Behandeling van het verslag van een schriftelijk overleg over misbruik met de uitwonendenbeurs in de studiefinanciering (24724, nr. 89)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 52
 
 
 
 Uitwonendenbeurs studiefinanciering
 Aan de orde is de behandeling van: het verslag van een
schriftelijk overleg over misbruik met de uitwonendenbeurs in de studiefinanciering
(24724, nr. 89).
 
 Er zijn drie deelnemers aan het debat: de heer Van Dijk, de heer Harbers
en de heer Spekman. Het is de maidenspeech van de heer Harbers van de VVD.
Dat betekent dat wij hem niet kunnen interrumperen.
 Ik geef het woord aan de heer Van Dijk van het CDA. Ik zeg dat voor de
mensen thuis; die vinden het prettig om te weten van welke partij de heer
Van Dijk is.
 
 
 
 De heer
 Jan Jacob van Dijk
 CDA
 
 Dank voorzitter, maar vaker word ik aangeduid als Jan Jacob van Dijk.
 
 
 Jan Jacob van Dijk. Verder moet ik de minister nog welkom heten.
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 De heer
 Jan Jacob van Dijk
 CDA
 
 Mevrouw de voorzitter. Wij hebben een schriftelijk overleg gevoerd om
de fraude met studiebeurzen tegen te gaan. Wij hebben daarover van de minister
een actieplan gekregen, waarin hij een hele hoop maatregelen aankondigt om
ervoor te zorgen dat het misbruik maken van de studiebeurs ernstig wordt teruggedrongen.
De manier waarop met een studiebeurs wordt gefraudeerd, is met name door op
te geven dat je uitwonend bent terwijl je eigenlijk nog thuis woont. Dat is
een van de elementen die heel veel mensen stoort, waar mensen van zeggen dat
het eigenlijk niet zou moeten kunnen. Het kabinet heeft daarvoor enkele maatregelen
aangekondigd. Wij vinden dat er op twee elementen nog wel het een en ander
zou kunnen worden aangescherpt.
 Het eerste is ten aanzien van de strafrechtelijke grens. Als je op dit
moment tot € 10.000 gefraudeerd hebt, kan er een bestuurlijke boete
komen. Daarna zou er een strafrechtbepaling kunnen komen. Je kunt uiteindelijk
ongeveer 63 maanden frauderen voordat je boven die grens uitkomt. Daarbij
hebben wij nog wel wat vraagtekens. Moet die grens zo hoog zijn? De minister
heeft al aangekondigd dat hij daarnaar onderzoek zou willen doen. Wij vragen
wat dat betreft of de grens nog wat verlaagd kan worden en wat de gevolgen
daarvan zijn voor de werklast van het Openbaar Ministerie.
 Het tweede element is dat wij bij de fraude tot € 10.000, of überhaupt
bij de fraude, op het punt van de bestuurlijke boete nog wel een aanscherping
willen hebben. Dat is de reden waarom ik met de heer Harbers een motie mag
indienen. Die luidt als volgt.
 
 
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 overwegende dat studiebeursfraude wordt veroorzaakt doordat studenten
een uitwonendenbeurs ontvangen, terwijl ze nog thuis wonen;
 overwegende dat het verschil tussen de uit- en thuiswonendenbeurs ongeveer € 160
per maand bedraagt;
 van mening dat studiebeursfraude het rechtvaardigheidsgevoel aantast en
derhalve niet aanvaardbaar is en effectief bestreden dient te worden;
 van mening dat verhoging van de pakkans in combinatie met stevige sancties
de beste preventieve werking heeft;
 verzoekt de regering, de bestuurlijke boete te verhogen naar 50%,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door de leden Jan Jacob van Dijk en Harbers.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 90(24724).
 Het woord is aan de heer Harbers, die zijn maidenspeech zal houden.
 
 
 
 
 
 De heer
 Harbers
 VVD
 
 Voorzitter. Te veel studenten ontvangen momenteel een uitwonendenbeurs,
terwijl zij in feite gewoon bij de ouders thuis wonen. Het aanpakken van dit
probleem, het misbruik maken van of de fraude met de uitwonendenbeurs, is
hard nodig. De overheid kan iedere euro belastinggeld immers maar één
keer uitgeven. Fraude is voor de VVD bovendien nooit te tolereren. In dit
geval zitten er nog wat meer principiële kanten aan. Bij misbruik van
de studiefinanciering spreken wij immers over misbruik door studenten in Harbershet
hoger onderwijs. Studenten dus die later over het algemeen de leidinggevenden
van Nederland zullen zijn. De aanpak van deze vorm van misbruik kan ons niet
snel genoeg gaan. De minister heeft ons een actieplan toegezonden en belooft
later in het jaar een wetswijziging om de fraudebestrijding effectiever te
maken. Vooruitlopend op die wetswijziging wil ik de minister met enkele moties
wat nadere uitgangspunten meegeven. Mijn eerste motie gaat over de grens voor
strafrechtelijk optreden. Thans ligt deze grens op € 10.000.
De minister kondigt aan te overwegen deze te verlagen. De VVD wil hem een
stevige norm meegeven. De motie luidt als volgt.
 
 
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 constaterende dat de grens voor strafrechtelijk optreden tegen misbruik
van de uitwonendenbeurs op een fraudebedrag van € 10.000 ligt;
 constaterende dat het bedrag dat met deze fraude gemoeid is, maandelijks € 170,62
bedraagt en een student dus maar liefst vijf jaar kan frauderen voor hij met
het strafrecht in aanraking komt;
 van mening dat strafrechtelijk ingrijpen al mogelijk zou moeten zijn wanneer
een student meer dan anderhalf jaar fraudeert;
 verzoekt de regering, de grens voor strafrechtelijke handhaving bij misbruik
van de uitwonendenbeurs te verlagen naar € 3000,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Harbers. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 91(24724).
 
 
 
 
 
 De heer
 Harbers
 VVD
 
 De minister kondigt een voorlichtingscampagne aan om frauderende studenten
bewust te maken van het feit dat zij frauderen en ze te wijzen op dit onacceptabele
gedrag. De VVD-fractie gelooft niet in zo'n campagne. In studentensteden is
het de praktijk dat verscherpte handhaving zich snel genoeg rondspreekt. Bovendien
moet een student bewust handelingen verrichten om een uitwonendenbeurs te
verkrijgen als hij daar geen recht op heeft. Daarom dien ik de volgende motie
in.
 
 
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 constaterende dat de regering voornemens is, een publieke bewustwordingscampagne
te gaan voeren om misbruik van studiefinanciering tegen te gaan;
 van mening dat strenger straffen bij misbruik van studiefinanciering doeltreffender
is dan een morele campagne;
 verzoekt de regering, een stringent handhavingsbeleid te voeren en geen
belastinggeld uit te geven aan een publieke bewustwordingscampagne tegen misbruik
van studiefinanciering, 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Harbers. Naar mij blijkt, wordt
de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 92(24724).
 
 
 
 
 
 De heer
 Harbers
 VVD
 
 Tot slot roep ik de minister op haast te maken met de beloofde wetswijziging,
zeker waar deze in hoofdzaak neerkomt op een definitiewijziging. Anders komt
de wetswijziging er pas als het sociaal leenstelsel al lang is ingevoerd.
 
 
 Dan is aan mij het genoegen om u als eerste te feliciteren, mijnheer Harbers.
Ik kan me voorstellen dat de VVD-fractie erg blij met u is.
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 De heer
 Spekman
 PvdA
 
 Voorzitter. Allereerst wil ik de heer Harbers namens de Kamer feliciteren
met zijn maidenspeech.
 Het is mij uit het hart gegrepen dat wij hier nu staan en met elkaar spreken.
Vorig jaar juli ben ik naar buiten gekomen met het onderzoek dat ik had gedaan
naar de studiefinancieringsfraude. Ik was mij, werkelijk waar, wezenloos geschrokken.
Het was een langdurige ergernis voor mij, maar ondertussen was fraude norm
geworden, want de pakkans was nul. Ik ben oprecht blij verrast met het optreden
van de minister, van het kabinet en de daadkrachtigheid, want het duurt wel
eens langer in dit huis om dingen te veranderen. Het stuk dat er ligt, de
manier en de methode van aanpak, stelt mij gerust in de zorgen die ik had.
Ik heb onderhand ook veel gehoord over wat er nu speelt bij de sociale recherche
her en der in Nederland. Ik merk dat de sociale recherche niet meer doodloopt
op de muur die studiefinanciering heet, maar dat zij tegenwoordig gehoor krijgt.
Ik zou het goed vinden als de minister op enig moment dit jaar openheid van
zaken geeft, juist over de eerste resultaten die bijvoorbeeld uit Twente komen
van de gemeenten Hengelo en Almelo. Ik zie natuurlijk ook dat voorlichting
weliswaar cruciaal is. Maar voorlichting wordt pas serieus genomen als mensen
denken: ik kom niet meer weg met fraude. Die vindt wel plaats, ook nu nog
steeds: mensen schrijven zich in aan de overkant van de straat.
 Ik sta hier vooral om de minister, om het kabinet te complimenteren met
de daadkrachtige aanzet die hij heeft gegeven. Nu gaat het erom het waar te
maken.
 
 
 
 Minister
 Plasterk
 
 Voorzitter. Het onderzoek van de heer Spekman vorig jaar agendeerde iets
wat in het verleden onvoldoende aandacht had gekregen, namelijk het feit dat
er op grote schaal misbruik wordt gemaakt van studiebeurzen doordat mensen
opgeven dat zij uitwonend zijn terwijl zij dat feitelijk niet zijn. Ik vind
dat totaal niet acceptabel. Voor veel jonge volwassenen is het de eerste daad
die zij zelf plegen. Die is dan meteen frauduleus, terwijl de reactie van
de overheid daarop is om het verder erbij te laten. Er was immers een grens
van € 10.000. Terecht is uitgerekend dat je op die manier een verschil
van € 160 per maand kunt verdienen en je hele studie
kunt frauderen zonder dat er een haan naar kraait. Bovendien, als je gepakt
wordt, hoef je alleen maar terug te betalen wat je te veel hebt ontvangen
zonder dat je verder risico loopt. Daarmee geeft je ook het signaal: nooit
geschoten is nooit raak, dus probeer het maar want anders heb je het in ieder
geval niet.
 Ik vind dat moreel onwenselijk, omdat je daarmee jonge mensen op zo'n
belangrijk moment in hun leven echt het verkeerde signaal geeft. Bovendien
is het inderdaad niet de bedoeling om daaraan gemeenschapsgeld te besteden.
Wij hebben geprobeerd zo snel mogelijk een actieplan op te stellen, ten eerste
om ervoor te zorgen dat er meer opsporing plaatsvindt, ten tweede om ervoor
te zorgen dat, als er opsporing plaatsvindt en fraude wordt geconstateerd,
een boete volgt en ten derde om de grens van € 10.000 eruit te halen;
ik kom hier zo op terug.
 Verder hebben er pilots plaatsgevonden. Ik zal u in mei een voortgangsrapportage
doen toekomen over dit hele terrein. Dan zal ik in meer detail schriftelijk
ingaan op datgene wat er uit die pilots komt. Bijvoorbeeld bleek bij 70%
van de geselecteerde adressen waar huisbezoek werd gedaan dat men niet woonachtig
was op het opgegeven adres. Wanneer je die selectie juist doet, bijvoorbeeld
zoals de heer Spekman zei door te kijken of het in dezelfde straat is –
op die manier kun je het heel makkelijk doen; het zijn eigenlijk vrij simpele
dingen – kun je best een redelijke indicatie krijgen waar het misschien
niet pluis is. Als je dat in twee derde van de gevallen bevestigd vindt, betekent
het dat het heel goed mogelijk is om op een verstandige manier met een goede
inzet van middelen aan opsporing te doen. Ik kom in mei, over een paar maanden,
met die voortgangsrapportage en dan krijgt u dat in meer detail.
 Om onder een nieuw regime te gaan werken zullen wij de wet moeten veranderen.
Ik zal dit voorjaar samen met de collega van Justitie een wetsvoorstel maken.
Direct na het zomerreces zal de Kamer het ontvangen. Wij zijn alweer iets
verder gevorderd dan bij de beantwoording van de schriftelijke vragen. Wij
zijn gevorderd tot het punt waarop wij de grens waarboven iemand pas strafrechtelijk
vervolgd wordt, eruit willen knikkeren. Wij willen het op een andere manier
in het vat gieten. Bij de eerste overtreding volgt een bestuurlijke boete
van 25%. Bij de tweede keer wordt het 50% en bij de derde keer
komt er strafrechtelijke vervolging, ongeacht het bedrag waar het om gaat.
Als je een jaar fraudeert, gaat het om twaalf maal € 160. Dan zit
je nog niet aan de grens die in de motie van de heer Harbers op stuk nr. 91
wordt genoemd. Ik stel de Kamer voor, het wetsvoorstel af te wachten. Op dat
moment kan bekeken worden of zij met het voorstel akkoord kan gaan. Daarmee
heb ik meteen antwoord gegeven op de motie van de heer Jan Jacob van Dijk
op stuk nr. 90. Ik schetste de escalatie van 25%-50%-strafrecht.
Als dat door deze motie wordt gecoverd, laat ik het oordeel over die motie
graag aan de Kamer.
 De motie van de heer Harbers op stuk nr. 91 wil de grens waarboven vervolgd
wordt, omlaag brengen. De geest daarvan deel ik, maar het heeft niet mijn
voorkeur om een nieuwe grens vast te leggen. Ik zou mij kunnen voorstellen
dat de heer Harbers deze motie aanhoudt tot de behandeling van het wetsvoorstel.
 De heer Harbers wil met de motie op stuk nr. 92 bereiken dat er geen campagne
wordt gevoerd. Het hoort vanzelf te spreken dat men niet fraudeert. Ik ontraad
deze motie. Het gaat om nieuw beleid, wij gaan op een nieuwe manier om met
fraude. Burgers hebben recht op voorlichting over nieuw beleid. Bovendien
is het veel duurder om mensen met rechercheurs te gaan vervolgen dan om ze
op de hoogte te brengen van het feit dat er vervolgd wordt, zodat ze minder
overtredingen begaan. Dan is vervolgen niet nodig. Wij zijn niet van plan
om er uitgebreide Postbus 51-campagnes van te maken, maar wij willen de gebruikelijke
communicatiekanalen van DUO gebruiken. Dat kan met beperkte middelen. Ik heb
het niet over meer dan drie of vier ton. In feite gaat het voor een groot
deel met de knollen de pot in bij DUO, waar men sowieso al veel aan voorlichting
doet. Wij zullen het op zo'n manier doen dat alle studenten weten dat zij
gepakt kunnen worden en wat daarvan de consequenties zijn, zodat wij hopelijk
het misbruik kunnen terugdringen.
 De heer Spekman heeft gevraagd om openheid van zaken, bijvoorbeeld over
die pilot in Twente. Ik stel voor daarop in te gaan in de voortgangsrapportage
van mei.
 
 
 
 De heer
 Jasper van Dijk
 SP
 
 Ik ben het eens met de strekking van het wetsvoorstel. Fraude moet worden
aangepakt, zo simpel is het. Er is echter ook woningnood en er zijn huisjesmelkers.
In bepaalde situaties mogen studenten niet worden ingeschreven in hun "uitwonende-adres".
Dat is dan de voorwaarde van de huisbaas, om wat voor reden dan ook. Wat heeft
de minister in dit verband aan die studenten te bieden?
 
 
 
 Minister
 Plasterk
 
 Die heb ik in dit verband niets te bieden. Je mag niet frauderen, welke
reden er ook zou zijn om wél te frauderen. Wij spreken in een andere
context over huisvesting van en woningnood onder studenten. Overigens gebeurt
dat in eerste instantie Plasterkmet collega Van der Laan. Ik vind niet dat
dit een excuus mag zijn om fraude oogluikend toe te staan. Ik snap wat de
heer Van Dijk zegt. Ik kan mij voorstellen dat de verleiding daardoor groter
wordt, maar ik vind niet dat wij daarin mee moeten gaan.
 
 
 
 De heer
 Harbers
 VVD
 
 De minister geeft in reactie op mijn motie aan dat hij geen "toeters en
bellen"-campagne wil voeren en dat hij drie à vier ton genoeg vindt. Maar waarom nog steeds dat bedrag? DUO schrijft de studenten
ettelijke keren per jaar aan. Het zou toch gewoon beperkt kunnen worden tot
een alinea in een reguliere brief die DUO toch al aan de studenten stuurt?
Dan is de minister voor nul euro klaar en heeft hij toch de mensen geïnformeerd.
 
 
 
 Minister
 Plasterk
 
 Dat bedrag is ook gebaseerd op het toerekenen van wat DUO sowieso besteedt
aan voorlichtingscampagnes. Als je dit daarvan onderdeel maakt, is het ook
fair om te zeggen: toegerekend is het ongeveer dat bedrag. In de voortgangsrapportage
kan ik nader aangeven wat precies het karakter daarvan wordt. Ik denk dat
het ten principale goed is om studenten daarvan op de hoogte te stellen en
om ze ook te waarschuwen door te zeggen: vrienden, u wordt voortaan in het
nekvel gepakt als u fraudeert en dan kunt u boetes krijgen; dus ik zou het
maar niet doen.
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 Volgende week dinsdag wordt over de moties gestemd.
 
 
 De vergadering wordt van 16.20 uur tot 18.30 uur geschorst.