Behandeling van de wetsvoorstellen Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2000 (26800 XIV) en Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2000 (26800 F)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 605-629

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

21-02-2000

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 16, pagina 605-629

08-02-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26800-XIVToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26800-FToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake het recht op aanpassing van de arbeidsduur (Wet aanpassing arbeidsduur) (26358)Pagina 629-635
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 8 februari 2000)Pagina 674-675
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2000 (26800 XIV); Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2000 (26800 F)Pagina 636-651
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2000 (26800 XIV) en Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2000 (26800 F)Pagina 660-674
Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Regels inzake het recht op aanpassing van de arbeidsduur (Wet aanpassing arbeidsduur) (26358)Pagina 651-660
Behandeling van de wetsvoorstellen Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2000 (26800 XIV) en Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2000 (26800 F)Pagina 605-629
Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake het recht op aanpassing van de arbeidsduur (Wet aanpassing arbeidsduur) (26358)Pagina 593-605
Presentie en handelingen (dinsdag 8 februari 2000)Pagina 593-593

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 123 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2000 (26800
XIV);Vaststelling van de begroting van de uitgaven en
de ontvangsten van het Diergezondheidsfonds voor het jaar 2000 (26800
F).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van der Linden (CDA):Mijnheer de voorzitter! Wij spreken vandaag over de begroting van Landbouw
met een nieuwe minister. De staatssecretaris is vanaf het begin van dit kabinet
verantwoordelijkheid voor haar portefeuille. Deze nieuwe minister heeft een
vliegende start gemaakt en heeft de afgelopen maanden zeer van zich doen spreken.
Over publiciteit heeft hij bepaald niet te klagen gehad. Ik wijs op een van
zijn uit mijn oogpunt belangrijkste interviews, namelijk het interview waarin
hij een frontale aanval deed op de gedoogcultuur. Dat heeft mij als CDA-lid
natuurlijk zeer aangesproken. Daarnaast zijn er wat interviews geweest, waarmee
het ministerie nadrukkelijk in the picture is gebracht.Ik wil vanaf deze plaats mijn waardering uitspreken voor zijn snelheid
van inwerken, voor zijn bereidheid om zich op "locatie" op de hoogte te stellen
en voor zijn aanpak van een aantal problemen, waaronder de tuinbouw. Een groot
voordeel is zeker, dat hij een zeer langdurige en grote staat van dienst heeft
op het Europese vlak. Maar, wij moeten ervoor oppassen dat de minister niet
te snel gaat en te veel in één keer wil. Zeker zijn uitspraak
in Elseviers Weekblad heeft nogal wat sporen achtergelaten. De minister heeft
gezegd: ik moet dat doen, omdat we de afgelopen 15 jaar om de hete brei heen
gedraaid hebben. Deels is dat zo, maar je kunt niet alles op het bord van
de sector neerleggen, deels moet ook de rol van de overheid erbij worden betrokken.
Ik kom daar nog op terug. De minister trof zeker een dossier "Achterstallig
onderhoud" aan en een mestdossier op een doodlopend spoor.Mijnheer de voorzitter! Binnenkort vertrekt Evert van Benthem definitief
naar het buitenland. Hij ziet het niet meer zitten, en met hem zeer velen
in agrarisch Nederland. Zij, die hun heil elders zoeken, behoren meestal tot
de categorie beste ondernemers. De toekomst voor agrariërs in Nederland
is niet goed. Dat is een algemeen gevoelen en moet een "major concern" van
de overheid zijn.De reactie van de minister na een bezoek aan een aantal veehouders in
Twente sprak in meerdere opzichten boekdelen. Hij zei: "Ik ben werkelijk geschrokken
van het isolement waarin boeren leven. Dat is veel groter dan ik me heb gerealiseerd."
Maar wat doet de regering eraan om die kloof weg te werken? Consistentie,
voorspelbaarheid en betrouwbaarheid zijn de basisuitgangspunten voor een goede
relatie tussen overheid en sector. En daar heeft het de laatste jaren op belangrijke
onderdelen van het beleid aan ontbroken. Mijn fractievoorzitter Braks heeft
hiervoor tijdens de algemene politieke beschouwingen nog eens uitdrukkelijk
de aandacht gevraagd. De overheid wordt niet meer als partner, als stimulator
maar als bedreiging ervaren. Daaraan is zeker de overvloed aan regelgeving
mede debet.Mijnheer de voorzitter! De memorie van toelichting benadrukt nog eens
dat de Nederlandse land- en tuinbouw in de afgelopen decennia toonaangevend
is geweest in de technologische ontwikkelingen (veredeling, mechanisering)
die de Westerse landbouw heeft doorgemaakt. Dit staat haaks op de financieel-maatschappelijke
positie waarin boeren en tuinders zich bevinden. De centrale vraag is nu:
willen wij dat Nederland deze positie ook in de komende decennia behoudt en
zijn daarvoor wel de omstandigheden en voorwaarden aanwezig, of moet de nota
Landbouw 2010 daarop antwoord geven? Voorwaarde is in ieder geval dat er een
sterke primaire sector behouden blijft. Er tekenen zich echter scheuren af
die wijzen op een wijziging in positie. Dat proces is in volle
gang. Ik noem een zevental.1. Het OVO-drieluik, de succesformule in de afgelopen eeuw, is ontmanteld.
Het agrarisch onderwijs is op afstand gezet, het onderzoek wordt steeds meer
exclusief aan het bedrijfsleven overgelaten en de voorlichting is geprivatiseerd.
Alle drie hebben te maken met "kennis". Kennis is macht, concurrentiekracht.
Die drie zijn niet meer gebundeld doch staan praktisch los van elkaar, soms
zelfs tegenover elkaar.2. De fors groeiende ruimteclaims gaan ten koste van de land- en tuinbouw.
Dit en de extensiveringdruk zullen het productievolume van de primaire sector
sterk beïnvloeden. Die ruimteclaims hebben niet alleen te maken met woningbouw,
infrastructuur en industrieterreinen maar evenzeer met claims vanuit natuur
en milieu. Zo heeft het verhogen van het waterpeil of de vogelrichtlijn directe
invloed op de agrarische gebruiksmogelijkheden.3. De buitenlandse concurrentie is aanzienlijk verscherpt. Onze voorsprongpositie
valt weg.4. Met de toetreding van nieuwe landen zal binnen de EU het inkomensondersteunend
instrumentarium onder druk komen.5. De inkomens, nu in nagenoeg alle sectoren, staan zwaar onder druk;
deels vanwege het feit dat de agrarische sector steeds meer blootgesteld wordt
aan de internationale concurrentie met extreem lage prijzen voor primaire
producten, deels omdat de productiekosten in Nederland vanwege van overheidswege
voorgeschreven regelgeving met betrekking tot de manier van produceren en
de hoge grondprijzen ongunstig afsteken ten opzichte van die in de ons omringende
landen. Dat tast onze relatieve concurrentie positie aan.6. De export naar de meest dominante handelspartner Duitsland stagneert,
loopt zelfs terug ondanks extra exportpromotie-inspanningen.7. De groei van de landbouw blijft achter, eerder vanwege structurele
dan incidentele factoren.Natuurlijk kan nog meer gebeuren aan positieversterking via kwaliteitsverbetering,
kennis, innovatie, toegevoegde waarde, kwaliteitswaarborgsystemen, verdere
kostenbeheersing, het opzoeken van nichemarkten en regioproducten. Maar ook
onze concurrenten zitten op dit punt niet stil, integendeel. Terecht wijst
de minister in de memorie van toelichting erop dat de burger en de consument
in toenemende mate ook eisen stellen aan de wijze waarop het voedsel geproduceerd
wordt. De sector moet zich, zo schrijft de minister, bewust zijn van zijn
morele en maatschappelijke plicht om aan de zorgen van de consument tegemoet
te komen. Die opvatting deelt de CDA-fractie. Maar dat is één
kant van de medaille. Het andere deel is dat de burger/consument dan ook de
"morele" plicht moet hebben om er voor te betalen. Worden wij hier niet geconfronteerd
met de dubbele moraal van de burger/consument? Kiest de consument niet nog
steeds in overwegende mate voor goedkope producten zonder acht te slaan op
de eisen die hij in ander verband aan de eigen producenten oplegt? Een sprekend
voorbeeld zijn de biologisch geteelde producten, waarvan de vervaardiging
overigens terecht door de minister extra gestimuleerd wordt. Dan is het wel
aan de consument om te laten zien dat er echt een wezenlijk marktdeel voor
weggelegd is. Hetzelfde geldt voor geïmporteerde producten. Ook hier
dreigt een grote kloof te blijven bestaan tussen de eisen van de consument
en het feitelijke koopgedrag.Waarborgen en controle op in het buitenland geproduceerde producten zijn
nog steeds erg diffuus. Wij hebben in de Europese Unie dan wel één
gemeenschappelijke markt, maar het aantal concurrentievervalsende, c.q. concurrentiebeïnvloedende
elementen neemt in de praktijk zeker niet af. Te noemen vallen het gewasbeschermingtoelatingsbeleid,
kosten dierziektepreventie en -bestrijding, interne EU-steunoperaties en van
de EU afwijkende welzijnseisen. De voorzitter van het Productschap voor vee,
vlees en eieren, de heer Tazelaar, heeft in zijn nieuwjaarsrede onder verwijzing
naar de LEI-notitie voor dit soort concurrentievervalsende factoren binnen
het EU nog eens nadrukkelijk de aandacht gevraagd. Gaarne krijg ik hierop
een reactie van de minister. Uit die LEI-notitie bleek ook – overigens
geen nieuw fenomeen – dat er voor veel bedrijven in de eigen bedrijfsvoering
nog een wereld te winnen is. In de eiersector is het kostprijsverschil tussen
de beste 25% van de bedrijven en de slechtste 25% ruim een kwart. Voor andere
sectoren, met name in de (intensieve) veehouderij, zouden die cijfers wel
eens vergelijkbaar kunnen zijn.De extreem lage prijzen die de agrarische ondernemer ontvangt, komen niet
of onvoldoende tot uitdrukking in de consumentenprijzen. Vanaf het moment
dat het agrarisch product het erf verlaat, worden blijkbaar de kosten wel
moeiteloos doorberekend. Hoe staat de minister tegenover het idee om de supermarkten
te verplichten om op hun producten de prijs te vermelden die de boer/tuinder
ontvangen heeft? Ik realiseer me dat hier voor- en nadelen aanzitten. Wat
is hierop de reactie van de minister?De minister besteedt in de memorie van toelichting overwegend aandacht
aan de omgeving waarin boer en tuinder moeten opereren. Daarbij komen de inkomenspositie
en de sociale positie van boer en tuinder nauwelijks aan de orde. Het persbericht
van het ministerie van LNV begint met de zin: "Meer aandacht voor milieu,
meer respect voor het welzijn van dieren en voldoende aandacht voor de eisen
die de consument stellen aan voedselveiligheid zijn belangrijke ijkpunten
voor het landbouwbeleid in de komende jaren." Dat kan alleen maar gerealiseerd
worden, indien boer en tuinder in een goede inkomenspositie verkeren? De stad
kijkt over de schouders mee. Dat mag, maar wil die er dan ook voor betalen?"Essentieel", zo schrijft de minister, "is dat de verdere ontwikkeling
van de land- en tuinbouw plaatsvindt in goede harmonie met de andere functies
van het landelijk gebied, zoals zorg voor stilte en biodiversiteit en het
behoud van waardevolle landschappen. De groene ruimte is meer dan ooit publiek
domein. Er worden nieuwe, hoge, eisen gesteld aan de manier waarop landbouw
bedreven wordt en aan behoud en versterking van natuur." Prima, maar dan mag
de boer van zijn kant vragen dat voor deze nieuwe "producten" ook een adequate
prijs betaald wordt.Het inschakelen van agrariërs is om meerdere redenen van belang.
Het biedt de mogelijkheid voor de gemeenschap om een structurele en betaalbare
instandhouding en ontwikkeling van natuur- en landschapswaarden te verzorgen.
Natuurproductiebetaling en functiebeloning bieden daarnaast een
bijdrage aan de inkomensvorming van agrarische bedrijven en daarmee de instandhouding
ervan. Deze ontwikkeling is goed op gang gekomen doch verdient sterkere stimulansen.
De groeiende samenwerking tussen land- en tuinbouw, natuur, milieu- en landschapsorganisaties
juicht de CDA-fractie toe en kan een belangrijke stimulans aan deze ontwikkeling
geven. In dit verband verdienen de milieucoöperaties het om een reguliere
rol in de uitvoering van het beleid te krijgen. Een uitstekend voorbeeld vormt
de Mergellandcoöperatie. Ik wil daar bijzondere aandacht voor vragen.De staatssecretaris wekt de indruk dat de EHS alleen wordt uitgevoerd
door de klassieke terreinbeherende organisaties. Kan de staatssecretaris die
indruk weerleggen? Agrarische natuurverenigingen dreigen bot te vangen bij
de staatssecretaris voor de verruiming van natuurdoelen, verbreding van taken
en begrenzing van de EHS. Tevens wekt de staatssecretaris de indruk dat er
een wijziging komt in de beheersvergoeding. Bepalend is daarbij het antwoord
op de vraag of die wijziging stimulerend is of niet. Wil de staatssecretaris
de indruk wegnemen dat zij agrarische natuurbeheerorganisaties niet wil uitsluiten
van subsidie en evenmin wil achterstellen bij de grote natuurbeschermingorganisaties?Mijnheer de voorzitter! Ik kom tot het onderdeel dierziektepreventie en
-bestrijding. Dat de overheid bij de bestrijding van de varkenspest forse
steken heeft laten vallen, is door de CDA-fractie in de Tweede Kamer vanaf
het begin en gedurende het hele proces betoogd. De kritiek van de Europese
Commissie en een aantal lidstaten waaronder België en Duitsland was fors.
Deze minister heeft de strafkorting van de Europese Commissie in wezen aanvaard
en daarmee ons inziens terecht erkent dat er grote tekortkomingen zaten in
de Nederlandse aanpak. De eenzijdige kritiek van de toenmalige regering richting
boeren is met het erkennen van de gebrekkige organisatie van overheidswege
en tekortschietende veterinaire aanpak meer in balans gebracht. Als de overheid
op dit terrein, wat zeker tot kerntaken en verantwoordelijkheden van de overheid
gerekend dienen te worden, niet zo te kort geschoten was, zouden aard en omvang
zeker een andere proportie gekend hebben. En dus treft ook de overheid blaam
voor het ontstane imagoprobleem. Als de minister deze strafkorting zou weten
te beperken tot 110 mln. is dat winst.Belangrijker is nog de vraag: zijn adequate maatregelen getroffen om herhaling
te voorkomen? Kan de minister de Kamer garanderen dat een ziekte-uitbraak
van deze omvang geen herhaling zal krijgen? Zijn wij in dit verband bijvoorbeeld
voorbereid op preventie en bestrijding van eventuele MKZ-uitbraken? Opvallend
is dat in andere EU-lidstaten varkenspestuitbraken door snel en slagvaardig
optreden binnen de perken gebleven zijn. Dit is niet alleen een overheidsbelang,
gelet op de omvang van publieke middelen die hiermee gemoeid zijn geweest,
maar evenzeer een boerenbelang. Aan de staatssecretaris zou ik willen vragen
hoever het staat met het overleg over het dierziektefonds. Hoe beoordeelt
zij het alternatief dat ontwikkeld is waarbij de NIB voor 500 mln. bankgaranties
afgeeft voor de onderscheiden sectoren? Bij dierziekte-uitbraak kan de overheid
over deze bankgaranties beschikken en worden de kosten vervolgens achteraf
via een heffing bij het bedrijfsleven neergelegd. Dit heeft het grote voordeel
dat de sectoren meer investeringsruimte houden.Over het mestvraagstuk is al veel gezegd en komen wij later nog uitgebreid
te spreken. Daarom wil ik nu slechts enkele kanttekeningen maken in aansluiting
op wat mijn fractievoorzitter bij de algemene politieke beschouwingen reeds
gezegd heeft. De paarse coalitie was belangrijker dan deugdelijke wetgeving
en de toekomst voor de sector. Er is kostbare tijd verloren gegaan. Ik verzoek
de minister dit eens ruiterlijk te erkennen. Voor de ontstane situatie dragen
de coalitiepartijen de grootste verantwoordelijkheid. Vanaf het begin heeft
de CDA-fractie in Tweede en Eerste Kamer gesteld dat harde maatregelen onontkoombaar
zijn. Wij hebben in 1998 een tienpuntenplan gepresenteerd. De nieuwe aanpak
van de minister spreekt ons ook tegen die achtergrond aan. Maar het tempo
is veel te hoog en de beschikbare middelen voor flankerend beleid te laag.
Ook na de nieuwe gerechtelijke uitspraak blijft de CDA-fractie zich verzetten
tegen het afnemen van rechten zonder vergoeding. Overigens vind ik het een
merkwaardige uitspraak. Stelen mag niet, maar een beetje stelen wel, blijkbaar.
Wij wachten de uitspraak in cassatie met spanning af. De bijdrage van de voorzitter
van het Productschap voor vee, vlees en eieren is in het algemeen positief
ontvangen. Gaarne hoor ik een inhoudelijke reactie van de minister hierop.
Er blijven overigens ook bij de CDA-fractie in de Eerste Kamer vraagtekens
bestaan bij de meetmethoden van nitraat, denutrificatie-effecten en dergelijke.Over dit onderdeel wil ik nog twee opmerkingen maken. Het uitblijven van
beleid leidt onder de huidige prijzen tot koude sanering. Het is dus geboden,
snel helderheid te scheppen voor de sector.De reconstructiewet laat, ook wat ons betreft, veel te lang op zich wachten.
Bedrijven kunnen nu niet vooruit met herstructureringsplannen.De heer Hessing (D66):Voorzitter! De heer Van der Linden zegt enerzijds dat het CDA al geruime
tijd pleit voor het nemen van harde maatregelen om orde op zaken te stellen
in de sector. Anderzijds zegt hij over de maatregelen die nu genomen worden
dat deze te snel worden ingevoerd. Ik kan dit niet met elkaar rijmen. Als
je pleit voor stevige maatregelen die allang hadden moeten worden genomen,
moet je een warm voorstander zijn van het tijdpad dat de minister heeft ingezet.De heer Van der Linden (CDA):Als uw partij zich niet na maar voor de stemming in de Tweede Kamer had
bezonnen op de positiebepaling en het tienpuntenplan van het CDA gevolgd had,
zouden wij nu een heel eind verder zijn geweest en zouden er harde maatregelen
zijn genomen. Daarmee zouden wij de sector een grote dienst hebben bewezen.
Ik heb het erover dat de minister het tempo veel te hoog opschroeft. Zoiets
kan de sector niet dragen. Eerst laat de overheid vijf jaar verloren gaan.
De paarse coalitie is daar verantwoordelijk voor, niet de oppositie. De oppositie
heeft een constructieve bijdrage geleverd en is met adequate plannen gekomen.
Men heeft dus vijf jaar verloren laten gaan en nu wil men de sector in drie
jaar de hele zaak door de strot drukken. Dat kan niet. Het tempo is te hoog.
Wij zullen ons niet verzetten tegen een stevige, misschien wel
harde aanpak. Er moet wat gebeuren, zoals wij al die jaren hebben gezegd.
De wijze waarop het nu gebeurt, wijzen wij echter af. Mijn fractievoorzitter
heeft al bij de algemene politieke beschouwingen gezegd dat de richting die
de minister kiest door ons gedeeld wordt. Men gaat in de richting van wat
staat in het tienpuntenplan van het CDA.De voorzitter:Ik wijs de heer Van der Linden erop dat hij waar hij spreekt over "uw
partij" niet mijn partij bedoelt, maar de partij van de heer Hessing.De heer Van der Linden (CDA):Excuses, voorzitter. Ik sprak via u tot de heer Hessing. Kunt u mij trouwens
zeggen hoelang ik gesproken heb? Ik moet binnen de aangegeven spreektijd blijven.De voorzitter:Daar let ik zeker op. U hebt 18 minuten gesproken, waarin uw reactie op
een interruptie zat.De heer Van der Linden (CDA):Die tijd gaat er dus nog af.Voorzitter! Ik kom tot het hoofdstuk voedselkwaliteit en voedselveiligheid.
Het gaat om gegarandeerde kwaliteit en betrouwbaarheid. De minister noemde
dat de onberispelijkheid van producten. Daar zij wij het van harte mee eens.
Met hem weten wij dat het niet eenvoudig is, die onberispelijkheid te kunnen
waarborgen. Ketenwaarborgsystemen in alle schakels in de keten zijn een vereiste.
Daarin heeft de overheid nadrukkelijk een taak, zowel op het terrein van wetgeving,
controle op naleving, als op het terrein van het scheppen van de juiste randvoorwaarden.
Het is te gemakkelijk om het alleen over te laten aan het krachtenspel tussen
markt en civil society. De wereld is in toenemende mate markt zonder dat er
op die schaal een "civil society" ontstaat. De kwaliteitscontrole mag dan
ook niet alleen aan de bedrijven overgelaten worden. Private kwaliteitsborging-
en garantiesystemen vormen een uitstekend uitgangspunt, maar geen sluitstuk.
Voor sector en overheid is nog een hele weg te gaan. Het uitgelekte rapport
Berenschot legt de vinger op de zere plek. Wet- en regelgeving moet beter
op elkaar afgestemd worden, controlediensten van LNV, VROM en VWS sluiten
niet op elkaar aan en aan Europese harmonisatie schort nog heel wat. Dat is
de conclusie van dit rapport. Ik vraag de minister hoe hij daarmee omgaat,
want dit ligt op het bord van de overheid. Er is met andere woorden sprake
van een grote overlap c.q. soms tegenstrijdige regelgeving, hetgeen de sector
veel geld kost. En wat de CDA-fractie betreft, dient ieder stelsel een –
ik zou haast zeggen – bijna meedogenloos sanctiesysteem te kennen voor
notoire knoeiers. Daaronder versta ik geen mensen die desperaat geworden zijn
onder de huidige omstandigheden, maar mensen die willens en wetens consequent
de wet overtreden via het gebruik van hormonen, etc.Terecht heeft de minister in de publiciteit de aandacht gevraagd voor
de biotechnologie. Het wereldvoedselvraagstuk vraagt bij een groeiende wereldbevolking
en een relatieve schaarste aan de productiefactor water om een verantwoorde
discussie over biotechnologie. Deze ontwikkeling als mogelijke sleutel in
de toekomstige wereldvoedselproductie uitsluiten is de kop in het zand steken
en het ontlopen van onze verantwoordelijkheid ook voor toekomstige generaties.
Wij delen dan ook de stellingname van de minister dat wij met een te vroeg
oordeel belangrijke kansen laten schieten en het risico lopen op achterstand
te geraken ten opzichte van andere delen in de wereld. Biotechnologie kan
als een reële, nieuwe sleuteltechnologie beschouwd worden voor de komende
eeuw en daar mogen wij onze ogen niet voor sluiten. De CDA-fractie is dan
ook ingenomen met het voornemen van de bewindslieden om hierover een publiek
debat te entameren en ten behoeve daarvan met een integrale nota biotechnologie
te komen. Belangrijke elementen zijn zeker de vrije keuze van de consument,
wetenschappelijke basis, de informatievoorziening (etikettering), internationale
inkadering en het voorkomen van de monopolisering van de agrarische markten
door enkele megaconcerns. In die discussie wil de CDA-fractie de zorgen van
de consument uiteraard ernstig nemen. Hoe kan het anders? De klant is koning.
De keten begint bij de klant. Het is de taak van politiek, bedrijfsleven en
betrokken wetenschappelijke en maatschappelijke instellingen en organisaties
om daar antwoord op te geven. Ook hier geldt dat voedselveiligheid voor de
consument gewaarborgd dient te zijn. De WTO mag deze aspecten evenmin als
die van de ecologie buiten beschouwing laten. Aan de bewindslieden zou ik
ten slotte wat dit onderdeel betreft willen vragen of de door de Commissie
gekozen opzet van een Europees voedselveiligheidsbureau niet veel te vrijblijvend
en onsamenhangend is om een effectieve en slagvaardige aanpak te waarborgen.
Wij hebben één markt met versnipperd en verschillend opererende
nationale instellingen. Zonder wetgevende bevoegdheden kan deze voedselautoriteit,
vrezen wij, geen echte vuist maken. Wat is de insteek van de bewindslieden
in de Brusselse discussie geweest?Mijnheer de voorzitter! De laatste tijd wordt te veel een tegenstelling
gecreëerd tussen schaalvergroting en schaalverbreding. De praktijk leert
anders. Het is ons inziens beide, geheel afhankelijk van omstandigheden, ligging
en vooral ondernemerschap. Daarnaast verschilt het nogal sterk per sector.
Het beeld is dus zeer divers. In de memorie van toelichting wordt te zeer
de indruk gewekt als zouden de nieuwe perspectieven van streekeigen producten,
biologische landbouw, natuurbeheer, agrotoerisme en dergelijke de sleutel
voor de toekomst van de land- en tuinbouw zijn. Zeker, het biedt voor een
bepaalde categorie een aantrekkelijke optie op continuïteit. De CDA-fractie
wil die ontwikkeling sterk propageren, zoals zij dat al heel lang doet. Op
die manier wordt ook een belangrijke bijdrage geleverd aan een vitaal platteland.In het debat over de herstructurering van de intensieve veehouderij heb
ik destijds namens de CDA-fractie een motie ingediend die vroeg om megabedrijven
te ontmoedigen, nadrukkelijk niet om te verbieden. Dat heeft geleid tot een
onderzoek van LTO en het ministerie, het zogenaamde Stoas-onderzoek. Nog los
van het feit dat de onderzoeker "mega" geïnterpreteerd heeft in de zin
van megadenken, wil ik hier enige kanttekeningen plaatsen. Deze motie is nooit
bedoeld geweest voor de gehele landbouwsector en heeft nooit de strekking
gehad: klein is goed en groot is slecht. Er zal ook altijd plaats
zijn voor grootschalige bedrijven; die ontwikkeling gaat door. Natuurlijk
is het moeilijk de grenzen te trekken waar het grote gezinsbedrijf ophoudt
en het megabedrijf begint. In de tijd gezien verschuift dit beeld mede onder
invloed van technologische ontwikkelingen. Dat deze motie haaks stond op de
ontwikkelingen elders in de economie waar schaalvergroting en fusies aan de
orde van de dag zijn, acht ik geen goed vergelijkingskader. De land- en tuinbouw
heeft in dat opzicht zijn eigen specifieke kenmerken. Duidelijk is wel dat
het onderzoek geen antwoord geeft op de vragen die het publiek stelt over
de praktijk op dit soort bedrijven en evenmin welke invloed ervan uitgaat
op het imago van de producten bij export. Een topambtenaar van het ministerie –
overigens anoniem; zo gaat het meestal – toonde zich verheugd met deze
uitkomsten. Wat is de opvatting van de minister?Dit jaar vertoonde de Grüne Woche een ander beeld. De regioproducten
voerden de boventoon. Kleinschaligheid en versheid (korte transportafstanden)
werden als duidelijke voordelen aangemerkt. Ook het aspect van de voedselveiligheid
(herkenbaar en traceerbaar) speelt de regioproducten blijkbaar in de kaart.
In Nederland komt deze ontwikkeling nog te moeizaam van de grond. Hoe beoordeelt
de minister deze ontwikkeling?Er is voor een duurzame, internationaal concurrerende land- en tuinbouw
meer nodig. Er wordt vaak gezegd, ook in de Europese discussie: de landbouw
moet een gewone sector van de economie vormen. Dat gaat zeker op voor grote
delen van het agrarisch landbouwareaal. Maar kan de landbouw in gebieden waar
zij meer functies moet vervullen wel een gewone sector van de economie zijn?
Wordt de landbouw voor een deel ook niet in de houtgreep genomen tussen wereldmarktprijzen
(wat die ook moge zijn) en de noodzaak duurzaam te produceren, terwijl er
op de producten van elders in de wereld nauwelijks of geen controle is op
duurzaamheid, gezondheidsaspecten, kosten van klimaat- of milieuschade, erosie
of bodemuitputting, arbeids- en productieomstandigheden? De WTO gaat om dit
probleem met een grote bocht heen.Het gevecht om de grond is in Nederland in volle gang. De claims op de
grond voor infrastructuur, industrieterreinen, woningbouw, natuur en recreatie
drukken land- en tuinbouw steeds verder terug. Dat de agrosector aan de nationale
economie een indrukwekkende bijdrage levert, is in de discussie over de grond
niet terug te vinden. De agrarische sector is in die discussie sluitpost.
Tegelijkertijd wordt de sector geconfronteerd met grondprijzen die steeds
minder een relatie hebben met de opbrengst. Voor de wijkers is dat aantrekkelijk,
maar voor de blijvers een steeds groter obstakel bij bedrijfsontwikkeling
of bedrijfsovername. In dit verband is het instrument van de pacht altijd
als een groot goed geweest, een belangrijke financieringsbron voor de landbouw.
In 1995 is de pacht na een wijziging van de Pachtwet voor verpachters aantrekkelijker
gemaakt. Het areaal reguliere pacht is afgenomen tot ± 20% en de éénmalige
pacht is de laatste jaren fors gestegen. Het rapport-Leemhuis-Stout, getiteld
"Ruimte voor pacht", pleit voor ingrijpende wijzigingen, zelfs op termijn
een afschaffing van de huidige Pachtwet. Dat creëert voor zittende pachters
grote onzekerheid en zal de investeringsbereidheid negatief beïnvloeden.
De waarborg die nu in de Pachtwet zit van continuatie wordt dan niet meer
verzekerd. De vrees dat de pachter in een sterk verzwakte positie terechtkomt,
is reëel. De verpachter zal een machtspositie krijgen. Dan zal de titel
"Ruimte voor pacht" wel een heel bijzondere betekenis krijgen.Hoever staat het met de gedachte over een agrarische hoofdstructuur? Moeten
wij het idee over de inpoldering van de Markerwaard niet revitaliseren? Over
de Markerwaard en het IJsselmeer sprekend, zou ik de staatssecretaris willen
vragen of zij op het punt van de palingvisserij heeft overwogen om bijvoorbeeld
via de toeristenbelasting de herstructurering van deze sector mede te financieren?
Het gaat immers om een uit toeristisch oogpunt ontzettend belangrijke activiteit
voor de havens rond het IJsselmeer.Mijnheer de voorzitter! Ik wil aan het slot van mijn inbreng enkele gedachten
lichten uit de nieuwjaarsrede van de minister. Bij ons handelen moeten wij
er ons steeds van bewust zijn dat het grote gevolgen kan hebben voor heel
veel mensen, gezinnen. Dit willen wij van harte onderstrepen. Maar dat mag
geen loze uitspraak zijn. Nationaal voelt de land- en tuinbouw zich door de
overheid in de steek gelaten. Laat ik een klein voorbeeld geven. Het stak
mij zeer toen ik las dat er zonder problemen zo'n 40.000 tewerkstellingsvergunningen
zijn afgegeven. En dan te weten dat de aspergetelers en fruitkwekers jarenlang
hebben moeten knokken om een tewerkstellingsvergunning voor Polen te krijgen
en dat er geen politie beschikbaar was om drugscriminelen enz. op te pakken,
maar wel om de velden van de aspergetelers te omsingelen met helikopters alsof
het ging om schurken. Dat heeft mij al die jaren pijn gedaan. Nu constateer
ik dat er moeiteloos tienduizenden tewerkstellingsvergunningen worden afgegeven
aan mensen uit landen buiten de Europese Unie, zoals Iran en Amerika. Er is
op het vlak van de mensen het gevoel geven dat zij echt waardevol in de samenleving
zijn dus nog heel veel te doen.De minister refereerde aan drie begrippen die de basis voor goede onderlinge
samenwerking vormen en waar hij en de staatssecretaris zich graag door laat
leiden. Het gaat om de drie r's: respect, ruimte en reciprociteit. Die drie
wil ik een andere invulling geven, overigens met respect voor de invulling
dat de minister eraan gaf en waarmee ik het ook eens ben. Ik wil er een andere
draai aan geven.Wat ons betreft, staat ruimte voor gespreide verantwoordelijkheid, maatwerk
en regionale aanpak, staat reciprociteit voor het besef dat overheid en sector
elkaar nodig hebben, dus draagvlak en staat respect voor de rol van de overheid
in dienst van de burgers: voorspelbaar, betrouwbaar en geloofwaardig.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! Voor het derde jaar op een rij heeft deze Kamer
bij de behandeling van de begroting van LNV te maken met een andere verantwoordelijke
minister. En hoewel de minister reeds geruime tijd in functie is, zowel in
de agrarische sector als daarbuiten is dat niet onopgemerkt gebleken, wil
ik de minister alsnog succes en voldoening in deze functie toewensen. Mijnheer de voorzitter! Nederland ontwikkelt zich steeds meer tot een
Europese stadsstaat met doorgaande ambities op de gebieden van leven, werken
en wonen. Nu reeds is Nederland een land met een zeer hoge bevolkingsdichtheid
per vierkante kilometer, een bevolkingsdichtheid die door allerlei soorten
ontwikkelingen nog steeds toeneemt.Naast de groei van de bevolking in Nederland zijn er nog andere trends
vermeld in de Startnota 1999, de nota ter voorbereiding van de Vijfde nota
ruimtelijke ordening, zoals gezinsverdunning, mobiliteitstoename, grotere
behoefte aan recreatie, toerisme, natuur en landschap, die alle van invloed
zijn op de agrarische existentie. Een globale inventarisatie leert dat de
overheidsclaims de komende twintig jaar ongeveer 10% van het huidige landbouwareaal
zullen betreffen. Dit zijn ontwikkelingen die het ministerie van LNV met beleidsverantwoordelijkheid
voor land- en tuinbouw, natuurbeheer en visserij nadrukkelijk raken. Je zou
kunnen zeggen dat een planologische "burgeroorlog" om het ruimtebeslag in
Nederland is ontstaan. Enige ordening in deze strijd moet de Vijfde nota ruimtelijke
ordening brengen. Met belangstelling wordt door onze fractie dan ook naar
de toegezegde presentatie in dit voorjaar uitgekeken.Met evenveel belangstelling zouden wij graag vernemen wat de insteek van
de minister c.q. de staatssecretaris bij de Vijfde nota ruimtelijke ordening
is, c.q. is geweest. Immers, ongeveer 60% van de ruimte in Nederland is in
gebruik bij de agrarische sector. Daarnaast is nog eens 11% bos of natuurlijk
terrein. De belangen bij en de verantwoordelijkheid voor ruimtelijke ordening
zijn voor het ministerie in onze beleving dan ook groot. Dit geldt zeker als
daarbij beseft wordt dat in het landelijk gebied ook nog 6 miljoen mensen
wonen. De noodzaak van visieontwikkeling in dezen, niet alleen uit agrarisch
oogpunt, maar evenzeer uit een oogpunt van natuur en landschap, wordt hopelijk
door de bewindslieden als zeer evident gezien. Daarbij zijn wel vragen aan
de orde. Welke agrarische activiteit en in welke omvang is hierbij aan de
orde? Welke biodiversiteit kunnen en willen wij in Nederland nog behouden?
Is meer afweging niet gewenst? Immers, als Europese stadsstaat moeten wij
de vraag kunnen stellen wat tegen welke prijs in Nederland nog kan en moet.
Als voorbeeld noem ik de inzet tot behoud van de korenwolf in Limburg. Beoordeelt
de staatssecretaris dit nog als proportioneel? Gaat daar niet te veel een
conserverende houding van uit?In bredere zin speelt daarbij ook de deken aan richtlijnen die inmiddels
over Nederland is gelegd. In onze beleving gaat daar een zeer conserverende
werking van uit. Delen de minister en de staatssecretaris onze zorg dat richtlijnen
als de Habitatrichtlijn en de Vogelrichtlijn, alsmede de aanwijzingen op basis
van de Wetlandsconventie, alles bijeen genomen uitermate conserverend zijn
en op gespannen voet staan met de gewenste dynamiek van een dichtbevolkt en
ambitievol Nederland? Immers, allerlei nieuwe activiteiten kunnen nu alleen
nog bij zwaar maatschappelijk belang en via een omgekeerde bewijslast ter
hand worden genomen. Ik denk aan iets heel eenvoudigs als een veerdienst van
Flevoland naar Amsterdam. Het is de vraag of op regeringsniveau voldoende
doordachte afwegingen worden gemaakt bij de aanmelding voor en de invulling
van deze richtlijnen. Het is de vraag of de vaak relevante bezwaren die vanuit
de samenleving naar voren komen voldoende zijn en worden meegenomen. Is men
zich bij de voorbereiding van de richtlijn wel voldoende bewust geweest van
de doorwerking en de werkelijke consequenties in Nederland? Moet de voorlichting
van het ministerie van LNV niet als onvoldoende worden betiteld? Ik denk aan
de voorlichting aan provincies, gemeenten, waterschappen en andere lichamen.
Nogmaals, een exemplarisch voorbeeld is de veerdienst Flevoland-Amsterdam.
De provincie Flevoland was niet op de hoogte van de belemmeringen die uit
hoofde van dit soort richtlijnen naar voren komen.In de memorie van toelichting bij de begroting wordt in een historische
terugblik melding gemaakt van de terugloop van de agrarische beroepsbevolking.
Evenals de daarmee nagenoeg gelijklopende toename van de bedrijfsgrootte is
dat een gegeven van alle tijden. Immers, heden ten dage kan in de moderne
westerse samenleving bij optimale benutting van de technische mogelijkheden
ongeveer 1% van de beroepsbevolking voor voldoende voedsel zorgen voor de
overige 99%. In economisch opzicht is de Nederlandse agrosector, de productie
en de daaraan verbonden handel, industrie, transport en dienstverlening, echter
nog altijd goed voor 10% van de Nederlandse economische activiteit. Met een
derde plaats op de wereldranglijst van agrarische exporteurs, na Amerika en
Frankrijk, is Nederland internationaal nog altijd een speler van formaat.In de sector zelf leeft de vraag of maatschappelijk en politiek het belang
in deze zin nog wordt gevoeld en gerespecteerd. Terwijl de sector anderzijds
wel ervaart dat de bemoeienis met en de invloed op het landelijk gebied en
de agrarische sector maatschappelijk en dus politiek toenemen. Natuurlijk
is de maatschappelijke en politieke prioriteit van voedselvoorziening van
de vorige eeuw niet meer aanwezig. De volumevraag is verschoven naar de kwaliteitsvraag.
Duidelijk is dat er belangrijke vraagstukken op de terreinen van milieu, dierenwelzijn,
voedselveiligheid en markt- en prijsbeleid zijn die politieke bemoeienis vragen,
maar voorkomen moet worden dat de politiek en de samenleving de agrarische
sector als een restpost afdoen of althans de sector het gevoel geven een restpost
te zijn. Uitgangspunt voor de VVD is dat land- en tuinbouw bezien worden als
een normale economische activiteit, waarbij er natuurlijk rekenschap moet
worden gegeven van het bijzondere karakter ervan.Algemeen laat de Nederlandse economie een gunstige ontwikkeling zien.
Wat 1999 betreft was dat voor de agrarische sector echter afwijkend negatief.
Natuurlijk zijn er verschillen tussen sectoren en bedrijven, maar over een
breed front is er een gemiddelde koopkrachtdaling van 10% waar te nemen, en
dat is fors, zeker als daarbij de vraag in acht genomen wordt of de ondernemers
in de sector wel voldoende meeprofiteren van de voorziene lastenverlichting
in 2000. Fiscaal wordt eerder een verzwaring waargenomen, onder andere door
de ecotaks, waarvan terugsluizing in de sector minder perfect verloopt dan
in andere sectoren, maar ook door de BTW-verhoging op meststoffen en bestrijdingsmiddelen,
die in relatie met verlaging van het landbouwforfait met name de akkerbouw
treft. Voor de tuinbouw is het vervallen van de vrijstelling
voor de REB op aardgas, naast het aantasten van het vrijstellingsprincipe,
een ontwikkeling die voor de sector negatief is. Hoe kijkt de minister tegen
deze fiscale ontwikkelingen aan? Wat is de betrokkenheid van het ministerie
in dezen?Voorzitter: JurgensDe heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter! Afgaande op de begroting 2000 komen de elementen
"inkomen" en "perspectief" voor de agrarische sector wat kil over. Nuchterheid
en zakelijkheid staan ook bij de VVD voorop, maar misschien zou een wat warmere
uitgestoken hand de minister in dezen sieren. In de toelichting wordt een
bepaalde terminologie gehanteerd, zoals "de stad kijkt mee in stal en kas"
en "de groene ruimte is niet meer alleen het domein van de boer, maar meer
dan ooit een publiek domein". Dit versterkt het big brother-gevoel en het
gevoel van de wens tot proletarisch winkelen bij boer en tuinder.Meer dan ooit zal de agrarische sector moeten beseffen dat markt en maatschappij
de uitgangspunten zijn en dat het zijn van boer of tuinder in Nederland betekent
dat beperkingen moeten worden geaccepteerd. Objectiviteit, transparantie,
voorspelbaarheid en consistentie moeten hierbij echter vooropstaan en leidend
zijn.Op een aantal beleidsvelden zou dit naar de mening van de VVD-fractie
beter kunnen. Te denken valt aan het gewasbeschermingsmiddelenbeleid. Hoe
kon een dilemma ontstaan zoals is ontstaan tussen overheid en bedrijfsleven?
Een bestuursafspraak over vermindering van het gebruik en de afhankelijkheid
is aanwezig en heeft succes. Is er mogelijk onvoldoende of onduidelijke communicatie
geweest tussen overheid en bedrijfsleven? Heeft het ministerie van LNV wel
voldoende de regie behouden over het dossier in relatie met andere betrokken
ministeries? Of zijn dergelijke bestuursafspraken in verband met hun collectieve
karakter niet voldoende effectief, te weinig bindend voor de individuele bedrijven?
Hoe beoordeelt de staatssecretaris de rol van de milieubeweging in dezen?
Hoe verhoudt het Nederlandse beleid zich met het EU-beleid? Actueel is de
vraag hoever de staatssecretaris is met de regeling om het gebruik van bepaalde
gewasbeschermingsmiddelen tijdelijk mogelijk te maken. Zal de staatssecretaris
naar aanleiding van de discussie over onmisbaarheid bij een verdere milieubeoordeling
nut en noodzaak mede in beschouwing nemen?Ook het tuinbouwlocatiebeleid kan beter. Gelukkig zijn er nieuwe afspraken
gemaakt tussen het ministerie en het bedrijfsleven, maar bij de bestuurlijke
consistentie zijn vraagtekens te plaatsen, zeker bij het tweemaal in vijf
jaar veranderen van een PKB, zoals voor de Hoekse Waard is gebeurd. Of is
ook hier sprake van een verlies van ministeriële regie die eerdere afspraken
tenietdeed?Ook het mestbeleid heeft zijn vragen en opmerkingen. Ik stel voorop dat
het mestdossier lastig is. Het gaat om meer dan een problematiek veroorzaakt
door nog geen 3% van de Nederlanders die 97% van de Nederlanders zo snel mogelijk
wil oplossen, zoals de minister eens heeft gesteld. Overigens hecht ik eraan,
te stellen dat de VVD-fractie zeer aan een oplossing van de mestproblematiek
hecht. Het is een probleem waar Nederland van afmoet. Het is in het belang
van eenieder, zowel van de varkenssector als van andere agrarische sectoren.
Ik denk dan onder meer aan het imago bij export.Ook hier is de vraag van consistentie van beleid aan de orde. Deze vraag
strekt zich in principe uit over een termijn van vijftien jaar. Naar aanleiding
van de opmerkingen van de heer Van der Linden over het verloren gaan van vijf
jaar, kan ik niet aan de vraag ontkomen wat er in de voorafgaande vijftien
jaar dan wel is gebeurd. In die tijd heeft het CDA een prominente rol gespeeld
bij het ministerie van LNV.In drie jaar zijn drie ministers met nuanceringen en verschillende accenten
en attitudes naar voren gekomen. De meer individuele verantwoordelijkheid
van de vervuiler die betaalt, die de minister in zijn benadering heeft gelegd,
spreekt ons aan. De wijze van koppeling aan de nitraatrichtlijn roept bij
ons echter vragen op. Immers, in een geavanceerde land- en tuinbouw en vanuit
milieubelang is niet de hoeveelheid van toediening relevant, maar de hoeveelheid
van verlies. Het hanteren van aanvoer- c.q. gebruiksnormen en van grootvee-eenheden
lijkt bij het gebruik van een goede mineralenboekhouding en objectieve verliesnormen
overbodig. Kan de minister uitleggen waarom naast de mineralenboekhouding
aan aanvoer- en gebruiksnormen en grootvee-eenheden als norm wordt vastgehouden?De heer Van der Linden (CDA):De heer Varekamp stelde mij een vraag waarop hij zelf het antwoord heeft
gegeven toen hij de kracht en de betekenis van de sector onderstreepte. Al
die jaren daarvoor is dat totstandgekomen. Overigens heeft de VVD medeverantwoordelijkheid
gedragen.De heer Varekamp (VVD):De heer Van der Linden spreekt de paarse kabinetten aan op het falen ten
aanzien van het mestbeleid. Ik wijs erop dat er een geschiedenis van een jaar
of vijftien aan voorafgegaan is, waarin andere kabinetten met een dominante
rol van het CDA, ook op het ministerie van LNV, de scepter hebben gezwaaid.
Het is te gemakkelijk om de problematiek van het mestbeleid eenzijdig op het
bordje van de paarse kabinetten te leggen.De heer Van der Linden (CDA):Die laatste vijf jaar mag de heer Varekamp in zijn zak steken. Het kabinet
was namelijk door iedereen, ook in dit huis, gewaarschuwd dat het zo niet
kon. Om partijpolitieke redenen is het toch doorgegaan. Ik houd mijn verwijt
overeind. Als men overwegingen gemaakt had op basis van de toen beschikbare
gegevens, kan men achteraf zeggen dat men het indertijd misschien niet goed
gezien heeft. Een week na de stemming aan de overzijde hebben de fracties
van de VVD en de PvdA alhier gezegd dat een verkeerde beoordeling is gemaakt,
omdat men onder druk stond. Dat is over de rug van de sector gebeurd.De heer Varekamp (VVD):Van wat er aan de andere kant van het Binnenhof gebeurt, nemen wij doorgaans
slechts kennis. Wij hebben onze eigen verantwoordelijkheid en hebben de voorliggende
wet beoordeeld op basis van eigen verantwoordelijkheid als Eerste-Kamerfractie.
Overigens zie ik niet in wat er met deze wet mis is. De laatste uitspraak
van het Hof geeft aan dat de minister gerechtigd is om 10% te
korten.De heer Van der Linden (CDA):Ik heb begrepen dat in dit huis exact dezelfde discussie heeft plaatsgevonden
en dat mensen onder druk gezet zijn om net een meerderheid voor het wetsvoorstel
te behouden.De heer Varekamp (VVD):Het is maar net wat je verstaat onder "onder druk zetten". Er vindt natuurlijk
wel een politieke afweging plaats. Dat is wat anders dan onder druk zetten.
Wij zitten hier zonder last. In die zin heb ik ook de besluitvorming ervaren.
Het is een weloverwogen politieke afweging geweest. Ondanks de procedures
die er geweest zijn, heeft het Hof de wetgever in het gelijk gesteld. De wetgever
is gerechtigd om tot de eerste 10% korting over te gaan. Het andere deel zou
niet kunnen, omdat het niet proportioneel is. Ik hoor graag van de minister
hoe hij daarmee verder denkt om te gaan. Nogmaals, in mijn perceptie gaat
het niet aan om de mestproblematiek op het conto van de paarse kabinetten
te schrijven. Ik wens eraan vast te houden dat er een voorgeschiedenis van
vijftien jaar is waarbij het CDA dominant aanwezig is geweest.Mijnheer de voorzitter! Uniformiteit van toepassing van de nitraatrichtlijn
in de EU lijkt enigszins kwestieus te zijn. Is dat ook de mening van de minister?
Zo ja, streeft hij naar uniformiteit van controle en meting binnen de EU?
Actueel is de vraag hoe de minister verder beleidsmatig met het mestbeleid
denkt om te gaan. Wil hij meer juridische duidelijkheid afwachten voordat
hij gaat korten op varkensrechten? Of maakt de opkoop van varkensrechten gefinancierd
door overheid en bedrijfsleven een serieuze kans, zoals zeer kort geleden
door de voorzitter van het Productschap voor vee en vlees naar voren is gebracht?
Wij beoordelen dat voorstel zeer positief. De gedachte om hierbij agrarische
bebouwing om te zetten in woonbebouwing spreekt de VVD-fractie aan. Wij denken
overigens niet alleen aan woonbebouwing, maar ook aan andere bestemmingen.
Op deze wijze is het mogelijk om daar waar wenselijk en nodig nieuwe economische
dragers op het platteland toe te laten. Kan de minister aangeven hoe hij dit
verder denkt vorm te geven?Naast een effectief tuinbouwlocatiebeleid is voor de tuinbouw het energiebeleid
van belang. De tuinbouw is energie-intensief. Aardgas wordt gebruikt om economische
waarde toe te voegen, hetgeen leidt tot substantiële werkgelegenheid,
perifere economische activiteit en een forse positieve bijdrage aan de betalingsbalans.
De VVD-fractie ondersteunt het principe van het liberaliseren van energiemarkten.
De vraag is in hoeverre de voorliggende gaswet een faire liberalisatie voor
alle partijen gaat inhouden. Ook relevant is het antwoord op de vraag welke
uitwerking een en ander heeft op het energiebesparingsbeleid, in algemene
zin en specifiek voor de tuinbouw. In welke mate heeft deze wet de aandacht
van de minister van LNV in het belang van de tuinbouwsector?Een niet te onderschatten onderwerp voor land- en tuinbouw zijn de onderhandelingen
in het kader van de WTO. In de communicatie door de regering zijn tot nu toe
verschillende geluiden te horen geweest. De staatssecretaris van EZ verkondigde
allereerst een nagenoeg ongeclausuleerde liberalisering, ook voor de handel
in agrarische producten. Van de minister van LNV was een wat genuanceerdere
opstelling te vernemen. Kan de minister aangeven wat het kabinetsstandpunt
was en is? Is dit standpunt in lijn met het EU-standpunt? In algemene zin
wordt door de VVD-fractie in deze Kamer een verdere liberalisering van wereldhandel,
ook van agrarische producten, onderschreven. Immers, drie van de vier boeren
en tuinders in Nederland ontlenen hun bestaansrecht aan de export van hun
producten, al of niet verwerkt. Daarbij is de wereldmarkt in toenemende mate
van belang. Daarnaast wordt Nederland via de mainports de Rotterdamse haven
en Schiphol in toenemende mate een belangrijk scharnierpunt in de agrarische
handel en dienstverlening.Toch denk ik dat met name bij enige grondgebonden producties terughoudendheid
en voorzichtigheid bij verdere liberalisering in acht moet worden genomen.
Immers, het perspectief van bepaalde agrarische sectoren, zowel in Nederland
als in de EU, is nog steeds afhankelijk van de beschermende werking van het
gemeenschappelijk landbouwbeleid. Hoewel prijssteun in toenemende mate wordt
omgezet in lagere inkomenssteun, moet het waarschijnlijk worden geacht dat
om redenen van multifunctionaliteit van dit type van landbouwproductie vormen
van inkomensondersteuning vooralsnog aan de orde zullen zijn, in Europa en
in andere delen van de wereld.Is de minister overigens van mening dat Nederland en dus de EU moeten
blijven streven naar een zogenaamde brede WTO-ronde en niet in de fuik moeten
zwemmen van een smalle ronde die bijna alleen gebaseerd is op het landbouwdossier?
Ook lijkt het goed om wat relativerend met de Amerikaanse opstelling in dezen
om te gaan. Nog zeer onlangs heeft president Clinton bekendgemaakt dat het
Amerikaanse landbouwondersteuningsbudget in twee jaar wordt verhoogd naar
ongeveer 30 mld. En dat voor 2 miljoen boeren, terwijl in de EU 40 mld. beschikbaar
is voor 7 miljoen boeren. De optiek van een niet-ondersteunde landbouw, die
de Amerikaanse regering wil vestigen, is dus ver bezijden de waarheid. Bovendien
vindt ook daar discussie plaats over de multifunctionaliteit van de landbouw.Een veelgebruikt begrip de laatste jaren is het plattelandsbeleid. In
mijn gevoelen is het beter om te spreken van de ontwikkeling van het landelijk
gebied. Benadrukt wordt dat het landelijk gebied vitaal gehouden moet worden.
Allereerst moet echter de vraag beantwoord worden waar er gebrek aan vitaliteit
is. In het kader van de voorbereiding van de vijfde nota over de ruimtelijke
ordening heeft de minister van LNV advies aan de VROM-raad gevraagd. Deze
typeert drie soorten gebieden in Nederland, namelijk overdrukgebieden, met
name in de Randstad, overloopgebieden in Oost- en Zuid-Nederland en onderdrukgebieden
in Noord- en Zuidwest-Nederland. In feite is er in Nederland slechts in schaarse
zin sprake van landelijk gebied, zeker op basis van de Europese criteria.
Wel zijn land- en tuinbouw in Nederland dominante categorieën grondgebruikers
en zullen dat vooralsnog ook blijven.De vitaliteit van de sector zal zeer bepalend zijn voor een structureel
beheer van grote delen van het landelijk gebied. Allerlei vermenging met indirecte
agrarische nevenactiviteiten, zoals door sommige wetenschappers wordt bepleit,
lijkt niet zo bevorderlijk. Een zo econo misch mogelijke land-
en tuinbouw is in onze beleving de beste garantie tegen verpaupering en verloedering
van het landelijk gebied. Met diversiteit is niets mis, maar het hoofddoel
moet zijn een economisch georiënteerde land- en tuinbouw. Kan de staatssecretaris
zeggen of zij deze mening deelt? Veelvuldig, ook in de memorie van toelichting,
wordt gesproken over het versterken van de leefbaarheid en dus van het landelijk
gebied. Kan de staatssecretaris aangeven waar en waarom in de Nederlandse
context extra vitaliteit nodig is?In de memorie van toelichting wordt ook gewag gemaakt van natuur voor
mensen, vrij vertaald: genietbare natuur. Het in het natuurbeleid ook de wensen
van de gebruikers centraal stellen, spreekt de VVD-fractie aan. Hoe genietbaar
is natuur echter in het kader van toegankelijkheid? Welk percentage gebieden
in handen van de klassieke natuurbeheerders, zoals Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer
en de provinciale landschappen, is toegankelijk?Vooralsnog wordt door de Nederlandse overheid vastgehouden aan de realisatie
van de ecologische hoofdstructuur. De staatssecretaris heeft echter melding
gemaakt van problemen met een niet-optimale ruimtelijke rangschikking en versnippering
en met de taakstelling tot verwerving, onder meer door de stijging van grondprijzen.
Daarmee rijst de vraag of wel moet worden vastgehouden aan realisatie. Zou
een dynamischer concept om natuur- en landschapswaarden en biodiversiteit
te realiseren en te behouden, waarin particulieren en boeren in uitvoering
en beheer een belangrijke rol spelen, niet te overwegen zijn?In de door de staatssecretaris uitgebrachte nota Belvedere wordt gewag
gemaakt van vervlakking van natuur en landschap in Nederland. Hoe is tot deze
conclusie gekomen? Wie om een "helicopter view" te krijgen over Nederland
vliegt – zelf heb ik af en toe dat genoegen – neemt een aantal
dingen waar. Nederland ligt niet onder het bituum, is groen, kent een grote
verscheidenheid aan natuur en landschap, is vlak maar niet vervlakt.Bij voedsel en voedselvoorziening is er in de aandacht een accentverschuiving
van kwantiteit naar kwaliteit en voedselveiligheid waar te nemen. De gekkekoeienziekte,
de veevoederdioxinecrisis, enige keuringsperikelen en niet in het minst het
al of niet toepassen van genetisch gemanipuleerde organismen (GGO's) hebben
de belangstelling aangewakkerd.Voorzitter: BoorsmaDe heer Varekamp (VVD):Voorzitter! De VVD-fractie deelt de zorg en de aandacht voor voedselveiligheid
in algemene zin, maar hecht eraan dat de benadering zorgvuldig is. Voor de
overheid ligt er in onze beleving de taak om op basis van risicoafweging via
regelgeving en controle een basis voor waarborging te scheppen. Het is goed
dat de Europese Commissie heeft besloten om een onafhankelijk bureau op te
richten: de Europese voedselautoriteit. Op zichzelf is dit een stap in de
goede richting. Het is jammer dat het vooralsnog een instelling is zonder
bevoegdheden. De Europese lidstaten kunnen nog hun eigen risicoafweging maken.
De mogelijkheid voor verschillende beoordeling blijft bestaan. Delen de bewindslieden
mijn mening dat het bureau meer autoriteit zou moeten krijgen, vergelijkbaar
met de Amerikaanse Food and Drug Administration?Wat de GGO's betreft, komt het de VVD-fractie voor dat er op dit moment
een overgeëmotioneerde discussie plaatsvindt. Ook hier moet zorgvuldigheid
vooropstaan. De techniek is een gegeven. Even onvermijdelijk als sneeuwwater
van de bergen komt en het beste dus maar gekanaliseerd kan worden, is het
dat de technologische ontwikkeling van GGO's zal doorgaan. Net als bij sneeuwwater
lijkt ook in dezen kanalisatie de beste benadering. Om een evenwichtige politieke
en maatschappelijke benadering te bewerkstelligen is het dan wel van belang
dat er voldoende transparantie over het onderwerp in technische en commerciële
zin is. Door gebrek aan helderheid is een situatie ontstaan van veredelaars
versus milieubeweging. Bij de consument is er geen perceptie van directe voordelen.
Zou het niet wenselijk zijn dat de overheid en het bedrijfsleven op zich nemen
om meer kennis te mobiliseren en meer voorlichting over dit onderwerp te geven?Voorzitter! De visserijsector is economisch in algemene zin gezond. Wel
zijn er specifieke problemen. Het huidige gemeenschappelijk visserijbeleid
loopt tot eind 2002. In de nota van de staatssecretaris over het beleid na
2002 wordt in feite geconcludeerd dat het beleid zal worden voortgezet. In
de sector leeft echter de wens om vangstrechten verhandelbaar te maken over
de grenzen van de lidstaten heen. Wil de staatssecretaris deze wens tot de
hare maken? In het kader van het meerjarig oriëntatieprogramma (MOP)
met als hoofddoelstelling het vissen binnen de vastgestelde quota is een merkwaardige
situatie voor Nederland ontstaan. Met als basis het co-managementsysteem van
eigen verantwoordelijkheid via de zogenaamde Biesheuvelgroepen, vist de Nederlandse
visserij binnen de quota. Toch houdt de EU vast aan vlootverkleining en is
de Europese Commissie inmiddels een Hofprocedure tegen Nederland begonnen.
Hebben wij in Brussel voldoende effectief geopereerd? Ziet de staatssecretaris
nog mogelijkheden om in dezen tot een politieke oplossing te komen? Wat is
de stand van zaken met betrekking tot het certificeren van de biologische
adviezen, waarvoor minister Van Aartsen zich indertijd heeft ingezet?Mijnheer de voorzitter! De VVD-fractie ziet met belangstelling de reactie
en de beantwoording tegemoet.De heer Pitstra (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! Het is de eerste keer dat wij hier van gedachten
wisselen met de nieuwe minister van LNV. Met de staatssecretaris is dat al
vaker gebeurd. Zelf zal hij al lang niet meer het gevoel hebben dat hij nieuw
is. De minister kwam op het politieke toneel omdat zijn voorganger in het
varkensmoeras was vastgelopen. Minister Brinkhorst lijkt uit ander D66-hout
te zijn gesneden. In de memorie van toelichting staat duidelijke taal. Er
is slechts een "license to produce" indien de productiewijzen zijn aangepast
aan menselijk behoeften. De overheid geeft aan dit proces richting, stelt
criteria vast en formuleert verantwoordelijkheden in een balans van rechten
en plichten. Ik vind het aardig klinken, maar wat betekent het precies?De recente uitspraak van het gerechtshof zal de minister gesterkt hebben
in de gekozen lijn. GroenLinks heeft die lijn indertijd gesteund.
De uitspraak van de heer Van der Linden dat het een beetje stelen is, vind
ik volstrekt demagogisch. Dit is vandaag alles wat ik over varkens, mest en
gif ga zeggen. Bij de verschillende wetten zullen wij ons verhaal nog wel
kwijt kunnen.Ik kom op een visie op de landbouw. Ik heb het omvangrijke en buitengewoon
interessante boek van prof. Jan Douwe van der Ploeg "De virtuele boer" gelezen.
Uit interviews begreep ik dat de minister het zelfs op zijn nachtkastje heeft
liggen. In het boek wordt de landbouw beschreven en wordt de dominante structuur
van modernisering, industrialisering en grootschaligheid ter discussie gesteld.
Het model van verbrede landbouw, dat in het LEI-rapport op zo'n 10% wordt
geschat, komt op veel grotere schaal voor dan de beleidsmakers op hun Haagse
burelen denken. Dan gaat het niet alleen om de milieucoöperaties waarmee
Van der Ploeg een strategische en ook inhoudelijke alliantie heeft gesloten,
maar ook om recreatie, zorgboerderijen, verkoop aan huis en vermarkting van
regionale producten. Hij spreekt over zo'n 50.000 bedrijven die een zoektocht
naar een nieuw paradigma zijn begonnen en voorbodes van een nieuwe toekomst
zouden zijn. Hoe reageert de minister op deze cijfers? Over de cijfers zouden
wij het namelijk eens moeten kunnen worden.De minister wil pluralisme. Zowel moderne grootschalige bedrijven als
verbrede, regionaal gerichte bedrijven worden door LNV gesteund waarbij de
biologische landbouw speciale aandacht heeft. Ik vind dat de minister dan
feitelijk zegt dat de politiek, in casu LNV, geen eigen toekomstbeeld voor
de landbouw meer heeft. Terwijl vanaf de jaren vijftig tot de jaren tachtig
een chemische industriële landbouw, gericht op bulk en lage prijzen,
door het bestaande kenniscomplex en de daaraan verbonden politici uit de grond
werd gestampt, wordt nu een duurzame, veilige en concurrerende landbouw die
rekening moet houden met consumers concerns, bepleit. Er is echter gebrek
aan eenduidige toekomstvisie. Ik vond het heel typerend dat, toen daarnaar
gevraagd werd bij de schriftelijke voorbereiding van de begroting, het begrip
"duurzaam" niet gedefinieerd kon worden. Als gelegenheidsargument werd toen
maar gezegd dat dit een dynamisch begrip is. De keuze van de minister voor
pluralisme verdonkeremaant volgens mij dat nog steeds het dominante paradigma
en de daarbij behorende structuren de toekomst zullen bepalen of ontvouwen,
zoals Van der Ploeg zou zeggen. Hij heeft het over de Titanic die nog steeds
doorstoomt, terwijl niemand weet waarnaar toe. Zoals een skelet structurerend
is voor de menselijke bewegingsvrijheid, bepaalt de one order world van het
megabedrijf de keuzemogelijkheden van de actoren. Veel experimenten in de
verbrede landbouw waren slechts mogelijk ondanks het beleid en zijn tegen
de verdrukking in tot stand gekomen. Ook vanuit de biologische landbouw hoor
ik die verhalen voortdurend.Belangrijk hierbij is natuurlijk ook de internationale en de Brusselse
liberaliseringspolitiek. Gelukkig strandde de WTO-utopie van de totale vrijhandel
op een bont scala van opposanten. Helaas is echter nog niet voor een nieuw
paradigma gekozen waarin de belangen van de boeren in de derde wereld, de
boeren in Europa, de natuur, het milieu en de consumenten verenigd kunnen
worden. Zo'n alternatief toekomstgericht scenario waarin niet markten zonder
geweten de gang van zaken bepalen, is absoluut noodzakelijk om de heersende
ontwikkelingen van die doorstomende Titanic tegen te kunnen gaan. Door het
LEI is dit zelfvoorzieningsscenario met productiebeperkingen en prijzen die
de waarheid spreken – die prijzen zijn inderdaad hoger; de consument
wil die trouwens wel betalen – wel eens uitgerekend. Toen bleek dat
het goed is voor het milieu, voor de natuur en voor de boeren. Het is alleen
wat duurder. Als wij daar evenwel de milieuschade van de huidige landbouw –
deze is destijds door Berenschot op 6 mld. geschat – bij betrekken,
dan is er eigenlijk niet zoveel aan de hand. Zou het voor de discussie niet
goed zijn dat zo'n alternatief eens concreet wordt uitgewerkt? Ik geef toe
dat het tegen de trend ingaat, maar soms moet je ook trendbreuken realiseren.
Hierbij moet natuurlijk bij betrokken worden dat het althans naar mijn nadrukkelijke
overtuiging onhoudbaar is dat Nederland, dit kleine kikkerlandje, het tweede
netto-exportland – Frankrijk staat lager, omdat dit land meer importeert
dan Nederland – ter wereld zou kunnen blijven. Ik heb het tabelletje
van het LEI bij mijn tekst gevoegd. Het is natuurlijk volstrekt absurd dat
wij denken dat dit ecologisch houdbaar zou kunnen zijn.GroenLinks staat op het standpunt dat de agrarische sector in Nederland
en de Europese Unie recht heeft op een toekomstvisie van de politiek. De sector
wil zekerheid bij zijn investeringen. Waarom zouden wij niet opnieuw kunnen
doen wat van de jaren vijftig tot de jaren tachtig ook is gebeurd? Toen werd
de landbouw grootschalig gemaakt, gericht op hoge input – kunstmest
en gif – en lage prijzen. Waarom zouden wij nu niet kunnen kiezen voor
het omgekeerde, zeker als wij zien dat een groot deel van de consumenten wel
degelijk wil dat dieren met respect behandeld worden en de natuur niet verpest
wordt. Daarbij mogen de prijzen wel wat hoger zijn. Waarom is er dan altijd
die keuzevrijheid? Dit is natuurlijk ook het probleem van de heer Van der
Linden. Wij leggen toch ook niet meer die goedkope CFK-houdende spuitbussen
in de schappen? Die zijn er gewoon niet meer. En er was geen consument die
bij Albert Heijn ging klagen, toen die de witte filterzakjes er uitgooide
en er opeens bruine lagen. Het is misschien wel verleidelijk voor mensen om
altijd die goedkope troep te kopen. Daarom zouden bepaalde keuzemogelijkheden,
zoals bij die spuitbussen en die filterzakjes, gewoon niet meer geboden moeten
worden.GroenLinks kiest voor de biologische landbouw als het goudmerk onder de
keurmerken, als de top op de piramide. Deze keuze is trouwens ook voor de
boer interessant. In het altijd lezenswaardige LEI-DLO-rapport, Berichten
1999 – dat is toch een onverdachte bron – las ik dat onder de
biologische boeren 50% per uur meer wordt verdiend en dat er gemiddeld ƒ
20.000 per bedrijf meer wordt verdiend. En dat allemaal zonder gif! Hoezo
is er dan die discussie over landbouwkundige onmisbaarheid? De biologische
sector laat gewoon zien dat het ook zonder kan. Natuurlijk hebben wij ook
oog voor tussenstappen. Wij kunnen die vaak ook steunen. Zonder een helder
doel op de langere termijn is er echter te weinig richting. Voor ons is het
huidige niveau van de biologische landbouw geen gegeven. In
onze criteria voor de landbouw zijn bijvoorbeeld korte ketens om allerlei
redenen van belang en kan op natuurgebied in met name de witte gebieden meer
gepresteerd worden, ook door ecobedrijven. De ecosperzieboontjes uit Egypte,
om maar eens wat te noemen, zijn in mijn ogen een tussenfase.De minister heeft als eerste gedurfd om het percentage van 10 voor de
biologische landbouw in 2010 over te nemen. Nou is dat minder moedig dan het
lijkt, gezien het geweldige maatschappelijke draagvlak voor deze eis, van
vegetariërsbond tot consumentenbond en van grootwinkelbedrijf tot dierenbescherming.
Desalniettemin juichen wij het stellen van streefcijfers toe. Zonder concrete
doelen is er geen impuls voor nieuw beleid. Er komt nu een nieuw actieprogramma
biologische landbouw. Op 1 februari jongstleden heeft de sector haar doorwrochte
lijst van aanbevelingen aan de minister gepresenteerd. Ik heb die doorgelezen.
Die aanbevelingen lijken mij allemaal nodig om die 10%-doelstelling te halen.
Wij liggen namelijk ontzettend achter bij vergelijkbare landen. Wat gaat de
minister hier nu mee doen? Misschien kan hij dat in grote lijnen aangeven.
Er wordt berekend dat er de komende vier jaar zo'n 300 mln. nodig is om een
echte trendbreuk te bewerkstelligen. Uit internationale vergelijkingen blijkt
dit nog bescheiden te zijn. Gaat de minister zich in het kabinet hiervoor
inzetten?Voorzitter! Ik kom op de genetische manipulatie. In de Eerste Kamer is
altijd diepgaand gediscussieerd over genetische manipulatie. Landbouwministers
hebben dit meestal op prijs gesteld, zo begreep ik eens van collega Braks.
Vandaag zal ik een poging doen om daar weer een bijdrage aan te leveren. Het
viel mij op dat de minister ten aanzien van dit onderwerp nogal heeft gezwalkt.
Eerst was hij laaiend positief over biotechnologie, maar later zocht hij een
tussenweg tussen de Amerikanen en Greenpeace. Ter zijde merk ik op –
ik zeg dit ook even tegen de heer Van der Linden – dat de discussie
ook helemaal niet om de biotechnologie gaat. Ook in de biologische landbouw
wordt met biotechnologie kaas of wijn gemaakt. De casus belli is de genetische
manipulatie waarbij anders dan bij traditionele veredeling soortgrenzen worden
overschreden en waarbij genetisch materiaal als een legopakket beschouwd wordt
waarmee onbekommerd geknutseld kan worden. Door de meeste deskundigen wordt
dit beschouwd als een principieel andere techniek. Het zou anders ook niet
verklaren waarom er ten aanzien van deze techniek, ook door de minister, een
strikt "nee, tenzij"-principe is gekozen. Erkent de minister dit principiële
verschil?Ter voorbereiding van mijn inbreng heb ik een artikel van prof. Goewie
gelezen. Ik meen dat de minister dit kan kennen, want het schijnt ook ergens
op een e-maillijst te staan. Ik zie de minister knikken; ik hoef hem hier
dus geen kopietje van te geven. Goewie komt tot de conclusie dat toepassingen
in de landbouw vooralsnog – dat is dus geen dogmatisch standpunt –
volstrekt moeten worden afgewezen. Hij geeft sterke argumenten waarvan ik
er een paar noem. - De gentechnologie sleutelt aan de onderdelen
van een organisme zonder rekening te houden met de functie die dat organisme
heeft in het ecosysteem waar het deel van uitmaakt. Men dreigt veranderingen
aan te brengen in de schakelkast van het leven, zonder dat men weet wat men
aan het doen is.- Er wordt volgens hem ook naar te korte tijdassen
gekeken. De meeste uitspraken over veiligheid van gentechnologie gelden voor
de korte en middellange termijn.- Alleen in gesloten systemen zijn
de risico's van bijvoorbeeld hormonen en feromonen die plant/dier- en dier/dier-relaties
behoorlijk kunnen ontwrichten, te beheersen.De kans op vervuiling van de erfmassa wordt onderschat. Goewie wijst er
terecht op dat industriële belangen van multinationals de agenda bepalen
en niet de wensen van consumenten of het wereldvoedselvraagstuk. Canada en
de VS bepalen 84% van wereldproductie. Goewie meent dat de overheid er alles
aan moet doen om dit onderzoek vrij te maken van commerciële belangen.
Dat schept natuurlijk ook vertrouwen bij de consument. Wat is de reactie van
de minister op dit artikel en met name op het laatste verzoek? Is hij bereid
om daar meer gelden voor uit te trekken? Tegen de heer Varekamp zeg ik dat
dit natuurlijk geen gegeven is. Het wordt georganiseerd; er worden veel gelden
voor uitgetrokken om het een gegeven te laten worden.Belangwekkend in deze discussie is ook het recente rapport van het Rathenau-instituut,
geschreven door de heer Jelsma. Dit is een advies voor het parlement, dus
ook voor ons. Hij beschrijft de geschiedenis van de politieke discussie over
dit onderwerp. De Eerste Kamer komt daar pregnant in voor. Zijn centrale stelling
is dat het in de gekozen procedures met een scheiding van de COGEM die technisch
adviseert, en de ethische commissie die apart functioneert, een slepende kwestie
zal blijven. De technische risico's worden losgekoppeld van de maatschappelijke
wenselijkheid en van de politieke vraag die hieronder ligt, namelijk wat voor
soort landbouw wij willen. In de biologische landbouw wil men dit bijvoorbeeld
helemaal niet. Onderliggend hierbij is de visie op de natuur. Is die robuust
en bestand tegen het nodige geweld of is die kwetsbaar en kan die kapot? Hoewel
de minister wel zegt een brede kosten-batenanalyse na te streven, zal volgens
de schrijver de trein vrijwel ongehinderd doordenderen. De technische afweging
is immers wel robuust, maar de maatschappelijke afweging is veel te zwak.
Ook hij wijst op de onbekende risico's. In praktijkvelden worden zelfs vaak
bloemen afgeknipt en worden er buffers ingesteld om verspreiding te voorkomen.
Daardoor weet je echter nooit hoe het in het echt gaat. Het is opvallend dat
de echte voorstanders van deze technieken dit onderkennen en een ecologisch
waagstuk voorstellen, zoals zij dat noemen. Ergens op een onbewoond eiland
zou een grootschalig experiment toegelaten moeten worden. Dan pas kunnen wij
echt te weten komen of het eiland geruïneerd wordt of dat het een paradijs
wordt. De effecten van deze technologie kunnen evenwel onomkeerbaar zijn.
In de huidige procedure laten overheden risico's toe die verzekeringsmaatschappijen,
net als bij kernenergie, niet willen dragen. Wat gaat de minister met deze
studie doen? Hij schrijft dat hij genuanceerd is. Hij zit veilig in het midden
tussen wat hij noemt "dogmatisch rechts" – dat zou dan de RPF zijn –
en "extreem links" – dat zijn kennelijk Greenpeace en GroenLinks –.
Ik vraag de minister om inhoudelijk op de kritiek in te gaan
en dan maar eens te kijken waar hij uitkomt. Gezien het feit dat hij geen
naïef technologisch optimisme uitstraalt, acht ik het niet denkbeeldig
dat de signalen, los van de afzenders en de indeling in categorieën,
beoordeeld worden. Er waren trouwens ook apolitieke geleerden die waarschuwden
voor kernenergie. Door het proces dat daarop volgde, werden dit maatschappijkritische
lieden. Misschien bewandelt de minister deze weg ook nog eens.Voorzitter! Ik kom nu op de natuur. De Natuurbalans van het RIVM is onverminderd
somber. De hoofdconclusie blijft dat het aantal soorten nog steeds achteruitgaat,
hoewel de snelheid van de achteruitgang wat vermindert. Een trendbreuk ligt
echter niet in het verschiet. Versnippering, verzuring, vermesting, verdroging
en vergiftiging worden onvoldoende aangepakt. Open landschappen worden aangetast
door nieuwe infrastructuur, woningen en bedrijfsterreinen. De landbouw heeft
echter ook het nodige bijgedragen aan de nivellering van de natuur in de vorm
van bramen, brasems en brandnetels. Sinds 1950 is de natuurkwaliteit in landbouwgebieden
met maar liefst 60% achteruitgegaan. Landbouw voegt slechts 2,6% aan het BBP
toe – dat is dus niet echt spectaculair – maar gebruikt wel 70%
van de grond. In de komende vijfde nota zal er naar mijn mening voor gekozen
moeten worden om met keiharde maatregelen natuur en cultuurlandschappen te
sparen. Eerst moet er ingezet worden op inbreien in de bestaande steden, het
intensiveren en herstructureren van bedrijfsterreinen en geen nieuwe autowegen.
Anderen hebben ook al gevraagd welke rol natuurbeheer in de vijfde nota krijgt.
Wordt die rol wel sterk genoeg? Op welke wijze worden er consequenties getrokken
uit de bevindingen van de Natuurbalans waarin achterstanden bij de begrenzing,
de aankoop en de inrichting worden gesignaleerd? Wordt het aankondigen van
nieuwe nota's – er worden toch al te veel nota's gestapeld in plaats
van uitgevoerd; ik noem de NBL21, de SGR etc. – niet als alibi opgevoerd
om noodzakelijke maatregelen weer uit te stellen?Op de volgende concrete vragen wil ik nog graag een antwoord van de staatssecretaris
ontvangen. Wat is precies haar inzet bij de onthekking van de Veluwe? Waarom
is de toezegging van vorig jaar hier in de senaat om hierover aan het parlement
te rapporteren, niet nagekomen? Of heb ik iets gemist?Wat is de inzet van de staatssecretaris bij het totale herstelplan van
de Vlinderstichting? Dat herstelplan beoogt de enorme afname van deze gevoelige
soort tegen te gaan. Als je het hebt over kwetsbare natuur, dan moet je hier
maar eens naar kijken. Er zijn 17 soorten verdwenen en 30 soorten staan op
de rode lijst. Waarom is dan slechts gekozen voor 6 soorten? Wordt het geen
tijd voor een tienjarenplan voor alle 30 bedreigde soorten? De vlinders kunnen
daarbij als een soort hefboom gebruikt worden voor een krachtig natuurbeleid.Hoe gaat de staatssecretaris om met het zeer noodzakelijke verspreidingsonderzoek,
zoals dat door de Vereniging onderzoek flora en fauna wordt verricht? Erkent
zij het belang hiervan?Wat zal haar inzet zijn in het visserijbeleid nu uit de Natuurbalans blijkt
dat er structureel onder het veilig biologisch minimum wordt gevist? Wordt
de boomkorvisserij nu eindelijk verboden of in ieder geval voor delen van
de Noordzee verboden? En wordt na het gas boren de kokkelvisserij uit de Waddenzee
geweerd?Mijn laatste punt is het dierenwelzijn. Wij onderschrijven de kritiek
dat dierenwelzijn als zevende thema aan de nota Kracht en kwaliteit toegevoegd
had moeten worden. De consumers concerns waren toch cruciaal? In de memorie
van toelichting staat terzake van de nertsen dat het er nu om gaat hoe de
nertsenhouderij verantwoord kan worden afgebouwd. Staat dat standpunt nog
steeds? De minister heeft nu immers die vondst van de verschillende soort
ethiek van Weber gedaan. Sommigen hebben gezegd dat dit glad ijs is. Ik zal
hier nog wel eens mijn kritiek op leveren. Immers, wij moeten constateren
dat een meerderheid van de bevolking het houden van nertsen voor dit doel –
een luxeproduct waarvoor uitstekende alternatieven zijn – afwijst.Over de jacht zal ik het dit jaar niet uitgebreid hebben. Ons standpunt,
een radicale beperking via een strikt "nee, tenzij"-principe, is bekend. In
welk stadium verkeren de concept-AMvB's nu eigenlijk? Over lokdieren heb ik
thans twee vragen. Erkent de staatssecretaris niet dat deze ook een intrinsieke
waarde hebben? En welke rechtvaardiging is hiervoor, als er ook alternatieven
zijn.Voorzitter! Ik kom tot een afronding. Ik citeerde de virtuele boer. Die
boer is in werkelijkheid heel anders dan achter de bureaus wordt gedacht.
Illustratief is een brochure van LNV over de gevreesde millenniumwisseling,
waar ik attent op werd gemaakt door een ironische brief van een boer uit onze
kring. Die brochure plofte op 31 december op de mat van vele, zo niet alle
boeren. Of ze wel voor noodstroomaggregaten hadden gezorgd, met de melkfabriek
afspraken hadden gemaakt, ruwvoer voor maanden hadden ingeslagen, melk wel
in de gierput zouden gooien als dat nodig was, voor alternatieve waterbronnen
hadden gezorgd en voor antibiotica hadden gezorgd voor het geval de beesten
droog gezet moesten worden? Er stond nog veel meer van dat soort ongein in.
Qua tijd was een en ander volstrekt onhaalbaar. Bovendien zou het veel overbodige
kosten hebben veroorzaakt. Het lijkt mij een absolute miskleun. Aangezien
de minister de laatste tijd enige kritiek heeft gekregen van de sector, vraag
ik mij af of het niet goed zou zijn dat hij dit gewoon toegeeft.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Er is al vaak melding van gemaakt dat de minister
hier zijn eerste begrotingsbehandeling meemaakt. Hetzelfde geldt voor mij.
Ik zal daar dus niet veel woorden aan vuil maken. Ik denk dat hij, zoals al
eerder gezegd is, goed ingewerkt is. Wij zullen daar dan ook gebruik van maken
bij de vragen die wij dadelijk gaan stellen. Het was trouwens verleidelijk
om te reageren op de inbreng van collega's. Ik heb mij bij de heer Pitstra
echt moeten inhouden, vooral omdat ik uit de Handelingen van voorgaande jaren
heb kunnen opmaken dat hij vele zaken herhaald heeft. Hij heeft dingen aan
deze minister voorgelegd die hij eerder al aan vorige ministers voorgelegd
heeft. Ik ben benieuwd wat de reactie daarop zal zijn. Misschien kom ik hier
in tweede termijn nog op terug.Wij praten vandaag over de begroting van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij.
De ontwikkeling in de landbouw gedurende de laatste decennia
is in feite te typeren met vijf megatrends. Ik zet die trends even kort uiteen.
De eerste is de stijging van arbeids-, grond- en inputproductiviteit. De arbeidsproductiviteit
is deze eeuw vertweehonderdvoudigd. De grondproductiviteit is verzevenvoudigd.
De inputproductiviteit is, onverwacht, op veel plaatsen verdrievoudigd tot
vertienvoudigd. Dit is in strijd met veel vooroordelen op dit gebied. Een
en ander gaat immers gepaard met een hogere milieueffectiviteit.De tweede trend betreft de verbreding van de doeleinden voor de landbouw.
Het gaat niet meer alleen om productiviteit, maar ook om milieu, natuur en
landschapsdoeleinden. Ook de wijze van produceren en de presentatie van de
producten en hun kwalitatieve en intrinsieke eigenschappen spelen een explicietere
rol. Dat is een belangrijke megatrend van de laatste tien jaar.De derde megatrend is de overgang van een ambachtelijke manier van produceren
naar een productiewijze die vaak een meer industrieel karakter heeft. Hoewel
je daar veel problemen mee kunt hebben, was die overgang heel duidelijk. Dat
was ook noodzakelijk om tot een hogere en zo economisch mogelijke productie
te komen, zonder afhankelijk te zijn van randvoorwaarden die door de samenleving
worden gesteld, en subsidies.De vierde megatrend is gelegen in de toenemende betekenis van het ketendenken
met een voorwaartse en achterwaartse koppeling. In de keten van de grond tot
de mond en van het zaadje tot het karbonaadje wordt iedere keer teruggekoppeld
van voor naar achter. Dat is verschrikkelijk belangrijk, want dat heeft tot
gevolg dat je beter kunt vastleggen hoe een en ander kwalitatief heeft plaatsgevonden
en wat voor effecten dat heeft voor de volksgezondheid en het milieu. Het
is dus bijzonder belangrijk dat die trend er nu is. Het komt er hierbij op
neer dat er niet één manier van produceren of één
manier van voortbrengen van producten aangehangen moet worden, maar dat vooral
aangegeven moet worden wat men wenst te realiseren, wat voor neveneffecten
daarmee gepaard gaan en hoe die geminimaliseerd kunnen worden. Dit speelt
ook in op een trend in de markt.Over de vijfde megatrend is net eigenlijk al gesproken. Deze betreft de
verminderde politieke invloed van het groene front of, anders gezegd, de implosie
van het CDA, het corps diplomatique agricole. Dit is heel duidelijk van betekenis
voor de maatschappelijke positie van de landbouw. Ik ga nu niet verder in
op die megatrends – dat heb ik elders al gedaan – maar ik neem
die wel waar en gebruik die ook als onontkoombaar gegeven en een feit. Die
ontwikkelingen geven namelijk een zeer sterke toename van het belang van de
niet-grondgebonden landbouw te zien. Ik noem de sier- en groenteteelt in kassen,
de champignonkweek, de containerteelt en de intensieve veehouderij, al is
de laatste relatief onbelangrijk binnen die categorie. Op nog geen 10.000
ha of minder dan 0,5% van het cultuurareaal wordt meer dan 50% van de waarde
van land- en tuinbouwproducten gerealiseerd. Dat is het kenmerk van die industriële
productie. Eén bedrijf met zo'n 25 ha kassen kan bijna in de gehele
behoefte aan komkommers van Albert Heijn, dus voor heel Nederland, voorzien.
Dit type bedrijvigheid onttrekt zich aan enige vorm van marktordening of subsidie.
Daarmee is de Nederlandse land- en tuinbouw in Europa atypisch en is de gevoeligheid
voor Europese regelgeving of subsidies ook minder groot dan elders. En dat
feit kan door sommige Rotterdamse economen die voortdurend zeggen dat de landbouw
z'n langste tijd gehad heeft en dus net als de mijnen uit Nederland zou moeten
verdwijnen, maar heel moeilijk geaccepteerd worden.In korte tijd is de economische kracht van de grondgebonden landbouw verminderd
en daarmee ook de invloed ervan. De perceptie van de gemiddelde burger is
daar absoluut niet mee in overeenstemming. Vaak wordt de land- en tuinbouw
als een achterhaalde economische activiteit gezien die slechts schade berokkent
aan natuur en milieu en die daardoor in feite niet meer past in een moderne
stadstaat, zoals wij die in Nederland zouden kennen. De landbouw draagt terecht
medeverantwoordelijkheid voor effecten op natuur en milieu, doch het is beslist
onjuist om te ontkennen dat er veranderingen ten goede hebben plaatsgevonden.
Juist de afgelopen tien jaar zijn het bewustzijn en de bereidheid om te investeren
in innovaties ten behoeve van het milieu, sterk gegroeid. De maatschappelijke
eisen aan de landbouw op het gebied van kwaliteit van de producten en vermindering
van milieueffecten, op het terrein van het dierenwelzijn en van de wijze van
produceren nemen heel sterk toe. De aanvankelijke reactie vanuit de landbouw
van bagatelliseren en relativeren is gebleken contraproductief te zijn. Daarom
zijn de landbouw en de verschillende bedrijfstakken daarbinnen steeds actiever
bezig om orde op zaken te stellen en nieuwe maatschappelijk acceptabele productiewijzen
en producten te ontwikkelen.In feite vernieuwt de landbouw z'n maatschappelijke contract. Dat is niet
in de eerste plaats een zaak van de overheid, maar van de primaire producenten
en de toeleverende en afnemende industrie. Het ketendenken is zich al steeds
meer aan het ontwikkelen in de agrarische sector. Daardoor wordt het principe
van de grond tot de mond al ruim toegepast. Iedere schakel dient te worden
bezien. De onderlinge samenhang in de keten maakt dat voorwaartse en achterwaartse
koppeling steeds meer plaatsvindt en leidt tot een meer milieueffectieve,
efficiëntere en veel minder belastende wijze van produceren. Toch is
dat niet voldoende. Hoe goed de landbouw er ook in slaagt om de ketens steeds
milieuvriendelijker te laten plaatsvinden en steeds meer rekening te laten
houden met de wensen van de eindgebruiker – de ecologische landbouw
is maar een kleine sector daarbinnen en zal dat ook blijven; volgens mij is
het naïef om daar alles van te verwachten – daarmee worden echter
niet alle wensen ten aanzien van het rurale gebied volledig gerealiseerd.
Dat wordt mede veroorzaakt doordat die wensen zich steeds meer richten op
publieke goederen, zoals landschap en natuur. De bijdrage die de landbouw
daaraan levert, wordt op dit moment veelvuldig overdreven. Dat is met name
het geval in het boek dat aangehaald is door de heer Pitstra. Na een aanvankelijke
periode van volstrekte afwijzing van de publieke functie – de boer is
geen parkwachter – is nu een sfeer ontstaan waarin alle buitengebied
als publieke preferentie wordt gezien. Daarmee wordt van het
ene uiterste naar het andere uiterste doorgeslagen. Voor een toekomstig beleid
ten aanzien van de landbouw is het zaak om veel preciezer aan te geven waartoe
en waarom welk beleid voor welke categorie moet worden gevoerd. Hoe aantrekkelijk
een generiek beleid ook is, waarbij alle grondgebruik een publieke functie
heeft en wordt betaald, zo'n beleid is in toenemende mate ongewenst en dient
plaats te maken voor een veel selectiever en specifieker beleid waarbij precies
wordt omschreven wat moet worden gerealiseerd en daarom ook moet worden betaald.Mijnheer de voorzitter! Mijn fractie is steeds meer tot de overtuiging
gekomen dat wij toe moeten naar een gedifferentieerd landbouwbeleid. Het voeren
van één generiek beleid voor land- en tuinbouw wordt steeds
moeilijker, omdat de eisen en mogelijkheden sterk verschillen. Juist die specifieke
mogelijkheden moeten veel meer worden benut. Daarmee kan dan worden voortgebouwd
op de sterke punten van een bedrijfstak. Sectorbeleid moet in feite plaatsmaken
voor een bedrijfstakbeleid. Er is en kan nu geen sprake meer zijn van de landbouw
of de tuinbouw. In feite moeten wij drie categorieën onderscheiden en
daarvoor verschillend beleid voeren. In de eerste plaats is dat de niet-grondgebonden
landbouw, zoals de glastuinbouw, de champignonteelt en de intensieve veehouderij.
In de tweede plaats de grondgebonden, zeer hoogproductieve vormen van tuinbouw,
zoals bomenteelt, groenteteelt en bollenteelt. In de derde plaats de grondgebonden
landbouw. Voor de eerste categorie moet er sprake zijn van een stringent systeem
van milieu- en ruimtelijkeordeningseisen. Het betreft hier in feite agrarische
bedrijfsterreinen die een maximale ontplooiingsmogelijkheid moeten krijgen,
maar binnen door overheid en bedrijfsleven goed te omschrijven en acceptabele
randvoorwaarden. Best technical means moeten daarbij als beginsel gelden.
Daar zijn zeker mogelijkheden toe en de innovatieve kracht van juist deze
vorm van bedrijvigheid is zeer groot. Het moet daarom ook mogelijk zijn om
juist voor de niet-grondgebonden landbouw via een innovatie-impuls het maatschappelijk
contract te vernieuwen. Dat geldt zeker voor de glastuinbouw waar via systeeminnovatie
een efficiëntieslag kan worden gemaakt in product, kwaliteit, productie
en logistiek. Hoe denkt de minister aan zo'n ontwikkeling bij te dragen? Er
blijven weliswaar nog twijfels bestaan ten aanzien van de varkenshouderij
en de pluimveehouderij, maar daar komen wij later bij de voorziene wettelijke
maatregelen nog uitgebreid op terug. De maatschappelijke druk op die sectoren
is groot. Vernieuwende elementen hebben veel te bieden, maar zij krijgen nog
onvoldoende kans. Het echec dat zich bij de herstructureringswet heeft voorgedaan,
moet eerst worden doorbroken. Hierbij moet niet de indruk ontstaan dat mijn
fractie geen kritiek zou hebben op de gang van zaken in die bedrijfstak gedurende
de laatste jaren. Er lijkt nu evenwel een kentering ten goede gekomen te zijn.
De recente uitspraak van de rechter inzake de generieke korting moet daarom
niet te snel worden doorgezet. Beter ware het de combinatie van instrumenten
te benutten om de evenwichtssituatie inzake de landelijke fosfaatbalans te
bereiken en dan eventueel met MINAS te consolideren. Daar kan en moet nu aan
worden gewerkt. De kansen zijn nu groter dan ooit. De lage varkensprijzen,
de bereidheid op vele plaatsen in de sector en de mogelijkheden om de dynamiek
te vergroten (zie bijvoorbeeld de voorstellen van het PVE en de verandering
in standpunt van LTO en van de agribusiness) maken dat de kansen nu moeten
worden benut. Mijn fractie wil graag weten wat de minister met de vele constructieve
voorstellen van de afgelopen maanden heeft gedaan. Haast is geboden.Het akkoord in de glastuinbouw ten aanzien van verplaatsing wordt door
mijn fractie toegejuicht. Het is goed dat er klare wijn is geschonken, maar
hoe en wanneer wordt dit akkoord operationeel?Voorzitter! Voor de tweede categorie (de hoog-intensieve en toch nog enigszins
grondgebonden tak van landbouw) is van belang dat de oplossing vaak niet op
bedrijfsniveau is te vinden. Door verbeteringen in de bedrijfsvoering wordt
weliswaar een veel betere milieuprestatie geleverd. Voorbeelden van biologische
en geïntegreerde productiebedrijven tonen dit aan, doch alleen door innovaties
op systeemniveau, waarbij ook het landgebruik in rekening wordt gebracht,
is echte vooruitgang te boeken. Dat impliceert het gebruiken van ruilgronden:
minder frequent dezelfde teelt op dezelfde grond. Met name voor de bollenteelt
en ook andere hoogwaardige grondintensieve teelten in groente- en sierteelt
biedt dit perspectief.Een individuele producent is beperkt in zijn mogelijkheden voor systeeminnovatie.
Een faciliterende overheid en een actieve bedrijfstak zijn belangrijke voorwaarden
voor dergelijke vernieuwing. Op zo'n taak, die afwijkt van de regelgevende
en corrigerende rol, is de overheid nog weinig ingesteld. Toch liggen juist
daar de meeste kansen. Die kansen van deze bedrijfstakken moeten worden benut.
Daartoe zijn er vele mogelijkheden. Denk aan een stimulering van uitwisseling
van gronden en het vergroten van mobiliteit in bijvoorbeeld de bollenteelt.De derde categorie is het meest bepalend voor het aanzien van het buitengebied.
Het betreft de grondgebonden landbouw die de inrichting en aankleding van
het platteland voor een belangrijk deel bepaalt. Door middel van ruimtelijk
beleid en milieubeleid, zoals het mineralen aangiftesysteem, zijn belangrijke
stappen gezet om tot een vernieuwing van het buitengebied te komen. De komende
jaren zijn de veranderingen evenwel aanmerkelijk groter dan die van het recente
verleden. De melkveehouderij zal geconfronteerd worden met de afbouw van het
quoteringssysteem en zal de volle omvang van het mineralenbeleid over zich
heen krijgen. De oplossing is dan niet terug naar voorschriften van het aantal
grootvee-eenheden per hectare, doch een veel gerichter bedrijfsvoering in
combinatie met gestructureerde samenwerking met de plantaardige productie
op hetzelfde bedrijf of een bedrijf in de directe omgeving. Dusdoende kan
een grote efficiëntiewinst worden geboekt, waardoor milieuproblemen zoals
mineralenoverschotten verdwijnen. Er zijn al vele voorbeelden van productieve,
doelmatige en doeltreffende systemen. De herkoppeling van plantaardige en
dierlijke productie en de ontkoppeling van productiviteitsstijging en toename
productiemiddelen (zowel in kilogrammen als in euro's) zijn daarbij de belangrijkste
kenmerken. Het is erg belangrijk om de productiviteit te consolideren
of te verhogen met behulp van minder productiemiddelen. De resultaten op de
zandgronden, met een bedrijf als de Marke, en op de rijke zavelgronden met
een bedrijf als de A.P. Minderhoudhoeve verdienen navolging. Hoe gaat de minister
dat stimuleren? Zou het niet verstandig zijn om juist deze resultaten, die
nog verder moeten worden ontwikkeld, als uitgangspunt te nemen en daarmee
ook de zinloze discussie over extensivering ter wille van het milieu te beëindigen?
Het lijkt een goede oplossing, maar het is niet productief en bovendien slecht
voor het milieu. Graag hoor ik ook hierover de opvatting van de minister.De bijdrage die de melkveehouderij levert aan het publieke goed landschap
kan niet of nauwelijks direct worden betaald, doch dient het resultaat te
zijn van een goede bedrijfsgrootte en bedrijfsstructuur. Op een aantal plaatsen,
waar de handicap voor de boer als gevolg van de behoefte aan publieke goederen
als landschap en natuur speciale activiteiten van de boer vragen, is honorering
vanuit de publieke middelen structureel noodzakelijk. Van een dergelijke multifunctionaliteit
zal echter op een hoger schaalniveau dan het individuele bedrijf sprake moeten
zijn. Bovendien zal het zich moeten beperken tot een klein deel van het areaal
(zo'n 20%). Ook hierover wil mijn fractie graag de opvatting van de minister
horen. De neiging bestaat om de multifunctionaliteit ook op het individuele
bedrijfsniveau te propageren en als pasklare oplossing te zien voor alle problemen
in de land- en tuinbouw. Een teruggang in areaal lijkt onvermijdelijk. Die
teruggang in areaal voor de grondgebonden landbouw lijkt strijdig met de waarneming
van de individuele producent op micro niveau, want die ziet zich vanwege de
in het begin besproken arbeidsproductiviteitsstijging genoodzaakt tot bedrijfsvergroting.
De constatering dat er als gevolg van diezelfde productiviteitsontwikkeling
een surplus aan landbouwgrond op macroniveau is, is daarmee ogenschijnlijk
in strijd. Dit is een echte paradox. Op macroniveau moet de overheid belemmeringen
van verandering van cultuurgrond in ander grondgebruik ongedaan maken, op
microniveau moet het mogelijk blijven dat bedrijven in bijvoorbeeld de te
ontwikkelen agrarische hoofdstructuur kunnen uitbreiden om levensvatbaar te
zijn en blijven. De analyses van het CPB over de grondmarkt tonen aan hoe
essentieel dit is.Opvallend is dat de subsidiestromen en marktordening zich vooral in de
grondgebonden land- en tuinbouw voordoen. Over de melkveehouderij heb ik al
het een en ander gezegd, maar één categorie wil ik apart noemen.
Het meest essentiële en duidelijke voorbeeld is de fabrieksaardappelteelt.
Ik wil hieraan aandacht schenken, omdat deze categorie relatief gezien het
meeste ontvangt uit de Europese subsidiestromen. Met minder dan 50.000 ha
en een totale subsidie van 150 mln. is dit in feite een zeer kwetsbare bedrijfstak.
Het ware goed juist voor deze bedrijfstak een gericht beleid te ontwikkelen.
Ik hoop dat de minister hierop wil ingaan. Deze bedrijfstak verkeert immers
in een zeer kwetsbare positie als de veranderingen in Europa zich gaan voltrekken.
Het is van belang daarop te anticiperen, mede in het licht van de inleiding
die hij over twee weken in het hoge noorden zal houden.Ten slotte wil ik graag vijf punten noemen voor de beleidsagenda. Ik hoop
dat de minister die nog kan bespreken.1. Versterk de veranderingen in de verschillende bedrijfstakken die gericht
zijn op verminderde afhankelijkheid van marktordening en subsidies. Daarmee
wordt ook ingespeeld op de zo noodzakelijke veranderingen die in het gemeenschappelijk
landbouwbeleid moeten plaatsvinden.2. Ondersteun de initiatieven en de groepen die de dynamiek en vernieuwing
van de sector bevorderen door versterking van het innovatiebeleid. Verminder
de middelenvoorschriften en kom met strakkere resultaatvoorschriften voor
productie en productiewijzen in een aantal bedrijfstakken.3. Bevorder in de niet-grondgebonden land- en tuinbouw structuurveranderingen
en innovaties die leiden tot verhoging van de doeltreffendheid en doelmatigheid
van de hulpmiddelen en wees daarbij niet te rigide en te directief.4. Ontwikkel een grondbeleid dat in met name de grondgebonden landbouw
nog perspectief biedt voor bedrijfsopvolging. Dit vergt in feite een actualisering
van de Wet agrarisch grondverkeer.5. Geef een visie op de toekomst van de streng beschermde of via subsidies
ondersteunde bedrijfstakken zoals de fabrieksaardappelteelt.6. Ondersteun initiatieven die de herkoppeling van de plantaardige en
dierlijke productie bevorderen en de ontkoppeling van productiviteitsontwikkeling
en de inzet van hulpmiddelen realiseren.Mijnheer de voorzitter! Dit kan vanzelfsprekend niet allemaal in een keer,
maar het zou in verband met de beleidsnota van de minister gewenst zijn dat
hij de vliegende start die hij het afgelopen jaar heeft gemaakt, nu omzet
in een duidelijke op vernieuwing en ecologische modernisering gerichte land-
en tuinbouw. Dan is er weer sprake van een sector die past in de diensten-
en kenniseconomie die Nederland steeds meer wordt.De voorzitter:Ik geef nu het woord aan mevrouw Meindertsma. Ik wijs de collegae erop
dat dit ook voor haar vandaag een maidenspeech is.Mevrouw Meindertsma (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Zo-even ging het in deze Kamer over keuzevrijheid
en over het beperken van keuzemogelijkheden. Als Kamerlid heb je geen echte
keuze waar het gaat om het moment waarop je over welk onderwerp je je eerste
speech gaat houden. Mijn eerste speech gaat over het beleidsveld natuur.Dat beleidsveld leent zich bij uitstek voor ideologieën en ideologievorming
rond het thema "cultuur versus natuur". Dat moet tenminste tot nadenken stemmen
bij het maken van beleidsconcepten, want er zijn weinig ideologieën die
de houdbaarheid van de levensduur van een mens als onderwerp hebben. Ik geef
een citaat ter adstructie: "Het Oldambt was in de loop der eeuwen polder voor
polder op het Wad gewonnen, maar de laatste jaren begon het tij te keren.
Dezelfde staatscommissies die zich sinds mensenheugenis hadden ingespannen
voor aanslibbing en bedijking van de Dollard, propageerden sinds kort het
inunderen van het drooggelegde land. 'Water als bondgenoot in de strijd tegen
sociaal-economische achteruitgang', heette het in hun rapporten. Want ondanks de subsidies en zachte leningen van het Rijk bleef Oost-Groningen
achter in de welvaartsstatistieken. Wie jong was trok weg. En daarom, om het
vraagstuk van leegloop en verpaupering voor eens en voor altijd op te lossen,
waren de planologen op het idee gekomen om de streek dan maar te laten verdwijnen.
Op hun tekentafels verschenen de contouren van een kunstmatige binnenzee die
de bewoners uit hun lijden moest verlossen."Voorzitter! Dit citaat uit "De graanrepubliek" van Frank Westerman haal
ik aan om de wispelturigheid in beleidsopvattingen te illustreren en, uiteraard,
om dit boek en dit gebied onder de aandacht te brengen: het Oldambt, waar
plannen voor natuurontwikkeling gemaakt worden. Land dat in cultuur gebracht
is, wordt veranderd in een gebied waar natuurontwikkeling tot stand gebracht
gaat worden. Overigens, in beide gevallen wordt dit gelegitimeerd door een
economische behoefte. Het moge duidelijk zijn dat ik het hier heb over het
Oldambt als pars pro toto voor Nederland.Natuurbeleidsplannen, voorzitter, we kennen ze en er zijn weer nieuwe
in voorbereiding waarin behoud en versterking van de biodiversiteit als kwalitatieve
doelstelling centraal staan, evenals het realiseren van een ecologische hoofdstructuur,
met een kwantitatieve doelstelling oplopend van 450.000 ha in 1990 tot 700.000
ha in 2018.En dan, naast deze beleidsplannen over natuurontwikkeling, bijna als een
paradox, een overigens prachtig uitgegeven beleidsnota over de relatie tussen
cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting, de nota Belvedere, uitgebracht
door maar liefst vier ministeries. Dit stuk is een voorbeeld van interdepartementale
samenwerking en een geslaagde poging om de verkokering te boven te komen.
Wat nu is de relatie tussen beleidsplannen op het terrein van natuur en die
ten aanzien van cultuurhistorie? Is het niet zo dat iedere uitspraak over
natuur altijd een culturele uitspraak is en daardoor gerelativeerd wordt door
de tijdelijkheid van trends?Het zou een discussie waard geweest zijn of het teruggeven aan het water
van in cultuur gebrachte landbouwgronden in het Oldambt past binnen de visie
van de nota Belvedere en binnen de gedachte: "Als er geen bewust cultuurhistorisch
geïnspireerd beleid wordt gevoerd, wordt de unieke in vele eeuwen opgebouwde
kwaliteit overschaduwd door de herinrichting van de ruimte." Het gaat om een
visie op de wijze waarop, in een tijd van toenemende globalisering, schaalvergroting
en de daarbij behorende onvermijdelijke nivellering, herkenbaarheid geformuleerd
moet worden als verscheidenheid.Mijnheer de voorzitter! Waar het naar het oordeel van de fractie van de
Partij van de Arbeid in het komende jaar op aankomt – in dat jaar zullen
vele belangwekkende toekomstgerichte beleidsnota's verschijnen, zoals de Vijfde
nota ruimtelijke ordening, de nota Wonen in de 21ste eeuw, het beleidsplan
Natuur, Bos en Landschap in de 21ste eeuw en nog tientallen andere stukken –
is het verbinden van de verschillende beleidsconcepten op de terreinen van
ruimtelijke inrichting, cultuurhistorie, natuurontwikkeling en landbouwontwikkelingen
tot een integraal concept met een goed instrumentarium. De ambitie moet verder
reiken dan het uitspreken van mooie en waardevolle gedachten, die elkaar in
de verschillende nota's soms tegenspreken. Samenhang in plaats van verkokering
en het centraal stellen van de implementatie van het beleid. In de memorie
van toelichting bij de begroting voor het jaar 2000 worden vele nieuwe beleidsnota's
aangekondigd. Wat niet geheel te ontdekken valt, is wat de kaders zijn voor
de afweging van de verschillende beleidsconcepten en de verschillende belangen.
De heer Varekamp heeft hier ook uitdrukkelijk om gevraagd. Daarnaast is een
belangwekkende vraag, hoe de bestuurlijke verantwoordelijkheden geregeld worden.
Gaat het om de ontwikkeling van gebiedsgericht beleid met een eerste verantwoordelijkheid
voor planning en uitvoering bij de provinciale overheden of gaat het veeleer
om beleid op een schaalniveau hoger, het niveau van landsdelen? En zo ja,
wat zijn dan de juiste instrumenten daarbij? Ik hoop dat de bewindslieden
op deze opmerkingen en vragen willen reageren.Mijnheer de voorzitter! Uit de begroting en ook uit de analyses, onder
andere in Natuurbalans '99, blijkt dat er met het natuurbeleidsplan veel in
gang gezet is en dat de resultaten zichtbaar worden, maar ook dat er nog veel
te wensen overblijft en dat niet alles even voorspoedig verloopt. Zo valt
te lezen dat de realisering van de ecologische hoofdstructuur langzamer verloopt
dan gepland. Op basis van het huidige tempo zal deze niet in 2018 voltooid
zijn, maar pas in 2030. Het is de vraag of de autonome ontwikkelingen in het
landelijk gebied, de oprukkende verstedelijking, gevoed door, naar ieder hoopt,
een meerjarig economisch gunstig getij, de natuurontwikkeling tegen die tijd
de pas niet afgesneden zullen hebben! Een boswandeling op Internet in plaats
van een boswandeling op de Veluwe, het wonen in een bomentuin op tien hoog,
het behoort nu reeds tot de mogelijkheden, maar is het gewenst als enige mogelijkheid?
Als dit niet het wenkend perspectief is en als het nog steeds de bedoeling
is dat het geformuleerde en vastgestelde landschaps- en natuurbeleid voortgezet
en uitgevoerd wordt, dan zal er snel gehandeld moeten worden. Maar het vinden
van concrete oplossingen en het zoeken van de goede instrumenten bij afgesproken
en breed gedragen beleid is een van de moeilijkste opgaven in de bestuurspraktijk.
Steeds blijkt immers weer dat het instrumentarium, vaak bedacht van achter
het bureau, in de praktijk een andere uitwerking heeft. En zelden zijn wij
in staat tot een snelle bijstelling van het instrumentarium, terwijl dat wel
zou moeten. Ik zou de bewindslieden willen uitnodigen om aan te geven, hoe
zij de uitvoeringsproblemen rondom de ecologische hoofdstructuur gaan aanpakken.Gebrek aan geld om gronden te verwerven wordt als een van de motieven
genoemd voor de vertraging, onder andere in het KPMG-rapport "grond voor de
natuur". Het is mogelijk dat het Rijk geen geld meer kan toevoegen omdat er
al te veel wensen liggen om de overvloed op te souperen. Er is echter veel
geld in de markt, onder andere bij institutionele beleggers, zoals pensioenfondsen
en verzekeraars, ja zelfs bij niet- winstbeogende instellingen en organisaties.
Slimme, in de zin van intelligente constructies zouden uitgedacht kunnen worden.
Overigens biedt het eerder genoemde rapport meer interessante aanbevelingen.Eigenlijk acht iedereen het op dit moment van belang acht dat de oprukkende verstedelijking niet alle open ruimten in beslag neemt,
maar dat er een goed evenwicht wordt gevonden tussen rood en groen. Stedelingen
roepen het, want ze willen echt buiten kunnen zijn. Plattelanders roepen het,
want ze verliezen iedere sociale cohesie en fysieke samenhang. Marktpartijen
roepen het; zie het interessante gezamenlijke advies van Bouwfonds en Groenfonds.
Het Agrarisch Jongeren Kontact roept het en samen met milieuorganisaties bepleit
men een heffing op woningbouw in het landelijk gebied om de steeds hoger wordende
grondprijzen tegen te gaan.Wat is de reactie van de bewindslieden op deze interessante voorstellen
uit de samenleving? Zou het ijzer niet gesmeed moeten worden nu het heet is
en zou het niet mogelijk zijn om enerzijds op rijksniveau te werken aan een
ander grondprijsbeleid – maar dat gaat in ons land niet zo snel –
en anderzijds te komen tot samenwerkingsverbanden op nationaal en regionaal
niveau tussen marktpartijen, maatschappelijke organisaties en overheden? Zo
valt in dat verband bijvoorbeeld te denken aan de oprichting van landelijke
en/of regionale grondbanken waarin marktpartijen, met name institutionele
beleggers, en de rijksoverheid samen participeren.Ik eindig met een citaat uit hetzelfde boek als waar ik mee begonnen ben
"Land dat je onder water zet, dat komt nooit meer terug", zo sprak oud-wethouder
Koert Stek uit Beerta.De voorzitter:Mevrouw Meindertsma, u bent geboren in het hoge noorden van Groningen.
U hebt uw opleiding in de stad Groningen genoten: opbouwwerk aan de Academie
voor de sociale en culturele arbeid. Die opleiding hebt u vervolgens zeer
wel kunnen toepassen in uw carrière daarna. U hebt aanvullend kunstgeschiedenis
gestudeerd. De vraag rees bij mij wat u daarmee gedaan hebt. Ik zag dat u
twintig jaar gewerkt hebt als lid van de gemeenteraad in het oostelijke landsdeel,
te weten in Zwolle. Van die twintig jaar bent u vijftien jaar wethouder geweest.
In die vijftien jaar als wethouder hebt u zich vooral beziggehouden met stedelijke
ontwikkeling, volkshuisvesting en stadsvernieuwing. De kunstgeschiedenis zie
ik dan toch terugkomen in uw zorg voor de monumenten in de stad. Op basis
van uw twintigjarige ervaring in Zwolle hebt u de erepenning van Zwolle gekregen.
Ik zag dat u onder andere belast bent geweest met de organisatie van het landelijk
debat over de toekomst van opgaven waar steden voor staan. Ik kan mij dus
uw verzuchting aan het begin van uw maidenspeech wel voorstellen. Je hebt
het niet altijd voor het kiezen, waar het gaat om het onderwerp van de maidenspeech,
want als ik u ergens voor gepusht zou hebben bij de keuze voor een onderwerp,
zou het niet voor een deel van de begroting van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij zijn geweest, maar veeleer voor de begroting van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. U hebt u tijdens de behandeling van
deze begroting, waarbij u meerdere malen verwees naar de culturele poot van
uw opleiding en uw activiteiten, een "woman of all seasons" betoond. Wat dat
betreft denk ik dat u een goede toekomst in dit huis zult hebben. Ik feliciteer
u met uw maidenspeech.De vergadering wordt enige ogenblikken geschorst.De heer Van Bruchem (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! Ik spreek mede namens de SGP-fractie.Gisteravond heb ik iets gelezen over een schilderij van Jeroen Bosch,
uit 1490 of daaromtrent, getiteld De Hooiwagen. Op dat schilderij plukken
adel, stedelingen en geestelijkheid aan het hooi van de wagen, terwijl de
boer die het geoogst heeft, tussen de wielen raakt. Ik denk dat dit de situatie
is waar verschillende boeren in dit land zich in zullen herkennen.In het persbericht van het ministerie over de begroting komt twee keer
het woord "boer" voor en beide keren in de zin van: de boer moet inbinden
en zich aanpassen aan de samenleving. De belangen van de boeren als zodanig
komen niet expliciet in beeld. Dat gevoel leeft ook onder boeren: ze voelen
zich ondergewaardeerd en in de steek gelaten. Veel boeren hebben het gevoel
dat ze in de klem zitten tussen kostenverhogende milieumaatregelen enerzijds
en afbrokkeling van de prijsondersteuning en toenemende concurrentie anderzijds.
Ik heb de laatste maanden verschillende keren de gedachte horen uiten dat
"de politiek" de landbouw weg wil hebben uit Nederland. Het hoge percentage
agrariërs dat overweegt te emigreren, geeft ook een indicatie van de
stemming op dit punt. Naar onze indruk is het vertrouwen van de agrariërs
in de politiek en in het landsbestuur aangetast. Onze fracties zijn van mening
dat met name de minister, die zegt minister voor de boeren te willen zijn,
een belangrijke verantwoordelijkheid heeft om dat vertrouwen te herstellen.
Daarvoor is het in ieder geval noodzakelijk, voldoende oog te hebben voor
de belangen, de problemen en de gevoelens van de boeren en tuinders.Ik had in dit verband nog iets willen zeggen over de millenniumbrief,
maar ik sluit mij graag aan bij de woorden van de heer Pitstra op dit punt
en bij zijn oproep.De actuele situatie in de agrarische sector geeft bepaald geen reden tot
optimisme. De heer Varekamp heeft de inkomensdaling al genoemd. Nu is de inkomensontwikkeling
van een jaar natuurlijk niet maatgevend, maar er zijn meer signalen van dat
de problemen toenemen. De versnelling in het aantal stoppers, van 1,8% per
jaar aan het begin van de jaren negentig tot meer dan 3% in het afgelopen
jaar, en het stijgende percentage bedrijven met een inkomen beneden de armoedegrens,
ondanks de forse groei van de neveninkomsten, wijzen erop dat de aanpassingsdruk
te hoog wordt en dat er meer mensen in problemen komen.Om elk misverstand uit te sluiten: ook onze fracties zijn van mening dat
de agrarische productie milieu- en diervriendelijker moet worden. De aanpassingen
moeten echter niet tot uitzichtloze situaties of tot grote sociale problemen
leiden, en dat begint zich toch wel af te tekenen. Alleen al het aantal bedrijven
dat in problemen zal komen als gevolg van de jongste mestvoorstellen of van
het milieubeleid voor de glastuinbouw, liegt er niet om. Waar het ons om gaat,
is dat een sector niet onevenredig wordt aangepakt en niet zwaarder dan hij
dragen kan, dat de pijn zoveel mogelijk beperkt blijft en dat er voor zoveel
mogelijk bedrijfshoofden binnen de sector perspectief blijft. In alle beschouwingen over het perspectief voor de Nederlandse landbouw
moet een aantal fundamentele wijzigingen in de omstandigheden niet over het
hoofd worden gezien: tot het midden van de jaren tachtig waren er nauwelijks
kwantitatieve beperkingen aan de productie, werden de milieukosten niet in
rekening gebracht, was er een prijsgarantie op een redelijk niveau, profiteerde
de Nederlandse agrosector relatief sterk van de bescherming door het markt-
en prijsbeleid van de EU, in het bijzonder van de exportrestituties, en was
er voor verschillende producten op de West-Europese thuismarkt sprake van
een groeiende vraag. Op vrijwel al deze punten zijn ingrijpende veranderingen
ingezet en het ziet ernaar uit dat deze zich nog zullen voorzetten. Deze wijzigingen
houden voor grote delen van de Nederlandse agrarische sector per saldo een
verslechtering van de omstandigheden in. Ik hoor graag in hoeverre de minister
deze analyse deelt.Tegenwoordig wordt de zogenaamde verbreding vaak aangeprezen als een perspectief
biedende ontwikkeling voor de agrarische sector. Ook in de memorie van toelichting
worden er een paar zinnen aan gewijd, met als strekking dat de overheid deze
ontwikkeling stimuleert. Hiermee kunnen onze fracties instemmen, maar de vraag
is voor hoeveel boeren deze activiteiten op langere termijn echt perspectief
bieden. Hoeveel inkomen is ermee te verwerven? In hoeverre compenseren deze
activiteiten de vermindering van de perspectieven van de landbouwproductie
als zodanig? Mag verwacht worden dat op dit soort bedrijven de agrarische
tak voldoende concurrentiekracht zal houden, ook als de concurrentie van de
wereldmarkt sterker wordt? Het moet niet zo worden dat met de verdiensten
van de niet-agrarische tak of met het inkomen van de echtgenote de verliezen
van de agrarische tak moeten worden opgevangen. Naar de mening van onze fracties
moet in elk geval voorkomen worden dat de verbreding de zoveelste fopspeen
of zoethouder voor de landbouw wordt.In de memorie van toelichting wordt ook een andere mogelijke uitweg genoemd,
namelijk produceren voor het topsegment van de markt. Op zichzelf is dit inderdaad
een goede zaak, maar de minister weet als ervaren bergbeklimmer – het
is mij niet bekend of ook de staatssecretaris zich met deze sport bezighoudt –
dat toppen in de regel erg smal zijn en dat er geen plaats is voor grote aantallen
mensen. Dit zou ook wel eens kunnen gelden voor de top van de agrarische markten.
Bovendien zal althans een deel van de concurrenten waarschijnlijk dezelfde
route inslaan. Hierbij komt dat de prijzen in het topsegment op enige afstand
gekoppeld zijn aan die van het bulkproduct. Als de prijs van het standaardproduct
omlaag gaat, komen ook de prijzen in het topsegment onder druk. De ecologische
melkveehouders ondervinden dit nu aan den lijve. Kortom, het is voor onze
fracties de vraag of het topsegment voldoende soelaas zal bieden voor de problemen
waarmee de Nederlandse agrosector te maken krijgt, gegeven de fundamentele
wijzigingen die ik zo-even noemde.Ik maak nu een paar algemene opmerkingen over het mineralenprobleem, ervan
uitgaande dat wij binnen afzienbare tijd uitvoeriger erover debatteren. In
de memorie van toelichting staat op blz. 8 dat het mestprobleem buitengewoon
slecht beheersbaar is, dat de overheid er weinig greep op lijkt te hebben
en dat hierbij de grenzen van de sturingsmogelijkheden van de overheid scherp
op tafel worden gelegd. Er is hierover al gediscussieerd tussen de heren Varekamp
en Van der Linden; ik ben misschien een wat objectievere waarnemer op dit
punt. Toen ik die passage las, dacht ik: dat kan zo zijn, maar eerst zal toch
de vraag beantwoord moeten worden of de overheid wel goed met dit probleem
is omgegaan. Daarover merk ik het volgende op.Het mineralenprobleem is door de overheid vergroot door allerlei stimulerende
maatregelen, zonder dat duidelijke randvoorwaarden werden gesteld. Het bouwen
van ettelijke kilometers varkensstallen met hoge WIR-premies rond 1980 is
daarvan een duidelijk voorbeeld. Sinds de start van het mestbeleid –
wat volgens mij gemarkeerd wordt met de Interimwet van minister Braks in het
midden van de jaren tachtig – is het beleid ettelijke malen gewijzigd,
zijn maatregelen getroffen of voorgesteld die later weer ingetrokken werden,
zoals de verplichte overkapping van de mestsilo's en de GVE-norm, en zijn
boeren meerdere malen op het verkeerde been gezet, met alle financiële
en psychologische gevolgen van dien. Verder is er veel gewerkt met middelvoorschriften
in plaats van met de in de regel veel efficiëntere doelvoorschriften
en is er veel gekeken naar eind-van-de-pijp-maatregelen in plaats van maatregelen
gericht op de beperking van de aanvoer van mineralen. Kortom, het mineralenbeleid
heeft, mede door toedoen van landbouworganisaties en van het parlement, zo
zeg ik er eerlijkheidshalve bij, niet uitgeblonken door coherentie, consistentie
en doordachtheid. En dan is het niet verbazingwekkend dat de doelstellingen
niet worden gerealiseerd.Inmiddels is naar de mening van onze fracties met het MINAS-stelsel in
principe de enig juiste benadering gekozen: de nadruk ligt op het mineralenoverschot
en de verantwoordelijkheid wordt neergelegd bij de individuele boer. Ten aanzien
van de EU-nitraatrichtlijn zijn onze fracties wat minder onder de indruk.
Ik sluit me wat dat betreft graag aan bij de woorden van de heer Varekamp.
In wezen gaat het daar toch weer om tamelijk rigide middelvoorschriften, waarvan
je je moet afvragen of ze de efficiency van de mineralenomzetting op de bedrijven
niet eerder zullen afremmen dan stimuleren. Van de zijde van het PR zijn daar
ook al eens wat opmerkingen over gemaakt. Men moet in ieder geval niet met
richtlijnen werken die ten aanzien van het milieu in de Nederlandse situatie
contraproductief zouden kunnen werken.In dat kader heb ik een concreet verzoek naar aanleiding van een nota
van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond, met als titel "De geheimen van
stikstof", waarin het nitraat- en ammoniakprobleem sterk wordt gerelativeerd.
Mede gezien het feit dat men in Wageningen nu pas gaat onderzoeken wat er
precies gebeurt met stikstof in bodem en grondwater, vroeg ik me af in hoeverre
deze nota de plank raak of misslaat. Er staan toch wel uitspraken en beweringen
in die mij aan het denken hebben gezet. Is de minister, al dan niet samen
met zijn collega van VROM, bereid om een reactie op deze nota te geven, als
dat al niet gebeurd is?Dan nu een paar opmerkingen over de zogenaamde consumenten zorgen
of, in hedendaags Nederlands, "consumer concerns", waarbij ik trouwens de
minister en de staatssecretaris oproep om ook op hun beleidsterrein te zoeken
naar Nederlandse vertalingen van allerlei Engelse termen als consumer concerns,
licence to produce, cross compliance, enz. Maar dat ter zijde. Terug naar
de consumentenzorgen. Vanuit de opvatting dat de mens, in welke hoedanigheid
ook, rentmeester is over Gods schepping, zouden wij liever een andere invalshoek
kiezen, namelijk die van de verantwoordelijkheid van consument en producent.
De producent moet verantwoord produceren en de consument verantwoord consumeren.
De overheid heeft tot taak beide groepen hierin te stimuleren en zonodig regels
te stellen ter wille van belangen die in de knel komen. Ik heb wel eens het
gevoel dat de overheid zich wat verschuilt achter de consumentenzorgen en
te weinig haar eigen verantwoordelijkheid neemt. Een concreet voorbeeld: ook
als de consument zich geen zorgen zou maken over het welzijn van de kippen –
een heleboel consumenten, met name in het buitenland, maken zich daar helemaal
geen zorgen over – zou toch de legbatterij in haar huidige vorm moeten
verdwijnen, gewoonweg omdat deze te weinig diervriendelijk is. Ik verkrijg
ten aanzien van dit thema graag een reactie.De heer Van der Linden heeft gewezen op, wat hij noemt, de dubbele moraal
van de consument. Ik wil me daar wel bij aansluiten, maar ik wil er ook op
wijzen dat het de consument niet altijd makkelijk wordt gemaakt. Dier- en
milieuvriendelijke producten zijn relatief duur en lang niet altijd is duidelijk
hoe dier- en milieuvriendelijk een bepaald product is voortgebracht. Er zijn
allerlei keurmerken, verwarrend veel zelfs, maar daarvan is vaak niet duidelijk
wat ze betekenen. Bovendien is de werkelijkheid genuanceerder dan de keurmerken
suggereren. Tussen de meest milieu- en diervriendelijke productiewijze –
laten we ervan uitgaan dat dat de ecologische landbouw is, het goudmerk van
de heer Pitstra – en de standaardproductie ligt nog een heel scala van
mogelijkheden. Eigenlijk zou er een soort punten- of sterrensysteem voor voedingsmiddelen
moeten komen, waaraan de consument meteen in de winkel kan zien hoe milieu-
en diervriendelijk het is voortgebracht. Dan kan hij ook zien wat milieu-
en diervriendelijkheid hem kosten. Ik hoor graag wat de staatssecretaris –
ik hoop dat ik de taakverdeling goed in beeld heb – van deze suggestie,
die in het verleden al eens naar voren is gebracht door de Kleine Aarde, vindt.Bij zo'n systeem zou ook de producent die relatief milieuvriendelijk bezig
is, wellicht een iets hogere prijs kunnen krijgen. Immers, daar zit natuurlijk
een volgend probleem. Milieu- en diervriendelijk produceren wordt door de
markt lang niet altijd beloond, zeker niet wanneer de markt zich voor een
groot deel in het buitenland bevindt. Daarom ondersteunen onze fracties de
voorstellen om deze producenten fiscaal te bevoordelen, maar die route heeft
maar vrij beperkte mogelijkheden, alleen al omdat het verband tussen de mate
van duurzaamheid en de hoogte van extra aftrekposten zeer zwak is en omdat
extra aftrekposten voor mensen met lagere inkomens weinig betekenis hebben.
En je hebt nogal wat mensen met lagere inkomens in de agrarische sector.Je komt dan dus al gauw uit bij stimulerende premies of toeslagen. Op
de bladzijden 6 en 7 van de memorie van toelichting staan hieromtrent enkele
intrigerende zinnen. Eerst wordt betoogd dat er om verschillende redenen een
verschuiving van prijssteun naar toeslagen zal plaatsvinden en vervolgens
dat er "negatieve consequenties voor de inkomenstoeslagen" zullen optreden
wanneer boeren niet aan bepaalde milieuvoorwaarden voldoen. Wat moet ik mij
daarbij voorstellen? Als een boer te veel dieren per hectare houdt, niet voldoet
aan MINAS-normen of aan de nitraatrichtlijn, of relatief veel bestrijdingsmiddelen
gebruikt in de graanteelt, gaan dan zijn toeslagen omlaag? Als een producent
keurig voldoet aan alle Nederlandse wettelijke regels, kan er dan een reden
zijn om op toeslagen te korten? Mogen wij, om een wat extremer voorbeeld te
noemen, verwachten dat melkveehouders in de toekomst alleen toeslagen krijgen
als zij hun koeien 's zomers buiten laten lopen? De minister heeft onlangs
behartigenswaardige uitspraken gedaan in het blad Veeteelt over koeien als
stoffering van het landschap. Maar als de schaalvergroting en automatisering
in de melkveehouderij doorzetten, dan zou dat beeld wel eens kunnen verdwijnen,
tenzij wij het op de een of andere manier gaan stimuleren.Als de toeslagen worden ingezet om een milieu- en diervriendelijke landbouw
te bevorderen, zou naar de mening van onze fractie het hele systeem van toeslagen,
dat nu sterk gerelateerd is aan de prijsondersteuning uit het verleden, op
een andere leest moeten worden geschoeid. Daarbij zouden dan bijvoorbeeld
ook voor niet-marktordeningsproducten toeslagen moeten kunnen worden verstrekt.
Een andere basis voor de toeslagen zal waarschijnlijk evenzeer nodig zijn
met het oog op de houdbaarheid van het systeem als zodanig. Het is uit te
rekenen dat de Nederlandse melkveehouderij na 2007, als de besluiten van Agenda
2000 zijn geëffectueerd, een kleine miljard gulden aan directe toeslagen
krijgt. Optisch is dat dan natuurlijk de helft, omdat wij tegen die tijd met
euro's werken. Maar deze directe toeslagen komen wel overeen met 30 tot 40%
van het inkomen. Ik denk dat daarover heel snel een pittige discussie zal
plaatsvinden. Als wij ons bovendien realiseren dat met deze toeslagen de inkomensverliezen
slechts voor ruim 60% worden gecompenseerd en dat met Agenda 2000 de liberalisering
van het zuivelbeleid nog maar net is begonnen – de Europese prijzen
liggen nog steeds behoorlijk boven het wereldmarktniveau – dan vrezen
wij dat op termijn grote problemen zullen ontstaan rond de inkomens in grote
delen van de Europese rundveehouderij. Is de minister het daarmee eens?Onder meer vanwege deze risico's zijn onze fracties heel wat minder enthousiast
over een verdergaande liberalisering van de agrarische sector dan de regering.
De mislukking van Seatlle is alleen al daarom in onze ogen een welkome adempauze
voor bezinning. In dit verband is het van groot belang hoe je tegen de agrarische
sector aankijkt. Ik proef steeds meer dat deze wordt gezien als een gewone
economische sector die dienovereenkomstig moet worden behandeld en dus aan
de markt kan worden overgelaten. Onze fracties zetten daarbij grote vraagtekens,
zeker wat betreft de grondgebonden delen van de sector. Dan wijs ik op de
speciale rol van de bodem, de grote regionale spreiding en de
daarmee samenhangende grote invloed van de agrarische productie op milieu,
natuur, landschap en omgeving. Het feit dat je wel kunt spreken van multifunctionele
landbouw en niet van multifunctionele chemie spreekt boekdelen. Ik wijs er
verder op dat het in de agrarische sector gaat om levende wezens als belangrijkste
productiemiddel. Ik wijs op de directe betekenis van de agrarische sector
voor de voedselvoorziening en de volksgezondheid, wat specifieke eisen stelt
aan het productieproces. Tevens wijs ik op de betrekkelijk kleinschalige productiestructuur
en de daarmee samenhangende zwakke marktpositie en tendens tot onderbeloning,
alsmede op de nog vaak aanwezige nauwe verwevenheid tussen bedrijfs- en gezinshuishouding.
Deze combinatie van kenmerken treft men in geen enkele andere sector aan.
Zij rechtvaardigt naar de mening van onze fracties een bijzondere zorg van
de overheid, die het beste gestalte kan krijgen in een eigen ministerie, voor
deze sector. Die zorg kan niet aan de markt worden overgelaten. Ik verneem
graag in hoeverre de minister deze visie onderschrijft.Wij vrezen dat een verdere liberalisering een verantwoorde landbouw, die
recht doet aan mens, dier en milieu, niet dichterbij zal brengen. Weliswaar
vormen dierlijk welzijn en dergelijke belangrijke onderwerpen bij de WTO-onderhandelingen –
wij hebben waardering voor de inspanningen van de Nederlandse regering op
dit terrein – maar daarmee is, gelet op de fundamentele verschillen
in benadering tussen met name de EU en de VS, niet gegarandeerd dat er goede
afspraken komen. Die verschillen hebben alles te maken met onderliggende waarden,
zoals de vraag hoe je met dieren omgaat. Daarover wordt in de VS duidelijk
anders gedacht dan in West-Europa. In wezen gaat het om wereldwijde afspraken
over de ethiek van de landbouwproductie en dat zou wel eens vele bruggen te
ver kunnen blijken te zijn. En het is niet uit te sluiten dat als het erop
aan komt, ook voor de EU het economische hemd nader zal blijken te zijn dan
de ethische rok.In elk geval vinden onze fracties dat deze onderwerpen in het verdere
onderhandelingstraject strikt gekoppeld moeten blijven aan de afbraak van
de marktbescherming. Wij moeten voorkomen dat er hormoonvlees of BST-zuivel
op de EU-markt komt. Hier koppel ik de concrete vraag aan hoe het onlangs
overeengekomen protocol van Montreal inzake bio-veiligheid zich verhoudt met
de WTO-onderhandelingen. Vormt het protocol een raamwerk voor de WTO of kan
in het kader van de WTO-onderhandelingen het protocol feitelijk terzijde worden
geschoven?Hiermee kom ik op de biotechnologie. Ik volg de uitspraken van de diverse
bewindspersonen op dit gebied met veel belangstelling. Ik word steeds benieuwder
naar hetgeen er uiteindelijk in de nota van het kabinet komt te staan. Ook
deze minister heeft zich de afgelopen tijd over dit onderwerp uitgelaten.
In een interview in Trouw merkte hij op dat je op dit gebied zowel ter linker-
als ter rechterzijde helaas dogmatici vindt. Hoewel ik van mening ben –
ik zeg dit ook tegen de heer Pitstra – dat onze partijen niet in dit
links-rechtsschema passen, voelde ik me toch aangesproken. Ik wil er vooral
op wijzen dat je ook bij de voorstanders van genetische modificatie dogmatici
tegen komt, in de zin van "het is nieuw en het levert geld op, dus is het
goed".Onze zeer terughoudende benadering van deze techniek hangt vanzelfsprekend
nauw samen met onze visie op het leven als geschenk van de Schepper, dat als
zodanig respect verdient en meer is dan een code die eerst gekraakt en vervolgens
aangepast mag worden. Daarnaast vinden wij het enorm pretentieus dat de mens
met behulp van nieuwe technieken bij wijze van spreken alle problemen in de
wereld denkt op te kunnen lossen. Wij zijn van mening dat de gang van zaken
in de afgelopen eeuw heeft laten zien dat enige bescheidenheid hier op haar
plaats is. De heer Van der Linden legde een relatie tussen deze nieuwe technieken
en het wereldvoedselprobleem. Dat is ons te kort door de bocht. Zeker op dit
moment is het voedselprobleem meer een armoedeprobleem dan een kwestie van
tekortschietende productie. In India lijden heel wat mensen honger, terwijl
dit land een netto-exporteur van graan is.In een artikel in de Volkskrant wijst de minister terecht op het volstrekt
nieuwe van deze technieken; de mens heeft nog nooit op dit niveau de levensprocessen
kunnen manipuleren en ook nog nooit doelgericht erfelijke eigenschappen van
de ene soort naar de andere kunnen overbrengen. Dat zeer ingrijpende en volstrekt
nieuwe van deze technologie maakt de gevolgen ervan moeilijk te overzien,
zeker op de langere termijn, mede omdat wij van een groot deel van het DNA
niet weten waarvoor het dient. Er doen zich dan ook regelmatig verrassingen
voor. De gemodificeerde Monsanto-soja bleek niet bestand tegen hoge temperaturen.
Blijkbaar heeft het "inpluggen" van een gen of van enkele genen meer consequenties
voor het gehele organisme dan werd voorzien. Alleen al deze feiten nopen tot
grote voorzichtigheid. Daarbij komt dat je ook ecologisch gezien vraagtekens
kunt zetten bij althans bepaalde toepassingen van genetische modificatie;
grote oppervlakten planten die zelf permanent insecticiden maken, zouden wel
eens voor grote problemen kunnen zorgen. Verder bestaat de kans dat deze techniek
leidt tot een geringere variatie binnen het gewassenpakket. De ervaring leert
dat dit een grotere kwetsbaarheid van het productiesysteem met zich brengt.
Wanneer bij de genetische modificatie onvoldoende rekening wordt gehouden
met dergelijke ecologische wetmatigheden, kan het middel wel eens erger blijken
te zijn dan de kwaal.Op blz. 31 van de memorie van toelichting staat dat genetische modificatie
van dieren (vooralsnog) hoofdzakelijk medische toepassingen tot doel heeft.
Ik hoop dat ik uit dat woord "vooralsnog" niet mag afleiden dat de minister
genetische modificatie van hogere dieren voor andere dan medische doeleinden
in beginsel acceptabel vindt. Onze fracties zijn althans van mening dat tegenover
een aantasting van de intrinsieke waarde van het dier en een mogelijke benadeling
van het welzijn van het dier zeer zwaarwegende belangen moeten staan en dat
eerst systematisch moet worden gezocht naar alternatieven die minder ethische
bezwaren oproepen. Ik ben benieuwd in hoeverre de minister zich in deze invulling
van het "nee, tenzij"-beginsel kan vinden.Ten slotte nog een vraag over veetransporten. In de EU zijn daarvoor regels
gesteld die er op papier heel goed uitzien. Uit het laatste
nummer van het blad van de dierenbescherming blijkt echter dat met deze regels
in de praktijk de hand wordt gelicht. Hoe frequent dat gebeurt, weet ik niet,
maar ieder geval is er een te veel. Ik zou graag zien dat de minister of de
staatssecretaris op dit punt stappen onderneemt gericht op een scherpere handhaving
van de regels. Ik wacht met belangstelling de reactie van minister en staatssecretaris
af.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik zal trachten, het oponthoud tot de lunch zo kort mogelijk
te laten duren.De doorloopsnelheid van de ministers op het departement van LNV is in
de afgelopen periode hoog te noemen. Gelet op het belang van het beleidsterrein
van LNV voor Nederland spreekt het voor zich dat mijn fractie deze gang van
zaken als zodanig heeft betreurd. Mijn fractie koestert echter thans de verwachting
dat met de huidige bewindspersonen nog geruime tijd zaken gedaan kunnen worden.
Ik voeg daar wel de suggestie aan het adres van de minister aan toe, daarbij
risicovolle bergtochten tot het uiterste te beperken.Voorzitter! De uitbraak van de klassieke varkenspest in 1997 en 1998 in
Oost-Brabant heeft ingrijpende gevolgen gehad voor de varkenssector in Nederland.
Ter bestrijding van de varkenspest zijn, zoals bekend, ruim 11 miljoen varkens
geruimd, een eufemistische term overigens voor afmaken; license to kill, zou
ik haast zeggen. De varkenspest is aanjager geworden voor de sanering van
de sector en het opstellen van de Reconstructiewet concentratiegebieden, over
de voortgang waarvan mijn fractie overigens graag door de minister wordt geïnformeerd.
Met dit wetsvoorstel wordt beoogd, een wettelijk kader te schetsen om aan
de concentratiegebieden door middel van inrichtingsmaatregelen een kwaliteitsimpuls
te geven. Doel is om de gestapelde problematiek in deze gebieden op voortvarende
wijze en in onderlinge samenhang aan te pakken. De fractie van D66 heeft eerder
aangegeven voorstander te zijn van een geïntegreerde en gebiedsgerichte
aanpak in deze gebieden.Volgens de Europese Commissie echter is de bestrijding van de varkenspest
in Nederland aanmerkelijk tekortgeschoten, reden waarom zij een aanzienlijk
deel van de door Nederland gedeclareerde kosten niet wenst te vergoeden. In
de Volkskrant van 1 februari jongstleden liet een ambtenaar van de Europese
Commissie de volgende trefwoorden over Nederland aantekenen in dit verband:
lompheid, tactloosheid, onnadenkendheid en arrogantie. Als je deze woorden
zou omzetten in een politieke kwalificatie, is er niet veel ruimte.Dit dossier van zijn voorgangers trof de minister bij zijn aantreden aan.
Minister Van Aartsen heeft zich destijds een geharnast tegenstander betoond
van het niet honoreren van de Nederlandse claim. De huidige minister heeft
inmiddels een stapje terug gedaan – retirer pour mieux sauter –
en is bereid, thans toch akkoord te gaan met een stafkorting.Mijn fractie zou graag zien dat de minister ingaat op de redenen waarom
nu wel wordt ingestemd met althans een deel van de kritiek uit Brussel. Ook
op dit punt verneemt mijn fractie graag de laatste stand van zaken. In hoeverre
is de koude wind uit Brussel van invloed op de afwikkeling van de schadeloosstelling
aan boeren die betrokken waren bij de varkenspest? Mijn fractie gaat ervan
uit dat hiervan geen sprake is en dat het ministerie zelf de financiële
tegenvaller zal opvangen, hoe hoog die uiteindelijk ook mag uitvallen. Graag
hoor ik een reactie op dit punt van de bewindspersonen.Er is niets zo blijvend als tijdelijke belastingen. Datzelfde kun je bijna
zeggen over het mestprobleem. Daarom wil ik in het verlengde hiervan enkele
opmerkingen maken over de integrale aanpak van de mestproblematiek in het
algemeen en de stand van zaken in de varkenssector in het bijzonder.Dat juist ook op het terrein van LNV de grenzen van het poldermodel zijn
verkend, mag niet verbazen, maar dat neemt niet weg dat het te betreuren valt
dat het overleg met de sector min of meer is gestokt. Het staat buiten kijf
dat de minister en het landbouwbedrijfsleven elkaars gevangenen zijn op dit
gebied. Zonder steun van de sector wordt het nooit wat met de aanpak van de
mestproblematiek en zonder de minister is er voor de sector geen perspectief,
omdat de minister, en de Kamer uiteraard, uiteindelijk de kaders van het speelveld
bepalen. Dat gegeven alleen al zou betrokkenen aanleiding moeten geven, eventuele
persoonlijke animositeit opzij te schuiven en het overleg te hervatten. Hoe
je het ook wendt of keert, per saldo komt er vooralsnog van een ordentelijke
herstructurering niet veel terecht. En daar is niemand bij gebaat, de sector
niet, omdat inkrimping in de huidige situatie voor een deel een koude sanering
is, en de minister uiteraard ook niet. De cijfers over inkomensontwikkeling
in met name de varkenssector zijn abominabel en bieden weinig perspectief.
Voor de minister is er ook verlies, omdat de sanering achterwege blijft en
Nederland steeds minder tijd krijgt om te voldoen aan de Europese Nitraatrichtlijn.
Zo bezien, is het een dossier met louter verliezers. Daar kan niemand tevreden
mee zijn. Welke mogelijkheden ziet de minister om het overleg weer echt op
gang te brengen?Wie op dit moment de stand van zaken overziet, kan niet echt vrolijk zijn.
Leuker kunnen wij het blijkbaar met z'n allen niet maken, maar zeker ook niet
makkelijker. Immers, verschillende sporen lopen thans naast elkaar. Allereerst
noem ik de principiële wijziging in de beleidsaanpak van de mestproblematiek.
De minister heeft aangegeven dat het advies van de Europese Commissie van
3 augustus 1999 maar tot één conclusie kan leiden, namelijk
dat zonder een vergaande aanscherping van de mestnormen ter voldoening aan
de Nitraatrichtlijn niet valt te ontkomen aan een veroordeling door het Europese
Hof van Justitie. De huidige Nederlandse normen liggen immers boven het niveau
van de richtlijn en kunnen een zware verontreiniging van het water niet voorkomen.
Naast aanscherping van de normen van het MINAS wordt het stelsel van de productierechten –
de varkensrechten – ingeruild voor een stelsel van mestafzetrechten.
De minister valt nadrukkelijk te complimenteren voor deze buitengewoon inventieve
aanpak, die ten principale de verantwoordelijkheid legt waar die moet liggen,
namelijk bij de individuele ondernemer. Op dat uitgangspunt valt naar het
oordeel van mijn fractie weinig af te dingen. Wel nog een punt van zorg vormt de beoordeling van de mestplannen door
Brussel. In hoeverre kunnen de plannen de toets der kritiek doorstaan? En
wat is de kans dat de Europese Commissie Nederland voor het Europese hof gaat
dagen omdat het niet voldoet aan de gestelde milieunormen?Aan de overzijde ligt nog de Tijdelijke wet beperking omvang varkenshouderij,
die in de plaats is gekomen van de Tijdelijke wet varkensrechten, die nauwelijks
het licht heeft mogen zien. Per saldo is naar het oordeel van de fractie van
D66 wel veel tijd genomen om te reageren op rechterlijke uitspraken over de
Wet herstructurering varkenshouderij. Dat verdient geen schoonheidsprijs.
Maar goed, het wetsvoorstel was nodig om productieplafonds te kunnen stellen
om te voorkomen dat de zaak uit de hand loopt. In de memorie van toelichting
op dit wetsvoorstel geeft de minister te kennen dat het in de overgang naar
het nieuwe systeem van mestafzetcontracten noodzakelijk is om te beschikken
over de instrumenten van de Wet herstructurering varkenshouderij. Als mijn
fractie het goed heeft begrepen, heeft de minister deze passage genuanceerd,
en wel in die zin dat de minister hiermee, gelet op de lopende procedures,
vooral de juridische positie van het ministerie heeft willen aangeven en niet
zozeer heeft willen benadrukken dat de kortingsmaatregelen uit die wet onder
alle omstandigheden noodzakelijk zijn om het nieuwe stelsel van mestafzetcontracten
een faire kans te geven. De jongste uitspraak van het gerechtshof te Den Haag –
andere woordvoerders spraken er ook over – biedt in ieder geval weer
perspectief voor het eerste deel van de Wet herstructurering varkenshouderij,
de korting van 10%. Hoewel, nog niet alle gerechtelijke procedures zijn afgerond
en in dit dossier zijn uitkomsten lastig te voorspellen.Voor mijn fractie was de uitkomst van het debat over de Wet herstructurering
varkenshouderij dat er serieuze juridische consequenties mogelijk waren. Op
dat moment konden wij echter niet tot het afgerond oordeel komen dat die zich
ook zouden voltrekken. De twijfels die wij toen hadden, zijn in de afgelopen
tijd bewaarheid, maar de einduitkomst is nog moeilijk te bepalen. Hoe moet
deze situatie nu worden bezien tegen de achtergrond van het mestplan van PVV-voorzitter
Tazelaar? De heer Tazelaar heeft in zijn nieuwjaarstoespraak – zijn
die jaarlijkse rituelen toch nog ergens goed voor – aangegeven dat hij
toe wil naar een gestaffelde opkoopregeling, waarbij het bedrijfsleven zelf
100 mln. op tafel legt. De minister heeft het initiatief direct verwelkomd.
Maar in de visie van de heer Tazelaar komt die opkoopregeling in de plaats
van een korting op productierechten, tenzij er minder dan 27 miljoen kilo
fosfaat uit de markt wordt gehaald. Het opkoopplan van Tazelaar kost 1 mld.,
dus ruim meer dan nu beschikbaar is.Hoe zit het nu? De minister gaat uit van mestafzetcontracten en heeft
daarvoor wel of toch niet voor de overgangsfase een afgedwongen korting nodig.
De korting van 10% was door rechterlijke uitspraken van tafel geveegd, doch
de laatste uitspraak van het hof te Den Haag biedt weer ruimte. Op welke wijze,
bijvoorbeeld als stok achter de deur, maar vooral op welke termijn gaat de
minister nu met deze kortingsmogelijkheid om?Of kiest de minister, net als de heer Tazelaar, voor een royale opkoopregeling
met flankerend beleid, zodat korting geheel of ten dele achterwege zou kunnen
blijven? Kortom, I am still confused, but at a much higher level. Ik hoor
gaarne de reactie van de minister op dit ingewikkelde dossier. Wat is zijn
koers om uit de impasse te komen?Voorzitter! De Natuurbalans voor 1999 laat een zorgelijk beeld zien. De
heer Pitstra sprak er ook over. Per saldo staan de constateringen uit de Natuurverkenning
1997 nog recht overeind. Het aantal soorten in Nederland neemt af, doch de
snelheid waarmee dit gebeurt, vermindert. Hoe dan ook, Nederland boert nog
steeds achteruit. Het Nederlandse landschap wordt uniformer en vooral de open
landschappen verdwijnen. Dit betekent dat een naamswijziging van het ministerie
er voorlopig nog niet in zit. Het ministerie blijft landbouw, natuurbeheer
en visserij heten in plaats van landbouw, natuurbehoud en visserij.Er is voldoende reden om hoge prioriteit te geven aan de uitvoering van
de Ecologische hoofdstructuur. Toegegeven, de Natuurbalans '99 geeft aan dat
de aankoop van de benodigde hectares vooralsnog op schema ligt. Maar de taakstelling
voor aankopen komt echter onder druk te staan door de voortdurende stijging
van de grondprijzen. Nederland wordt rijker en rijker, maar het lijkt alsof
de natuur daarvan de dupe dreigt te worden. Aankoop van natuurgronden komt
door de oplopende prijzen in de knel en de bosuitbreiding blijft achter bij
de doelstellingen.Bij de behandeling van de begroting van het ministerie van LNV voor 1999
op 2 februari vorig jaar constateerde ik dat de begrenzing van de EHS door
de provincies pas voor 75% gereed was en dat het restant pas in het afgelopen
jaar 1999 zou kunnen worden afgerond. Deze uitspraak was, naar nu blijkt,
veel te positief, want het percentage van 75 staat nu slechts op 80. In dit
tempo is de begrenzing van de EHS pas in 2004 gereed. Dat lijkt nergens op.
Bij ongewijzigd beleid worden – ik citeer nu de staatssecretaris –
de ambitie op het gebied van natuur, bos en landschap simpelweg niet gerealiseerd.
De staatssecretaris heeft dan ook een forse taakstelling voor de boeg. Mijn
fractie vraagt om daadkracht. Kan de staatssecretaris aangeven wat haar voornemens
zijn, hierin verandering en verbetering aan te brengen?In november hebben Staatsbosbeheer, de Stichting natuur en milieu en Natuurmonumenten
een door KPMG opgesteld rapport met de titel "Grond voor de natuur" aangeboden
aan de staatssecretarissen Vermeend en Faber. KPMG concludeert dat de regering
voor de EHS te weinig geld uittrekt om de benodigde 150.000 ha nieuwe natuur
te kopen. Als het nog lukt de huidige achterstand in te lopen, zo stelt KPMG,
en het dus lukt voor 2018 alle gronden aan te kopen dan betekent dat een verdubbeling
van het oorspronkelijk begrote bedrag van 5 mld. Het jaar 2018 moet dan wel
gehaald worden, want met een jaarlijkse stijging van 6% lopen de kosten dan
nog verder op.Daar komt bij dat relatief veel grond is opgekocht in de goedkopere regio's
zoals Drenthe. De ontbrekende gronden liggen vooral in de duurdere gebieden.
In het rapport wordt de suggestie gedaan, een vlucht naar voren te maken om
per saldo kosten te kunnen besparen. Het gaat dan om het versneld aankopen
van driekwart van de benodigde gronden voor 2008 en de rest
in de periode tot 2018. Op die manier is het Rijk de prijsstijgingen als het
ware voor en kan aldus 4 mld. besparen.Daar is wel wat voor nodig. Het Bureau beheer landbouwgronden zal hogere
prijzen moeten gaan betalen volgens KPMG. Voor boeren moet het verder in fiscale
zin aantrekkelijker worden gemaakt, hun bedrijf te beëindigen in EHS-gebieden.
Vrijstelling van belasting op stakingswinst is dan de inzet. Het is al met
al een intrigerende voorzet van KPMG om greep te houden op de realisering
van de EHS. In hoeverre ziet de staatssecretaris dit rapport dan ook als een
steun in de rug en is zij bereid de bevindingen over te nemen? Hoe staat het
overigens met de natuurwinst die geboekt kan worden door agrarisch natuurbeheer?
Mijn fractie is voorstander van het zoveel mogelijk betrekken van agrariërs
bij het natuurbeheer, maar dan moeten de resultaten wel aantrekkelijk zijn.
De geluiden daarover zijn niet steeds positief. Kan de staatssecretaris een
overzicht geven van de resultaten van de diverse beheersvormen of wordt dat
overzicht meegenomen in de nota Natuur, bos en landschap in de 21ste eeuw?
Wanneer zal die nota overigens het licht zien? Hoe staat het met het reeds
door de heer Pitstra genoemde onthekken van de Veluwe? Daarmee doel ik niet
op de creatie van wethouder Hekking van Koot en Bie. Vooralsnog vormt de Veluwe,
om het oneerbiedig te zeggen, een verzameling van hertenkampen, landgoederen
en tuintjes. Diverse partijen, waaronder Natuurmonumenten, de Hoge Veluwe,
Staatsbosbeheer en het Geldersch Landschap, hebben een convenant opgesteld
met als titel "Naar een eindeloze Veluwe". Hoewel terughoudendheid geboden
is als het gaat om in de kern vrijblijvende afspraken, spreekt deze inzet
mijn fractie zeer aan, niet alleen vanwege het belang van het creëren
van een aaneengesloten natuurgebied dat zo min mogelijk door wegen, hekken
en andere niet-natuurlijke barrières wordt ontsierd, maar zeker ook
vanwege de voorbeeldfunctie die van dit bijzondere gebied kan uitgaan. Daar
waar versnippering van de beschikbare natuur in het algemeen thans een bedreiging
vormt voor het behalen van de diverse natuurdoelen, geeft het bereiken van
een aansprekend voorbeeld andere initiatieven wind in de zeilen. Kan de staatssecretaris
aangeven wat de stand van zaken is en in hoeverre zij een bijdrage kan leveren
aan de totstandkoming van een "eindeloze Veluwe"?Mijn laatste vraag over het onderdeel natuurbehoud is: hoe staat de staatssecretaris
tegenover het voornemen van de NAM om in het nationaal park de Biesbosch proefboringen
te verrichten? Krantenkoppen die suggereren dat de Biesbosch als wisselgeld
moet dienen voor de Waddenzee, berusten toch niet op waarheid?Het Europese landbouwbeleid heeft decennialang zijn waarde bewezen en
heeft als zodanig mede de motor gevormd voor andere vormen van samenwerking
binnen Europa. Zou zonder het Europees landbouwbeleid de samenwerking in Europa
thans net zo ver zijn geweest als nu, zodat inderdaad in 2002 de euro zijn
intrede kan doen? Het valt niet te bewijzen, maar vooralsnog kan het geen
kwaad om de zegeningen van het gevoerde beleid te erkennen. Europa dreigt
echter het slachtoffer te worden van het eigen succes. Tegen de achtergrond
van enerzijds de als een gletsjer voortschuivende liberalisering en anderzijds
de voorgenomen uitbreiding van de EU is hervorming van het landbouwbeleid
onontkoombaar. Dat nieuwe beleid moet uitgaan van consument en samenleving
en als zodanig niet marktverstorend zijn. Om het in het Engels te zeggen:
van belang zijn consumer concerns, zoals voedselkwaliteit, milieu en dierenwelzijn.
Per saldo resulteert dit in een manier van produceren die maatschappelijk
aanvaardbaar is en kwalitatief goede producten oplevert die in een vrije markt
verhandelbaar zijn. De precieze randvoorwaarden waaronder een dergelijke omslag
kan worden gerealiseerd, zijn nog niet uitgekristalliseerd. Dat betekent dat
bijvoorbeeld serieus nagedacht moet worden over de wijze waarop inkomenstoeslagen
vorm kunnen krijgen en welke prestaties op het gebied van bijvoorbeeld milieu
daarbij verlangd kunnen worden. Dat heeft dus betrekking op het beginsel van
cross compliance, dat dringend nadere uitwerking behoeft. Welke stappen denken
de bewindslieden op dat punt te kunnen zetten? Hoe denken zij overigens over
de suggestie van LTO Nederland om ook te denken aan vormen van inkomensverzekeringen
die inpasbaar zijn in WTO-verband? Zijn die überhaupt wel inpasbaar?Het mislukken van de WTO-onderhandelingen na de "battle of Seattle" valt
uiteraard te betreuren. Wellicht kan het "fortress Europe" nog wat langer
in stand blijven, maar uitstel betekent zeker geen afstel. Onder de noemer
"multifunctionaliteit" – landschapsbehoud, cultuurwaarden – kunnen
wellicht nog nationale beschermende maatregelen worden getroffen, maar dat
zal moeilijk worden.Er zijn echter meer problemen op het punt van het slechten van handelsbelemmeringen.
In ieder geval heeft "Seattle" nog eens duidelijk gemaakt dat er andere belangen
zijn en dat er wellicht ook grenzen zijn aan de werking van het marktmechanisme.
Zo kan vrijhandel bijvoorbeeld indruisen tegen evidente milieubelangen. In
hoeverre zal het onder het WTO-regime mogelijk zijn om netten te verbieden
die bedoeld zijn voor het vangen van tonijnen, maar waarin ook dolfijnen verstrikt
raken? Zal het ook mogelijk zijn om de garnalenvangst aan banden te leggen
om de bedreigde zeeschildpad voor uitsterving te behoeden? Hoe staat het met
biotechnologie en genetisch gemanipuleerd voedsel? De opvattingen van de VS
en de EU lopen op dat punt nadrukkelijk uiteen. Wat is op dat punt de betekenis
van "Seattle" geweest? Mijn fractie stelt een reactie van de bewindslieden
op prijs op het punt van de WTO-onderhandelingen in Seattle en de gevolgen
voor de landbouw. Hoe moet het nu verder?In het verlengde hiervan heb ik een opmerking over de zuivelsector. De
noodzaak om in deze sector tot hervormingen te komen, is evident. Alleen al
de mogelijke toetreding van een fors aantal nieuwe lidstaten tot de EU dwingt
tot herijking van het beleid. Daar komen de uitkomsten van de WTO-onderhandelingen,
ondanks de vertraging, nog eens bovenop. Het zou niet goed zijn om af te wachten
wat over de grenzen op ons afkomt; het zou goed zijn om ook op dit punt een
vlucht naar voren te doen en om zelf te formuleren waar wij naar toe willen.
Mijn fractie gaat ervan uit dat de minister bereid is om met de sector hierover
van gedachten te wisselen. Of zijn alle onderhandelingen op
dit moment geblokkeerd?In de nota Kracht en kwaliteit is een maatschappelijk debat aangekondigd
over biotechnologie. Het is goed dat met alle betrokkenen (producenten, consumenten
en wetenschappers) van gedachten wordt gewisseld over de mogelijkheden en
onmogelijkheden van de moderne biotechnologie. Voorzover het debat hierover
polariserende kanten heeft gekregen, is het aangewezen weer serieus over de
kansen en bedreigingen te spreken. Dat zal lastig genoeg zijn, omdat op zich
begrijpelijke gevoelens en emoties een ordentelijke inventarisatie van feiten
en omstandigheden in de weg kunnen staan. Wie de discussie de laatste tijd
heeft gevolgd, zal die gedachte niet geheel hebben kunnen wegdringen. Dat
is althans mijn fractie niet gelukt. Het is zaak, randvoorwaarden te formuleren
waarbinnen biotechnologie een faire kans moet krijgen. Niet alleen vanwege
de simpele constatering dat het niet goed mogelijk is, technologische ontwikkelingen
af te stoppen, maar vooral ook vanwege de mogelijkheden die biotechnologie
biedt. Afstoppen is overigens niet een reële optie, want de geschiedenis
leert dat hooguit sprake kan zijn van een vertraging van ontwikkelingen en
niet meer dan dat. Uiteindelijk bleek toch ook dat de wereld niet plat was,
maar rond.Als het gaat om genetisch gemodificeerd voedsel is er naar het oordeel
van mijn fractie niet zozeer sprake van een trendbreuk als wel van het voortzetten
van bestaande processen, zij het met wezenlijk andere middelen. Immers, al
meer dan een eeuw wordt selectieve kruising toegepast. Wie heden ten dage
een tomaat eet, kan niet met droge ogen beweren dat het om een product gaat
waarbij geen sprake is geweest van genetische modificatie. Selectieve kruising
en genetische modificatie zijn per saldo verschillende methoden ter veredeling
van gewassen. Dat laat uiteraard onverlet dat genetische modificatie de mogelijkheid
biedt om op een gerichte manier soortgrenzen te overschrijden, hetgeen met
selectieve kruising onmogelijk is. Dat is uiteraard een wezenlijk onderscheid.
Het is dit onderscheid dat ongekende mogelijkheden binnen bereik brengt en
dat tevens noopt tot grote zorgvuldigheid omdat zaken als veiligheid, keuzevrijheid
en biodiversiteit in het geding zijn. Deze aspecten zijn van groot gewicht.
Risico's zijn echter nooit geheel uit te bannen. Het is goed, de risico's
in kaart te brengen en vervolgens zo klein mogelijk te maken. Het gaat erom,
een aanvaardbare risicodrempel te formuleren. Voorts dient nagedacht te worden
over de gevolgen van een mogelijke kennisconcentratie van biotechnologie.
En vanuit een ketenbenadering gedacht zal het ook nog wel wat voeten in aarde
hebben om voedselketens te behouden die vrij zijn van genetische veranderingen.
Maar keuzevrijheid voor de consument moet ook echt inhoud kunnen krijgen;
op dit punt kan niet worden ingeleverd.Voorzitter! Over dit onderwerp wil ik nog de volgende relativerende opmerking
maken. Het is onzinnig om te denken dat het optreden van de menselijke soort
als zodanig tot op heden geen genetische effecten heeft gehad. Het tegendeel
is het geval. Wij moeten constateren dat de huidige levenswijze in de westerse
wereld en zeker ook in Nederland simpelweg ten koste gaat van de soortenrijkdom.
Die achteruitgang hebben wij nog niet kunnen stuiten. De Natuurbalans '99
geeft alleen aan dat de achteruitgang vertraagt. Als het gaat om biodiversiteit
kunnen de zorgen aanmerkelijk worden verbreed, in ieder geval ook tot buiten
het terrein van de biotechnologie. Hoe dan ook, er is stof te over om er een
breed debat over te voeren. Kan de staatssecretaris aangeven hoe het met dat
maatschappelijke debat staat?Voorzitter! Mijn fractie hoort graag van de bewindslieden een reactie
op het te Montreal bereikte "Protocol on Biosafety". Landen behouden het recht
om biotech-producten te weren, ook al ontbreekt sluitend wetenschappelijk
bewijs van schadelijkheid. Voorts zijn afspraken gemaakt over de etikettering
van transgene materialen. Minister Pronk maakte in dit verband gewag van een
zekere euforische stemming aan Europese zijde. Hij zei dat het voorzorgbeginsel
volledig is aanvaard. Delen beide bewindslieden deze mening? Hoe ziet het
met de verplichting om transgene gewassen te scheiden? Uit de media heb ik
begrepen dat de Amerikaanse uitleg is dat het voldoende is om een lading te
voorzien van een etiket dat er transgene materialen in een product kunnen
zitten en dat daarmee aan het protocol is voldaan. Minister Pronk heeft echter
gezegd dat er wél sprake is van een verplichte scheiding van gewassen,
van verbouw tot transport en verwerking. Graag hoor ik een toelichting op
dit gevoelige punt. Het protocol moet worden toegepast waarvoor het is opgesteld:
bescherming van biologische diversiteit en het milieu. Het zou niet goed zijn
dit protocol te gebruiken als een middel tot protectionisme, want dan zijn
wij weer terug bij af.Voorzitter! Afrondend nog een enkele vraag over de visserij. In opdracht
van het ministerie van LNV heeft het Nederlands instituut voor onderzoek der
zee (NIOZ) de effecten van visserij, olie-, gas- en zandwinning in de Noordzee
onderzocht op het leven in de bodem van het Nederlands Continentaal plat.
Uit dit onderzoek blijkt dat de boomkorvisserij veruit de meeste schade toebrengt.
Een visserijschip met boomkorren van twaalf meter heeft in één
dag meer schadelijk effect dan alle olie- en gaswinning in een heel jaar.
De biodiversiteit staat onder druk. Wat zal de staatssecretaris met dit rapport
doen? Wil zij verder nog even ingaan op de schadelijke effecten die de kokkelvisserij
in de Waddenzee zou hebben? Ook daarover zijn verschillend getoonzette berichten
verschenen.Ten slotte heeft het Productschap vis vlak voor de behandeling van de
begroting in deze Kamer, om aandacht gevraagd voor het kunnen opvissen van
de aan Nederland toegekende quota. Het Productschap maakt zich zorgen over
het beperken van het aantal toegekende zeedagen; voor het eerste kwartaal
te beperken met 10%. Nederland houdt zich sedert jaar en dag aan de toegekende
quota. Mijn fractie stelt derhalve een toelichting van de staatssecretaris
op deze maatregel op prijs.Voorzitter! Wij wachten de antwoorden van de bewindslieden graag af.De voorzitter:Ik schors nu de beraadslaging van de twee in behandeling zijnde wetsvoorstellen.
De lunchpauze zal iets korter duren dan wij gewend zijn. Wij zijn gewend daarvoor
een uur te nemen, maar drie kwartier is het minimum. Ik stel daarom
voor te pauzeren tot 15.00 uur.Na 15.00 uur gaan wij door met het antwoord van de regering in het kader
van de behandeling van het wetsvoorstel Wet aanpassing arbeidsduur. Ik verwacht
dat dit ongeveer een uur zal duren. Vervolgens wordt de behandeling van dit
wetsvoorstel geschorst voor een overleg waarom door de fractie van het CDA
is gevraagd. Dit betekent dat wij omstreek 16.00 uur kunnen doorgaan met het
antwoord van de regering inzake de twee thans in behandeling zijnde wetsvoorstellen.De vergadering wordt van 14.16 uur tot 15.00 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19992000-605-629.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl