
zei gisteren, dat dementering voor iemand kan leiden tot en voor hem of haar
onaanvaardbare levenssituatie. Het besef dat je jezelf kwijtraakt, kan voor
iemand erger zijn dan de ultieme ontluistering. Als iemand er zo over denkt,
dat proces niet in wil gaan en zijn arts vraagt hem te helpen, kan de minister
zich voorstellen dat zo'n verzoek wordt ingewilligd. Mensen die ondraaglijk
lijden omdat zij bang zijn voor een eventueel komend lijden, zo kun je het
interpreteren. Ondraaglijk lijden kan dus ook zijn de angst voor het ondraaglijk
lijden, dus zonder dat er op dat moment al sprake is van dat lijden. Tot nu
toe was de rechtvaardiging voor euthanasie toch de aanwezigheid op het moment
zelf van het uitzichtloos ondraaglijk lijden. Is hier toch niet een verschuiving?
Ik krijg daar nog graag een nadere toelichting op. Gisteren heb ik al aangegeven,
dat ik mij de angst van die mensen ook heel goed kan voorstellen, maar ik
vraag mij af of wij hier toch niet een verkeerde weg op gaan, zeker omdat
het gaat om een angst die bij heel veel mensen nu nog aanwezig is en zeker
ook omdat wij helaas nog in een situatie verkeren waarin veel dementerende
ouderen naar mijn mening te veel aan hun lot worden overgelaten. Er is nog
zoveel te winnen aan kennis en inzicht op dit terrein.Waar stopt het voor de minister? Op de vraag van de heer Vos gisteren
of wij ons moeten beperken tot het beginstadium en of iemand in het glijdende
stadium, als hij in de draaikolk van dementie is geraakt, om euthanasie kan
vragen, antwoordt de minister: ik denk dat dit ook kan. Als de minister vindt
dat dit bij dementie niet uitgesloten is als reden voor euthanasie, vraag
ik mij ook af hoe het zit bij andere ziekten. Dat wij het nu
vrij specifiek over dementie hebben, heeft er alles mee te maken dat er bij
die ziekte sprake is van een komende wilsonbekwaamheid. Je krijgt een beetje
het gevoel dat omdat iemand bij die ziekte later wilsonbekwaam wordt het bij
die ziekte mag. Hoe zit het bij andere ziekten? Voor mij is toch niet helemaal
helder waar de grens ligt voor de minister.Daarnaast ben ik ook geïnteresseerd waar de grens ligt voor de minister
van Justitie. Ik ben er niet helemaal van overtuigd dat hij er hetzelfde over
denkt. Graag hoor ik ook van hem een reactie hierop.Waar gaan wij heen als wij toestaan dat ondraaglijk lijden ook angst voor
ondraaglijk lijden kan zijn? Angst kan inderdaad soms – dat is zo –
erger en ondraaglijker zijn dan het werkelijk lijden. Immers, zo hoorde ik
gisteren een arts op tv zeggen: het spreekwoord luidt niet voor niets dat
de mens het meest lijdt door het lijden dat hij vreest. De vraag is of dit
een rechtvaardiging kan en mag zijn voor hulp bij zelfdoding of euthanasie.Voorzitter! Ik stap over naar opmerkingen over de wilsverklaring. Als
een wilsverklaring wordt gezien als niet meer dan een wens waarmee rekening
wordt gehouden, dan begrijp ik niet waarom die in de wet moet worden opgenomen.
Dan is het blijkbaar niet alleen een wens. Dat is het ook niet. In de wet
staat namelijk dat de wilsverklaring kan worden gezien als een mondeling verzoek
en dat zij het mondeling verzoek ook kan vervangen. Ik blijf erbij dat dit
eigenlijk onmogelijk is, ook al zou je het willen. Daarnaast kan het volgens
mij ook tot onmogelijke situaties leiden. Uit vele reacties blijkt dat veel
verpleeghuisartsen zich hier grote zorgen over maken. De minister van VWS
ging gisteren niet in op mijn verzoek om op deze verontruste reacties te reageren.
Indien deze verklaring alleen moet worden gezien als een bouwsteen bij het
nemen van een beslissing – en er dus niet al te veel betekenis aan moet
worden gehecht – hoe moet dit dan duidelijk worden gemaakt aan mensen
die met een andere intentie die wilsverklaring hebben opgetekend? Wie maakt
duidelijk aan mensen dat ze er niet al te veel betekenis aan moeten hechten
en dat het er zeker niet om gaat artsen tot euthanasie te machtigen, bijvoorbeeld
in geval van dementie? In de schriftelijke beraadslaging liet de minister
weten dat in de praktijk de wilsverklaring vooral zal worden gebruikt bij
een beslissing om niet verder te behandelen. Als dat zo is, behoeft dit niet
in deze wet te worden opgenomen, want daarvoor hebben wij al de niet-behandelverklaring.
Gaat het er uiteindelijk niet vooral om dat mensen via hun wilsverklaring
de zekerheid willen hebben dat zij tot het einde toe menswaardig worden behandeld?
Voor de behandelend arts is het moeilijk om goed inzicht te hebben in de vraag
of de patiënt op het moment waarop het erop aankomt, voldoet aan de zorgvuldigheidscriteria
van uitzichtloos dan wel ondraaglijk lijden, dan wel een weloverwogen verzoek.
Dat is in het algemeen heel moeilijk vast te stellen. In het geval van een
wilsverklaring is dat natuurlijk nog veel moeilijker. Nog moeilijker wordt
het in het geval van een wilsverklaring voor de consulent. Hoe moet een consulent
in het geval van een wilsverklaring bij een patiënt die hij in veel gevallen
niet kent, toch toetsen aan de criteria? Dat lijkt mij voor de consulent een
heel moeilijke opgave.Als wilsverklaringen in de wet worden opgenomen en een vervanging kunnen
zijn voor een mondeling verzoek, moet er op zijn minst inzicht zijn in de
vraag waarom mensen zo'n verklaring opstellen. Ik heb de bewindslieden gevraagd
of het kabinet bereid zou willen zijn, dit te onderzoeken. Helaas is hierop
niet gereageerd. Omdat ik de reactie in tweede termijn niet kan afwachten,
dien ik op dit punt een motie in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat het van belang is inzicht te krijgen in de redenen waarom
mensen ertoe komen een wilsverklaring te schrijven;overwegende, dat dergelijke inzichten kunnen leiden tot betere hulpverlening
of het stellen van andere beleidsprioriteiten;verzoekt de regering een dergelijk onderzoek in te stellen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Kant. Naar mij blijkt, wordt zij
voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 37 (26691).De heer Dittrich (D66):Ik kan mij niet goed voorstellen om welk soort onderzoek het zou moeten
gaan. Moeten onderzoekers een willekeurig aantal mensen met een wilsverklaring
vragen naar de redenen voor het opstellen ervan – moet bijvoorbeeld
contact worden opgenomen met de NVVE – of moet het onderzoek zich richten
op mensen die nog geen wilsverklaring hebben opgesteld?Mevrouw Kant (SP):Het gaat mij om mensen die een wilsverklaring hebben opgesteld. Veel mensen
die een verpleeghuis binnenkomen, blijken over een wilsverklaring te beschikken.
Onder die groep mensen zou je kunnen onderzoeken wat de motivatie was om zo'n
verklaring op te stellen. Heel veel verpleegartsen gaan daarover ook een gesprek
aan met mensen, teneinde te achterhalen wat de motivatie voor het opstellen
ervan was. Ze willen weten of die verklaring is opgesteld omdat mensen bijvoorbeeld
zorg hebben, angst voor de toekomst, angst dat het leven te lang gerekt wordt
of angst voor mogelijke andere situaties die zich kunnen voordoen. Er moet
grondig onderzoek worden gedaan naar de informatie waarover verpleeghuisartsen
beschikken. Dit kan leiden tot een beter inzicht in de materie.De heer Dittrich (D66):Bij een grondig onderzoek moeten ook de patiënten die thuis sterven
in ogenschouw worden genomen. Slechts 10% van de mensen sterft in een verpleeghuis.
Een onderzoek onder verpleeghuisartsen leidt helemaal niet tot een goed inzicht.Mevrouw Kant (SP):Ik gaf een voorbeeld van een onderzoek. Uit gesprekken in verpleeghuizen
is mij duidelijk geworden dat een dergelijk onderzoek nuttig kan zijn voor
het bepalen van de waarde van een wilsverklaring. Het gaat mij om eenKant
zo breed mogelijk onderzoek onder mensen met een wilsverklaring. Dit kan zich
ook uitstrekken tot huisartsen. Het is ook niet mogelijk om
aan de hand van een motie een onderzoek in te stellen, maar ik hoop dat mijn
bedoeling duidelijk is.Voorzitter! De zorg. Op de televisie hoorde ik de minister het begrip
"demagogie" verwarren met het onder ogen willen zien van de werkelijkheid.
Ik heb daar ook wel begrip voor. Ik kan mij heel erg goed voorstellen dat
het in een ambtstermijn van zes jaar pijn doet als een vinger op de zere plek
wordt gelegd. Al stoort het de minister van Volksgezondheid en anderen, ik
blijf bij mijn overtuiging dat noodsituaties en mensonwaardige situaties in
de zorg kunnen leiden tot een toename van het aantal verzoeken om euthanasie.
Hoe je het ook wendt of keert, voor deze noodsituaties en mensonwaardige situaties
is deze minister medeverantwoordelijk.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het lijkt mij dat mevrouw Kant nu zorgvuldiger formuleert. Zij zegt dat
mensonwaardige situaties in de zorg kunnen leiden tot een toename van het
aantal verzoeken. Dat kan ik met haar eens zijn. In het verleden heeft zij
echter ook gezegd dat dit kan leiden tot een toename van euthanasie. Op dat
punt moeten wij zeer zorgvuldig zijn, omdat anders impliciet wordt aangegeven
dat artsen bij het toepassen van euthanasie andere overwegingen hebben dan
het naleven van de zorgvuldigheidsvereisten.Mevrouw Kant (SP):Voorzitter! Dit lijkt mij het beste bewijs dat mevrouw Halsema tot nu
toe niet erg goed heeft geluisterd. Ik heb altijd gesproken over verzoeken
tot euthanasie. Ik zie een relatie tussen de tekortschietende zorg en een
toename van het aantal verzoeken om euthanasie. Een ander punt is of die verzoeken
ook tot toepassing van euthanasie leiden. Dat weet mevrouw Halsema niet en
dat weet ik ook niet. Echter, omdat de zorg tekortschiet, kunnen wij dit niet
uitsluiten. De minister heeft zelf gezegd dat niet is uit te sluiten dat euthanasieverzoeken
mede worden ingegeven door tekortschietende zorg.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter!...De voorzitter:Ik besef dat dit aanleiding is voor een interruptie. Misschien kunnen
wij afspreken, de discussie over de zorg volgende week in het kader van de
begrotingsbehandeling van VWS te voeren.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Daar zal ik niets over zeggen. Ik wil alleen van mevrouw Kant horen waar
zij uit afleidt dat het aantal euthanasieverzoeken zo gestegen is. Dat is
mij namelijk niet bekend.Mevrouw Kant (SP):Daar zijn inderdaad geen cijfers van. Zoals u wellicht weet, ben ik ook
woordvoerder gezondheidszorg en uit dien hoofde heb ik zeer veel contact met
mensen uit de verpleeghuiswereld.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Het antwoord is dus dat u het niet weet.Mevrouw Kant (SP):Ik maak dit op uit gesprekken met het veld. Er zijn geen onderzoeken naar
gedaan, maar er zijn wel verpleeghuisartsen die dit aangeven en zij kunnen
weten.Voorzitter! Ook de minister kon niet ontkennen dat een en ander niet kan
worden uitgesloten en dat de zorg niet op orde is. Anders zouden zij en de
staatssecretaris in het kabinet ook niet hebben gevochten voor miljarden extra
voor de zorg. Ik kom op de vraag of die relatie er nu ook al is. Ik ben daar
bezorgd over. Ik heb gisteren mevrouw Sorgdrager geciteerd, voorzitter van
de toetsingscommissie. Zij heeft zich uitgesproken over een vermoeden van
toepassing van euthanasie omdat er geen of onvoldoende zorg voor handen was.
De minister reageerde daarop gisteren bij interruptie met de opmerking dat,
als dit soort gevallen in Nederland zich voordoen, dat een reden te meer is
om alles in de openbaarheid te brengen. Ik vind "als dit soort gevallen in
Nederland zich voordoen" geen antwoord. Volgens mij zijn wij het erover eens
dat dit soort gevallen zich in Nederland niet zouden mogen voordoen. Ik constateer
dat alleen al op basis van de emotionele reacties die de stelling regelmatig
in deze Kamer oproept. De minister moet het zich vreselijk aantrekken als
dat gebeurt en zich goed afvragen waar dat uit voorkomt. Zij moet daar meer
van willen weten.Voorzitter! De minister reageerde afwijzend op mijn voorstel over palliatieve
supportteams. Als wij een overschot hadden aan verpleeghuisartsen en andere
artsen die zich met palliatieve zorg bezighouden, zou je hen misschien kunnen
vragen, aldus de minister. Het is maar hoe belangrijk je iets vindt. Wij hebben
bepaald geen overschot aan artsen en toch schakelen wij SCEN-artsen in. Het
hoeft ook niet allemaal zoveel tijd te kosten. Huisartsen hebben gelukkig
steeds meer aandacht voor palliatieve zorg. Er is een enorme belangstelling
bij huisartsen voor bijscholingscursussen. Zij doen echter maar weinig praktijkervaring
op. Het zou heel goed zijn als zij even kunnen overleggen met deskundigen
en het liefst een deskundig team.Het is van groot belang dat er te allen tijde voldoende alternatieven
worden aangeboden en dat er genoeg deskundigheid is. Palliatieve supportteams
zijn een prima middel daarvoor. Ook op dit punt dien ik een motie in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat euthanasie alleen kan plaatsvinden in de context van
goede palliatieve zorg;overwegende, dat er sprake moet zijn van voldoende deskundigheid en een
sluitend netwerk van palliatieve zorg, zodat er sprake kan zijn van een weloverwogen
keuze van patiënt en arts, voordat wordt ingegaan op een euthanasieverzoek;verzoekt de regering een plan van aanpak op te stellen zodat op zo kort
mogelijke termijn gekomen kan worden tot een netwerk van supportteams van
palliatieve zorg die geconsulteerd kunnen worden voordat patiënt en arts
een beslissing nemen tot euthanasie,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Kant. NaarKant mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 38 (26691).De heer Dittrich (D66):Als een patiënt stervende is en hij heeft al met zijn
arts over de mogelijkheden van palliatieve zorg gesproken, maar wil dat niet,
moet dan ingevolge uw motie dat team toch worden ingeschakeld?Mevrouw Kant (SP):Ja.De heer Dittrich (D66):Wat houdt dat dan in voor de patiënt die op zijn sterfbed ligt en
graag op een menswaardige manier wil sterven, in het bijzijn van zijn familie?
Moet hij wachten tot het palliatieve team is langs geweest?Mevrouw Kant (SP):Het staat niet als een voorwaardelijk punt in de motie. Als de teams er
zijn en er is een mogelijkheid tot consultatie, ben ik van mening dat palliatieve
zorg ongeacht de wens toch aangeboden moet worden. Misschien zijn er mogelijkheden
die de huisarts en de patiënt niet kennen. Om die reden vind ik het van
belang dat juist deskundigen op dat terrein op zo'n moment bijstand verlenen.
Het is dus geen voorwaardelijke eis, maar die mogelijkheid moet iedereen wel
hebben. In de motie wordt om een netwerk van palliatieve zorg gevraagd, zodat
in alle gevallen die consultatie kan plaatsvinden.De heer Dittrich (D66):Bent u met mij van mening dat een SCEN-arts met een goede opleiding veel
moet en kan weten over palliatieve zorg en dat als consulent met de huisarts
en de patiënt kan bespreken?Mevrouw Kant (SP):SCEN-artsen zijn een goed initiatief, maar niet voldoende. Op het terrein
van palliatieve zorg is er een specifieke, verdergaande deskundigheid dan
bij de SCEN-artsen. Die deskundigheid moet maximaal worden ingezet.De palliatieve zorg als voorwaarde blijf ik heel moeilijk vinden. Je kunt
niemand dwingen tot het aanvaarden van welke behandeling of zorg dan ook.
Dat blijft een dilemma. Wanneer iemand geen palliatieve zorg wil, maar wel
een verzoek doet tot euthanasie, blijf ik mij afvragen hoe vrij iemand is
die lijdt. Hoe vrij is de keuze van iemand die dat lijden ondervindt? De pijn
en het lijden van dat moment beïnvloeden de keuze en het verzoek om euthanasie.
Graag hoor ik hierop een nadere toelichting.Gezien de reactie van de minister van Volksgezondheid op mijn vraag over
de situatie die de ethicus Den Hartog beschreef in Medisch Contact van 3 november
weet ik niet zeker of zij mijn vraag goed heeft begrepen. Ik kom er nog even
op terug. De Hoge Raad heeft gezegd dat van uitzichtloos lijden geen sprake
is, als de patiënt een reëel behandelingsperspectief afwijst. Volgens
de interpretatie van de bewindslieden is palliatieve zorg niet het reële
behandelingsperspectief waar de Hoge Raad op wijst. Het afwijzen van palliatieve
zorg staat dan ook een vraag om euthanasie niet in de weg. Ik betwijfel of
dat juist is en die twijfel spreekt ook uit het artikel van de heer Den Hartog.
Indien de ondraaglijkheid van het lijden kan worden opgeheven, kan euthanasie
naar zijn idee niet gerechtvaardigd worden. Ik hoor graag een reactie hierop.Dan de maatschappelijke gevolgen van euthanasie. Ik heb gisteren gehoord
dat de minister blij is met de verschuiving in het denken over euthanasie.
Er is respect voor de keuze voor een menswaardige dood en deze is terecht
aanvaard. Ook al hebben wij daar respect voor, is deze aanvaard en vinden
wij dat dit moet kunnen, wij moeten ons realiseren dat er altijd een keerzijde
aan kan zijn. Wij weten het niet, maar wij moeten misschien een prijs betalen
die wij nog niet kennen. Omdat wij dat niet weten, moeten wij dat wel willen
weten. Daarom blijf ik bij de vraag uit mijn eerste termijn om een wat diepgaander
onderzoek. Hierover dien ik een motie in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat het van belang is inzicht te krijgen in de gevolgen van
euthanasie voor de samenleving als geheel, in het bijzonder de invloed van
actieve levensbeëindiging op de verbondenheid tussen mensen en op de
rouwverwerking van nabestaanden;overwegende, dat Nederland bij uitstek geschikt is voor zo'n onderzoek,
omdat hier op transparante wijze wordt omgegaan met euthanasie;verzoekt de regering een onderzoek in te stellen naar de langetermijneffecten
van euthanasie in cultureel, sociologisch en psychologisch opzicht,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Kant. Naar mij blijkt, wordt zij
voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 39 (26691).Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Omvat dat onderzoek ook nabestaanden van mensen bij wie het euthanasieverzoek
niet is gehonoreerd?Mevrouw Kant (SP):Dat kan er ook onder vallen, maar dat is niet de doelstelling van het
onderzoek dat ik vraag, zoals u begrijpt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Vindt u dit wel een waardevolle aanvulling?Mevrouw Kant (SP):Ik vind het een prima aanvulling, maar de doelstelling van het onderzoek
wordt hierdoor wel behoorlijk verbreed. Als wij in de toekomst overgaan tot
verruiming, waar wij enigszins terughoudend in zijn, moeten wij op z'n minst
willen weten wat de gevolgen zijn van de praktijk tot nu toe in sociologisch,
psychologisch en emotioneel opzicht.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Als je het hebt over emotionele, psychologische of sociologische gevolgen,
dus de impact in de samenleving, moet die andere kant volop worden onderzocht.Mevrouw Kant (SP):Ik vond dat ook een goede aanvulling.De heer Vos (VVD):Mevrouw Kant kent ongetwijfeld het rapport van Van der Maas en Van der
Wal, waarin de trend wordt besproken in de redenen die leiden tot een verzoek
om euthanasie. Wij stikken straks in de onderzoeken. Nu zij met een tweede
onderzoek komt, naast de bestaande onderzoeken, vraag ik wat dit onderzoek
toevoegt aan het>Kant onderzoek van Van der Maas en Van der Wal, dat straks
voor de derde keer zal plaatsvinden.Mevrouw Kant (SP):Het onderzoek dat ik vraag, is een breder maatschappelijk
onderzoek dan het onderzoek dat u noemt. Daarbij komt, dat het hierbij om
heel ingrijpende zaken in het leven van mensen gaat. Mijns inziens kun je
daar niet genoeg onderzoek naar doen.De heer Vos (VVD):Dit doet mij concluderen dat mevrouw Kant waarschijnlijk het rapport van
Van der Maas en Van der Wal lang geleden gelezen heeft en dat zij het eens
moet herlezen. De vragen die zij nu stelt, kan zij daarin terugvinden.Mevrouw Kant (SP):Ik ben van mening dat mijn vraag breder gaat en dat de interruptie van
de heer Vos duidelijk maakt dat ik niet een dergelijk onderzoek bedoel, maar
een breder sociologisch-cultureel onderzoek naar de gevolgen in de maatschappij.Ik kom te spreken over de toetsingscommissies. Ik vond het opmerkelijk
dat gisteren in het debat opeens een discussie ontstond over de vraag of,
als niet aan alle zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan, de melding wel of
niet doorgestuurd moet worden naar het openbaar ministerie. Dat verbaasde
mij enigszins. Ook zo-even was er weer een interruptiedebat over. Volgens
mij is het inderdaad, zoals de heer Van der Vlies gisteren zei, het hart van
het wetsvoorstel. De toetsingscommissies beoordelen al veel meldingen als
het wetsvoorstel ingaat en zij hebben al veel beslissingsmogelijkheden. Moeten
zij nu ook nog eens beslissen of, als al dan niet aan de zorgvuldigheidscriteria
is voldaan, de melding al dan niet wordt doorgestuurd? Er werd net gesproken
over een muizengaatje. Ik vind echter dat wij daar gewoon niet aan moeten
beginnen. Ik begrijp het ook niet zo goed, want er kunnen heel veel verschillende
soorten muizengaatjes zijn. Dat maakt het, hoe begrijpelijk het genoemde voorbeeld
ook is, alleen maar ingewikkelder. Ik snap niet wat het probleem is om in
die situaties de melding wel door te sturen naar het openbaar ministerie dat
de melding dan toetst. Ik zie het probleem niet en ik hoor graag de reactie
van de bewindslieden.Tijdens het debat gisteren bleek ook dat toetsingscommissies moeten beoordelen
als aan één zorgvuldigheidscriterium niet is voldaan. Is dat
één criterium of twee? Welke toetsingscriteria zijn dat? Dat
leidt alleen maar tot verwarring.De discussie over de eenstemmigheid van het besluit wil ik nog even aangaan.
Ik wil de minister van Justitie vragen waarom, als er geen eensluidend besluit
is in de toetsingscommissie, maar er verschil van mening is en dus een meerderheidsbesluit
over de vraag of er wel of niet aan zorgvuldigheidscriteria wordt voldaan,
de melding in die situaties niet doorgestuurd zou kunnen worden naar het openbaar
ministerie. Als er enige reden is voor twijfel bij een van de leden van de
toetsingscommissie, waarom zou de melding in die situaties niet doorgestuurd
kunnen worden?Voorzitter! Uit het amendement dat mijn fractie heeft ingediend, blijkt
dat wij er sowieso voor zijn dat alles doorgestuurd blijft worden naar het
openbaar ministerie.Ik komt tot mijn conclusie en eindoordeel over het wetsvoorstel. Wij hebben
de afgelopen dagen gemerkt dat het bijzonder moeilijk is, te proberen zoiets
ingewikkelds als regels voor euthanasie op een goede manier vast te leggen.
Soms denk ik wel eens: misschien kan het ook wel helemaal niet. De beslissing
wordt immers genomen in het ultieme contact tussen arts en patiënt. Alleen
die arts en patiënt zullen helemaal goed begrijpen waarom tot zo'n beslissing
is gekomen. Misschien, zo denk je dan, moeten wij wel helemaal niet proberen
dat in regels vast te leggen. Aan de andere kant kun je het niet nalaten om
regels op te stellen. Ook al zijn zeer veel individuele situaties heel goed
voorstelbaar, aan de andere kant heeft de samenleving en de overheid namens
die samenleving de taak, de norm vast te stellen waarbinnen euthanasie aanvaardbaar
is.Desondanks zijn wij niet voor dit wetsvoorstel, omdat het kabinet tracht
het onverenigbare te verenigen door enerzijds vast te houden aan de strafbaarheidstelling
en anderzijds het openbaar ministerie op afstand te zetten. Het openbaar ministerie
wordt op afstand gezet op een moment waarop wij nog heel weinig ervaring hebben
met de toetsingscommissie. In die zin vinden wij het wetsvoorstel ontijdig.
Daarnaast hebben wij bezwaar tegen de wilsverklaring. Het kabinet probeert
de wilsverklaring een status te geven die zij naar onze mening nooit kan hebben.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Voorzitter! "Zelden zal het voorkomen dat een debat in deze Kamer zulke
tegenstellingen in de samenleving oproept als het debat dat wij nu begonnen
zijn". Zo begon mijn fractiegenoot Schutte zijn bijdrage namens de fracties
van de RPF en GPV aan het debat over het wetsvoorstel inzake de openstelling
van het huwelijk. Deze week is die stelling, wat mij betreft, opnieuw van
toepassing, nu wij het wetsvoorstel toetsing levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding bespreken. Het gaat immers opnieuw om een van de grondslagen
van onze samenleving, namelijk de beschermwaardigheid van ieder leven en de
taak van de overheid om die bescherming gestalte te geven in de wetgeving.
Om die reden heb ik in eerste termijn uitvoerig gesproken over de inhoud,
achtergronden en gevolgen van het wetsvoorstel. Ik heb dat gedaan vanuit de
vaste overtuiging dat dit wetsvoorstel geen wet zou moeten en mogen worden.
Die overtuiging vindt voor de leden van onze fracties haar diepste grond in
het Bijbels spreken over het leven en in hoe de Schepper van het leven wil
dat wij daarmee omgaan. De ministers hebben dat onderkend en hebben aangegeven
dat zij deze opvatting, uitmondend in een principiële afwijzing van het
wetsvoorstel, weliswaar respecteren, maar niet kunnen delen. Zij hebben zich
daarbij nogal prominent beroepen op het draagvlak in de samenleving, waardoor
zij zich gelegitimeerd voelen om dit wetsvoorstel in te dienen, te verdedigen
en door te zetten. Er zal wel meer over het draagvlak te zeggen zijn –
ik zal daar straks nog even op terugkomen – maar op dit moment constateer
ik dit punt slechts.Het is op zich natuurlijk van belang dat wij in dit parlement elkaars
opvattingen en meningen respecteren, zeker als het gaat om diepgewortelde
overtuigingen. Het is bekend dat ik er zeer aan hecht dat die overtuigingen
in het politieke debat worden ingebracht en expliciet gemaakt. In dat licht
heb ik in het bijzonder de uitvoerige verantwoording door mevrouw Swildens
van het door haar fractie in dit vraagstuk aangelegde ethische
kader zeer gewaardeerd. Het is ook goed dat de regering dit heeft uitgesproken.
Als wij in een debat op het punt zijn dat wij zeggen dat wij de mening van
de ander respecteren, zijn wij het argumenteren echter meestal voorbij. Het
gaat dan immers om overtuiging tegenover overtuiging. In dit debat gaat het
concreet om geloof in God, de Schepper van het leven, tegenover geloof in
de autonomie van de mens. Mevrouw Halsema heeft in een interruptiedebat met
mevrouw Kant scherp onder woorden gebracht dat het ten diepste om die keuze
en die tegenstelling gaat: God óf de mens beschikt over het leven van
de mensen. De heer Dittrich heeft aangegeven dat hij het toejuicht dat in
dit wetsvoorstel het lot van de mens, de teugels van zijn leven en daarmee
ook de beslissing over zijn eigen dood niet in de handen van God liggen, maar
in de handen van de mens zelf. Die uitlating doet mij verdriet, maar geeft
wel scherp aan waar het in dit debat ten diepste om gaat.Het is niet alleen een verschil in normatief, levensbeschouwelijk uitgangspunt
dat ons verdeelt. Er is ook een groot verschil in de waardering van de voorgestelde
vormgeving en juridische constructie. Juist omdat er veel meer tegen de voorgestelde
legalisering van euthanasie en hulp bij zelfdoding valt in te brengen, heb
ik mijn inbreng in de debatten hierover niet beperkt tot de levensbeschouwelijke
en ethische principiële afwijzing, maar ben ik ook uitvoerig ingegaan
op een groot aantal juridische, rechtsstatelijke en ook strafrechtstheoretische
bezwaren en twijfelachtigheden, die elk voor zich – los van hoe je principieel
tegen het wetsvoorstel aankijkt – zwaar wegen en zich tegen aanvaarding
van het wetsvoorstel verzetten. In elk geval is de wetgever eraan gehouden
om geen onduidelijkheid te laten bestaan over de strekking van wetsbepalingen.
Een eenduidige en in alle opzichten zorgvuldige regeling met optimale waarborgen
is zeker ten aanzien van vraagstukken van leven en dood een absolute vereiste.
De amendementen die ik samen met collega Van der Vlies heb ingediend, hadden
en hebben de bedoeling om daaraan bij te dragen.Ik realiseer mij dat ik scherp ben geweest in mijn kritiek, zowel op de
inhoud van het wetsvoorstel als op de wijze van behandeling, in het bijzonder
op de houding van de ministers tijdens het wetgevingsoverleg op 30 oktober.
Ik vond daar ook alle reden voor. Dit alles mondde in de eerste termijn uit
in een dringend appèl op het kabinet om terug te keren van de ingeslagen
weg. Ik heb die bewust, vanuit de grond van mijn hart, een doodlopende weg
genoemd. Dit appèl is helaas door het kabinet naast zich neergelegd.
Dat spijt mij meer dan ik kan zeggen. De beantwoording door de minister gisteren
heeft mij dan ook een gevoel van bittere teleurstelling en verslagenheid gegeven.
Een gevoelen waarin ik mij verbonden weet met velen in het land. Zo'n fundamenteel
onderwerp, een vraagstuk van leven en dood, en dan zulke volstrekt tegengestelde
benaderingen!Mevrouw de voorzitter! Het is mij niet ontgaan dat de ministers gisteren,
meer dan in het wetgevingsoverleg, blijk hebben gegeven ook te willen luisteren
naar de argumenten van onze fracties. Ik heb dat op zichzelf gewaardeerd.
Waarom dan toch die teleurstelling? Niet omdat wij de strijd tegen dit wetsvoorstel
in deze Kamer verloren lijken te hebben, hoe pijnlijk dat op zichzelf ook
is. Wat dat betreft waren mijn verwachtingen niet al te hooggespannen. Mijn
teleurstelling zit hem er vooral hierin dat gisteren duidelijk is geworden
dat er een groot verschil bestaat tussen naar elkaar luisteren en elkaar verstaan.
Ik had voortdurend het gevoel dat wij elkaar eenvoudigweg niet verstaan, in
onze argumentatie, motieven en intenties. Ik heb mijzelf indringend afgevraagd
hoe dat komt.Ik heb het debat sterk ervaren als een spreken uit twee totaal verschillende
werelden. De ene wereld is die van het kabinet en een aantal woordvoerders,
waarin centraal staat de ernstig lijdende, maar mondige, autonome mens met
een stervenswens voor wie er, in de woorden van minister Korthals, een gereguleerde
mogelijkheid behoort te zijn om zijn leven te doen beëindigen door een
zorgvuldig handelende arts. De andere wereld is die van onder andere onze
fracties, waarin diezelfde lijdende mens centraal staat, die aanspraak mag
maken op de compassie van de samenleving, op alles wat er ook maar beschikbaar
is, op onze naastenliefde en barmhartigheid. Of, als er geen uitzicht op genezing
bestaat, op pijnbestrijding, lijdenverlichting en op de bescherming van zijn
leven, dat hem als een onvervreemdbaar goed gegeven is, en op de liefdevolle
aandacht, verzorging en begeleiding van familie en omgeving, ook van zijn
arts, die daarbij eenduidig aan de kant van het leven dient te staan.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Hoe komt de heer Rouvoet tot de stellige overtuiging dat er wel sprake
is van luisteren, maar niet van verstaan? Is het ondenkbaar dat men elkaar
verstaat, maar het niet eens wordt?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Met alle vriendschap, maar het is jammer dat deze vraag op dit moment
wordt gesteld. Ik was bezig met een observatie en analyse van wat er dezer
dagen in deze zaal heeft plaatsgevonden. Ik wil dat verhaal vervolgen, en
hoop daarmee een antwoord op de vraag van mevrouw Swildens te geven.Ik heb de twee werelden geschetst zoals ik die zie. Vanuit deze zo verschillende
werelden blijken wij elkaar niet meer goed te kunnen verstaan, waardoor een
vruchtbaar debat op grond van argumenten moeilijk, zo niet onmogelijk wordt.
Het meest pregnant kwam dit wat mij betreft tot uitdrukking toen de heer Dittrich
mij dinsdagavond vroeg waarom ik het eigenlijk nog bezwaarlijker vind als
het leven van een 12-jarig kind op zijn verzoek wordt beëindigd. Op zo'n
moment ben ik oprecht en letterlijk met stomheid geslagen en probeer ik tevergeefs
die vraag een plek in mijn denken te geven, zodat er een begin van een antwoord
kan komen. Ook in de gedachtewisseling met de ministers speelde deze miscommunicatie
voortdurend.Ik noem enkele concrete voorbeelden: mijn beschouwingen en vragen over
thema's als de idee van de zelfbeschikking, de onvervreemdbaarheid van het
recht op leven, de grondslag van het wetsvoorstel, mijn scepsis over de toename
van de meldingsbereidheid, mijn juridische bezwaren tegen de toetsingsprocedure
en de verzwakking van de positie van het openbaar ministerie, mijn bezwaren
tegen de wilsverklaring, de regeling voor wilsonbekwaam gewordenen en voor
minderjarigen. Dit alles werd vaak niet of maar half begrepen,
als theoretisch gekwalificeerd of ten onrechte verstaan als twijfels, wantrouwen
en achterdocht ten aanzien van de integriteit van artsen. Wanneer er oog was
voor de mogelijkheid van niet zorgvuldig handelen, werd gewezen op de toetsing
door de commissies. Dan heeft de arts immers wel wat uit te leggen, was dan
het oordeel. Dat klinkt geruststellend, maar dat is het natuurlijk niet, omdat
de levensbeëindiging dan al heeft plaatsgevonden. Wij moeten toch alles
in het werk stellen om te voorkomen dat de arts zich achteraf moet verantwoorden
voor iets wat niet had mogen gebeuren.Dit is niet bedoeld als een verwijt aan de ministers. Als het inderdaad
zo is dat wij in dit debat vanuit twee werelden gesproken hebben en spreken,
dan is het elkaar niet verstaan geen kwestie van onwil, maar eerder van onmacht.
Wel benadruk ik dat ik, juist om dit te voorkomen, in alle instanties van
het debat geprobeerd heb, mij te verplaatsen in de wereld van het kabinet.
Ik heb geprobeerd om over de principiële scheidslijn heen te stappen,
teneinde een vruchtbaar debat over in elk geval de vormgeving en de waarborgen
mogelijk te maken. Mijn teleurstelling heeft zeker ook betrekking op het feit
dat dit in de debatten zo weinig is gehonoreerd.Gisteren kreeg ik een verwijt te horen van de minister van Volksgezondheid
dat ik echt niet kon plaatsen. Zij zei namelijk dat ik een vertekend beeld
van het wetsvoorstel zou geven door te suggereren dat de dodende arts de belangrijkste
actor zou zijn. Laat ik vooropstellen dat ik er ook in eerste termijn geen
onduidelijkheid over heb laten bestaan het essentiële verschil te onderkennen
tussen aan de ene kant de huisarts die het niet over zijn hart kan verkrijgen
om zijn patiënt zo te zien lijden en daarom meent niet anders te kunnen
dan gehoor te geven aan het verzoek van die patiënt, met alle moeite
die mij dat kost, en aan de andere kant ieder ander die om welke reden ook
zijn medemens van het leven berooft. Dat onderscheid heb ik ook in eerste
termijn aangebracht en onderkend.Dat neemt niet weg dat het in het voorstel gaat om de toetsing van dodend
handelen, van levensbeëindiging, van euthanasie of hulp bij zelfdoding
door een arts. Zowel de titel, de considerans als de inhoud van het wetsvoorstel
laat daar geen twijfel over bestaan. Een dergelijke levensbeëindiging
wordt onder voorwaarden gelegaliseerd. Dan mag de term "gelegaliseerd doden"
die ik inderdaad gebruikt heb, zij het weloverwogen, misschien minder aangenaam
klinken dan "aanvaardbaar geacht levensbeëindigend handelen", het is
wel precies hetzelfde. De realiteit wordt niet anders door er een andere,
milder klinkende term voor te gebruiken.Op een aantal punten van het debat van gisteren moet ik in het bijzonder
nog terugkomen. In de eerste plaats gaat het over de discussie over de grondslag
van het wetsvoorstel. De ministers hebben betoogd dat zij wel duidelijkheid
hebben verschaft over de grondslag en doelstellingen, namelijk enerzijds de
beschermwaardigheid van het leven, zo heeft de minister van Justitie in het
begin van zijn betoog uiteengezet, en anderzijds respect voor de stervenswens
van iemand die ernstig lijdt. De regering probeert daarmee als fundering van
het wetsvoorstel in mijn ogen twee onverenigbare uitgangspunten te verenigen.
Ik zal een bijbels beeld gebruiken: het huis wordt zowel op de rots als op
het zand gebouwd. Dat leidt gegarandeerd tot verzwakking van het fundament
en verzakking van het huis.De gedachte van de autonomie van de patiënt als uitgangspunt van
het wetsvoorstel, hoe ook ingevuld – dan gaat het mij niet om de term
"zelfbeschikkingsrecht" – heeft een eigen innerlijke logica en dynamiek
en zal zich onontkoombaar ontwikkelen in de richting van een individueel keuzerecht
met betrekking tot leven en dood. Vroeg of laat zullen waarborgen en begrenzingen
die nu worden opgenomen verdwijnen. Zie de openingen die er zijn gemaakt voor
verruiming van het criterium "uitzichtloos en ondraaglijk lijden". Zie de
oplevende discussie over de pil van Drion. Zie de opmerkingen die gemaakt
zijn over dementie. Ook via de meldingsbereidheid, een hoofddoelstelling van
het wetsvoorstel, zullen de waarborgen onder druk komen te staan. Zie de reacties
op de vervolging van de arts van de heer Brongersma. De mogelijkheid dat artsen
minder of niet zullen gaan melden, zal als breekijzer blijven fungeren in
de vormgeving van de toetsingsprocedure.Dit hinken op twee gedachten, gebaseerd op twee innerlijk tegengestelde
uitgangspunten, bleek ook op enkele punten waarop stellige uitspraken soms
haaks op elkaar stonden en soms ook later weer gerelativeerd werden. Ik vind
het eerlijk gezegd echt verontrustend – ik meen dat uit de grond van
mijn hart – dat ministers op essentiële punten zelf blijken te
aarzelen of het er openlijk over oneens zijn wat de betekenis, de bedoeling,
van dit wetsvoorstel is. Ik geef een voorbeeld: de betekenis van het niet
voldoen aan de zorgvuldigheidseisen. In alle instanties, schriftelijk, in
het wetgevingsoverleg en plenair, heb ik er duidelijkheid over gevraagd en
pas gisteren kwam er een begin van een antwoord. Dat was eerst stellig en
wat mij betreft tot tevredenheid stemmend, maar binnen vijf minuten was er
verwarring. Ook de heer Dittrich wees er zojuist op.Minister Korthals heeft gisteren tot twee keer toe op mijn vragen hier
vanachter deze microfoon gezegd: er moet voldaan zijn aan alle eisen, zo niet,
dan moet het doorgestuurd worden naar het openbaar ministerie. Maar geconfronteerd
met een citaat van zijn collega van Volksgezondheid uit het wetgevingsoverleg
begon hij op te schuiven en kwam het kleine foutje in beeld, de kleine afwijking
van geringe betekenis. Ik vind het absoluut een vereiste, dat er duidelijkheid
komt over dit punt, want het betreft wel het hart van het wetsvoorstel: het
vervallen van de strafbaarheid bij het voldoen aan de zorgvuldigheidseisen.
Artikel 293, lid 2, is, zoals ik bij interruptie tijdens het betoog van de
heer Dittrich reeds heb opgemerkt, kristalhelder. Daaruit kan niet anders
worden afgeleid dan dat het voldoen aan alle eisen constitutief is voor het
vervallen van de strafbaarheid. Het andere uiterste, dat steeds afgewezen
is, is een expliciete medische exceptie. De ministers lijken er tussenin te
willen gaan zitten. En dat kan niet. Maakt het in hun opvatting uit van welke
zorgvuldigheidseis of van hoeveel zorgvuldigheidseisen is afgeweken? Gaat
het inderdaad alleen om het niet in hoogst eigen persoon zien door de consulent
in de hoogst uitzonderlijke gevallen waarover de minister van Volksgezondheid
in het wetgevingsoverleg heeft gesproken? Ik heb toen voor
die uitzondering mijn begrip uitgesproken, want daarbij gaat het om de behandelend
arts die overvallen is door het tempo van de ontwikkeling in het sterfbed.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Ik heb niet gehoord, dat de heer Rouvoet mij gedurende de
hele behandeling bijviel in het verzoek aan de bewindslieden om voor die uitzonderlijke
situatie ook een uitzonderingsbepaling in de wet zelf op te nemen. Vindt hij
dat eigenlijk niet correcter?De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik ben u daar niet expliciet in bijgevallen, omdat ik daarover aarzel.
Ik zou het ook voor mij moeten zien, maar ik heb geen amendement van u gezien
dat daartoe strekte. Als dat er wel was geweest, had ik het goed kunnen overwegen.
Ik wist ook niet dat u echt van mijn steun afhankelijk zou zijn om überhaupt
een amendement te durven indienen en aangenomen te krijgen. Mijn aarzeling
daarbij is dat dan toch de mogelijkheid van een uitzondering in de wet wordt
vastgelegd, terwijl ik van opvatting ben dat evidente noodsituaties in extreme
omstandigheden geen wettelijke grondslag behoeven. Daarin schuilt dus mijn
aarzeling om een nieuwe formulering te bedenken om die ene uitzondering vast
te leggen, met het risico dat daarin vroeg of laat beweging zal komen. Maar
op zich vind ik het helemaal geen verkeerde gedachte om het met zoveel woorden
in de wet vast te leggen als het inderdaad hiertoe beperkt zou moeten blijven.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat is duidelijk. Dank u wel.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik vraag de ministers dus of het inderdaad alleen gaat, zoals de heer
Dittrich zo-even namens zijn fractie heeft gesteld, om die uitzondering van
het in hoogst uitzonderlijke gevallen niet door de consulent zien van de patiënt,
iets waarvoor dan ook een reden is aan te geven, en dat het niet ook geldt
voor kleine foutjes, kleine afwijkingen van andere zorgvuldigheidseisen of
ten aanzien van het niet-consulteren. Mijn eigen standpunt zal duidelijk zijn.
De tekst van artikel 293, lid 2, moet wat mij betreft overeind gehouden worden.
Het voldoen aan alle eisen is constitutief voor het vervallen van de strafbaarheid.
Collega Van der Vlies heeft daarom samen met mij een amendement ingediend
om dat aan te geven, zodat het openbaar ministerie in die hoogst uitzonderlijke
gevallen in ieder geval de finale toetsing heeft. Als ik het goed begrijp,
zijn er niet zoveel van die gevallen, dus het bezwaar kan niet zijn dat het
openbaar ministerie daarmee te veel in beeld zou komen. Ik voeg daaraan toe
dat het ook een onderstreping zou zijn van het belang van de zorgvuldigheidseisen.
Daarom is het ook voor de verdedigers van het wetsvoorstel niet zonder belang
dat het openbaar ministerie in die gevallen waarin er niet aan voldaan is,
door zelf een finaal oordeel te geven het belang van het voldoen aan de zorgvuldigheidseisen
kan onderstrepen.Voorzitter! Het tweede voorbeeld dat ik wilde noemen, betreft de reikwijdte
van het criterium uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Ik heb in het debat
woorden van minister Korthals uit het wetgevingsoverleg geciteerd. Hij was
kristalhelder over wat er wel en niet onder viel. Ik heb ook aangegeven dat
dat niet spoorde met andere uitlatingen in hetzelfde wetgevingsoverleg van
de kant van de regering gedaan die behelsden dat het vooruitzicht of de angst
voor ontluistering en pijn wél zou kunnen vallen onder het criterium
uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Ook de brief van 15 november bevat weer
een passage die niet te begrijpen valt als die wordt gelegd naast de door
mij geciteerde woorden. Ik vind het cruciaal dat duidelijk is wat de wetgever
onder het criterium verstaat en dit moet in laatste instantie niet afhangen
van de interpretatie die de rechter nu geeft aan de huidige zorgvuldigheidseisen
van de jurisprudentie terwijl wij bezig zijn de wet te schrijven. Ook ik heb
mij afgevraagd wat er gebeurt als de Hoge Raad de uitspraak van de rechtbank
Haarlem in hoogste instantie bevestigt, terwijl wij die als wetgever een onjuiste
en ongewenste interpretatie zouden vinden. In verband met kenbaarheid van
de wet is het van het grootste belang om hierover als wetgever duidelijkheid
te verschaffen.Dit raakt ook aan de kwestie van de dementie die gisteren in het debat
zo'n belangrijke rol begon in te nemen. De twee ministers hebben naar mijn
oordeel op dit punt niet eenduidig gesproken. Minister Borst leek meer ruimte
te zien en te bieden dan de minister van Justitie. Ook hier vind ik het van
belang dat wij volstrekte duidelijkheid krijgen over de vraag waar volgens
de wetgever de grens ligt. Ik ga er net als de collega's van uit dat zonodig
en onverhoopt een wetswijziging ertoe zal leiden dat wordt vastgelegd welke
interpretatie hier wordt gegeven aan het criterium levensmoe zijn, klaar met
leven, namelijk dat dit niet onder uitzichtloos en ondraaglijk lijden kan
worden begrepen.Voorzitter! Ik kom nog terug op de kwestie van het juridisch monstrum,
zoals ik het heb aangeduid. De minister van Justitie heeft gezegd dat er geen
sprake is van een novum, laat staan van een monstrum, want de toetsingscommissie
beoordeelt slechts of aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan, niet over de
strafbaarheid zelf of het redelijk vermoeden van een strafbaar feit. Dit is
niet vol te houden, want als het oordeel van de toetsingscommissie luidt dat
de arts zorgvuldig heeft gehandeld, wordt daarmee immers aangenomen dat er
geen redelijk vermoeden van een strafbaar feit is, vervalt vervolgens krachtens
artikel 293, lid 2, de strafbaarheid en is er dus geen reden voor vervolging
en een inperking van de beslissingsbevoegdheid tot vervolging van het openbaar
ministerie. Ik gebruik nu de woorden van de minister zelf. Met andere woorden:
de toetsingscommissie concludeert wel degelijk met een medisch getint oordeel
tot straffeloosheid. Stap voor stap. Ik heb die vraag nu een aantal keren
gesteld, maar ik vind haar zo belangrijk dat ik haar hier nog een keer opbouw.Een arts beëindigt iemands leven op diens verzoek. Dat is strafbaar
op grond van artikel 293 Wetboek van Strafrecht. Bij ieder ander delict kan
het openbaar ministerie na een justitiële toetsing besluiten om wel of
niet te vervolgen, maar uitgerekend bij dit levensdelict kan de pleger van
dat in beginsel strafbare feit aan justitiële toetsing en dus vervolging
van zijn handelen ontkomen, door zelf een verslag van zijn handelen te overleggen
aan een niet-justitiële instantie. Dit kan dus zelfs eindigen in een
volledig administratieve afdoening. Hoe je het ook wendt of keert, het is
een juridisch novum en ik blijf zeggen, gezien de beginselen
van de rechtsstaat, een juridisch monster. Opnieuw zeg ik, dit komt niet voort
uit een fundamenteel wantrouwen jegens de artsen. Mijn standpunt heeft een
juridische, strafrechtstheoretische en ook rechtsstatelijke achtergrond. Ik
herinner mij overigens hoe ook vanuit het college van procureurs-generaal
indertijd precies dezelfde bezwaren zijn aangevoerd. Dus zo'n vreemde gedachte
is dit niet.Voorzitter! Ik krijg op dit punt toch voor een laatste keer graag een
adequate reactie van de minister. Waar maak ik een denkfout?Zoals ik in eerste termijn al heb gezegd, lijkt met dit wetsvoorstel het
uitgangspunt te worden verlaten dat wilsonbekwamen en wilsbekwamen duidelijk
te onderscheiden categorieën zijn. De categorieën beginnen in elkaar
over te lopen, omdat er nu ook wilsonbekwaam geworden mensen al in een wetsvoorstel
zijn opgenomen dat euthanasie onder voorwaarden legaliseert. Ik moet zeggen
dat dit mij ook bevreesd maakt voor wat wij nog tegemoet kunnen zien in de
algemene maatregel van bestuur over wilsonbekwamen, die, naar ik denk, niet
voor niets zal verschijnen na de behandeling van dit wetsvoorstel. Ik vraag
de regering toch wat nu nog de strekking zal zijn van een regeling voor wilsonbekwamen
in een algemene maatregel van bestuur naast wat hier al is geregeld, terwijl
tegelijkertijd wordt gesteld dat niet wordt gemorreld aan de strafbaarheid.
Wat is dan de waarde en de strekking van een regeling waar het openbaar ministerie
kennelijk toch op afstand moet worden gezet door de introductie van, als ik
het goed heb begrepen, een landelijke en centrale commissie? Ik denk dat het
in verband met de discussie die wij een dezer dagen over wilsonbekwamen zullen
hebben, van belang is om een indicatie te krijgen van wat wij op dit punt
te verwachten hebben.Wat de wilsverklaring betreft kom ik even terug op het amendement op stuk
nr. 27 van de heer Dittrich; inmiddels gaat het om nr. 34 of 35. Het was mij
voortdurend onduidelijk wat daarmee werd beoogd. Gisteren zei de heer Dittrich
dat het hem ging om het onverkort van toepassing zijn van de zorgvuldigheidseisen.
Tegen die achtergrond en gelet op de redactie van datgene waar het zich tegen
keert, is het amendement niet nodig. De laatste zin van de toelichting van
het amendement op stuk nr. 27 ging echter een andere kant uit. Daar wordt
gesproken over toepassing, "voorzover mogelijk". Inmiddels weten we hoe het
zit omdat de heer Dittrich heeft toegelicht dat het inderdaad gaat om "voorzover
mogelijk". Dit betekent in mijn ogen een relativering van de zorgvuldigheidseisen
bij wilsonbekwamen en daarom zal dit amendement vanzelfsprekend onze steun
niet krijgen. Des te meer overtuigd houd ik de regering voor: zet nu niet
op dit punt van de wilsonbekwamen door. We komen daarover nog te spreken.
Waarom nu het punt van de wilsonbekwaam gewordenen in dit wetsvoorstel per
se meegenomen, terwijl ons een discussie is toegezegd over de toetsing van
euthanasie bij wilsonbekwamen?Ik kom in dit verband ook terug op de actuele stervenswens, het verzoek
van de betrokkene. Mevrouw Swildens heeft in haar betoog gezegd: het verzoek
van de patiënt is voor de PvdA-fractie absoluut cruciaal. Dit moet worden
vastgesteld in samenspraak tussen arts en patiënt. Ik heb haar de vraag
voorgelegd of het inderdaad gaat om een actuele stervenswens en zij heeft
dat bevestigd. Ik vermoedde toen al dat zij dit punt zou moeten loslaten waar
het gaat om de wilsonbekwamen. Immers, dan kan van een actuele stervenswens
niet met zekerheid worden gesproken. Daarom houd ik staande – ik leg
het aan de regering voor – dat het uitgaan van een actuele stervenswens
van een wilsonbekwaam gewordene een bewust geïntroduceerde fictie is.
Het is toch evident dat een arts in dergelijke gevallen niet aan de zorgvuldigheidseisen
kan voldoen – ik verwijs hierbij ook naar het amendement van collega
Dittrich – anders dan via extrapolatie van wat al eerder als wens is
geuit of via projectie door anderen, familieleden, van wat voor de patiënt
ondraaglijk lijden is?Voorzitter! Uit gesprekken in deze dagen is mij gebleken dat ook collega-kamerleden
niet precies weten wat met deze wet nu wel en wat niet mogelijk wordt gemaakt.
Ik heb de opmerking gehoord dat het nu helemaal niet gaat over wilsonbekwame
patiënten omdat wij daarvoor nog een aparte regeling krijgen.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voorzitter! Ik vind dat de heer Rouvoet maar even moet aangeven wie dat
heeft gezegd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat vind ik niet relevant.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Dat lijkt mij wél relevant. Immers, zolang u dit zo'n beetje laat
hangen, blijft het een beschuldiging die niemand of iedereen zich zou moeten
aantrekken. Naar mijn gevoel is dit door niemand hier gezegd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Er is geen sprake van een beschuldiging. Ik heb betoogd dat zowel op het
punt van de wilsonbekwamen als op andere punten zelfs in deze zaal en zelfs
tussen de ministers onduidelijkheden zijn gerezen in verband met de betekenis
van onderdelen van het wetsvoorstel. Ik heb daarvan voorbeelden gegeven. Stellige
uitspraken zijn binnen vijf minuten weer teruggenomen of gerelativeerd. Ik
vind het dan ook niet verwonderlijk dat zeker buiten deze zaal – daar
had ik het over – in het land, bij de bevolking maar ook bij collega's
die niet de hele tijd bij dit debat zitten, niet volstrekt duidelijk is wat
nu precies door deze wet mogelijk wordt gemaakt.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Misschien moet u die zin nog maar eens teruglezen, want u zei zo-even
dat er hier stellig wordt verteld dat dit wetsvoorstel niet beoogt levensbeëindiging
bij wilsonbekwamen te regelen, omdat er nog een regeling komt ten behoeve
van hen. Dat is echter door niemand gezegd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Niet in deze zaal, maar er zijn meer collega-Kamerleden dan er in deze
zaal nu zijn of waren. Ik hoop hiermee het misverstand weg te nemen. Van niemand
in deze zaal durf ik te zeggen dat hij niet precies weet wat wij aan het regelen
zijn. Wel heb ik gezegd dat op een aantal punten onduidelijkheid is ontstaan.
Ik heb enkele van die punten aangewezen, in de hoop dat de regering daarover
absolute duidelijkheid wil verschaffen. Dat vind ik essentieel. Buiten deze
zaal, ook bij kamerleden die niet aan dit debat deelnemen,
blijkt niet duidelijk te zijn wat precies mogelijk wordt gemaakt. Ik kan mij
dan zeker voorstellen dat dit zo is bij mensen in de bevolking. Daarover ging
mijn volgende zin.Mevrouw Swildens-Rozendaal (PvdA):Voor de wetsgeschiedenis wil ik dan gezegd hebben dat dit hier –
waar wij als medewetgever allemaal spreken namens onze fractie – op
deze manier niet door ons als woordvoerders is gezegd.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Ik heb ook niet het begin van een aanzet willen doen om dat te suggereren.
De tekst heb ik hier voor mij. Ik heb gesproken over collega-Kamerleden. Nu
begrijp ik dat u dat vrij gemakkelijk betrekt op de mensen die hier aan het
vergaderen zijn. Mijn opmerking had geen betrekking op de mensen die bij dit
debat in deze zaal betrokken zijn. Ik hoop dat misverstand nu weggenomen te
hebben. Ik zei ook: uit gesprekken dezer dagen met collega-Kamerleden. Dat
zijn er meer dan de acht die dit debat voeren.Voorzitter! Ik vervolg mijn zin, onder de aantekening dat daarvoor hetzelfde
geldt. Ook heb ik naar aanleiding van mijn opmerkingen over de 12- tot 16-jarigen
verbaasde reacties gekregen van diezelfde collega-Kamerleden – nogmaals,
die waren niet in deze zaal aanwezig – die in de veronderstelling waren
dat die leeftijdsgroep uit het wetsvoorstel was gehaald.De heer Vos (VVD):Ik wilde zo-even al interrumperen, maar zag daarvan af. Wat zo-even gebeurde,
herhaalt zich nu. U gebruikt uw collega-Kamerleden namelijk uitdrukkelijk
als autoriteitsargument. U zegt: ik twijfel en zij twijfelen ook, dus Kamer,
denk eraan, ga ook allemaal twijfelen. Als u uw medeleden zo als autoriteitsargument
hanteert, moet u man en paard noemen. Wie heeft verder de autoriteit om ons
allemaal aan het twijfelen te brengen, behoudens u? U doet mij niet twijfelen,
nog voor geen spatje.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Deze interruptie begrijp ik werkelijk niet. Ik voer dit helemaal niet
aan als autoriteitsargument in de zin van: nu moet u allemaal gaan twijfelen.
Ik breng deze ervaringen naar voren als punt van zorg, omdat wij hier als
medewetgever bezig zijn met een uiterst ingrijpend – en wat mij betreft,
aangrijpend – wetsvoorstel. Dan moet er in het debat op alle cruciale
punten duidelijkheid zijn over criteria, procedures en wat wel en niet mogelijk
wordt met dit wetsvoorstel. Ik heb een aantal punten genoemd waarop dat nog
niet het geval is. Die heb ik ook aan de bewindslieden voorgelegd. Daarnaast
constateer ik dat er buiten deze zaal op een aantal vitale punten geen duidelijkheid
blijkt te bestaan over wat nu wel en niet in het wetsvoorstel is geregeld.
Ik snap overigens niet waarom hierop nu pas wordt gereageerd, want ook in
eerste termijn heb ik erop gewezen dat bij velen in het land de gedachte leeft
dat de 12- tot 16-jarigen niet meer in het wetsvoorstel voorkomen. In dat
verband heb ik duidelijk gemaakt dat dit wel het geval is. Dat laat onverlet
dat dit misverstand wel bestaat. Ik voer dat niet aan als autoriteitsargument,
maar als punt van zorg. Dat doe ik omdat wij aanstaande dinsdag over dit wetsvoorstel
stemmen. Mag ik het dan een punt van zorg vinden als ik proef dat niet bij
iedereen die geacht wordt hierover te stemmen, volstrekt duidelijk is wat
er wel en niet in het wetsvoorstel mogelijk wordt gemaakt? Mag ik dan naar
voren brengen dat ik betwijfel of de samenleving wel precies weet wat wel
en niet mogelijk wordt gemaakt? Vandaar ook dat ik in het begin opmerkte dat
ik geneigd ben de betekenis van de 80% draagvlak te relativeren.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Hoe zou u die zorg willen wegnemen? Dat betekent toch gewoon dat individuele
parlementariërs hun taak niet serieus genoeg hebben genomen? Zij hebben
toch een zelfstandige verantwoordelijkheid? Ze zitten hier zonder last of
ruggespraak, zeker in zo'n kwestie.De heer Rouvoet (RPF/GPV):Dat is absoluut zo. Maar zou u het mij kwalijk nemen, dat ik, wanneer
ik de indruk heb dat er misverstanden op dit punt zijn, eraan hecht nog één
keer in alle duidelijkheid te zeggen dat de 12- tot 16-jarigen wél
in het wetsvoorstel besloten liggen? Het enige wat eruit gehaald is –
dit is niet onbelangrijk; daar heb ik over gesproken in eerste termijn –
is dat het ook tegen de wens van de ouders kan. Echter, wat betreft de gedachte,
voorzover die had postgevat, dat dit wetsvoorstel niet meer gaat over de 12-
tot 16-jarigen, vind ik het van belang om ook in het finale debat duidelijk
te stellen hoe dit zit, opdat iedereen weet wat er geregeld wordt, zeker ook
de Kamerleden die daarover gaan stemmen. Natuurlijk is het een eigen verantwoordelijkheid
van woordvoerders en fracties om in een goede wisselwerking daar volstrekt
duidelijkheid over te krijgen, maar u kunt mij niet kwalijk nemen, als ik
die observatie doe, dat ik mij daar zorgen over maak en dit wens te onderstrepen.Voorzitter! Het is ook om die reden dat ik precies op deze punten, de
wilsonbekwamen en de minderjarigen, amendementen heb ingediend, respectievelijk
amendementen medeondertekend heb, en dat ik in eerste termijn heb aangekondigd
over die amendementen hoofdelijke stemming te willen hebben, zodat eenieder
gelegenheid heeft kenbaar te maken voor deze onderdelen wel of geen medeverantwoordelijkheid
te willen dragen.Voorzitter! Het mag duidelijk zijn dat onze fracties geen verantwoordelijkheid
kunnen of willen dragen voor dit wetsvoorstel. Als het kabinet de behandeling
ook na deze dagen doorzet, wat ik veronderstel, en het indringende appèl
dat is uitgebracht en dat ik onverminderd krachtig hierbij opnieuw wil uitbrengen,
naast zich neer blijft leggen, dan zullen wij uit volle overtuiging tegen
dit wetsvoorstel stemmen. Ik kan slechts hopen dat er ook binnen de fracties
die het wetsvoorstel steunen, leden zijn die hun steun aan dit wetsvoorstel
niet zullen willen geven.De voorzitter:Omdat wij afgesproken hebben dat wij aan het eind van de middag zullen
stemmen, schors ik nu de algemene beraadslaging en gaan we eerst stemmen.
Afhankelijk van de duur van de stemmingen komen de resterende sprekers nog
vóór de avondpauze aan het woord óf zullen we eerst schorsen
voor de avondpauze. Ik verzoek de woordvoerders – zij zijn immers bij
deVoorzitter stemmingen aanwezig – daar zelf op te letten.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 17.59 uur tot 18.11 uur geschorst.De voorzitter:Ik deel aan de Kamer mede, dat de heer Rosenmöller de vergadering
wegens dringende bezigheden elders heeft moeten verlaten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-2202-2223.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl