Behandeling van het wetsvoorstel Regels met betrekking tot versnelde ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke en infrastructurele projecten (Crisis- en herstelwet) (32127) en het wetsvoorstel Wijziging van artikel 5.10, eerste lid, van de Crisis- en herstelwet (32254)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 22
 
 
 
 Crisis- en herstelwet
 Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Regels
met betrekking tot versnelde ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke
en infrastructurele projecten (Crisis- en herstelwet) (32127);het wetsvoorstel Wijziging van artikel 5.10, eerste lid, van
de Crisis- en herstelwet (32254).
 
 Ik heet de minister-president, de minister van Justitie, de minister van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit en de minister van Verkeer en Waterstaat van harte
welkom bij dit debat met de Eerste Kamer.
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 De heer
 Hofstra
 VVD
 
 Mijnheer de voorzitter. Ik ben bijna vijftien jaar lid van de Staten-Generaal.
Het grootste deel van die tijd was ik lid van de Tweede Kamer en inmiddels
ben ik al bijna drie jaar lid van de Eerste Kamer. Ik durf dan ook te zeggen
dat we vandaag een wet behandelen die zijn schaduw al heel sterk vooruit heeft
geworpen. Misschien blijkt dat ook wel uit de zware afvaardiging van het kabinet.
Er zijn veel reacties op deze wet gekomen en daarop is veel commentaar gegeven.
Uiteraard heeft iedereen het commentaar gelezen van het Financieele Dagblad
van gisteren met als hoofdtitel "Zo kan het ook" en met als ondertitel "De
Senaat geeft het goede voorbeeld". Dat is een compliment voor ons, althans
voor diegenen die vorige week niet geprobeerd hebben om het wetsvoorstel van
de agenda af te voeren.
 Het wetsvoorstel is op 15 september vorig jaar bij de Tweede Kamer
ingediend. Op 18 november is het door de Tweede Kamer aangenomen. Tijdens
de algemene politieke beschouwingen heeft onze fractievoorzitter nadrukkelijk
gezegd dat de VVD wil meehelpen om deze wet snel door het parlement te loodsen.
Daarvoor was de regering ons erkentelijk. In de vaste commissie voor Verkeer
en Waterstaat hebben wij er eind november op aangedrongen om het wetsvoorstel
op 22 december, letterlijk en figuurlijk op onze laatste dag van het
jaar 2009, plenair te behandelen. Andere fracties hadden daarvoor geen belangstelling.
Dat werd dus de inbrengdatum. Vervolgens werd gelukkig besloten om het wetsvoorstel
in de loop der tijd te behandelen. Uiteindelijk werd de datum van plenaire
behandeling 16 maart 2010. Wij kunnen niet anders dan constateren dat
het de premier, en met hem de coalitiefracties van die tijd, niet is gelukt
om eerdere behandeling af te dwingen. Ik zeg nadrukkelijk dat ik er geen behoefte
aan heb om te zwartepieten. De VVD vindt dat namelijk geen leuk gezelschapsspel.
Ik hecht er echter wel aan om te markeren dat het op deze wijze is verlopen.
En het is zowaar 16 maart 2010, dus we zijn hier en we zijn blij dat
we dit wetsvoorstel kunnen behandelen. Als de regering niet al te onhandig
antwoordt, kan dit wetsvoorstel vandaag naar mijn idee worden aangenomen.
Wij zullen over onderdelen wel vragen stellen, wetende dat dit kabinet demissionair
is, en vervolgens afwachten met welke antwoorden het komt.
 Allereerst sta ik stil bij het belang van versnelling en versimpeling.
Het is crisis. 2009 was voor heel veel bedrijven een slecht jaar. Dat was
het ook voor bouwbedrijven. Het jaar 2010 kon voor de bouwsector niet slechter
beginnen dan het is begonnen. Het heeft tweeënhalve maand gevroren. Voor
veel bedrijven had dat tot gevolg dat er minder omzet werd gedraaid. Banken
maken weliswaar veel reclame, maar zij zijn nog niet zo scheutig met het verlenen
van kredieten, zeker niet in dit soort situaties. Er dreigen dus faillissementen
en er zijn zelfs al bedrijven failliet gegaan. Het lijkt ons dan ook heel
verstandig om allerlei zaken te versnellen – wij zien dat als de eerste
belangrijke pijler van dit wetscomplex – waardoor beschikbare budgetten
snel kunnen worden besteed. Zodoende is het mogelijk om de crisis te dempen
en het economisch herstel dichterbij te brengen. Voor onze fractie speelt
er echter meer dan dat.
 Wij vinden dat er, los van de crisis, in geval van dit soort projecten
moet worden versimpeld en versneld. Dat noemen wij de tweede pijler. We zijn
jarenlang bezig geweest: koppen op EU-regelgeving en nationale wetgeving.
Alles werd als het ware op elkaar gestapeld. Daardoor zijn wij in een oerwoud
terechtgekomen. Het gevolg daarvan is dat wij niet meer voor- en achteruit
kunnen en dat projecten "verdwalen", vertragen of zelfs van deze aardbodem
verdwijnen. Naast het legitieme punt van crisisbestrijding, is dit een heel
belangrijke tweede overweging om te zeggen dat we dit moeten doen. Ik vind
dat dit argument in de stukken niet sterk genoeg naar voren komt. Uiteraard
moet ik ook de grote bestuurlijke drukte noemen. Daardoor wordt de boel enorm
gecompliceerd. Daarbij komt dat er sprake is van een gebrek aan daadkracht
en durf. Uiteraard kennen wij de goede uitzonderingen, maar in het algemeen
ontbreekt er wat dat betreft toch te veel in bestuurlijk Nederland. Ik zeg
nogmaals dat wij veel behoefte hebben aan deze maatregelen, ook als er geen
sprake was van een crisis.
 Voor ons is dit een eerste stap. Graag willen wij dat daaraan een dynamisch
vervolg wordt gegeven en dat vooral het tweede element – ik doel op
het element van de versimpeling – tot zijn recht kan komen.
 Er zijn heel veel regels bij gekomen. Dat lijkt tegendraads. Je wilt zaken
versimpelen, maar er komt wettelijke regelgeving bij. Volgens mij is het echter
niet mogelijk om het anders te doen dan op de voorgestelde wijze. Sommige
maatregelen hebben een experimenteel karakter. Laat ik het anders zeggen:
het is niet helemaal duidelijk hoe sommige maatregelen zullen uitwerken. Een
aantal van onze vragen heeft dan ook betrekking op dat soort maatregelen.
 Ik heb al gezegd dat een dergelijk wetsvoorstel tot heel veel reacties
leidt. Dat is overigens begrijpelijk. Wij hebben in dit land namelijk niet
alleen veel te veel regels en procedures gemaakt, maar wij beschikken binnen
de overheid ook over een leger van deskundigen om alles in goede banen te
leiden. Ook zijn er veel deskundigen werkzaam bij andere organisaties om een
en ander tegen te werken. Het is dus logisch dat al die mensen gaan piepen.
Wat dit betreft moet ik denken aan de bekende inspraak van de kalkoen aan
het eind van het jaar, als het kerstmenu moet worden vastgesteld.
 Ik zeg nogmaals dat wij graag een integrale, volledige herziening willen.
Wij zijn ook van mening dat het beter was geweest om een andere naam aan het
wetsvoorstel te geven. De woorden "crisis" en "herstel" zijn uiteraard prima,
maar wij hadden graag gezien dat daaraan iets werd toegevoegd.
Denk bijvoorbeeld aan "vernieuwingswet" of "projectvernieuwingswet". Graag
wil ik daarop een concrete reactie van het kabinet. Kan het daarin meegaan?
 De commissie-Elverding is vaak genoemd. De commissie-Elverding heeft een
goed advies uitgebracht. Veel mensen zijn van mening dat de zaken die in het
rapport van die commissie zijn vermeld, sterker in dit wetsvoorstel zouden
moeten doorklinken. Wij vragen ons af of dat goed zou zijn. Wij zijn een groot
voorstander van de benadering van de commissie-Elverding, maar wij beschouwen
die vooral als een bestuurscultuur. Wij vragen ons af of alle elementen van
deze commissie in regeltjes zijn samen te vatten. Als dat al mogelijk is,
vragen wij ons af of dat moet worden gedaan. Wij zijn geen voorstander van
veel extra gedetailleerde wetgeving. Al met al is in dit geval naar mijn oordeel
de tegeltjeswijsheid van toepassing: als het niet kan zoals het moet, dan
moet het maar zoals het kan. Deze werkwijze verdient uit wetgevingstechnisch
oogpunt misschien niet in alle opzichten de schoonheidsprijs, maar er liggen
naar mijn oordeel toch effectieve maatregelen voor, waarmee veel zaken ten
goede kunnen worden gekeerd. Als je in een oerwoud probeert om wat ruimte
te creëren en je een dag bezig bent, zie je achteraf dat het resultaat
niet echt fraai is. Je bent dus niet klaar. Je moet een en ander namelijk
keurig afwerken.
 In de Crisis- en herstelwet worden veel zaken structureel geregeld. Er
staan echter ook enkele tijdelijke maatregelen in. Daar schrikken wij een
beetje van. De tijd vergaat en die maatregelen vervallen vanzelf. In de wet
staat immers dat het per 1 januari 2014 met een aantal dingen is gebeurd.
De logica daarvan ontgaat mijn fractie volledig. Met die opmerking sluit ik
aan bij mijn pleidooi voor het naast elkaar verwezenlijken van de twee door
mij genoemde pijlers. Wij zijn van mening dat alle verbetervoorstellen structureel
moeten zijn. Als de regering daarover een andere opvatting heeft, hoor ik
graag haar uitleg. In eerdere debatten heb ik de heer Dorknoper uit de strips
van Marten Toonder opgevoerd. Hij draagt een bolhoed en beschikt over een
calculator waar de belastingaanslagen en de verordeningen standaard uit rollen.
Waarom zouden wij hem op 1 januari 2014 terug moeten halen? Die man moet
gewoon weg blijven!
 Ik ga in op de projectenlijst. Wij vragen ons af of de wet op alle genoemde
onderdelen toereikend is. Ik neem de wegcapaciteit als voorbeeld. Dat is in
ons land immers een belangrijk onderwerp. Natuurlijk hebben we het laaghangend
fruit al geplukt. De simpele verbredingen zijn gerealiseerd. Het is prachtig
dat er in de spits tussen Zoetermeer en Gouda extra wegcapaciteit is gerealiseerd.
Velen zullen daarvan gebruikmaken. Onze stelling is echter dat wij meer moeten
doen om de bereikbaarheid op langere termijn veilig te stellen. Nu het project
Anders Betalen voor Mobiliteit op zijn minst vertraging ondervindt en langzamerhand
misschien zelfs volledig uit het beeld verdwijnt, moeten wij ons goed realiseren
dat wij wellicht meer dienen te bouwen dan wij tot voor kort dachten. Als
wij de problemen op langere termijn goed willen oplossen, moeten wij het aandurven
om in de Randstad op grote schaal dubbeldekssnelwegen te bouwen. Of wij moeten
het aandurven om heel veel aansluitingen weg te halen met als doel om de weg
terug te geven aan de geëigende gebruikers. Met geëigende gebruikers
doel ik op het langeafstandsverkeer. Tegelijkertijd creëren wij dan echter
een geweldig probleem op het onderliggend wegennet, de buslijnen, het spoor
enzovoort. Dat is de keuze die moet worden gemaakt. Ik vraag de regering of
wij dit goed zien en of het niet wenselijk is om die projecten een heel dominante
rol te laten spelen en te kiezen voor het dynamische karakter.
 Het is mogelijk om de lijst bij AMvB aan te vullen, of om zaken te schrappen.
Ik heb er geen behoefte aan om al die projecten langs te gaan. Dat heeft de
Tweede Kamer immers al uitvoerig gedaan. Wel noem ik vier voorbeelden en daaraan
koppel ik de vraag of die zaken bij AMvB in dit wetsvoorstel kunnen worden
ondergebracht.
 We bouwen een nieuwe A3. Ik spreek over een nieuwe snelweg tussen de A2
en de A4 van Rotterdam naar Amsterdam.
 Als de trein naar Parijs eindelijk gaat rijden, zullen wij ervaren dat
het een heel mooi vervoermiddel is. We zullen dan zeggen dat er ook iets dergelijks
gerealiseerd moet worden om naar Keulen en Frankfurt te gaan. Dan bouwen we
een echte HSL-Oost.
 Verder noem ik nogmaals de dubbeldekswegen.
 Het is een idioot plan om de Hertogin Hedwigepolder te ontpolderen. Vergeeft
u mij dat ik het bijvoeglijk naamwoord "idioot" gebruik. Ik heb lang gezocht
naar een ander bijvoeglijk naamwoord, maar ik kon niets beters vinden.
 Kunnen deze projecten via een AMvB alsnog deel gaan uitmaken van de Crisis-
en herstelwet?
 Voorts noem ik drie detailpunten. Zal de vierde strook, die al jaren op
de A12-Zuid ligt tussen Gouda en Utrecht, eind van deze week open zijn? Graag
wil ik dat de minister van Verkeer en Waterstaat dit bevestigt.
 In bijlage II wordt onder categorie f, die betrekking heeft op de bruggen,
project nr. 13 benoemd. Dat heeft betrekking op de Suurhoffbrug. In de omschrijving
wordt de N15 Emmeloord/Oostvoorne genoemd. Ik ken de geografie van Nederland
vrij aardig en weet dus dat dit niet klopt. Ik verneem graag wat het wel moet
zijn. Volgens mij zijn enkele "oorden" verwisseld, bijvoorbeeld Heinenoord
met Emmeloord, maar dat hoor ik dan wel. Mijn eigenlijke vraag is of dit een
"klein gebrek" is. In het wetsvoorstel staat namelijk dat men zich niets zal
aantrekken van een zogenaamd klein gebrek en dat men dus gewoon doorgaat.
Ik vraag mij dus af of dit project, ondanks de foute omschrijving, gewoon
door kan gaan.
 In de Crisis- en herstelwet wordt geregeld dat het is toegestaan bij een
luchthavenbesluit om van oudere gegevens uit te gaan die betrekking hebben
op de eisen ten aanzien van de luchtkwaliteit. Een en ander wordt echter gekoppeld
aan de Wet milieubeheer. Daarin staat dat er voor het luchthavenbesluit geen
luchtkwaliteitseisen behoeven te gelden. Waartoe dient dit artikel dan?
 Ik stel een vraag aan de minister van Justitie over de EU-bestendigheid.
Veel mensen vrezen dat deze wetgeving niet EU-bestendig is. Dan bouwen wij
na 50 jaar eindelijk de A4 Midden-Delfland en dan is er toch weer een slim
figuur die een weg weet te bewandelen, die in Luxemburg uitkomt en ervoor
zorgt dat het project jaren vertraging oploopt. Dat lijkt ons ongewenst. Projecten
zijn te vergelijken met treinen. Het is heel lastig om een trein in een korte
tijd van het ene spoor naar het andere te brengen. Voor projecten geldt iets
vergelijkbaars. Als het zojuist door mij geschetste probleem zich voordoet,
vraag ik mij af of de regering in dit wetsvoorstel met vele artikelen, een
veiligheidsklepje heeft voorzien dat het mogelijk maakt om dit probleem alsnog
tegen te gaan.
 Het viel ons op dat heel veel Europese regels – ik denk aan de m.e.r.-procedure –
met deze wet zullen worden ontkopt. Daarmee bedoel ik te zeggen dat de koppen
die er nationaal op gezet zijn, eraf worden gehaald. Dat geldt echter niet
in alle gevallen. Ik noem de Westerschelde als voorbeeld. Zojuist heb ik de
Hertogin Hedwigepolder genoemd. Voor beide geldt dat er slechts twee zaken
van belang zijn, namelijk veilige waterkering – ik bedoel te zeggen
dat het water niet over de dijken mag stromen – en een goede, veilige
vaarroute die ook geschikt is voor wat grotere schepen. Uit het besluit maak
ik echter op dat er een hoofdrol is weggelegd voor natuur en milieu. Ik vind
dat wel mooi, maar dat is toch oneigenlijk als je zegt dat die twee andere
prioriteiten de boventoon moeten voeren? Waarom is dit onderdeel niet ontkopt –
ik doel op de Vogel- en Habitatrichtlijnen – en waarom gaan wij nu voor
die gekke ontpoldering, met alle consequenties van dien?
 
 
 Voordat ik de heer Vliegenthart het woord geef, wijs ik erop dat ik de
leden kort wil houden wat het interrumperen betreft. Zij hebben in de loop
van de dag en de avond immers tijd genoeg om te interrumperen. Bescheidenheid
siert de mens.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Ik stel een korte vraag aan de heer Hofstra. Hij spreekt over een veiligheidsklepje
in de wet in het kader van de A4 Midden-Delfland. Ik vraag mij af hoe het
idee dat burgers rechten moeten hebben en dat zij dienen te worden beschermd
tegen de Staat – dat is toch een liberaal idee – zich verhoudt
met het pleidooi dat de heer Hofstra houdt voor minder inspraakmogelijkheden
voor burgers.
 
 
 
 De heer
 Hofstra
 VVD
 
 Nee, dat ziet de heer Vliegenthart natuurlijk verkeerd. Wij pleiten er
niet voor om mensen minder mogelijkheden tot inspraak te geven. Wij vinden
inspraak immers bijzonder belangrijk. Het is echter niet nodig om dat 37 keer
te doen. Een beetje stroomlijnen die handel! Dat is ook het voorstel. Ik wijs
alleen op het feit dat er nieuwe dingen kunnen gebeuren – er zal namelijk
sprake zijn van actie en reactie – en vraag de regering of zij nog iets
in haar gereedschapskist heeft om te voorkomen dat zaken verkeerd gaan. Het
is uiteraard wel van belang om te voorkomen dat de elementaire burgerrechten
worden aangetast. Dat is overigens één van de randvoorwaarden
van dit wetsvoorstel.
 Ik kom terug op het punt van de Westerschelde. We hebben ook een grens
met Duitsland. De Duitsers hebben de Ems. Die rivier is vergelijkbaar met
de Schelde. De Duitsers hebben bij de monding van de Ems een Sperrwerk gebouwd
om die prachtige schepen van de firma Meyer Werft in Papenburg – dat
zijn van die hele grote zeekastelen – naar zee te kunnen brengen. Voor
beide landen gelden toch dezelfde EU-regels, of zie ik dat verkeerd? Wij doen
dus wat in de wet wordt beschreven en de Duitsers doen het zo. Graag wil ik
daarover uitleg. Verder verneem ik graag waarom dit niet ontkopt is. Dat lijkt
mij een relevante vraag voor de ministers van Justitie, VROM en LNV. 
 Ik kom op een ander aandachtspunt, namelijk het relativiteitsvereiste.
Wij zijn voorstander van het schrappen van die pro-formabezwaren en het invoeren
van het relativiteitsvereiste. Wij hopen dat daarmee een goede zeefwerking
ontstaat tussen enerzijds zakelijke belangen – die zouden alleszins
gerespecteerd moeten worden – en anderzijds de vaak ideologische bezwaren,
die soms al van 200 à 300 kilometer afstand worden geuit. Je kunt zeggen
dat het politieke proces daarvoor bestemd is. Als de regering en het parlement
een bepaald besluit nemen, gaat het toch niet meer aan om die bezwaren toe
te laten? Wat ik schetste, wordt met dit wetsvoorstel beoogd. Wij zijn daarvan
voorstander, maar wij vragen ons af of een en ander ook gaat gebeuren in de
andere relevante wetten. Ik noem de Tracéwet, de Spoedwet wegverbreding
en het omgevingsrecht. Graag wil ik daarop een reactie.
 Is er iets te zeggen over de jurisprudentie die wordt verwacht? Rechters
zijn onafhankelijk. Dat is natuurlijk ook een groot goed. Dit is echter een
belangwekkend punt waarvan je hoopt dat het zodanig kan worden geobjectiveerd
dat er niet een breed spectrum van uitspraken komt. Wellicht is het ook mogelijk
om iets te zeggen over de besparing op de capaciteit van onze rechtspraak.
Deze vragen stel ik aan de minister van Justitie.
 Ik kom op de milieuprojecten. Uiteraard is het goed om projecten die dienen
om de duurzaamheid van onze samenleving te bevorderen, eveneens snel en eenvoudig
uit te voeren. Wij begrijpen echter niet dat de windmolenparken in het wetgevingstraject
een dermate hoge prioriteit hebben gekregen. Laatst sprak ik met een Amerikaan.
Hij zag die molens en vroeg mij waar die op draaien. Ik zei dat die op subsidies
draaien. Er zijn klachten over de dure energieproductie in ons land en er
zijn ideeën over kernenergie. Deze week las ik in de krant dat in Frankrijk
inmiddels 80% van de stroom kernenergie is. Het zou goed zijn om wat
dat betreft met dit wetsvoorstel een aantal belemmeringen weg te nemen. Dan
zouden wij die discussie dichterbij brengen. Kiezen wij voor windmolens in
de Noordoostpolder, of voor een beetje kernenergie?
 Ik las dat oplaadpunten voor elektrisch autorijden worden vrijgesteld.
Ik moet de regering daar niet op aankijken, want de Tweede Kamer heeft dat
in het wetsvoorstel geamendeerd. Ik neem overigens aan dat dit voor alle regelgeving
geldt. Verdraagt zich dat met andere, kleinschalige bouwwerken? Ik doel op
carports, erkers, dakkapellen enzovoort. Met het oog op de rechtsgelijkheid
zou je toch graag willen dat dit daarvoor eveneens geldt? Sommige mensen denken
dat de emissie van een elektrische auto nul is. Dat is onzin. Ik roep de regering
dan ook op om goed na te denken, alvorens de elektrische auto heilig te verklaren.
Ik herinner mij nog de woorden van de staatssecretaris van Financiën.
Inmiddels is hij minister van Financiën: bijtelling voor privégebruik
van een elektrische auto van de zaak is 0%. Pas op. Denk daarover even
na. Graag wil ik een reactie op mijn opmerking over de rechtsgelijkheid.
 Een ander interessant onderwerp is de stikstofdepositie. Dat is overigens
wel een moeilijk woord. We hebben het fijn stof aan de orde gehad. Dat was
toch wel een hardnekkig gevecht, ook wat koppen op EU-regelgeving betreft.
Vroeger heb ik geleerd dat een ezel zich maar één keer aan dezelfde
steen stoot. Ik vergelijk het kabinet uiteraard niet met een
ezel. Ik vraag echter wel of niet een fout wordt gemaakt in de gedachtegang.
Kunnen we niet leren van de discussie die we over het fijn stof hebben gevoerd?
Wij hebben de lijst met Natura 2000-gebieden gezien. Dat blijken er 162 te
zijn in een klein landje als Nederland. Je moet om elk gebied, ongeachte of
het groot of klein is, zones trekken van 3, 5 en 10 kilometer. U kunt zich
voorstellen dat er op de kaart van Nederland nog drie vrije boeren overblijven.
Ik chargeer een beetje. De rest valt onder die zones. Dat is toch niet redelijk?
Is er een ander Europees land dat die dichtheid hanteert? Als wij dat zouden
kunnen versimpelen – met deze wet moet dat mogelijk zijn – hebben
we naar mijn idee heel veel winst geboekt.
 Hoe gaat het precies met die stikstofdepositie en die normering? We hebben
de Programmatische Aanpak Stikstof gezien. In de wandelgangen spreekt men
van PAS. Die lijkt op de aanpak waarvoor is gekozen ten aanzien van de luchtkwaliteit.
Die aanpak oogt weliswaar mooi, maar gaat die niet eenzijdig ten koste van
de landbouw? Het verkeer is er immers en dat rijdt elke dag gewoon op en neer.
De industrie is er ook. Die is gewoon elke dag aan het werk. De innovatie
komt ook al op veel punten tot zijn recht. Is de agrarische sector niet tamelijk
eenzijdig het kind van deze rekening? Zijn de beheerplannen van die Natura
2000-gebieden toereikend? Hoe staat het met de budgetten? Er is een investeringsbudget
voor het landelijk gebied. Het lijkt mij goed om te weten of een en ander
met deze wet voor elkaar komt. Wij vermoeden dat de Natuurbeschermingswet
moet worden aangepast en dat wij ook wat dit betreft moeten ontkoppen. Ik
zou het bijzonder op prijs stellen als de minister van LNV – onlangs
las ik dat die letters staan voor Leven, Nuchterheid en Verhalen – en
de minister van VROM hierop willen reageren.
 Ik kom op het punt van de onteigening. Dat is het laatste inhoudelijke
punt dat ik naar voren breng. Over de onteigening is heel veel gesproken.
Iedereen kent nu de ontkoppeling. De bedoeling is dat de onteigening onafhankelijk
wordt bekeken van het ruimtelijk plan. Een andere wijziging is dat de voorbereiding
en een deel van de uitvoering van de onteigening worden verschoven van decentrale
overheden naar de centrale overheid. Wij hebben de brief van de regering van
5 maart jongstleden gelezen. Je kunt zeggen dat er sprake is van een
goed resultaat, want die koppeling komt terug. Als ik die brief echter goed
lees, schrijft de minister-president daarin dat daartoe in de wet een mogelijkheid
is gecreëerd. Het was dus geen verplichting maar een mogelijkheid. Als
de toepassing van de wet op dit punt niet gewijzigd zou worden, was die ontkoppeling
waarschijnlijk niet vaak aan de orde. Waarom wilde de regering dit dan op
deze wijze regelen? De VVD-fractie hecht sterk aan het eigendomsrecht. Het
heeft dan ook haar voorkeur dat er pas onteigend kan worden indien het plan
met handhaving van die koppeling daadwerkelijk door gaat. Het zou namelijk
ontzettend zuur zijn als iemand zijn huis of zijn bedrijf kwijtraakt en hij
vervolgens in het politieke circuit verneemt dat de weg toch niet doorgaat
of dat de uitbreiding zus of zo evenmin doorgaat.
 Wij hebben begrepen dat er, binnen een jaar nadat het nieuwe kabinet is
aangetreden, een herziening komt. Dit is op zichzelf een wat wonderlijke toezegging.
Misschien horen wij daar wat meer over. Ik las iets over een bericht aan de
formateur, maar ik heb ook wel eens gehoord dat die goede man een behoorlijke
stapel stukken krijgt. De vraag is dan ook waar dat bericht ligt. Ondanks
dat ik lid ben van de Senaat, heb ik niet veel verstand van staatsrecht. Toch
heb ik de indruk dat er uit staatsrechtelijk oogpunt iets vreemds aan de hand
is. Ik heb namelijk altijd geleerd dat de Eerste Kamer niets kan wijzigen.
Nu wordt echter wel de toepassing van de wet gewijzigd, zonder dat aan de
Tweede Kamer is gevraagd of dat mag. Ik ben er overigens niet voor om dat
te vragen. Ik vind het wel goed zo, maar het is naar mijn idee wel een pikant
staatsrechtelijk punt. Misschien kan de minister-president daarop een nadere
toelichting geven, of de minister van Justitie. Laatstgenoemde kent het staatsrecht
immers uit zijn hoofd.
 De novelle levert weinig problemen op. Die heeft slechts betrekking op
de ingangsdatum. Het is opvallend dat alles in een keer gebeurt. Misschien
is dat overigens wel goed, maar het betreft een uitvoerig pakket. Het is niet
mijn gewoonte om teksten vooraf beschikbaar te stellen. Dat weten de ministers
ook. Zij moeten hun oren dus goed open houden als ik aan het woord ben. Ik
wil echter wel antwoorden op mijn vragen. Als ik die antwoorden niet krijg,
zal ik de dames en heren daaraan in tweede termijn herinneren.
 De voorgenomen monitoring is naar mijn oordeel een interessant punt. Wij
hebben behoefte aan een permanente rapportage. Zou het in deze moderne tijd
niet aardig zijn om elke dag alle nieuwe projecten op een website te plaatsen?
Dan kan iedereen direct zien hoe het gaat. Dat lijkt mij een uitdaging en
een en ander wordt zodoende inzichtelijk gemaakt voor de politiek, de burgers
en de bedrijven in ons land. Het gaat immers niet alleen om grote projecten,
maar ook om kleine projecten in gemeenten.
 Vorige week was ik in het buitenland. Soms ben ik twee maanden weg. Ik
kom dan terug en constateer dat er niets is veranderd. Dit keer was echter
alles veranderd. Bos gaat, Cohen komt en Eurlings gaat ook weg. Dat de heer
Eurlings weggaat, vind ik toch wel spijtig. Ik ken de heer Eurlings al een
tijdje. We waren collega's in de Tweede Kamer. Ik heb veel respect voor zijn
manier van besturen, zijn daadkracht en zijn durf. Hij kon wel een VVD-minister
zijn! Hulde dus daarvoor. Als wij deze wet aannemen – ik hoop dat dit
zal gebeuren – wordt de aanleg van de A4 Midden-Delfland definitief,
tenzij de minister van Verkeer en Waterstaat iets anders zegt. Mocht die aanleg
inderdaad definitief zijn, dan stel ik voor om dat gedeelte van de weg de
Camiel Eurlingsroute te noemen. Dan kan hij vanuit zijn geliefde Limburg niet
alleen over de A2 naar Den Haag, maar ook over de A4. Hij kan zich dan met
een ietwat ruime gezinsauto naar Den Haag begeven via zijn eigen weg, al was
het maar om een reünie bij te wonen van één van de vele
kabinetten-Balkenende.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Voorzitter. Ik spreek mede namens de OSF.
 Wij voeren vandaag in onze beleving een historisch debat. Dat is historisch,
omdat de Crisis- en herstelwet een omstreden voorstel is met veel haken en
ogen. Dit debat is ook historisch, omdat het kabinet demissionair is en het
wetsvoorstel, in weerwil van goede redenen, niet controversieel is verklaard.
Het is verder historisch omdat de uitkomst van dit debat, dat twaalf uur zal
duren, bij voorbaat lijkt vast te staan. Ook is dit debat historisch
te noemen omdat er een wetswijziging voor onteigening wordt beloofd door de
demissionaire regering, zonder novelle. Daarbij komt dat de troefkaart "in
het landsbelang" hier op tafel ligt.
 Deze historie en met name die troefkaart, vormen tegelijkertijd de blokkade
voor het doel waartoe deze Kamer is opgericht: het toetsen van de rechtmatigheid
en de uitvoerbaarheid van de wet. Op deze wijze zet het spook van politiek
opportunisme de nauwgezetheid van een behandeling van een wetsvoorstel in
de hoek.
 Vanaf de eerste dag is de Crisis- en herstelwet in de markt gezet als
Haarlemmerolie voor de crisis. Wie is er niet voor het wegnemen van de economische
crisis? Er is dus sprake van een sterk staaltje overheidscommunicatie. Het
is wel jammer dat prestige de inhoud overvleugelt. In de kern is dit immers
geen crisiswet en al helemaal geen herstelwet. Het is niets meer of minder
dan een versnellings- en decreetwet. Het alternatief, het benutten van het
bestaande instrumentarium, is door de regering helaas nog niet serieus overwogen.
Ik kan dat niet begrijpen vanuit een inhoudelijk perspectief. Ik kan daarvoor
wel begrip opbrengen vanuit een politiek, opportunistisch perspectief.
 De fracties van D66 en de OSF hebben kritiek op dit voorstel. Dat geldt
overigens voor nagenoeg de voltallige Eerste Kamer. Ik vat die kritiek samen
in drie punten.
 Het eerste punt is de paradox van de onteigening. Het tweede punt is open
en gesloten wetgeving en het derde punt is het indammen van verworven rechten
in onze rechtsstaat. Kortom, het betreft een moeras aan bezwaren. Kortheidshalve,
of misschien wel ten overvloede, verwijs ik naar de opmerkingen van de Raad
van State, die voor ons nog steeds recht overeind staan.
 Ik begin met het goede nieuws. Het basisidee van versnellen en het verminderen
van de bureaucratie wordt ook door onze fracties sympathiek gevonden. Ik doel
onder andere op het voorkomen dat de bouw van wegen, woningen en windmolens
vertraging oploopt. De demissionair premier staat wat dat betreft dus niet
alleen. Wij staan met z'n drietjes warmpjes om hem heen.
 Onze fracties twijfelen wel sterk aan het instrument waarvoor de premier
heeft gekozen. De kernvraag is of deze wet ons land de zegeningen van versnelling
zal brengen, of dat die ons juist groot ongemak brengt. Wat is het netto effect?
Versnellen is prima, maar dat moet wel gebeuren aan de hand van een juridisch
juweel en dus niet met een juridisch monster. Van het laatste heb je immers
meer last dan gemak.
 Ik kom op de drie kritiekpunten die het zwaarst wegen. Allereerst ga ik
in op de paradox van onteigening. Het onteigeningsartikel lijkt doorslaggevend
voor fracties van deze Kamer om voor de wet te stemmen. Daarom begin ik daarmee.
Ik begin daar ook mee, omdat de gehele discussie over het artikel over de
onteigening symbolisch is voor de slechte juridische kwaliteit van dit wetsvoorstel.
De paradox van de onteigening gaat wat mijn fracties betreft verder dan slechts
de toezegging dat er geen sprake zal zijn van ontkoppeling. Het gaat om subsidiariteit:
decentraal wat kan en centraal wat moet. Het gaat om de hardheid van de ontkoppeling
en om de juridische afdwingbaarheid van een wetswijziging zonder novelle.
 Het decentraal niveau is het enige aangewezen niveau om bezwaren te behandelen.
Als ik het goed begrijp, is de belangrijkste wijziging dat gemeenten niet
meer verplicht zullen zijn om bij de voorbereiding van onteigeningsbesluiten
afdeling 3:4 van de Awb toe te passen over het indienen van zienswijzen. De
raad neemt een besluit zonder zienswijzen van derden en stuurt zijn besluit
door naar de Kroon. De Kroon neemt in de nieuwe situatie de behandeling van
de zienswijzen over. Dat is gek, want dat impliceert meer werk en uitholling
van de lokale democratie. Het is ook merkwaardig dat er geen harde doorlooptijd
is voorgeschreven voor de Kroon. Waar zit dan in hemelsnaam de versnelling
in? Wat is dan de toegevoegde waarde? Ik stel vast dat met de toezegging in
de historische brief van de demissionair premier van 4 maart 2010 geen
wijzigingen worden aangebracht in deze gang van zaken. Kan de premier deze
conclusie bevestigen? Tot nu toe konden we geen argument vinden waaruit een
overtuigend en valide antwoord is af te leiden dat het rechtvaardigt om te
breken met de huidige bevoegdheidsverdeling, die is gebaseerd op het beginsel
van subsidiariteit.
 Het tweede aandachtspunt bij de paradox van de onteigening is de hardheid
van de ontkoppeling. De brief van de premier lijkt meerdere toezeggingen te
behelzen. Het komt er echter op neer dat ons een toezegging wordt gedaan over
de bestaande praktijk. Ik zeg dit ook tegen de heer Hofstra. Ik onderbrak
hem niet toen hij zijn geweldige betoog hield, maar ik miste wel een juridische
kijk op de inhoud en de betekenis van deze wet. Ook miste ik een blik op de
betekenis van de brief van de demissionair premier op het punt van de onteigening.
Ik hoop dat andere fracties daar wel op ingaan, want wat dat betreft kun je
niet om kritiek heen. Een Koninklijk Besluit wordt niet geslagen voordat een
bestemmingsplan is vastgesteld. Dat is dan ook een zinledige toezegging.
 De tweede toezegging van de premier over een voorwaardelijk vonnis tot
onteigening is non-existent en daarmee juridisch niet houdbaar. Hoe denkt
de premier een voorwaardelijk vonnis te vorderen? Ons voorstel is simpelweg
het schrappen van het gehele artikel 3.9, conform de eerdere wens van deze
Kamer. Vanuit het oogpunt van kwaliteit van wetgeving is dat de enige juiste
weg. Binnen afzienbare tijd verwachten we een herziene onteigeningswet. Over
tempo en versnelling gesproken: waarom is de regering – zij zit er toch
al een tijdje – er nog niet in geslaagd om de Onteigeningswet, die al
jaren op de plank ligt, aan het parlement te presenteren? Ik hoop dat de regering
op dat punt de hand in eigen boezem durft te steken.
 Het is en blijft de paradox van de onteigening: de schijnbare tegenstelling
dat met de onteigening het wetsvoorstel vergemakkelijkt wordt, maar dat de
praktijk het tegendeel zal uitwijzen.
 Het tweede kritiekpunt van onze fracties is de open en gesloten wetgeving.
Dit punt valt uiteen in drie onderdelen: Elverding, het instrument van de
AMvB en de maatschappelijk omstreden projecten.
 Ik ga eerst in op de commissie-Elverding. Evenals de Raad van State en
de commissie-Elverding, zijn onze fracties van mening dat het slimmer is om
tijdwinst te halen uit een gestroomlijnde voorbereiding en concentratie van
besluitvorming. De motie-Samsom c.s. – die is door de Tweede Kamer warm
onthaald – vraagt hier ook om: kom met aanvullende wetgeving en verwerk
de adviezen van de commissie-Elverding in alle ruimtelijke wetten. Wat schetst
echter onze verbazing? In de memorie van toelichting staat het volgende: "De
regering zal waar nodig en wenselijk tot wetgeving overgaan.
Dat vergt echter wel een zorgvuldige afweging en onderzoek." Tja, dat betekent
naar onze mening niets meer of minder dan een verkruimeling van het advies
van de commissie-Elverding in plaats van de gewenste bundeling. Staat de regering
nog steeds achter de motie Samsom c.s. en zal zij deze uitvoeren? Kan de regering
toezeggen dat zij het rapport van de commissie-Elverding maakt tot een toetsingskader
op het terrein van de ruimtelijke ordening met als doel, versnelling en kwaliteit
te bewerkstelligen? Kan de regering toezeggen dat zij dit kader gebruikt bij
het opstellen van de lijst additionele projecten, die onder de Crisis- en
herstelwet zullen vallen?
 Ik kom op het instrument van de AMvB. Het is naar ons oordeel onverstandig
om een AMvB-procedure te volgen voor uitbreiding van de zogenaamde maatschappelijke
"irritatieprojecten" die onder deze wet zullen vallen. Het vergroten van de
reikwijdte van een wetsvoorstel bij AMvB is in tegenspraak met ons staatsrecht.
Ik wijs ten overvloede op de flagrante tegenstrijdigheid van dit voornemen
met de motie-Jurgens c.s. De regering verdedigt zichzelf met de bijzondere
omstandigheid, namelijk "de economische crisis" en "het landsbelang". Als
je dat paard uit de stal rijdt, kun je alle fouten vergoelijken. De regering
stelt in de memorie van antwoord dat categorieën projecten de komende
jaren in aanmerking zullen komen voor deze wet. Dat kan toch niet de bedoeling
zijn? Dat mag toch geen excuus zijn om een zorgvuldige wettelijke procedure
te omzeilen? Als de AMvB-procedure wordt gevolgd, zien wij drie problemen.
Het eerste probleem is het omzeilen van de koninklijke weg. Het tweede is
het omzeilen van lokale en decentrale inspraak. Het derde probleem dat wij
zien, is het ontwijken van het parlementair debat over belangrijke projecten.
Ik ga er vanuit dat al mijn collega's van deze Kamer nog steeds achter de
motie-Jurgens c.s. staan. Kan de regering toezeggen dat zij nieuwe projecten
die onder de Crisis- en herstelwet zullen vallen, per afzonderlijk wetsvoorstel
expliciet aan beide Kamers der Staten-Generaal voorlegt?
 Er is een groot aantal maatschappelijk omstreden projecten. Ik noem bijvoorbeeld
de uitbreiding van de A4 en de Buitenring Parkstad in het zuiden. De regering
wekt de indruk ook juist projecten die veel reactie bij de mensen oproepen,
de irritatieprojecten, met behulp van deze wet door te drukken. De Versnellings-
en decreetwet wordt ingezet als politiek instrument om maatschappelijk omstreden
projecten eenvoudigweg door te drukken, als instrument om expliciet en weloverwogen
de inspraak van burgers, medeoverheden en betrokkenen te omzeilen. Dat kan
toch niet de bedoeling zijn in een democratische rechtsstaat als de onze?
 Dat het protest van mensen tegen deze projecten wordt gesmoord, is een
illusie, een naïeve gedachtegang. Is de regering bereid om die maatschappelijk
omstreden projecten van de lijst te halen? Is de regering ook bereid om in
het te ontwikkelen toetsingskader op basis van "Elverding" expliciet aandacht
te besteden aan het vraagstuk van de maatschappelijk omstreden projecten?
In dit verband wil ik bovendien van de regering weten of het juist of onjuist
is dat met het aannemen van deze wet projecten als de CO2-opslag
bij Barendrecht, waar thans de Rijkscoördinatieregeling op van toepassing
is, die regeling komt te vervallen? Is daarmee ook een rechtsgang van de gemeente
Barendrecht geblokkeerd? Ik wil hierop graag klip-en-klaar antwoord. Ziet
de regering nog ruimte om met een aantal grotere projecten later te beginnen,
zodat er meer aandacht kan worden besteed aan het voortraject met belanghebbenden?
 In dit kader verneem ik ook graag van mijn collega van de fractie van
de ChristenUnie of het bericht in het NRC Handelsblad van vorige week juist
was dat de regering in dit debat moet toezeggen om met ruim vijftien grote
projecten later te beginnen en dat aan deze voorwaarde moet worden voldaan
om de steun van de fractie van de ChristenUnie te verkrijgen?
 Het derde kritiekpunt van mijn fractie betreft het indammen van de verworven
rechten in onze rechtsstaat. Ik noem vier punten: het relativiteitsvereiste,
experimenten met het bestuursprocesrecht, de relatie met het Europees recht
en de creatief gevonden besluitvormingsvarianten. Het was overigens niet de
bedoeling om mijn collega van de fractie van de ChristenUnie naar de interruptiemicrofoon
te laten draven om uitleg te geven. Ik dacht dat hij dat rustig in zijn bijdrage
zou doen. Toch vind ik het fijn om hem aan de interruptiemicrofoon te zien
staan.
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Ik stel mijn collega van de fractie van D66 graag gerust.
Hij citeert wat ik volgens het NRC Handelsblad zou hebben gezegd, maar ik
kan hem meedelen dat ik het zo niet heb gezegd en dat dit niet het standpunt
van de ChristenUnie is. Hij kan daarover gerust zijn.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Ik weet niet of ik er nu geruster over ben. Juist als een kwaliteitskrant
als het NRC Handelsblad zo'n markant punt opneemt, hoop ik namelijk dat dit
niet uit het ongerijmde komt, maar uit de mond van de heer De Boer of uit
die van een fractiegenoot. De heer De Boer ontkent dit echter. Dat is jammer.
 
 
 Ik roep nogmaals op tot terughoudendheid in het plegen van interventies
en tot het kort interrumperen. Ik herhaal dat u een eerste en een tweede termijn
krijgt. Ik meen dat beide standpunten goed uitgewisseld zijn. Ieder heeft
zo zijn eigen kijk op de weergave. Ik sta de heer De Boer nog een heel korte
interruptie toe.
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Ik houd het heel kort.
 Mijnheer Schouw, u ziet maar: vertrouw niet al te veel op de media.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Ja, maar in het landsbelang mag ik af en toe eens een krant lezen.
 In de Crisis- en herstelwet wordt een relativiteitsvereiste ingevoerd.
In het kader van de versnelling lijkt dat een mooie oplossing, maar onze fracties
lopen ook hierbij aan tegen het probleem van de uitvoerbaarheid. De rechtmatigheid
van het relativiteitsvereiste staat in de ogen van onze fracties ter discussie.
Het is namelijk niet duidelijk op basis van welke criteria iemand direct of
indirect belanghebbende is. Kan de regering hierover helderheid verschaffen?
In de memorie van antwoord stelt de regering dat het relativiteitsvereiste
de burger slechts beperkt in zijn mogelijkheden om in beroep in wezen oneigenlijke
argumenten aan te voeren. De regering zegt het beroep dus te beperken, omdat
de burgers toch oneigenlijke argumenten aanvoeren. Dat is een
heel bijzonder antwoord, een nogal top-down antwoord. Wat bedoelt de regering
nu te zeggen met "in wezen oneigenlijke argumenten"? Zit de regering hiermee
niet op de stoel van de rechter? De rechter moet een besluit toetsen aan een
inhoudelijk normenkader, maar waar is dat inhoudelijk normenkader? Moet dat
nog worden opgesteld? Als de normen niet duidelijk zijn, ligt vertraging natuurlijk
op de loer. Moet het haar eigen rechtsgeschiedenis schrijven aan de hand van
het gewoonterecht? Op papier doet de regering voorkomen dat de zaak hier betrekkelijk
overzichtelijk is: wie heeft er direct en wie heeft er geen direct belang
als indiener van een beroep? Voor wie geen direct belang kent, heeft in beroep
gaan geen zin meer. Maar, zo vroegen de collega's van de fractie van GroenLinks
al, waar ligt dan precies de grens? De regering wijst in reactie daarop op
het moeras, het heel grote moeras van de jurisprudentie. De regering stelt
zelfs in de memorie van antwoord dat het ondoenlijk is om die samen te vatten.
Dan zeg ik: tel uit je winst! Het zou juist een sterk staaltje van overheidscommunicatie
zijn als de burgers binnenkort glashelder wisten waar ze moesten aankloppen.
Als zelfs deze demissionaire regering geen houvast kan bieden, waar moeten
eenvoudige burgers die zekerheid dan wel vandaan halen? Ik wil hierop graag
een reactie.
 Door het beperken van alternatieven, onderzoek, inspraak, beroepsrecht
en kwaliteitsborging, nemen het maatschappelijk draagvlak en de rechtsbescherming
eerder af dan toe. Het wetsvoorstel experimenteert dus met het bestuursprocesrecht
in ons land. De regering geeft dat ruiterlijk toe. Dat siert haar. In de memorie
van antwoord staat: "Van maatregelen op het gebied van bestuursprocesrecht
en de bijzondere bepalingen uit hoofdstuk 2 zullen de effecten pas blijken
bij invoering van de wet in de praktijk." In antwoord op een vraag van de
Partij van de Dieren stelt de regering dat er in dit verband van wetgeving
geen wonderen mogen worden verwacht. De conclusie van de fractie van D66 en
van de OSF is dat deze versnellingswet één groot experiment
is, een speeltuin om iets te proberen. Dit wil ik feitelijk dan ook vaststellen.
Kan de regering aangeven waarom zij heeft gekozen voor een zo breed toe te
passen experimenteel wetsvoorstel met ongewisse en langetermijngevolgen voor
de bestuursrechtspraak in plaats van een ingekaderd en beperkter voorstel?
 In het wetsvoorstel is opgenomen dat een rechter binnen zes maanden uitspraak
moet doen, maar kan hij dat ook? Waar is de brief van de Raad voor de rechtspraak
dat zes maanden reëel is? Ten koste van welke andere zaken gaat dit wettelijk
beslag op de capaciteit van de rechters? Ik wil hierop graag een reactie.
 De vraag die resteert, is of uit de Europese m.e.r.-richtlijn de verplichting
voortvloeit om alternatieven te onderzoeken. Artikel 5 van de m.e.r.-richtlijn
is volgens onze fracties vrij duidelijk: er moeten een schets komen van alternatieven
van de voorkeursvariant én een motivering van die voorkeursvariant,
waarin de milieueffecten zijn meegewogen. In de Crisis en herstelwet staat
in artikel 1.11 dat een milieueffectrapportage geen alternatievenonderzoek
hoeft in te houden en dat noch een advies van de Commissie m.e.r. hoeft te
worden gevraagd. Deze twee artikelen staan met elkaar op gespannen voet. Er
is tijdens hoorzittingen en in het overleg met de regering al veelvuldig gesproken
over deze strijdigheid met Europese wetgeving. Ik constateer echter dat de
halsstarrigheid van de regering op dit punt op twee manieren slecht uitpakt.
Ten eerste doet zij dat juridisch, aangezien het boven alle twijfel is verheven
dat deze kwestie aanhangig wordt gemaakt bij het Europese Hof van Justitie.
Daarmee gaat meer tijd gemoeid dan de duur van dit hele wetsvoorstel. Ten
tweede wordt er een rem gezet op studies naar milieuvriendelijke en duurzame
alternatieven. Waar op Europees niveau is gekozen voor een "active attitude
and creative mind", kiest de regering voor rechtlijnigheid. Er is geen balans
tussen economie en duurzaamheid. Intelligente en juist ook innovatieve combinaties,
dus "people, planet, profit", delven het onderspit. Ik wil hierop graag een
reactie.
 Als laatste noem ik de nieuwe creatieve besluitvormingsvarianten die worden
geïntroduceerd. De vraag in hoeverre hiermee de bureaucratie wordt verminderd
en de kloof tussen burger en bestuur wordt gedicht, laat ik maar buiten beschouwing.
Een nieuw besluitvormingsmodel voor woningbouw is het besluit neer te leggen
bij één orgaan, uitmondend in een projectbesluit. De regering
zegt hierover in de memorie van antwoord dat het materiële toetsingskader
voor de belangenafweging door dit wetsvoorstel geen wijziging ondergaat. Als
er dus materieel niets zal veranderen, waarom dan wel een nieuwe besluitvormingsvariant
introduceren? Wij vrezen uitholling en het naar willekeur hanteren van de
figuur projectbesluit, ook in relatie tot de bestemmingsplannen. Deze twee
figuren staan naast elkaar. Hoe verhouden die zich hiërarchisch tot elkaar?
Ik wil hierop graag een reactie.
 De derde figuur is de tijdelijke introductie van het projectuitvoeringsbesluit.
Wat is dat? Dat is, zo lezen we in de memorie van antwoord, een projectbesluit-plus.
Die plus houdt niet alleen in dat planologisch alles dik in orde is, maar
ook dat met de uitvoering kan worden gestart. Vergunningen voor bouw, kap
en dergelijke worden dus in één klap verleend. Onze fracties
hebben grote twijfel bij deze figuur. In een verdicht stedelijk Nederland
worden allerhande mogelijkheden voor bezwaar of het inbrengen van zienswijzen
op één hoop gegooid. Wij hebben niet het idee dat dit bijdraagt
aan een transparant bestuur.
 Zoals ik eerder zei, is dit een historisch debat waarvan de uitkomst misschien
bij voorbaat vaststaat. Dan hoop ik maar dat wij met elkaar een fijne dag
hebben gehad. Om de vergadertijd echter niet onnodig te belasten, wat de heilige
wens is van de voorzitter, en om snel duidelijkheid te creëren, dien
ik alvast de volgende drie moties in.
 
 
 Door de leden Schouw, Vliegenthart, Meindertsma, Koffeman, Haubrich-Gooskens,
Reuten en Laurier wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende het belang van het advies van de commissie-Elverding;Schouw
 
 overwegende de unanieme steun voor dit advies bij zowel parlement als
regering;
 
 overwegende dat ten behoeve van versnelling van projecten door verbetering
in de voorbereiding en besluitvormingsfases een toetsingskader van toegevoegde
waarde is;
 
 verzoekt de regering, het rapport van de commissie-Elverding om te zetten
in een daartoe hanteerbaar toetsingskader,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter I (32127).
 
 
 
 
 Door de leden Schouw, Meindertsma, Vliegenthart, Laurier, Haubrich-Gooskens
en Reuten wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat voor de uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid van onteigeningswetgeving
de bestaande Onteigeningswet moet worden herzien;
 
 overwegende dat de in artikel 3.9 opgenomen bepalingen van de Crisis-
en herstelwet onwenselijk zijn;
 
 overwegende dat in de brief van de demissionair minister-president van
4 maart jongstleden een versnelde herziening van de Onteigeningswet in
het vooruitzicht is gesteld;
 
 verzoekt de regering, artikel 3.9 van de Crisis- en herstelwet niet in
werking te doen treden en ten spoedigste te komen met een herziene Onteigeningswet,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter J (32127).
 
 
 
 
 Door de leden Schouw, Meindertsma, Koffeman, Vliegenthart, Laurier, Haubrich-Gooskens
en Reuten wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat er geen duidelijke criteria in de Crisis- en herstelwet
zijn opgenomen voor het aanwijzen van projecten die hieronder thans en in
de toekomst vallen;
 
 overwegende dat het daarom onwenselijk is om nieuwe projecten door middel
van algemene maatregelen van bestuur onder de Crisis- en herstelwet te brengen;
 
 verzoekt de regering, nieuwe projecten bij afzonderlijk wetsvoorstel aan
beide Kamers voor te leggen,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter K (32127).
 
 
 
 
 
 De heer
 Janse de Jonge
 CDA
 
 Voorzitter. Het heeft enige tijd geduurd, maar nu is het echt zover: we
gaan vandaag in de Eerste Kamer de Crisis- en herstelwet behandelen! Reeds
bij de algemene politieke beschouwingen heeft de fractie van het CDA vanwege
de urgentie van dit onderwerp steun toegezegd aan een snelle maar zorgvuldige
behandeling van dit wetsvoorstel. Na een uitgebreide schriftelijke voorbereiding
en een expertmeeting kunnen wij ons vandaag over het voorstel buigen. In het
kader van de schriftelijke voorbereiding van dit wetsvoorstel en de novelle,
beide voorstellen, zegt de CDA-fractie de regering dank voor haar tomeloze
inzet om de antwoorden op de vele vragen en opmerkingen tijdig aan te leveren
aan de senaat. Het debat is hiermee meer dan voldoende voorbereid.
 Het is misschien goed om nog even iets te zeggen over de context waarbinnen
we vandaag dit wetsvoorstel behandelen. Sinds oktober 2008 leven wij in een
wereldwijde economische en financiële crisis die zijn weerga niet kent.
Met een open economie als de onze zijn wij een kwetsbaar land geworden. Ook
in ons land zijn de gevolgen heftig. Een aantal jaar geleden nog ondenkbaar,
maar nu realiteit: banken gaan gewoon failliet, de werkloosheid loopt stevig
op en bedrijven hebben steeds meer moeite met investeren en het verkrijgen
van kredieten. Wouter Bos zei zeer recent in een televisieprogramma: "De bouwmarkt
staat op instorten." De regering heeft flink ingegrepen om de desastreuze
gevolgen van deze crisis bij te sturen. Voor miljarden is er in de banksector
gepompt. Hier komt nog bij dat in ons land door lange procedures, besluiten
slechts met vaak enorme vertraging kunnen worden genomen. Over dit onderdeel
van het bestrijden van de crisis spreken wij vandaag met elkaar. De regering
heeft met de indiening van dit wetsvoorstel een zonder meer boeiende, maar
ook gewaagde poging gedaan om de stroperige besluitvorming in ons land te
bestrijden. De Crisis- en herstelwet moet voor vier jaar het kader gaan vormen
waarbinnen we met elkaar gaan bezien of en hoe versnelling mogelijk is, zonder
dat fundamentele rechten van burgers worden aangetast.
 De leden van de CDA-fractie kunnen ten volle de ambities van dit kabinet
ondersteunen. Zij waarderen in het bijzonder het feit dat de regering een
gedurfde en deels experimentele poging doet om de besluitvorming in ons land
over grote projecten te versnellen. Niet alleen dwingt de economische crisis
hiertoe, maar, naar de opvatting van de CDA-fractie, zijn de geesten rijp
voor een herziening van met name het bestuursprocesrecht. De opgave is, een
nieuwe balans te zoeken en die te vinden in de belangen van overheid, individuele
burgers en organisaties. Dit wetsvoorstel verdient dus de waardering van mijn
fractie.
 Het middel dat wordt voorgesteld, is versnelling van besluitvorming en
vermindering van juridische risico's binnen de Europese en internationale
wet- en regelgeving. Gestreefd wordt naar snellere procedures
en dus naar adequate besluitvorming op rijks- en decentraal niveau. Dat laatste
zeg ik er nadrukkelijk bij. De regering formuleert als speerpunten: extra
impulsen voor woningbouw, wegen en bruggen en grote bouwprojecten. Daarnaast
wordt gestreefd naar het bevorderen van duurzaamheid, energie en innovatie.
 De regering kiest ervoor om een aantal projecten onder de werkingssfeer
van deze wet te brengen. De gedachte hierachter is dat vooral in de woningbouw
en aanleg van infrastructuur versnelling van besluitvorming zal leiden tot
snellere uitvoering van projecten, waarmee onze nog steeds kwakkelende economie
goed geholpen is.
 Een groot aantal onderwerpen hebben wij in de schriftelijke voorbereiding
al behandeld. Ik laat vandaag nog een aantal zaken de revue passeren. Zoals
wij vorige week tijdens het debat over de invoeringswet Wabo constateerden,
is het wat onrustig op het gebied van wetgeving in met name het ruimtelijk
domein. Ook op het terrein van het bestuursrecht zal het niet snel rustig
worden. Ik verwijs naar de nieuwe wet RO, de Wabo, de aanpassing van de milieueffectrapportage
en niet te vergeten de NSL-aanpak. In het laatste geval wordt veelal programmatisch
gewerkt, veel programmatischer dan wij tot nu toe gewend zijn. Dit heeft zeker
aantrekkelijke kanten. Ik kom daarop terug. Verder vroegen de bestuurlijke
boete bij te laat beslissen en de bestuurlijke lus in de Algemene wet bestuursrecht
onze aandacht. Daarnaast is recent onderzoek gedaan naar snellere besluitvorming
in ons land. De al vaak genoemde commissie-Elverding heeft hierover verstandige
voorstellen gedaan, die breed worden gedragen in het openbaar bestuur. Mijn
fractie ziet in al deze wetsvoorstellen en de rapportage van de commissie-Elverding
een trend om niet alleen te komen tot versnelling van besluitvorming, maar
ook tot een integralere afweging van belangen. In die zin zouden wij in ons
land terug moeten naar de structuur van de Wet Ruimtelijke Ordening van 1975:
een integrale afweging van alle sectorale belangen die uiteindelijk resulteert
in één uitvoeringsbesluit. Dat is temeer interessant met het
oog op de rede die de minister-president op 18 februari jongstleden voor
de VNG heeft gehouden. Daarin voerde hij een pleidooi voor het werken aan één
omgevingswet. Ook in de NSL-aanpak, waarover wij in deze Kamer uitvoerig gesproken
hebben, zie ik een poging om op een iets hoger niveau tot een integrale afweging
te komen. Dat kan betekenen dat je op een onderdeel tijdelijk tekort schiet,
maar dat je op termijn in het geheel wel voldoende optimale milieuresultaten
boekt. In het rapport van de VROM-Raad betreffende de dynamiek in gebiedsgericht
milieubeleid lees ik een soortgelijke interessante lijn. Ik citeer: "De afgelopen
jaren liepen de frustraties over milieunormen bij bestuurders en ontwikkelaars
soms hoog op: geplande ontwikkelingen vielen stil. Het gevolg daarvan was
een steeds luidere roep om normen te verruimen. Dat is vaak niet mogelijk,
omdat die normen door Europa zijn vastgesteld. De raad acht het loslaten van
normen overigens ook ongewenst, omdat daarmee de milieukwaliteit achteruitgaat.
De raad biedt een nieuw perspectief om op korte termijn uit deze impasse te
komen. Bestuurders krijgen meer mogelijkheden voor het herschikken van de
milieuruimte, opdat ze nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen beter kunnen faciliteren." 
 Tijdens de persconferentie zei toenmalig minister Cramer dat ze de aanbevelingen
voortvarend zou oppakken. Ze heeft daarom op basis van eerder overleg met
de raad in de Crisis- en herstelwet ruimte gecreëerd om te experimenteren
met de ideeën van de VROM-Raad. Dankzij deze programmatische aanpak in
combinatie met ontwikkelingsplannen als instrument, is het naar onze mening
mogelijk om niet alleen effectiever afwegingen te maken maar ook om in een
breder kader afwegingen te maken bij de herschikking van de openbare ruimte.
Hiermee is onlosmakelijk verbonden dat dan tegelijkertijd sanering van het
milieu kan plaatsvinden. Wat is de opvatting van de regering over deze lijn?
Wil zij een reactie geven op mijn stelling dat een terugkeer naar de benadering
van de Wet RO van 1975 een interessante exercitie zou kunnen zijn? Zo ja,
kan dit een opmaat worden voor één omgevingswet, zoals de minister-president
recent heeft gesuggereerd?
 Zoals gezegd, heeft de commissie-Elverding gedegen en goed werk verricht.
Ik ga daar nu niet verder op in, maar de vraag is in welke mate het gedachtegoed
van de commissie-Elverding in dit wetsvoorstel is verwerkt. Allereerst wijs
ik erop dat mijn fractie de ideeën van die commissie ten volle ondersteunt.
Op welke wijze kan het Rijk, gelet op zijn eigen verantwoordelijkheid, brede
participatie en inspraak bij de projecten uit bijlage II borgen? Deze vraag
heeft mijn fractie ook over projecten van decentraal niveau. Kan de regering
dit als voorwaarde verbinden aan medewerking van rijkszijde bij de realisering
van deze projecten? Zie ik het goed, dan is de aanpak van de commissie-Elverding
vooral gericht op complexe projecten, met name op het gebied van de infrastructuur.
Ik heb van de regering begrepen dat zij bezig is, het gedachtegoed te verwerken
in bestaande wetgeving en aanstaande wetsvoorstellen. De aanstaande wijziging
van de Tracéwet zou daarvan een goed voorbeeld zijn. Dat is een prima
aanpak. Naar onze opvatting is echter ook denkbaar dat het gedachtegoed van
de commissie-Elverding zijn doorwerking kan vinden in het gehele omgevingsrecht.
Deelt de regering onze opvatting en hoe gaat zij dat uitwerken in de opmaat
naar een nieuwe omgevingswet?
 Wij vragen ons met andere fracties af in welke mate "Elverding" verwerkt
is in dit wetsvoorstel. Indien wij de lijst in bijlage II zien, rijst in relatie
tot een aantal projecten de vraag of en in welke mate dit het geval is. Concreet
bedoelen wij het volgende: is er bij de verdere procedure van de projecten
op basis van dit wetsvoorstel in voorzien dat met name gemeente- en provinciebesturen
zich houden aan de Elverding-aanpak? Anders gezegd: kan de regering toezeggen
dat zij erop zal toezien dat brede participatie en inspraak zijn gewaarborgd?
Breed beginnen aan de start is immers het halve werk bij de finale besluitvorming.
Ik wil hierop graag een reactie van de minister.
 Zoals ik in mijn inleiding zei, heeft het wetsvoorstel deels een experimenteel
karakter. Het is boeiend om te zien of en op welke wijze wij versnelling kunnen
bereiken in langdurige procedures en rechtszaken. Interessant is nu dat ook
een vooraanstaand jurist als Michiel Scheltema in de Staatscourant van 10 maart
jongstleden een pleidooi hield voor de Crisis- en herstelwet met het oog op
interessante experimenten. Daarvan leert men immers het meest. De vraag is
hoe de invoering van het relativiteitsvereiste, het niet meer pro forma mogen
indienen van een bezwaarschrift, het schrappen van het beroepsrecht,
van decentrale overheden en het passeren van gebreken gaan functioneren. Naar
de mening van onze fractie zijn dit in ieder geval buitengewoon interessante
voorstellen. Op basis van dit wetsvoorstel kan namelijk in de komende vier
jaar worden bezien of – dit is een tijdelijk onderdeel van het pakket
van het wetsvoorstel – de onderdelen inderdaad effect sorteren in het
bestuursprocesrecht. Het lijkt mij zinvol om in deze discussie erop te wijzen
dat de door mij genoemde vier bestuursrechtelijke instrumenten niet nieuw
zijn in ons bestuursrecht. Prediker zei het al: er is niets nieuws onder de
zon. Al vele jaren wordt in de bestuursrechtelijke dogmatiek nagedacht over
deze aspecten. Een belangrijk onderdeel van dit wetsvoorstel, het relativiteitsvereiste,
kent al een lange geschiedenis, aanvankelijk van de Hoge Raad en later ook
van bestuursrechters. Zo kun je een en ander al lezen in het befaamde Algemeen
Deel Nederlands Bestuursrecht, bewerkt door A.M. Donner, vijfde druk uit 1987,
waarin de zogenaamde Schutznormtheorie uit de doeken wordt gedaan. Met name
naar aanleiding van de uitspraken van de Hoge Raad vanaf het inmiddels beroemde
arrest Lindenbaum-Cohen in 1919, waarmee vele generaties juristen opgevoed
zijn, via Strooppot, 1928, en Ostermann I en II, ook uit de jaren twintig
van de vorige eeuw, is er een behoorlijke ontwikkeling in de jurisprudentie
geweest. Toen werd al indringend de vraag gesteld of het beoogde geschonden
voorschrift wel de belangen als die van de benadeelde beoogde te beschermen.
Alleen dan was er sprake van een onrechtmatige overheidstaak. Ik wil graag
een reactie van de regering op dit onderdeel.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 De heer Janse de Jonge heeft zijn literatuur goed bestudeerd. Dat is fijn.
Kan hij hier ook even uitleggen wanneer iemand een directe of een indirecte
belanghebbende is en wat daartussen het verschil is?
 
 
 
 De heer
 Janse de Jonge
 CDA
 
 Dat hangt geheel van de casus af. De rechter beoordeelt per geval of iemand
in die zaak een belang heeft. Het bekendste voorbeeld is dat van iemand die
in Groningen woont en bezwaar maakt tegen de tunnelbak van de A2. Hij heeft
in dit regime geen direct belang meer. Degene zelf moet aantonen dat hij rechtstreeks
in zijn belangen wordt geraakt.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Mijn punt is dat voor burgers onduidelijk is waar de scheidslijn ligt.
Van de heer Janse de Jonge hoor ik graag of hij het daarover met mij eens
is dat het juist wel heel duidelijk is. Als het heel duidelijk is, zou hij
daarvoor volgens mij ook criteria moeten hebben.
 
 
 
 De heer
 Janse de Jonge
 CDA
 
 Het voorstel van het kabinet is heel duidelijk. Het is ook niet nieuw,
zoals ik al zei. Over het relativiteitsvereiste wordt in dit land namelijk
al sinds twintig tot dertig jaar goed nagedacht. Nu wordt het experimenteel
in deze wet gehanteerd om na te gaan of wij nauwkeuriger kunnen afwegen wat
precies de directe belangen van betrokkenen zijn. Zoals de heer Schouw net
al in zijn speech zei, moeten we in de praktijk zien hoe zich dat ontwikkelt.
Dat hangt af van de jurisprudentie. Mij gaat het er alleen om dat de wet daarin
helder is. De Crisis- en herstelwet is wat dat betreft heel helder. 
 Om met de deur in huis te vallen: ten aanzien van de Onteigeningswet,
heeft mijn fractie net als veel andere fracties in dit huis overwegende bezwaren
tegen het voorstel, zoals opgenomen in artikel 3.9. Ten aanzien van het voorlopige
verslag ben ik ook namens de fracties van de PvdA, de SP, GroenLinks, de ChristenUnie,
OSF, D66 en de SGP uitvoerig ingegaan op onze bezwaren. Onze kritiek raakt
een tweetal punten. Het eerste, meest principiële, is dat de onteigeningsprocedure
wordt ontkoppeld van de besluitvorming over het ruimtelijke traject. Het tweede
kritiekpunt betreft de andere wijze van besluitvorming. In de memorie van
antwoord en ook de nadere memorie van antwoord, is de regering niet ingegaan
op onze kritiek, maar we waren aangenaam verrast door de brief van 4 maart
jongstleden waarin de regering stelt, onze kritiek te begrijpen en daar ook
iets mee te willen doen. Ik dank haar voor deze reactie. Over de inhoud van
de brief heeft mijn fractie toch nog een aantal vragen.
 De regering heeft het zich lastig gemaakt door noch in het wetsvoorstel,
noch in de novelle een gefaseerde invoering van deze wet mogelijk te maken.
Die optie is dus helaas niet opgenomen. Dat verkleint de mogelijkheden tot
een oplossing, maar dat is niet onoverkomelijk. Daarmee zal alleen wat meer
tijd mee gemoeid zijn. De regering stelt in haar brief van 4 maart jongstleden
dat zij aan ons belangrijkste bezwaar tegemoet wil komen door een procedure
voor te stellen waarin in feite geen ontkoppeling plaatsvindt tussen de onteigeningsprocedure
en de planologische procedures. Het gaat immers om een "bevoegdheid" van de
regering op basis van deze wet. Concreet gebeurt dat door "voorwaarden" te
verbinden aan het ontwerp-Koninklijk Besluit. Mijn fractie kan instemmen met
het voorstel, hoewel de procedureafspraak niet fraai afsteekt tegen de tekst
van de wet, zoals die na aanneming zal gaan luiden. Het is overigens wel een
goede zaak dat de Raad van State over zo'n ontwerp-Koninklijk Besluit advies
uitbrengt. Dat betekent dat er een zekere waarborg wordt ingebouwd, alvorens
het besluit door de Kroon wordt genomen. Kan de regering nader toelichten
hoe het nu precies zit? Is het juist dat het Koninklijk Besluit niet geslagen
mag worden dan nadat het bestemmingsplan is vastgesteld? En is er vervolgens
bij het dagvaarden sprake van een vastgesteld bestemmingsplan? Ik vraag dit
met het oog op de rechtszekerheid en zorgvuldigheid.
 De regering noemt in haar brief het verzoek tot een voorwaardelijk vonnis
van de civiele rechter, afhankelijk van de status van het betreffende bestemmingsplan.
Ik ken het verschijnsel in het Nederlandse recht niet; ik ken alleen een "conditional
sentence in civil law" in het Engelse civiele recht. Ja, mijnheer Schouw,
ik heb het allemaal uitgezocht! Wat wel mogelijk lijkt, is de suggestie van
onteigeningsjurist De Groot die stelt dat de Kroon aan het KB de voorwaarde
kan verbinden dat – dit is een lange zin, voorzitter – indien
er op basis van het KB gedagvaard wordt voordat de onderliggende planologie
onherroepelijk is, de dagvaarding tevens zal behelzen de vordering tot veroordeling
door de rechtbank van de onteigenende partij tot gestanddoening van het bij
dagvaarding te formuleren "aanbod", het vonnis niet te zullen inschrijven
dan nadat zowel het vonnis als de onderliggende planologie onherroepelijk
zijn geworden. Ik hoor graag van de regering of deze suggestie juist is en
of zij daarvoor gevoelig is.
 Het tweede punt van kritiek betreft de andere wijze van besluitvorming.
Wij zijn ingenomen met de mededeling van de regering in haar brief van 4 maart
jongstleden dat zij zich zal inzetten voor een snelle integrale herziening
van de Onteigeningswet. Ik wijs erop dat ook de Tweede Kamer heeft aangegeven,
kritiek te hebben op dit onderdeel van het wetsvoorstel.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Ik wil toch even interrumperen, want de heer Janse de Jonge toont zich
hier een prachtig jurist. Dat waardeer ik zeer in hem, maar verdient het niet
eigenlijk de voorkeur om de wijzigingen die in de brief staan, gewoon keurig
netjes en wettelijk afdwingbaar per novelle te regelen? Dat willen juristen
toch graag? Dat verdient het staatsrecht toch?
 
 
 
 De heer
 Janse de Jonge
 CDA
 
 Mijnheer Schouw, in normale omstandigheden zou ik het met u eens zijn.
Wij verkeren echter in een bijzondere situatie. Ik noem ten eerste de economische
situatie, ten tweede dat er een Crisis- en herstelwet is, ten derde dat er
een demissionair kabinet is en ten vierde dat er ook nog eens een zeer demissionaire
Tweede Kamer is die op termijn wordt ontbonden, ik geloof op 17 juni
as. Dat maakt de weg naar een novelle lastig en eigenlijk niet begaanbaar.
Dat dilemma hebben wij allemaal op dit onderdeel. Voor mijn fractie is dat
geen begaanbare weg. Wij moeten even afwachten hoe de regering in eerste termijn
reageert, maar ik zie dat niet als een optie.
 Het tweede geval – dat is de complexiteit waarop ik al wees –
is dat geen onderdeel van deze wet niet ingevoerd kan worden. Wij kunnen het
er niet uitlichten. Dat maakt het inderdaad wat lastig.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Tot slot stel ik toch even vast dat het de koninklijke weg is om het voorstel
dat de demissionaire premier in zijn brief doet, via een wetswijziging te
regelen. Dat kan door middel van een novelle. Als je daar druk achter zet,
heb je die bij wijze van spreken binnen een week retour.
 
 
 
 De heer
 Janse de Jonge
 CDA
 
 Dat lijkt mij een illusie en puur theorie. Mijn fractie kiest daar niet
voor. Ik ben zeer ingenomen met het feit dat het kabinet zegt zich maximaal
te zullen inzetten voor een integrale herziening van de Onteigeningswet. Ik
wacht graag de reactie van de regering af.
 Een punt van zorg van mijn fractie betreft de uitvoering van deze wet.
In het voorlopige verslag hebben wij al suggesties gedaan om met name gemeenten
en provincies goed voor te lichten over de werking en reikwijdte van deze
wet. Het is namelijk best een complexe, lastige wet, ongetwijfeld ook wat
de uitvoering betreft. Ik stel vast dat wederom in zeer korte tijd een nieuwe
wet met toch wel zeer specifieke eisen en bevoegdheden wordt uitgestort over
de hoofden van de decentrale bestuurders. En laten dat over een aantal weken
ook nog eens veel nieuwe wethouders zijn. Ik denk dat de regering er verstandig
aan doet om met de ingangsdatum van deze wet de nodige assistentie te verlenen
aan de bevoegde instanties die onder het regime van de Crisis- en herstelwet
gaan vallen. Men weet echt niet welke procedure gaat gelden, welke voorschriften
van toepassing zijn op welke projecten en binnen welke periode welke besluiten
moeten worden genomen. Daarnaast is het van belang om bestuurlijk goed door
te pakken, zoals dat tegenwoordig heet. Dat kan met de Crisis en herstelwet,
maar dat vergt ook van de decentrale bestuurders een actieve en consistente
houding. Collega Hofstra wees daar volgens mij in zijn eerste termijn ook
al op. Ik kan mij voorstellen dat de regering, aanhakend op de zeer goede
ervaringen met bestuurlijke koppels in Randstad Urgent, waarover ik heel positieve
berichten hoor, een dergelijke systematiek met de Crisis- en herstelwet denkbaar
acht. Het succes van deze wet staat of valt echter ook met de wijze waarop
de rechter zal omgaan met de nieuwe begrippen en procedures. Inhoudelijk kan
ik daarop vanwege de scheiding der machten niet verder ingaan. Dat doe ik
dus niet. Regering en parlement hebben na aanneming van het wetsvoorstel gesproken
en daarmee moet de rechter het doen. Wel relevant is dat de rechterlijke sector
zich volledig bewust is van de vraag of een bezwaar- of beroepschrift al dan
niet valt onder het regime van deze wet en wat de intentie van de wetgever
is als het om Crisis- en herstelwetzaken gaat die met voorgang behandeld moeten
worden. Na vragen van onze zijde bleek dat de regering over dit onderdeel
nog geen overleg heeft gehad met de Raad voor de rechtspraak. Is de regering
bereid, actief te communiceren over de gevolgen van deze wet met de rechterlijke
macht en in het bijzonder met de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad
van State?
 Mijn laatste punt betreft de evaluatie. Vanzelfsprekend hoort bij elke
wet een evaluatie, dus ook bij deze wet. Omdat deze wet echter deels een experimenteel
karakter heeft, is een evaluatie niet alleen zeer zinvol, maar ook nuttig,
omdat we graag leren van de ervaringen die worden opgedaan. Dat heeft te maken
met de werking van bepaalde voorschriften in de praktijk, met als kernvraag
of de procedures echt sneller verlopen en of het sneller en efficiënter
werkt. Het heeft ook te maken met de vraag hoe de rechter omgaat met de voorschriften
uit deze crisiswet, hoe zij of hij die interpreteert, uitlegt en toepast.
Dat wordt een heel boeiende ontwikkeling. Niet in de laatste plaats is de
vraag aan de orde of de voorschriften in de Crisis- en herstelwet de toets
aan de Europese regelgeving kunnen doorstaan. Een aantal deskundigen heeft
immers gewezen op de risico's die deze wet loopt bij de toetsing aan de Europese
richtlijnen. Mijn fractie is derhalve niet alleen nieuwsgierig naar het verloop
van de uitvoering van deze wet, maar misschien nog wel meer naar de vraag
of de wet de doelen bereikt en of de in de voorschriften gekozen instrumenten
een bijdrage leveren aan versnelling.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Voorzitter. De heer Janse de Jonge stelt volgens mij heel relevante vragen.
Ik denk dat wij deze vragen als Kamer moeten stellen. Heeft hij zelf al een
indruk van het antwoord dat hij zal krijgen op de vragen die hij stelt? Oftewel:
denkt hij dat het met deze wet sneller gaat of schat hij dat we vertraging
oplopen? Ik neem aan dat hij hierover heeft nagedacht.
 
 
 
 De heer
 Janse de Jonge
 CDA
 
 Ik heb er zelfs van wakker gelegen! Mijn fractie heeft er heel goed over
nagedacht. Ik verwacht net als heel veel deskundigen, al ben ik ook maar een
waarnemer, dat de vier voorstellen die het bestuursprocesrecht zouden moeten
versnellen, inderdaad tot versnelling zullen leiden. In welke mate en in welke
omvang dat het geval zal zijn, moeten wij in de praktijk nog
zien. Daarom hecht ik zo veel belang aan de evaluatie.
 Ook de consistentie van de voorschriften en de juridische houdbaarheid
zijn zeer relevant. Dat kan een leerzame les opleveren voor de aanpassing
van het bestuursprocesrecht in brede zin.
 Ten slotte verzoek ik de regering om de werking van deze wet nauwlettend
in het oog te houden en om 1 maart 2010 te beschouwen als de nulmeting.
Is de regering bereid om aan deze aspecten bijzondere aandacht te besteden,
zodat wij over een of twee, maar zeker over vier jaar verantwoorde vervolgstappen
kunnen zetten? Ik wacht de reactie van de regering met belangstelling af.
 
 
 
 De heer
 Van den Berg
 SGP
 
 Voorzitter. Ik heb voortdurend zitten repeteren voordat ik naar deze katheder
kwam, omdat het gebruikelijk is dat ik mede namens de fractie van de ChristenUnie
het woord voer. Ik dacht: ik moet me nu niet vergissen. In dit geval voer
ik het woord helaas niet mede namens de ChristenUnie-fractie.
 Het wetsvoorstel heeft tot doel om de crisis te bestrijden en de economie
te stimuleren. Ongetwijfeld kan dat een gunstig effect op de werkgelegenheid
hebben. Een ding is nu al duidelijk: het heeft in ieder geval al heel veel
werk opgeleverd voor tal van deskundigen. De SGP-fractie steunt van harte
ieder voorstel dat de werkgelegenheid stimuleert en dat in samenhang daarmee
de duurzaamheid bevordert. De huidige economische problematiek vraagt echter
om maatregelen die hout snijden. Nogmaals, met het wetsvoorstel wordt beoogd,
de crisis te bestrijden door de economie te stimuleren. Die stimulans is gericht
op een versnelde ontwikkeling en verwezenlijking van ruimtelijke en infrastructurele
projecten. Die versnelling juichen wij op zichzelf genomen toe. Echter, versnelling
en vereenvoudiging mogen niet ten koste gaan van bestuurlijke zorgvuldigheid
en adequate rechtsbescherming. Vandaar dat de SGP-fractie bij dit wetsvoorstel
het volgende motto wil hanteren: Snelheid mag niet de vijand worden van kwaliteit.
Integendeel, de kwaliteit moet door de versnelling worden verbeterd. Voorts
moet uiteraard vaststaan dat de beoogde versnelling daadwerkelijk wordt gerealiseerd.
 De regering zou moeten kunnen garanderen dat de vereenvoudiging en versnelling
in de besluitvormingsfase en de winst in tijd die dat oplevert, weer teniet
wordt gedaan door de grotere kans op fouten bij de rechterlijke fase. De SGP-fractie
vraagt zich af of de regering dat wel kan garanderen.
 Deze algemene opmerkingen spitsen wij nu toe op artikel 3.9 van het wetsvoorstel
betreffende wijzigingen in de Onteigeningswet. Zoals uit de schriftelijke
voorbereiding moge zijn gebleken, hebben wij zeer ernstige bedenkingen tegen
dit onderdeel van het voorstel. Die zijn zowel van principieel-juridische
als van zakelijke aard.
 Onteigeningsprocedures vragen, zoals bekend, de nodige tijd. Theoretisch
zou hier dus tijdwinst te boeken zijn. De vraag is echter ook op dit punt
of die winst daadwerkelijk gerealiseerd zal worden. Maar belangrijker nog
is de vraag tegen welke prijs deze winst geboekt zou moeten worden. 
 Twee aspecten zijn daarbij voor ons van bijzonder belang. In de eerste
plaats de koppeling van onteigening en planologie. Een sinds jaar en dag algemeen
aanvaard uitgangspunt is dat het rechtszekerheidsbelang vergt dat geen eigendom
ontnomen kan worden zolang het werk waarvoor onteigend zou moeten worden nog
niet onherroepelijk planologisch mogelijk is gemaakt. Het is tot heden toe
een uitgemaakte zaak dat het een aantasting betekent van de rechtszekerheid
indien een eigenaar zijn eigendom kwijtraakt, zo blijkt dat het bestemmingsplan
of het projectbesluit de eindstreep niet haalt. Een dergelijke situatie komt
meer dan eens voor. Zulks betekent dat er niet tot dagvaarding in de gerechtelijke
onteigeningsprocedure kan worden overgegaan dan nadat de bestuurlijke onteigeningsbesluitvorming
is afgerond. Die besluitvorming moet gebaseerd zijn op planologie die al in
een vergevorderd stadium van vaststelling verkeert.
 Nu hebben wij uiteraard met belangstelling kennisgenomen van de brief
van de minister-president van 4 maart jongstleden. Deze brief lijkt aan
het zojuist genoemde bezwaar tegemoet te komen. Maar is dat ook zo? Het voorstel
en ook de aanhangige novelle voorzien niet in de mogelijkheid van een gedifferentieerde
inwerkingtreding. Niettemin verklaart de brief het "denkbaar om de met dit
wetsvoorstel te realiseren ontkoppeling in de praktijk niet toe te passen".
Daaraan wordt min of meer geruststellend toegevoegd "dat de ontkoppeling een
bevoegdheid is en geen verplichting". Dat moet opgevat worden als een argumentatie
voor het buiten toepassing laten. Dit leidt tot een aantal vragen.
 De eerste vraag is of deze wetgevingsfiguur staatsrechtelijk, grondwettelijk
toelaatbaar is. Was een novelle, die zou voorzien in gedifferentieerde inwerkingtreding,
hier niet de staatsrechtelijk zuivere weg? Is het mede uit het oogpunt van
rechtsbescherming toelaatbaar dat een deel van een wet permanent buiten werking
wordt gelaten door middel van uitvoeringsbesluiten? Is dit niet in strijd
met het beginsel van de kenbaarheid van wet- en regelgeving voor de burger?
Wat zou de Tweede Kamer van deze manoeuvre vinden? En wat kunnen de consequenties
zijn indien de bevoegdheid tot ontkoppeling blijft bestaan en een nieuw kabinet
op dit punt van mening verandert?
 Voorzitter. U begrijpt dat we ervan uitgaan dat er te zijner tijd weer
een nieuw kabinet komt. Kortom, wij hebben vragen te over bij de brief van
de minister-president. Graag een nadere reactie op deze punten.
 Er zijn voorts zakelijke twijfels bij de versnelling die door de ontkoppeling
zou worden bereikt. Zo is een vraag of bij de berekende versnelling van de
onteigeningsprocedure de duur van de civielrechtelijke fase en van een cassatieberoep
wel is betrokken. Is het immers niet zo dat een cassatieberoep tegen het onteigeningsvonnis,
zolang het bestemmingsplan nog in rechte wordt aangevochten, ervoor zal zorgen
dat dit vonnis circa anderhalf jaar niet tot eigendomsovergang kan leiden?
Is dit risico op vertraging ingeboekt? Zo nee, moet dan de conclusie niet
zijn dat de versnelling zeer beperkt zal zijn?
 In de tweede plaats is er de centralisering van de onteigeningsbesluitvorming
bij bestemmingsplanonteigening door deze de gemeente te ontnemen en bij de
Kroon onder te brengen. Moet deze aanpak niet volstrekt in strijd geoordeeld
worden met het veelvuldig beleden beginsel "centraal wat moet, decentraal
wat kan"?
 Het moet verder toch duidelijk zijn dat de Kroon veel meer werk krijgt
aan onteigeningsprocedures dan thans het geval is? Ze behoeft nu slechts goed
te keuren. Als het voorstel wet wordt, moet er toch van uitgegaan worden dat
de Kroon pas na afronding van het minnelijk overleg en van de uniforme openbare
voorbereidingsprocedure en na beoordeling van alle mogelijke zienswijzen tegen
de onteigening, de voorbereiding van een ontwerp-KB ter hand zal nemen en
vervolgens ter inzage zal leggen. De procedure wordt voor de Kroon derhalve
naar onze mening veel bewerkelijker, waardoor de formele start van de procedure –
en van de termijn voor besluitvorming – veel later start. En, opmerkelijk
genoeg, voor het in behandeling nemen van een verzoek tot onteigening stelt
het wetsvoorstel geen termijn! De memorie van antwoord erkent dit, maar bagatelliseert
tegelijkertijd dit voorzienbare risico. De vraag van onze fractie is: waarom
gaat de memorie van antwoord hier niet grondig op in?
 Vervolgens is een praktische, maar niet onbelangrijke vraag op dit onderdeel
van onze bezwaren of de regering waarborgt dat de Kroon over voldoende capaciteit
zal beschikken en of ze zo nodig bereid is tot extra inzet. Zo niet, dan voorzien
wij eerder vertraging dan versnelling.
 Voorzitter, nieuwe wetgeving zal leiden tot nieuwe rechtsvragen. Dat zal
zeker het geval zijn bij het open karakter van dit wetsvoorstel. Daar komt
nog bij dat er geen gebruik is gemaakt van de Raad voor de rechtspraak voor
een wetgevingsadvies. Dit is van belang om zichtbaar te maken wat voor uitvoeringsconsequenties
er voor de rechtspraak aan verbonden zijn als dit wetsvoorstel kracht van
wet krijgt. Wat is de reden dat er geen gebruik is gemaakt van de Raad voor
de rechtspraak? Stel dat er nogal wat zaken met voorrang moeten worden behandeld,
dan komen andere zaken natuurlijk weer op de stapel. Hoe wil het kabinet voorkomen
dat er dan weer achterstand ontstaat, met alle gevolgen van dien?
 Voorzitter. Er is nog een andere kwestie die de SGP-fractie aan de orde
wil stellen. Het wetsvoorstel Crisis- en herstelwet is op minstens twee punten
in strijd met het Europees recht. Ten eerste voorziet het wetsvoorstel in
een ingrijpende verandering van de procedure voor de milieueffectrapportage.
Voor 70 projecten geldt dat er geen alternatieven hoeven te worden onderzocht
en dat er geen advies behoeft te worden gevraagd van de Commissie voor de
milieueffectrapportage. Wij menen dat het afschaffen van alternatievenonderzoek
in strijd is met de Europese wetgeving. Kortheidshalve verwijzen wij naar
twee Europese richtlijnen ten aanzien van milieueffectrapportage: de m.e.r.-richtlijn,
Richtlijn 85/337/EEG, en de richtlijn voor strategische m.e.r.-beoordeling,
SMB-richtlijn; Richtlijn 2001/42/EG.
 De Crisis- en herstelwet sluit echter bij voorbaat onderzoek van (alle)
alternatieven uit. Daarom is het wetsvoorstel met artikel 1.11 in strijd met
het Europees recht. Een belangrijk kernpunt voor de behandeling van het wetsvoorstel
door de Eerste Kamer is de hierdoor bestaande juridische onzekerheid. In een
dergelijke onzekere situatie zal de bestuursrechter zich bij behandeling van
een beroepszaak genoodzaakt achten om prejudiciële vragen te stellen
aan het Hof te Luxemburg. Dat kost veel tijd en betekent dus forse vertraging
in plaats van versnelling. Kan de minister overtuigend weerleggen dat de voorliggende
Crisis- en herstelwet op dit punt niet strijdig is met Europese regelgeving?
 Voorzitter, er is nog een tweede aspect waardoor de Crisis- en herstelwet
naar onze mening strijdig is met Europese regelwetgeving, namelijk ten aanzien
van de Habitatrichtlijn. De Tweede Kamer heeft door het aannemen van het amendement
op stuk nr. 135 in principe de programmatische aanpak van de stikstofdepositie
geregeld. Dit is een belangrijke verbetering ten opzichte van het oorspronkelijke
wetsvoorstel. Helaas heeft de Tweede Kamer een belangrijke tegenstrijdigheid
in de vorm van het nieuwe artikel 19kd van de Natuurbeschermingswet –
het zogenoemde standstill-artikel – niet willen repareren. Het daartoe
strekkende amendement op stuk nr. 107 is verworpen. Daardoor is het wetsvoorstel
intern tegenstrijdig en in strijd met de Habitatrichtlijn, omdat het projecten
toestaat zonder dat er is nagegaan of deze projecten het bereiken van de instandhoudingsdoelstelling
in gevaar brengen. Dit klemt temeer omdat de huidige stikstofdepositie zo
hoog is dat deze op zichzelf reeds leidt tot achteruitgang van de kwaliteit
van natuurgebieden. Het toestaan van een project waardoor het aantal dieren
toeneemt of de emissie van stikstof toeneemt kan, ook wanneer daardoor de
depositie van stikstof gelijk blijft, toch een reductieprogramma doorkruisen
en daardoor het bereiken van de in de Habitatrichtlijn voorgeschreven gunstige
staat van instandhouding van Natura 2000-gebieden in de weg staan. Wij menen
daarom dat artikel 19kd van de Natuurbeschermingswet in strijd is met de Europese
regelgeving. Graag een reactie van de regering op deze stelling.
 Voorzitter. Voor de fractie van de SGP is er nog een zwaarwegend punt.
De regering merkt op dat een latere referentiedatum dan 7 december 2004
zou betekenen dat de beoordeling van gevolgen van projecten voor de natuurwaarden
als gevolg van de toename van de stikstofdepositie buiten de beoordeling van
de vergunningaanvraag wordt gehouden. Dat zou strijdigheid opleveren met artikel
6, derde lid, van de Habitatrichtlijn. Zeer veel bedrijven zijn na 7 december
2004 gewijzigd. Ten aanzien van deze bedrijven wordt achteraf gesteld dat
een wetvergunningplicht van toepassing was. Dit kon door het overgrote deel
van de betreffende bedrijven niet worden voorzien, zeker niet als zij beschikten
over de benodigde bouw- en milieuvergunningen. Er rust daarom een bijzondere
verantwoordelijkheid op de overheid om deze bedrijven alsnog een "legale"
status te verschaffen. Een mogelijkheid daartoe ligt besloten in het beheerplan.
Vastgesteld kan worden dat in de periode 2004-2010 de ammoniakdepositie in
ons land aanzienlijk is gedaald. Aangenomen mag worden dat voor de meeste
Natura 2000-gebieden geldt dat projecten die zijn uitgevoerd na 2004 per saldo
geen toename van de depositie op die Natura 2000-gebieden hebben veroorzaakt.
Door een collectieve ontheffing van de vergunningplicht in het beheerplan
kan aan deze bedrijven zonder extra voorwaarden en beperkingen alsnog een
"legale" status worden gegeven. Kan de minister dit toezeggen? Kan hij ook
toezeggen dat, indien individuele bedrijven een dergelijke legale status wordt
onthouden en dus – gedeeltelijk – moeten worden gesloten dan wel
extra kosten moeten maken voor aanpassingen, deze bedrijven schadeloos worden
gesteld? Uiteraard kan dat alleen gelden voor bedrijven die in de periode
vanaf 2004 de vereiste bouw- en milieuvergunningen hebben gekregen.
 Voorzitter. Een laatste punt van aandacht geldt het midden- en kleinbedrijf,
opnieuw een zwaarwegend punt voor de fractie van de SGP. Het behoeft geen
betoog dat het mkb een van de belangrijkste kurken is waarop onze economie
drijft. De cijfers liegen er niet om. Een belangrijk gedeelte van het mkb
is werkzaam in de bouwsector. Volgens het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid
waren er in 2008 ongeveer 475.000 mensen werkzaam in de bouw, een uitermate
belangrijke sector voor de werkgelegenheid, die helaas volgens hetzelfde EIB
onder zware druk komt te staan. Het belang van het mkb voor de Nederlandse
economie is dan ook evident. Het lijkt er echter op dat het mkb te weinig
kan profiteren van de maatregelen die het kabinet nu voorstelt. Wel kan voor
de mkb-bedrijven de Crisis- en herstelwet steun bieden, mits er naar de mening
van onze fractie een goed flankerend beleid is dat hun de mogelijkheden biedt
om ook opdrachten in de wacht te slepen. In het kader van zo'n flankerend
beleid zouden de overheden op projecten die onder de Crisis- en herstelwet
vallen, een aanbestedingsprotocol moeten toepassen dat voorschriften bevat
om te waarborgen dat er een evenwichtige verdeling is tussen grote, middelgrote
en kleine projecten en er geen onnodige clustering van werken plaatsvindt,
maar juist een verdeling in percelen, zodat de omvang van aan te besteden
opdrachten zodanig is dat het mkb zelfstandig aan de aanbesteding kan deelnemen.
Kan de minister waarborgen dat het mkb volop en concurrerend kan participeren?
 Voorzitter. Om dit te onderbouwen en de minister van dienst te zijn door
hem te steunen in mogelijk beleid, dien ik mede namens mijn collega van de
PvdA, mevrouw Meindertsma, de volgende motie in. U begrijpt, voorzitter, dat
de PvdA en de SGP erg voor de werkgelegenheid zijn.
 
 
 Door de leden Van den Berg, Meindertsma, Schouw, Laurier, Vliegenthart
en K.G. de Vries wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat de Crisis- en herstelwet zich primair richt op de versnelde
realisatie van grote bouw- en infrastructuurprojecten;
 
 overwegende dat het midden- en kleinbedrijf in bouw en infrastructuur
de helft van de productie en een aanzienlijk deel van de werkgelegenheid representeert,
door de recessie onevenredig getroffen is en op grote schaal werknemers moet
laten afvloeien of in deeltijd-WW onderbrengen;
 
 voorts overwegende dat de thans vigerende aanbestedingspraktijk het midden-
en kleinbedrijf, door verregaande clustering van projecten en disproportionele
eisen, steeds meer uitsluit;
 
 verzoekt de regering, te waarborgen dat het midden- en kleinbedrijf volop
en concurrerend kan participeren, door genoemde projecten op de maatvoering
van deze bedrijven aan te besteden, clustering tot een minimum te beperken
en disproportionele eisen te voorkomen, en er bij IPO en VNG op aan te dringen
dat provincies en gemeenten in gelijke zin handelen,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter L (32127).
 Ik wijs erop dat ik één handtekening niet kon ontcijferen,
maar ik begrijp inmiddels dat die van de heer De Vries is. Ik zou de heer
De Vries willen verzoeken om zijn naam tenminste voor de voorzitter leesbaar
te schrijven.
 
 
 
 
 
 De heer
 De Vries
 PvdA
 
 Misschien moet u er zelf iets aan doen.
 
 
 Ik zal de motie laten circuleren zoals zij aan mij gegeven is en ik zal
een prijs uitloven voor degene die kan ontwaren welke handtekening van de
heer De Vries is. In ieder geval wordt de motie voldoende ondersteund en maakt
zij deel uit van de beraadslaging.
 
 
 
 De heer
 Van den Berg
 SGP
 
 Voorzitter. U twijfelt toch niet aan de echtheid van de handtekeningen,
hoop ik?
 
 
 Ik heb, eerlijk gezegd, niet alle handtekeningen van buiten geleerd. Maar
er is voldoende steun en de motie wordt als onderdeel van de beraadslaging
beschouwd.
 
 
 
 De heer
 Van den Berg
 SGP
 
 Voorzitter. De fractie van de SGP heeft een aantal belangrijke punten
aan de orde gesteld. Wij zijn zeer geïnteresseerd in de reactie van het
kabinet. Daar hebben we ook naar uitgezien. Maar aan het slot van deze inbreng
is het volgende nog van belang.
 Nederland beleeft een ernstige crisis. In de meeste analyses wordt aangegeven
dat deze crisis begon als een financiële crisis, die vervolgens uitliep
op een economische crisis. Dat is een logische analyse. Maar er is naar de
mening van de SGP-fractie meer aan de hand. De financiële en economische
crisis vormen een onderdeel van een dieper probleem. Er ligt een morele crisis
aan ten grondslag, die zich onder meer uit in het gedrag van mensen op financieel
terrein. Dat is overigens niet nieuw. In de Bijbel – en dan niet in
het Boek Spreuken, dat geciteerd werd door mijn collega van het CDA –
legt de apostel Paulus in zijn brief aan Timoteus dit probleem bloot in 1
Tim. 6:10, waar staat: "Want de geldgierigheid is de wortel van alle kwaad."
Naar de mening van de SGP-fractie is dit waar. Als mensen moreel losgeslagen
worden van de ankers, dan heeft dat blijkbaar consequenties. Met deze wetgeving
proberen we de gevolgen te bestrijden en dat is op zichzelf heel goed, maar
laten we niet vergeten, ook de oorzaak aan te pakken.
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Vandaag bespreken we een bijzondere wet, de Crisis- en herstelwet.
De heer Schouw had het over een historische wet. Het is een wet die zo bijzonder
is, dat de fractievoorzitter van het CDA, de heer Werner hier in de senaat,
tijdens het debatje over het mogelijk controversiële karakter
van deze wet het standpunt in deze Kamer verdedigde dat op dit punt bij uitzondering
het landsbelang boven de hoffelijkheid ging. Dat toont het bijzondere karakter
van deze wetgeving. Ook van de zijde van het kabinet is op verschillende manieren
aangegeven dat het om een belangrijke wet gaat. Zo zagen wij de minister-president
publiekelijk zijn teleurstelling uitspreken dat de Eerste Kamer de stemmingen
over deze wet materieel twee weken opschoof. Dat leidt natuurlijk toch wel
tot de vraag wat voor grote gevolgen dat opschuiven van de stemmingen met
twee weken precies heeft. Misschien kan de minister-president dat toelichten.
Zelfs de minister van Buitenlandse Zaken, de heer Verhagen, sprak op televisie
publiekelijk zijn teleurstelling over die verschuiving uit. Ik breek mij nog
steeds het hoofd over de vraag wat deze Crisis- en herstelwet, gemaakt voor
de Nederlandse situatie, met onze buitenlandse belangen te maken heeft.
 Er is een belangrijke aanleiding voor deze wet. Het kabinet en mijn fractie
verschillen daarover absoluut niet van mening. Een crisis die veroorzaakt
is door de banken trekt inmiddels duidelijke sporen door de reële economie.
Mensen maken zich zorgen over hun baan, over hun toekomst en verliezen daadwerkelijk
hun baan. Dat vraagt om maatregelen, maar mijn fractie vraagt zich af of dat
deze maatregelen zijn.
 Ten eerste moeten we constateren dat deze wet als zodanig geen banen schept.
Met een reeks van maatregelen wordt geprobeerd, de uitvoering van een aantal
grote projecten te versnellen, zodat niet meer werkgelegenheid gecreëerd
wordt, maar vroeger werkgelegenheid gecreëerd wordt. Dat kan een verstandige
strategie zijn, maar de vraag in termen van behoefte aan werk blijft daarbij
natuurlijk waar en wanneer die vraag naar arbeid op de markt komt. In twee
rondes schriftelijke vragen heeft mijn fractie net zoals andere fracties geprobeerd
op dat punt duidelijkheid te krijgen. Mijn fractie kan niet anders dan constateren
dat het antwoord van het kabinet daar in veel, weliswaar prachtige intenties
blijft steken. Daarom vragen we het nog een keer. Als we vandaag deze wet
aanvaarden, hoeveel werkgelegenheid scheppen we dan feitelijk in de jaren
2010, 2011, 2012 en 2013? Uiteindelijk is dat een belangrijk toetsingselement
van deze wet.
 Met deze Crisis- en herstelwet probeert het kabinet een antwoord te formuleren
op een conjuncturele crisis. Ik neem aan dat de leden van het kabinet dat
met mijn fractie eens zijn. Dan ligt het, zo redeneert mijn fractie, in de
lijn der verwachtingen dat er ook tijdelijke maatregelen worden genomen. Nu
is het bijzondere aan deze wet dat er ook permanente maatregelen in opgenomen
zijn. Ik doel daarbij op de verlenging van de interimwet op de stads- en dorpsvernieuwing,
de milieubenadering, de herziening van de Natuurbeschermingswet 1998, een
wijziging van de Onteigeningswet, waaronder de ontkoppeling van de ruimtelijke
procedure en de onteigening. Om welke reden is precies wordt in een wet waarmee
wordt geprobeerd om een conjuncturele crisis te bestrijden, een reeks van
permanente maatregelen genomen? Zou het kabinet dat nog eens kunnen toelichten?
 Natuurlijk ligt de vraag voor of deze wet werkt. Lost deze wet werkelijk
de problemen op voor al die mensen die vrezen voor hun baan of, erger nog,
inmiddels hun baan verloren hebben of weten dat ze hem gaan verliezen in de
nabije toekomst? Gaat deze wet werkelijk de versnelling van de projecten opleveren
die het kabinet in het vooruitzicht stelt? Mij moet van het hart dat ik me
kan voorstellen dat het kabinet minder blij was met de hoorzitting die de
Eerste Kamer gehouden heeft. Nu hier deskundigen gehoord zijn, blijkt er grote
twijfel aan te bestaan dat de wet werkt zoals beoogd. In het beste geval spreken
deskundigen elkaar tegen. De mogelijke strijdigheid met Europese regelgeving
zal eerder leiden tot extra dan tot minder vertraging. De voorrangsregeling
van de onder deze wet vallende projecten bij rechtbanken zal tot verstopping
leiden bij andere zaken, waardoor andere, ongetwijfeld ook voor de economie
belangrijke projecten vertraging oplopen. De instelling van milieuontwikkelingsgebieden
biedt de mogelijkheid om tijdelijk van milieuwetgeving af te wijken –
je moet het maar willen – wat wel eens kan leiden tot precies het tegenovergestelde
effect. De onderzoeker van Alterra, die door deze Kamer is gehoord, wees al
op dat feit. Ik zou daar graag een kabinetsreactie op krijgen.
 Afgezien van de effectiviteit van deze wet is er natuurlijk nog een andere
belangrijke vraag. Die gaat niet zozeer om de effectiviteit, die betwijfeld
wordt, maar om de prijs die we als samenleving betalen voor deze wijze van
bestrijding van de crisis. Mijn fractie geeft toe dat er een aantal voorstellen
in staat die onze economie zullen vergroenen, maar de balans opmakend, overheerst
toch vooral de kleur van beton en asfalt. Met deze wet zal Nederland veel
grijzer en zwarter worden.
 Tijdelijk wordt door in de wet genoemde projecten een streep gezet om
advies te vragen over de consequenties voor het milieu. Het onderzoeken van
alternatieven in het kader van milieueffecten wordt geschrapt. Tot 2014 kan
in bepaalde gebieden afgeweken worden van milieuwetgeving in het kader van
innovatieve projecten. Op tal van punten worden de rechten van decentrale
overheden beknot – we zijn toch een decentrale eenheidsstaat –
en wordt het relativiteitsbeginsel ingevoerd, waardoor de mogelijkheden voor
burgers om bezwaar te maken of beroep aan te tekenen tegen plannen die de
kwaliteit van het bestaan of leefomgeving aantasten, worden ingeperkt. Is
dit landsbelang?
 Ik kan mij voorstellen dat bij monde van mijn stadsgenoot en de premiers
partijgenoot Elco Brinkman, de grote wegenbouwers en projectontwikkelaars
enthousiast zijn en deze Kamer manen om zich te voegen naar het standpunt
van het demissionaire kabinet. Ik weet zeker dat wij dat enthousiasme vooralsnog
niet delen. Er zal veel overtuigingskracht van de minister-president voor
nodig zijn om ons deze wet te laten steunen.
 Voorzitter. Ik kom tot een aantal thema's. Het eerste betreft de herziening
van de Onteigeningswet. In deze Kamer is van verschillende kanten stevige
kritiek geuit op het opnemen van de Onteigeningswet in dit wetsvoorstel. Daar
is in twee ronden schriftelijke inbreng door deze Kamer naar gevraagd. Wie
de tweede memorie van antwoord leest, moet constateren dat de regering op
dat punt eigenlijk weinig wilde wijken. Wie schetst onze verbazing dat na
die twee rondes plotseling een brief komt van de minister-president waarin
hij toch wijkt? Wij zijn daar blij om, maar wij zouden toch graag een toelichting
willen op wat er nu precies is gebeurd tussen het uitbrengen van de tweede
memorie van antwoord en de brief van de minister-president. Waardoor is hij
tot een ander inzicht gekomen?
 Over de inhoud van die brief gesproken: er wordt de opmerkelijke wending
in gemaakt dat ruimtelijke ordening en onteigening weer aan elkaar gekoppeld
worden en wel op een heel ingewikkelde manier. Uiteindelijk wordt toegezegd
dat er een integrale herziening van de Onteigeningswet komt. Was het niet
beter geweest om dit deel buiten de Crisis- en herstelwet te laten?
 Uit de nadere memorie van antwoord blijkt dat er in het bestuursprocesrecht
het nodige geëxperimenteerd wordt. Het kabinet geeft dat ook zonder meer
toe. In dat kader krijg ik graag een reactie op wat twee deskundigen, de heer
Verbeek, vicepresident van de rechtbank in Den Haag, en de heer Koeman, voorstander
van de wet, tijdens de hoorzitting naar voren hebben gebracht. Zij stelden
dat het een aantasting van de rechtszekerheid betekent.
 In hoeverre passen het vervallen van het pro-formabezwaar en de invoering
van het relativiteitsbeginsel bij elkaar? Het relativiteitsbeginsel geeft
aan dat je geen oneigenlijke argumenten mag aanvoeren. Pro forma betekent
dat je niet zo maar bezwaar kunt maken en kunt verwijzen naar het feit dat
je het later mag doen. Maar zou nu niet juist dat pro-formabezwaar van belang
kunnen zijn om de kwaliteit van de argumenten in het definitieve bezwaar toe
te laten?
 De heer Schouw wees er al op, maar ook wij hebben in onze inbreng herhaaldelijk
gevraagd naar het onderscheid tussen het directe belang en het indirecte belang.
In feite wordt hier verwezen naar de jurisprudentie die hierover zal ontstaan.
Mijn fractie vindt dit eerlijk gezegd een weinig prettig antwoord. Hier zou
je een andere vraag kunnen stellen. Ik verval niet in het voorbeeld van Groningen,
dat de heer Jansen de Jonge gaf, want daarbij is het gemakkelijker aan te
geven. Het geldt precies voor de grensgebieden. Als deze wet betiteld wordt
als een wet in landsbelang, welke burger van Nederland heeft hier dan een
indirect belang bij? Per slot van rekening is het in het belang van ons allemaal,
maar dat even terzijde.
 Ik kom tot een aantal projecten. Ik nodig het kabinet uit om uit te leggen
wat het spoedeisende gehalte is van het opnemen van het project vliegveld
Twente. Het college van gedeputeerde staten van Overijssel is gevallen en
weer gelijmd naar aanleiding van dit project. Het onderzoek naar de levensvatbaarheid
van deze luchthaven is terug bij af. Niet de procedure zit hier het tempo
in de weg, maar het gebrek aan perspectief op een renderende luchthaven, het
gebrek aan consensus over de wenselijkheid en de overmaat aan terughoudendheid
onder een beperkte groep ondernemers en politici. Het verzet is enorm. Behalve
Enschede zijn alle betrokken gemeenten tegen een vliegveld: Hengelo, Oldenzaal,
Losser en Dinkelland. Ook de Euregio stribbelt tegen. Over de grens in Duitsland
worden juridisch de messen geslepen. De provincie Overijssel kan wel de vrome
wens uitspreken te willen samenwerken met het vliegveld Münster/Osnabrück,
maar daar wordt een nieuwe luchthaven op 60 kilometer afstand terecht als
concurrent gezien. Is er draagvlak onder de bewoners? Nou, nee. De goed georganiseerde
en goed geïnformeerde bewonerscomités zijn als paddenstoelen uit
de grond geschoten en winnen aan kracht. Onder deskundigen is er ook al geen
draagvlak. De kranten stonden vol met vernietigende commentaren over de kreupele
businesscases die zijn voorgesteld. Graag krijg ik een toelichting op het
spoedeisend karakter van het vliegveld Twente. Mijn fractie heeft op dit punt
een motie.
 
 
 Door de leden Laurier, Koffeman, Vliegenthart, Yildirim, Thissen, en Strik
wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende dat op basis van de prognoses die de heer Alders maakte
over de groei in de luchtvaartsector niet te verwachten valt dat Schiphol
voor 2017 – en waarschijnlijk nog veel later – tegen de grenzen
van zijn milieuruimte aanloopt en moet omzien naar uitplaatsing van vluchten
naar bijvoorbeeld een toekomstig vliegveld Twente;
 
 constaterende dat de betrokken regionale overheden opnieuw onderzoek doen
naar wenselijkheid en kansen van Luchthaven Twente, laat staan dat er parlementaire
behandeling heeft plaatsgevonden van de Structuurvisies gebiedsontwikkeling
Luchthaven Twente of zelfs maar de Luchthavennota;
 
 constaterende dat er nog steeds geen exploitant gevonden is om Luchthaven
Twente te exploiteren;
 
 overwegende dat het opnemen van Luchthaven Twente in de Crisis- en herstelwet
ver vooruitloopt op de regionale en landelijke besluitvorming en het dus ondenkbaar
is dat dit project een bijdrage zal leveren aan het economisch herstel;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel D, nummer 1,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter M (32127).
 
 
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Er is nog een vliegveld, vliegveld Lelystad. Dit najaar liet
Schiphol, de eigenaar van vliegveld Lelystad, weten tot 2015 geen cent te
investeren in de ontwikkeling van deze luchthaven om de eenvoudige reden dat
de sector na jaren van stilstand zelfs krimpt. Zij hebben de capaciteit simpelweg
niet nodig. Om grote Boeings op Lelystad te laten landen, moet de baan stevig
worden aangepakt, maar zulks gebeurt voorlopig helemaal niet. Vreemd genoeg
gaat de minister van Verkeer en Waterstaat gewoon door met het creëren
van extra vliegruimte. Voor wie eigenlijk en wat is de urgentie? Ook hier
constateren we breed maatschappelijk verzet. Een brede coalitie van milieu-
en bewonersorganisaties verzet zich tegen de uitbreidingsplannen. De angel
mag er door Schiphol even uit zijn, maar ooit laait de discussie over uitplaatsing
natuurlijk weer op. Van wie zien we het verzet? Van bewonersorganisatie Almere
Hout, Verontruste Inwoners van Flevoland, een stuurgroep ecologie en milieu
in Zeewolde en zo kan ik nog wel een tijdje doorgaan. Ook op
dit punt dient mijn fractie een motie in.
 
 
 Door de leden Laurier, Schouw, Yildirim, Vliegenthart, Koffeman en Thissen
wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende dat op basis van de prognoses die de heer Alders maakte
over de groei in de luchtvaartsector, niet te verwachten valt dat Schiphol
voor 2017 – en waarschijnlijk nog veel later – tegen de grenzen
van zijn milieuruimte aanloopt en moet omzien naar uitplaatsing van vluchten
naar bijvoorbeeld een toekomstig vliegveld Lelystad;
 
 constaterende dat de minister van Verkeer en Waterstaat op 6 oktober
2009 per brief liet weten dat Amsterdam Airport Schiphol, eigenaar van vliegveld
Lelystad, voorlopig niet zal investeren in een baanverlenging op vliegveld
Lelystad;
 
 overwegende dat in dat licht bezien niet duidelijk is hoe dit project
een bijdrage kan leveren aan economisch herstel, nog los van de strijdigheid
met de duurzaamheidsdoelstelling van het kabinet;
 
 overwegende dat het opnemen van de verruiming van de gebruiksmogelijkheden
van vliegveld Lelystad in de Crisis- en herstelwet de gesprekken die de heer
Alders nu voert met omwonenden van de luchthaven dwarsboomt en frustreert;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel D, nummer 2,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter N (32127).
 
 
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Ik blijf nog even bij de vliegvelden en wel bij vliegveld
Eindhoven. Jarenlang onderhandelde de directie van vliegveld Eindhoven met
omwonenden van de luchthaven en de Brabantse Milieufederatie over een convenant
om het aantal vluchten flink uit te breiden. Het convenant kwam er en bewoners
waren vooral tevreden over het feit dat zij gevrijwaard bleven van nachtvluchten.
De inkt van het akkoord was nog niet droog of Alders werd door minister Eurlings
op de regio afgestuurd met een nieuwe claim voor nog meer vluchten. In tegenstelling
tot Twente en Lelystad heeft Eindhoven wel een flinke eigen markt en is de
dreiging van een forse uitbreiding reëel, ook 's nachts. Dat laatste
is onverteerbaar voor de gemeenten die Eindhoven omringen en de bewonersorganisaties.
Hier doet het extra pijn dat gemeenten volgens de Crisis- en herstelwet geen
bezwaar meer mogen aantekenen bij de Raad van State. Op dat punt heeft mijn
fractie ook een motie.
 
 
 Door de leden Laurier, Koffeman, Meindertsma, Yildirim, Schouw, Vliegenthart
en Thissen wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende dat op basis van de prognoses die de heer Alders maakte
over de groei in de luchtvaartsector niet te verwachten valt dat Schiphol
voor 2017 – en waarschijnlijk nog veel later – tegen de grenzen
van zijn milieuruimte aanloopt en moet omzien naar uitplaatsing van vluchten
naar bijvoorbeeld een toekomstig vliegveld Eindhoven;
 
 overwegende dat in dat licht bezien onduidelijk is hoe de capaciteitsuitbreiding
van vliegveld Eindhoven een bijdrage zou leveren aan economisch herstel, nog
los van de strijdigheid met de duurzaamheidsdoelstelling van dit (demissionaire)
kabinet;
 
 overwegende dat het opnemen van de verruiming van de gebruiksmogelijkheden
van vliegveld Eindhoven in de Crisis- en herstelwet de gesprekken die de heer
Alders nu voert met omwonenden van de luchthaven dwarsboomt en frustreert;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel D, nummer 3,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter O (32127).
 
 
 
 
 
 De heer
 Hofstra
 VVD
 
 Er zijn nog meer vliegvelden. Ik wil graag even de aandacht vestigen op
vliegveld Groningen. Nu de procedure eindelijk tot een eind is gekomen, gaat
daar zeer binnenkort een aannemer aan de slag om de baan een beetje te verlengen.
Ik vermoed dat de heer Laurier dat wel een goed plan vindt en dat hoor ik
dan graag van hem.
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Ik probeer mij te beperken tot de Crisis- en herstelwet. Ik weet dat het
woord "vliegveld" maar hoeft te vallen en de heer Hofstra breekt in groot
enthousiasme uit. Ik wil mij echter toch beperken tot de Crisis- en herstelwet
die hier voorligt.
 De heer Hofstra heeft voorgesteld om de A4 Midden-Delfland de "Eurlingsallee"
te noemen. Onze reactie was: het zal toch niet waar zijn. Dadelijk gaat na
veertig jaar – de heer Hofstra had het over vijftig jaar – discussie
zonder een spoor van consensus in de regio een demissionair kabinet op basis
van een ternauwernood niet controversieel verklaarde wet een besluit nemen
over de A4 Midden-Delfland; een stuk weg waartegen breed verzet is. Milieu-
en bewonersorganisaties voeren al decennia strijd tegen dit plan, dat 1,2
mld. kost en slecht is voor de leefbaarheid en het milieu. Het mooie landschap
wordt erdoor verwoest zonder dat de bereikbaarheid verbeterd wordt. Geen enkele
betrokken gemeente heeft ooit maar enig enthousiasme getoond voor
deze weg, maar Schiedam en Vlaardingen zijn ronduit woest over het feit dat
het convenant waarin staat aan welke voorwaarden de weg in elk geval moet
voldoen, met voeten wordt getreden. De Crisis- en herstelwet regelt dan ook
nog eens dat de gemeenten juridisch vleugellam worden gemaakt. Wij vinden
dat een schandalig uitgangspunt. Thorbecke heeft nooit bedoeld dat de ene
overheid boven de andere zou staan. Daarom dienen wij ook hier een motie over
in.
 
 
 Door de leden Laurier, Schouw, Yildirim, Vliegenthart, Thissen en Koffeman
wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat het besluitvormingsproces rond het al dan niet aanleggen
van de A4 Midden-Delfland weliswaar al enige decennia duurt, maar dat met
name de overheid zelf zich vooralsnog weinig besluitvaardig toonde;
 
 overwegende dat een dergelijk omstreden historisch besluit waarbij decentrale
overheden bovendien stellen dat het convenant over inpassing met voeten wordt
getreden, niet genomen kan worden door een demissionair kabinet op basis van
een ternauwernood niet controversieel verklaarde crisiswet;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel E, nummer 5,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter P (32127).
 
 
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Een andere wegverbreding betreft de A1, A6 en A9. Ik geef
toe dat door de keuze voor het alternatief van deze verbreding natuur wordt
gespaard. Tegelijkertijd moeten wij echter constateren dat er een flinke hypotheek
wordt gelegd op de leefomgeving van mensen. De snelwegen rond Schiphol, Amsterdam
en Almere roepen plaatselijk veel verzet op. Het is ook niet niks als een
snelweg bij jou voor de deur van twee keer twee naar twee keer vijf rijstroken
gaat, zonder dat er een tunnel of een overkapping komt. Met name bij Diemen,
Oudekerk en Amsterdam-Watergraafsmeer maken bewoners zich grote zorgen, zoals
onder ander bleek op de inspraakbijeenkomsten. Ook op dat punt heeft mijn
fractie een motie.
 
 
 Door de leden Laurier, Schouw, Yildirim, Vliegenthart, Thissen en Koffeman
wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende dat de keus voor de verbreding van de A1, de A6 en de A9
als alternatief voor een directe verbindingsweg tussen de A6 en de A9 weliswaar
de natuur spaart, maar een flinke hypotheek legt op de leefomgeving van de
omwonenden van de bestaande wegen;
 
 overwegende dat het richting die omwonenden niet past om via de Crisis-
en herstelwet uitvoering van deze wegverbreding te forceren, onder meer door
de rechtsbescherming van hen in te perken;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel E, nummer 2,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter S (32127).
 Mijnheer Laurier, u heeft nog maar enkele minuten spreektijd.
 
 
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Dat weet ik, voorzitter, maar ik ben ook bijna door mijn moties heen.
 Dan de IJsseldelta bij Kampen. De gemeente Kampen, de provincie Overijssel
en ook het Rijk willen dat ten zuiden van Kampen een kanaal wordt gegraven
dat een verbinding vormt tussen de IJssel en het IJsselmeer, de zogenaamde
bypass. Het wordt verkocht als een broodnodig project om bij hoog water een
extra afvoer te krijgen. Een oud-dijkgraaf en een andere deskundige vrezen
echter dat dit kanaal eerder nieuwe risico's met zich brengt. Als zich een
dijkdoorbraak voordoet, stroomt heel Kampen in een mum van tijd onder door
dit kanaal. Ook water dat bij keiharde wind vanaf het IJsselmeer het kanaal
in wordt geblazen levert nieuwe risico's op. Het is dus een project met grote
risico's, terwijl pas op z'n vroegst in 2015 duidelijkheid ontstaat over het
waterpeil van het IJsselmeer. Dan worden namelijk de nieuwe dijknormen vastgesteld.
Gezien de risico's en het feit dat dit project geen spoedeisend karakter heeft,
dien ik de volgende motie in.
 
 
 Door de leden Laurier, Koffeman, Thissen, Strik en Böhler wordt de
volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende dat de bevaarbare hoogwatergeul (blauwe bypass) uit het
integrale gebiedsontwikkelingsplan IJsseldelta-Zuid bij Kampen omstreden is,
omdat de veiligheid van Kampen in het geding is bij een dijkdoorbraak, daar
Kampen door de dijken langs de hoogwatergeul van alle kanten omgeven wordt
door water en de oppervlakte van Kampen-stad aanzienlijk wordt verkleind waardoor
de stad komt te liggen in een "badkuip", die bij een dijkdoorbraak snel volloopt;Laurier
 
 constaterende dat pas op zijn vroegst in 2015 duidelijkheid ontstaat over
het waterpeil van het IJsselmeer, namelijk bij het vaststellen
van nieuwe dijknormen, en dit project dus geen spoedeisend karakter heeft;
 
 overwegende dat er lokaal bovendien veel verzet bestaat tegen de aanleg
van de hoogwatergeul door het Zwartedijkgebied, een kwetsbaar cultuurhistorisch
landschap, waar bovendien 1300 woningen gepland zijn;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel A, nummer 19,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter R (32127).
 Ik verzoek de leden nogmaals dringend om hun naam ook met blokletters
op de motie te vermelden. Zo kunnen zij het de voorzitter een beetje gemakkelijker
maken.
 
 
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Mijn op een na laatste punt is de Buitenring Parkstad, onderdeel
van een setje extra projecten dat nog net aan de Crisis- en herstelwet is
toegevoegd. Naar onze mening is dat wel een buitengewoon onzalige snelweg
door mooie natuur. Deze weg komt nota bene in een krimpregio. Nergens daalt
de bevolkingsdichtheid zo snel als in de regio Parkstad Limburg. Het is nogal
ouderwets om te veronderstellen dat een nieuwe snelweg op dat punt het tij
zal keren. Buiten dat was deze weg überhaupt niet eens in de planning
opgenomen. Ook op dit punt heeft mijn fractie een motie.
 
 
 Door de leden Laurier, Schouw, Yildirim, Thissen, Strik en Koffeman wordt
de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat de Buitenring Parkstad, een snelweg door de prachtige
landschappen van de oostelijke mijnstreek in Zuid-Limburg, lokaal veel verzet
oproept;
 
 overwegende dat er veel discussie is over de vraag of het aanleggen van
snelwegen een geschikt antwoord is op de bevolkingskrimp, die nergens in Nederland
zo fors is als in de regio Parkstad Limburg;
 
 verzoekt de regering, niet over te gaan tot invoering van bijlage II,
onderdeel E, nummer 12,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter Q (32127).
 Ik verzoek u, af te ronden omdat uw spreektijd is verstreken.
 
 
 
 
 
 De heer
 Laurier
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Mijn laatste punt is de CO2-opslag in Barendrecht.
Gisteren werd ik gebeld door een onthutste wethouder. Hij zei: wij kennen
onze positie ten aanzien van Barendrecht, maar een- en andermaal is ons in
overleg duidelijk gemaakt dat wij onze juridische procedure zouden kunnen
voeren, al is die door de nieuwe Wro al enigszins ingeperkt. Hij vervolgde
met de opmerking dat de gemeente, als gevolg van de Crisis- en herstelwet,
ook die juridische procedure zou verliezen. Klopt dat? Zijn er op dat punt
toezeggingen in het overleg gedaan? Betekent het aannemen van de Crisis- en
herstelwet dat Barendrecht zijn beroepsmogelijkheden verliest?
 Ik begon met het citeren van senator Werner tijdens het debat van vorige
week over landsbelang en hoffelijkheid. Ik moet constateren dat mijn fractie
en het kabinet vooralsnog van mening verschillen over het landsbelang. Wij
moeten ook constateren dat de hoffelijkheid met betrekking tot het niet controversieel
verklaren van de Crisis- en herstelwet in de Kamer niet alleen geschonden
is, maar dat ook de projecten die genoemd worden in deze wet de hoffelijkheid
in het land schenden.
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Het is inmiddels alweer ongeveer anderhalf jaar geleden dat
de wereldeconomie en daardoor ook de Nederlandse economie in een grote crisis
terecht is gekomen. AI lijken voor de meeste mensen de gevolgen van de crisis
mee te vallen – het loonzakje is immers bij velen nog even vol als voor
de crisis, vakanties worden afgesproken, er worden nog steeds acties voor
loonsverhoging georganiseerd en recent werd bekend dat de verkoop van auto's
al weer wat stijgt – toch kan schijn bedriegen. De crisis is immers
heel direct merkbaar bij al die tienduizenden mannen en vrouwen die door die
crisis hun baan hebben verloren. De gevolgen daarvan voor personen en het
doorwerken daarvan in relaties en de gevolgen daarvan voor kinderen, moet
niet onderschat worden.
 Dat de gevolgen van de crisis de regering een grote zorg zijn, is niet
alleen begrijpelijk, maar ook volledig terecht. De fractie van de ChristenUnie
steunt dan ook zeker de regering, als gepoogd wordt, maatregelen te nemen
die gevolgen van de crisis mitigeren of in tijd kunnen beperken. Daarom heeft
onze fractie met grote interesse kennisgenomen van de Crisis- en herstelwet
die we thans bespreken; wetgeving die immers beoogt de gevolgen van de crisis
te beperken, verdient in principe positieve aandacht. En daarbij gaat het
wat ons betreft, het zij nogmaals gezegd, met name om het beperken van de
negatieve sociaaleconomische gevolgen voor burgers. Dat daar een gezonde economie,
inclusief een gezonde bouwwereld, voor nodig is, is voor onze fractie duidelijk.
 Wij zijn dan ook ook positief gestemd over wettelijke maatregelen die
ervoor zorgen dat mensen weer aan het werk kunnen of kunnen blijven. En daarvoor
is deze wet met de daarbij behorende financiële middelen uit het aanvullend
beleidsakkoord immers bestemd. Dat gezegd hebbende, willen we er wel op wijzen
dat maatregelen om de crisis te beperken, zeker als het om maatregelen gaat
in de sfeer van de ruimtelijke ordening en milieu, nadrukkelijk rekening moeten
houden met de rechten en plichten die burgers en bedrijven in ons democratische
land hebben. Geldende regels en procedures kun en mag je niet zomaar op de
schroothoop gooien, ook niet door nieuwe wetgeving. Een betrouwbare overheid
is immers van eminent belang voor stabiliteit en gezag in ons land. Het is
vanuit dit dubbele perspectief van enerzijds maatregelen om de crisis te beperken
en anderzijds rekening houden met rechten van burgers, dat we
een aantal opmerkingen maken bij de Crisis- en herstelwet.
 We beginnen toch maar met enkele opmerkingen inzake de in de CHW opgenomen
wijzigingen van de Onteigeningswet, zoals veel sprekers voor mij al gedaan
hebben. Daarbij zullen we ook ingaan op de brief van de minister-president
van 4 maart jongstleden. In de memorie van toelichting erkent de regering
reeds dat onteigening de meest ingrijpende inbreuk is die de overheid kan
maken op particuliere eigendomsrechten. Tot in de nadere memorie van antwoord
van 1 februari jongstleden handhaaft de regering echter de in de CHW
voorgestelde herziening van de Onteigeningswet, met als doorslaggevende argumentatie:
snelheid van werken en uniformering, stroomlijning en vereenvoudiging van
procedures. En de verwachte tijdwinst legitimeert volgens de regering het
van kracht laten blijven van deze wijzigingen van de Onteigeningswet, ook
na expiratie van de CHW. Uit de schriftelijke vragen van onze fractie is reeds
gebleken dat we deze gedachtegang van de regering in het geheel niet volgden.
Het eigendom van burgers is te kostbaar om versneld en in sommige gevallen
wellicht zonder noodzaak, onteigend te kunnen worden. Onze fractie heeft daarom
met genoegen kennisgenomen van de brief van de minister-president van 4 maart
jongstleden. We lezen daarin dat de koppelingen tussen planologische beslissingen
en onteigeningen zoals die nu gelden, feitelijk zullen worden gehandhaafd.
En dat zal gelden voor alle projecten die op basis van de CHW worden uitgevoerd,
ook de projecten die eventueel via een AMvB zullen worden uitgevoerd. Klopt
deze aanname van onze fractie? Bovendien zal via afzonderlijke wetswijziging
de huidige situatie opnieuw verankerd worden. Dat behelst naar onze mening
dus ook het terugbrengen van onteigeningsbesluiten naar decentraal niveau
zoals thans het geval is. Is ook deze aanname van ons correct? En wordt met
de beoogde wetswijziging tempo gemaakt en worden daar door deze regering de
benodigde voorbereidingen voor gepleegd? Voor de burger samengevat: de brief
van de minister-president geeft dus aan dat onteigening in ultieme gevallen
zal gebeuren zoals het thans gaat. Klopt dit? Dan een laatste vraag over dit
onderwerp aan de regering: waarom bent u pas nu en wel zo plotseling na een
brief van de commissie van de Eerste Kamer tot een ander standpunt gekomen?
Dat is toch niet alleen om het draagvlak voor de CHW te vergroten? Afhankelijk
van het antwoord van de regering overweegt onze fractie in tweede termijn
een motie op dit punt in te dienen.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 U had het over de gewone burger en dan veer ik altijd op. Kunt mij aanwijzen
waar in de brief van de minister-president het punt van centraal-decentraal
wordt gecorrigeerd?
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Nee, dat kan ik niet, want dat staat er zo niet in. Vandaar dat ik gevraagd
heb of de aanname correct is dat bij het terugbrengen van onteigeningsbesluiten
ook de beslissing van centraal naar decentraal niveau wordt teruggebracht.
 
 
 
 De heer
 Schouw
 D66
 
 Voor de gewone burger wordt alles weer zoals het was, zei u. Dat is nog
maar de vraag. Dit geldt niet voor het punt van centraal-decentraal. Dat staat
niet in de brief. Wenst uw fractie dat wat betreft onteigening alles weer
wordt zoals het was?
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Ik herhaal wat ik zojuist heb gezegd. Voor de burger samengevat: de brief
van de minister-president geeft dus aan dat onteigening in ultieme gevallen
zal gebeuren zoals het thans gaat. Klopt dit? Wat u betreft, kan ik zeggen
dat wij inderdaad willen dat wat nu naar het centrale niveau wordt gebracht,
weer terugkomt op decentraal niveau. De wijze waarop dat gebeurt, is natuurlijk
vers twee.
 Een volgend punt dat voor onze fractie van belang is betreft de doorwerking
van, om het zo maar te noemen, de commissie-Elverding in de CHW. Elverding
wil kort gezegd immers veel participatie en breed beginnen bij de voorbereidingsfase
van een project, vervolgens trechteren van oplossingen, in veel gevallen een
plan-m.e.r. en dan een politiek gedragen voorkeursbesluit. Dan komt het uitvoeringstraject,
dat sneller kan worden doorlopen. In de memorie van antwoord staan mooie zinnen
over Elverding. De regering stelt zelfs, dat het kabinetsstandpunt-Elverding
mede richtinggevend is geweest voor de CHW. De CHW is volgens de regering
dan ook "een belangrijke stap" in de richting van Elverding en "maakt het
mogelijk leerervaringen op te doen". Dat laatste, het opdoen van leerervaringen,
spreekt onze fractie zeker aan. Een tijdelijke wet lijkt daar ook een goed
medium voor: dan kun je immers al vrij snel een wet en de daarin opgenomen
werkwijzen evalueren en aanpassen of laten vervallen. Voorwaarde voor een
goed experiment is echter wel dat de beginsituatie een goede evaluatie mogelijk
maakt. En daar komt een probleem om de hoek kijken. De regering heeft dat
zelf in de memorie van antwoord ook gesignaleerd en stelt: "Bij de meeste
projecten uit bijlage II is reeds sprake van een politieke voorkeursbeslissing
waarin de verschillende belangen en alternatieven zijn gewogen." Mag onze
fractie aannemen dat daar waar bij projecten uit bijlage II nog niet volgens
Elverding is gewerkt, dat wil zeggen waar nog geen alternatieven zijn getrechterd
en waar nog geen noodzakelijke plan-m.e.r. is uitgevoerd, dat alsnog zal gebeuren?
En wordt er ook gewerkt volgens Elverding daar waar via AMvB andere projecten
onder de CHW gaan vallen? Oftewel: worden de door de regering zelf aangedragen
elementen van verkenning, zinvolle effectbepaling, participatie, ambtelijke
voorbereiding, aansturing en bestuurscultuur toegepast bij alle projecten
die onder de CHW vallen of gaan vallen?
 We willen het bovenstaande wat verder uitdiepen met betrekking tot de
al genoemde m.e.r. De recente wet Modernisering m.e.r. heeft voor wat genoemd
wordt complexe projecten een verplichte toetsing door de Commissie voor de
m.e.r. opgenomen. Thans wordt in artikel 1.11 van de CHW voorgesteld om m.e.r.-vereisten
te schrappen. We begrijpen dat niet. Ook na beantwoording door de regering
in de memorie van antwoord van vragen hierover is ons nog steeds niet duidelijk
waarom dat gebeurt. En zeker niet nu bij de door deze Kamer georganiseerde
expertmeeting ons duidelijk is geworden dat juist het constateren van ontbrekende
informatie in voorgelegde m.e.r.-rapporten, wat in de helft van de rapporten
het geval was, in bijna 90% van die situaties leidde tot het aanleveren
van ontbrekende informatie en het concluderen dat het m.e.r.-rapport nu wel
voldoende informatie bevatte; en dat binnen zes weken. Als we het dan hebben
over versnellen van procedures, dan moeten we dit traject dus
juist wel lopen, willen we werkelijk groot tijdverlies bij de rechter voorkomen.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 In het artikel in de NRC dat de heer Schouw en ik hebben gelezen, staat
dat de projecten Elverding- en m.e.r.-proof moeten zijn. Voor de fractie van
de heer De Boer is die uiteindelijke afweging niet zo hard als in de krant
staat. Hoe hard is het dan wel?
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Een klein stukje verder in mijn betoog maak ik daar een opmerking over.
Ik zal dat straks voorlezen en dan hoor ik wel of de heer Vliegenthart alsnog
wil reageren. Is dat goed, voorzitter?
 
 
 Akkoord. Ik zie dat de heer Vliegenthart ook akkoord is.
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Terecht heeft de commissie-Elverding dan ook gesteld dat "inhoudelijke
tekortkomingen tussentijds hersteld kunnen worden waardoor tijdwinst kan worden
behaald". Willen we dus Elverdingproof werken, dan is de oplossing niet m.e.r.-vereisten
schrappen, maar juist handhaven. Dat zou werkelijk leiden tot "leerervaringen"
met deze wet, die het kabinet wenst. Kijken we nu nog wat verder en wel naar
de projecten in bijlage II, dan zijn die ons inziens in te delen in een viertal
categorieën: a. projecten waarbij de m.e.r.-plicht niet aanwezig is of
zeer twijfelachtig is, b. projecten waar de m.e.r. al vrijwel doorlopen is
en waar wat dat betreft dus geen probleem is, ook al zijn het complexe projecten,
c. projecten waarbij de milieugevolgen beperkt zijn omdat ze gericht zijn
op één aspect, bijvoorbeeld verkeersgerichtheid, en d. projecten
waarbij het m.e.r.-traject voor zover wij weten niet of nog niet voldoende
is doorlopen, terwijl dat gezien de gevoeligheid van het gebied wel noodzakelijk
is om alternatieven voor locatie of functies te wegen, dus om Elverdinggericht
te werken. Onze concrete vraag is: is de regering niet met ons van mening,
dat ook voor de projecten in de laatste door ons genoemde categorie het m.e.r.-traject
doorlopen moet worden, en wel voldoende in het voortraject, zoals Elverding
aangeeft? En, een volgende vraag, is de regering niet met onze fractie van
mening, dat dat ook bij eventueel via AMvB aan te wijzen projecten zal moeten
gelden? Zo nee, dan horen we graag waarom niet. Zo ja, dan horen we graag
hoe de regering dat dan vorm denkt te geven, gezien wat artikel 1.11 van de
CHW stelt. We willen hierbij wel opmerken dat we ook hier met een voor onze
fractie belangrijk punt te maken hebben. Belangrijk, niet alleen omdat we
hier te maken hebben met milieubelangen die zwaar mogen wegen, maar ook met
mogelijke cultuurhistorische belangen, zoals archeologische waarden, die ook
in ons land via het Verdrag van Malta een wettige status hebben. Ook op dit
laatste punt, dat onze fractie zeer ter harte gaat, horen wij graag van de
regering hoe deze belangen bij CHW-projecten geborgd zijn.
 Een volgend punt waar we de aandacht voor willen vragen betreft de in
de CHW opgenomen wijziging van de Natuurbeschermingswet 1988. Reeds bij de
eerste schriftelijke ronde heeft onze fractie aandacht gevraagd voor de gevolgen
van deze wijziging. In de memorie van antwoord wordt op onze vragen een zorgwekkend
antwoord gegeven. Op pagina 38 daarvan stelt de regering dat activiteiten
die nergens leiden tot een toename van stikstofdepositie in een Natura 2000-gebied
buiten de beoordeling in het kader van de vergunningverlening zijn te houden,
het voorgestelde artikel 19kd van de Natuurbeschermingswet. En omdat volgens
de regering veel economisch relevante projecten op het vlak van landbouw en
recreatie, waaronder ook het midden- en kleinbedrijf, in de nabijheid van
een Natura 2000-gebied liggen en dus potentieel vallen binnen de reikwijdte
van de Natuurbeschermingswet, heeft men baat bij maatregelen die de Natuurbeschermingswet
in de praktijk meer werkbaar maken. Met "werkbaar" bedoelt de regering: rek-
en ruimtemaatregelen mogelijk maken. Onze fractie is bezorgd over deze toch
wel onbeschermde mogelijkheid tot uitbreiding van ook economische activiteiten
aan de rand van Natura 2000-gebieden. Of onze angst terecht is, willen we
graag toetsen aan een concrete situatie. We bedoelen het enorme Unesco werelderfgoed
de Waddenzee. Als we het goed zien, is er een wijziging van het toetsingskader
voor de instandhoudingsdoelen van de voormalige natuurmonumenten door de overheveling
van deze toetsing van artikel 19d naar artikel 16 van de Natuurbeschermingswet.
Het gevolg daarvan is dat de bescherming van de Waddenzee – voor rust,
ruimte, duisternis en weidsheid, om de woorden van de Waddenvereniging te
gebruiken – alleen maar van toepassing zal zijn op activiteiten die
plaatsvinden in het gebied. Dan zal voor activiteiten aan de randen van dit
geweldige gebied die toetsing niet meer kunnen plaatsvinden, omdat artikel
16 van de Natuurbescherrmingswet de zogenaamde externe werking van de Waddenzee
niet geregeld heeft. Hoe denkt de regering nu gebruik, bijvoorbeeld economisch
gebruik dat nadrukkelijk van negatieve invloed is op het waddengebied, te
kunnen beperken? Want ook de regering wil dit gebied ongetwijfeld niet aantasten.
Welke garanties kan de regering geven dat de landschapstoetsing van activiteiten
in de omgeving van de belangrijke natuurgebieden zoals de Waddenzee, voldoende
plaatsvindt? En als die garanties niet zijn te geven, wat denkt de regering
dan wetstechnisch te moeten repareren?
 Wat betreft de relatie natuurwaarden en stikstofdepositie sluiten wij
ons aan bij de opmerkingen van de fractie van de SGP.
 Een volgend punt dat we aan de orde willen stellen, betreft de uitvoeringsconsequenties
van deze wet voor de rechtspraak. Het is ons allen bekend dat nieuwe wetgeving
vrijwel altijd tot nieuwe rechtsvragen zal leiden. De deskundigen zijn het
daar wel over eens. En dat geldt zeker in situaties waarin sprake is van complexe
projecten of van onhelderheid over de wetgeving die daarvoor geldt, zoals
bij de CHW het geval is. Zonder in te willen gaan op mogelijke strijdigheid
met Europese regelgeving – dat moeten we afwachten – hebben we
immers wel te maken met wetten als de Wabo, die wellicht per 1 juli aanstaande
in werking treedt en waarin zaken wellicht anders worden gewogen dan in de
CHW. Maar los daarvan, artikel 1.6 van de CHW regelt dat een versnelde behandeling
van een beroep verplichtend wordt voorgeschreven. Dat betekent, hoe je het
ook wendt of keert, dat je rechterlijke capaciteit moet vrijhouden. Vooraf
weet je niet hoeveel zaken je verplichtend snel moet behartigen, hoe complex
die zaken zullen zijn, en niet welke projecten de komende jaren via AMvB er
nog bij zullen komen. Bij gelijkblijvende capaciteit betekent dat eenvoudigweg
dat andere zaken moeten wachten en dat burgers daarvan de dupe
zullen zijn. Zeker in een tijd waarin burgers terecht vragen om een regering
en ook een rechterlijke macht die hun belangen correct en tijdig behandelt,
is dit geen goede zaak. Het kan niet zo zijn dat het vertrouwen in overheid
en rechterlijke macht wordt verminderd doordat men niet in staat is, beroepen
tijdig af te ronden. We horen graag van de regering een concreet antwoord
op de vragen hoe tegen dit probleem wordt aangekeken en hoe men het denkt
op te lossen.
 Mijnheer de voorzitter. Onze bijdrage tot nu toe geeft wellicht de indruk
dat van de CHW weinig positieve dingen zijn te vermelden. Dat is echter niet
het geval. Het investeren in de projecten die onder de CHW vallen levert een
geweldige werkgelegenheidsimpuls op; ruim meer dan 100.000 mensjaren werkgelegenheid,
zo wordt in de memorie van antwoord voorgerekend. Dat is nogal wat. In een
tijd van economische crisis kan de volksvertegenwoordiging hier niet zomaar
aan voorbijgaan. Wel zouden wij graag van de regering nader aangegeven willen
hebben wat de positieve gevolgen van de CHW kunnen zijn, ook in mensjaren
uitgedrukt, voor de werkgelegenheid in het mkb en voor zzp'ers. Onze fractie
heeft bij de algemene financiële beschouwingen voor 2010 in december
2009 nadrukkelijk het belang van het mkb voor de Nederlandse economie beklemtoond.
Vandaar de vraag: wat kan de CHW concreet voor dat mkb betekenen? Kan men
bijvoorbeeld voldoende betrokken worden bij te houden aanbestedingen en wordt
dat ook gedaan. Wat kan de regering op dat punt bevorderen?
 En natuurlijk, er zijn verschillende geluiden dat de zojuist genoemde
cijfers geflatteerd zijn. Wij nemen echter de vrijheid om ook nogal wat geloof
te hechten aan de mening van de bouwsector zelf. Daar zitten toch wel de mensen
die weten waar ze over praten. Welnu, de sector steunt de invoering van de
CHW. Ook gemeenten en provincies doen dat gegrond op feitelijke gegevens.
Als voorbeeld noem ik de positieve gevolgen in tijd voor een project waar
ik toch werkelijk wel iets vanaf weet. Door de CHW kan een project zoals IJsseldelta-Zuid,
dat waterveiligheid op regionaal en nationaal niveau verbetert plusminus twee
jaar versneld worden, waardoor de kosten ongeveer 15% oftewel 35 mln.
lager worden. Gezien de uitslag van de laatste gemeenteraadsverkiezingen wordt
dit project zeer nadrukkelijk gesteund door een grote meerderheid in de desbetreffende
gemeente. Wel blijft de vraag wanneer en op welke termijn de positieve effecten
van de CHW kunnen worden verwacht. En zijn er indicaties dat projecten later
dan verwacht zullen kunnen worden uitgevoerd? En zijn de benodigde financiële
middelen als regel reeds beschikbaar? Kan op deze vragen concreet worden ingegaan?
 Want, en nu komen we weer terug bij het begin van onze bijdrage, versnelling
moet verantwoord zijn. En dat betekent onder andere borging van terechte belangen
van burgers en natuur, en daarom zorgvuldige besluitvorming. Om daarbij verder
te komen, heeft onze fractie kritische vragen gesteld. We verwachten van de
regering een beantwoording die meedenkend, oplossend en niet defensief is.
 
 
 
 De heer
 Koffeman
 PvdD
 
 Ik heb uw betoog met veel belangstelling beluisterd, te meer omdat u een
sleutelrol speelt in dit debat. U vertegenwoordigt de fractie die de wet al
dan niet aan een meerderheid kan helpen.
 
 
 U wilt een vraag stellen.
 
 
 
 De heer
 Koffeman
 PvdD
 
 Ik houd het zo kort mogelijk. Ik roep in herinnering dat de fractievoorzitter
van de ChristenUnie een motie heeft ingediend met de strekking om de crisis
in samenhang op te lossen. Die motie is breed gesteund, alleen de VVD stemde
ertegen. Ik heb niets van de samenhang, van de schaarstevraagstukken uit de
motie teruggehoord in het betoog van de heer De Boer. Ik ben toch benieuwd
hoe het kan dat twee jaar na ...
 
 
 Kunt u uw vraag formuleren?
 
 
 
 De heer
 Koffeman
 PvdD
 
 Hoe wordt deze crisis in samenhang bestreden met de Crisis- en herstelwet?
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 De motie van mijn fractievoorzitter is inderdaad breed gesteund door de
Kamer. Die samenhang had een grotere omvang dan een wet die alleen voor Nederland
geldt. Er werd gevraagd om de crisis mondiaal in samenhang te bezien. Hier
hebben wij het over een klein detail, namelijk een Crisis- en herstelwet die
zich met name richt op het realiseren van werkgelegenheid voor zeer veel burgers
in ons land. Daarbij heb je natuurlijk te maken met aspecten zoals natuur,
milieu et cetera. Je kunt echter niet zeggen dat die motie die destijds in
deze Kamer is aangenomen, een-op-een vertaald kan worden naar de Crisis- en
herstelwet, want die motie had een veel bredere strekking.
 
 
 
 De heer
 Koffeman
 PvdD
 
 Ik begrijp dat niet alles wat in die motie is genoemd met deze Crisis-
en herstelwet opgelost kan worden. U heeft nu een sleutelpositie. U kunt meer
doen aan de verbreding van de Crisis- en herstelwet dan ooit in de geschiedenis
van de ChristenUnie. Wat vraagt u van de regering? U heeft nu de sleutel in
handen.
 
 
 
 De heer
 De Boer
 ChristenUnie
 
 Het had inderdaad niet eerder het geval kunnen zijn, want de Crisis- en
herstelwet is niet eerder aan de orde geweest. Als zij aangenomen wordt, dan
is dat tevens de laatste keer. U heeft gehoord welke vragen wij gesteld hebben.
Ik hoef de kernpunten uit mijn betoog niet te herhalen, want u zei dat u goed
hebt geluisterd. Ik ben benieuwd naar het antwoord van de regering op die
kernpunten. Elverding is voor ons zeer belangrijk.
 
 
 
 Mevrouw
 Meindertsma
 PvdA
 
 Voorzitter. De Eerste Kamer bestaat en hoort haar werk goed te doen! Het
gaat in de Eerste Kamer om de kwaliteit van wetgeving en daar beroepen we
ons, van welke fractie dan ook, regelmatig op. Het leven is soms harder dan
de leer. Toch zijn we het aan ons bestaan verplicht om ernaar te streven dat
het in de Eerste Kamer niet om de waan van de dag of symboolwetgeving mag
gaan, maar dat de kwaliteit van wetgeving vooropstaat. Dat betekent dat de
Eerste Kamer haar werk naar behoren hoort te kunnen doen. Zeker
een regering moet dat beseffen en respecteren.
 Wij hebben ons dan ook oprecht gestoord aan opmerkingen van de minister-president
de afgelopen maanden, zowel in wekelijkse perscontacten als bij verschillende
andere gelegenheden, waarin de Eerste Kamer in de hoek gezet werd van het
willens en wetens uit politieke motieven vertragen van de Crisis- en herstelwet
ten nadele van de 44.000 – inmiddels 55.000 heb ik begrepen van de heer
Brinkman in Buitenhof vorige week – werkloze bouwvakkers. Dat is niet
alleen een onjuiste weergave van de gang van zaken, maar geeft een aan populisme
grenzende bewuste vertekening van de werkelijkheid.
 In vier maanden, met de recesmaand ertussen, dus feitelijk drie maanden,
een omvangrijke verzamelwet behandelen, waarin niet alleen tijdelijke maar
ook tal van definitieve maatregelen verwerkt zijn, waar de Raad van State
een buitengewoon negatief advies over uitgebracht heeft, waar vele deskundigen
uit verschillende disciplines en achtergronden inhoudelijk zwaarwegende en
goed beargumenteerde bezwaren tegen ingebracht hebben, waar een Tweede Kamer
bij haar behandeling ongeveer 150 amendementen en vele moties heeft ingediend,
wordt door deze Kamer snel, misschien wel onverantwoord snel, behandeld.
 De fractie van de PvdA heeft in de schriftelijke ronde voorafgaand aan
deze plenaire behandeling gepoogd, met de regering in debat te komen over
nut en noodzaak van deze wet. Want als het waar is dat door de hier genoemde
maatregelen en voorstellen tienduizenden bouwvakkers verzekerd zijn van werk,
dan zouden wij, en ik zeker, met bloemen en applaus klaar hebben gestaan,
mede namens de 175 van de 480 bouwvakkers van het bouwbedrijf waar ik tijdelijk
statutair directeur van ben, en die nu in de deeltijd-WW zitten.
 Onze twijfel over juist de werkgelegenheidseffecten van deze verzamelwet
is groot, dat heeft men uit de uitvoerige schriftelijke behandeling kunnen
begrijpen. In het verslag en het nader verslag hebben we onder anderen gevraagd
naar: - de onderbouwing van de werkgelegenheidseffecten en beargumenteerd
gewezen op de mogelijk negatieve gevolgen voor het midden- en kleinbedrijf
in de bouw;- naar uitwerking van de motie-Samsom/Wiegman-van Meppelen
Scheppink over de aanbevelingen van de commissie-Elverding;- naar
de achterliggende bedoeling van wijzigingen in het bestuursprocesrecht, die
de rechtsbescherming van burgers en hun organisaties verminderen;- naar de samenhang met bestaande, net gewijzigde wetgeving in het ruimtelijk
omgevingsrecht, zoals de Wro, Wabo, Modernisering m.e.r. en de bestuurlijke
lus;- naar de strijdigheid met de Europese regelgeving, vooral het
Verdrag van Aarhus en het niet onderzoeken van alternatieven.
 De poging om dat debat op argumenten te voeren, is slechts ten dele gelukt.
Bij de beantwoording konden we ons niet aan de indruk onttrekken dat het rotsvaste
geloof van de regering in een goede werking van de voorgestelde maatregelen
iedere twijfel uitsloot en argumentatie in de weg stond. Wat ons betreft,
mag de scheiding tussen kerk en staat overeind blijven.
 Op hoofdlijnen en minder gedetailleerd dan wij in verslag en nader verslag
hebben gedaan, willen we in dit plenaire debat deze Crisis- en herstelwet
leggen langs de meetlat van doelmatigheid, rechtmatigheid en uitvoerbaarheid;
criteria waaraan ieder goed wetsvoorstel ook in crisistijd hoort te voldoen.
Het is met name de Eerste Kamer die dat debat in volle omvang moet willen
voeren.
 We beginnen echter met aan te geven, welke onderdelen van de wet we de
moeite waard vinden. Het is in crisistijd van groot belang om overheidsinvesteringen
naar voren te halen waardoor de werkgelegenheid gestimuleerd wordt. Wij zijn
de eersten die dat onderkennen. Vanuit dat perspectief zijn de versnellende
maatregelen met een tijdelijk karakter, zoals in hoofdstuk 1 van de wet genoemd
staan, voor het merendeel verdedigbaar. Het loslaten van de verplichting om
in het kader van de Wet milieubeheer de alternatievenverplichting toe te passen,
vinden wij echter bepaald onverstandig. Uit de praktijk – ondersteund
door het advies van de commissie-Elverding en vele, vele onderzoeken –
blijkt dat wanneer niet vooraf de alternatieven op tafel gelegd en besproken
zijn, de plannenmakers dat achteraf linksom dan wel rechtsom voor de kiezen
krijgen. Het weglaten van alternatieven en advies van de Commissie voor de
m.e.r. leidt eerder tot vertraging dan tot versnelling en is dus gewoon dom!
 De tijdelijke maatregelen zijn op grond van selectiecriteria van toepassing
verklaard op 70 projecten. De regering heeft deze in de memorie van toelichting
aangegeven en in de behandeling bevestigd. 1. Het moet gaan om
urgente ruimtelijke vraagstukken.2. Het project moet bijdragen aan
werkgelegenheid, duurzaamheid en/of versterking van de economische structuur.3. De uitvoering moet voor 2014 kunnen starten.4. Het moet
een duidelijk en vastomlijnd plan zijn.5. Er moeten juridische belemmeringen
spelen.
 Nadeel van dergelijke algemeen geformuleerde criteria is dat ze snel een
politieke invulling krijgen en moeilijk meetbaar zijn. Aan welke voorwaarden
moet bijvoorbeeld een duidelijk en vastomlijnd plan voldoen? Wij zijn van
mening dat voorafgaand aan de vaststelling van het project – het eerste
criterium – dat een urgent ruimtelijk vraagstuk denkt op te lossen,
een brede verkenningsfase en participatiefase moeten hebben plaatsgevonden.
Even zo belangrijk is het dat er een getoetste realistische businesscase onder
het project moet liggen, zodat niet jarenlang voorbereidingskosten gemaakt
worden om vlak voor de daadwerkelijke uitvoering te constateren dat de kosten
de baten weleens verre zouden kunnen overtreffen. Op beide punten komen we
terug.
 Wat wij in deze wet ook zeer de moeite waard vinden, is de mogelijkheid
om te experimenteren met ontwikkelingsgebieden. De gemeenteraad kan een gebiedsontwikkelingsplan
maken, gelijktijdig met het bestemmings- en exploitatieplan als één
besluit. Het heeft tot oogmerk om tot optimalisering van de milieugebruiksruimte
te komen. Dit onderdeel is vooral gebaseerd op het advies van de VROM-raad
"Dynamiek in gebiedsgericht milieubeleid, ontwikkelen door herschikken". Of
dit onderdeel van de wet voldoet aan de Europese richtlijnen, of er überhaupt
nog wel milieugebruiksruimte te verdelen valt, of de rechtsbescherming van
eigenaren met verkregen milieurechten niet strijdig is met wat beoogd wordt,
moet in de praktijk maar blijken. Was voor dit voorstel deze wet nodig? Nee,
het was logischer en consistenter geweest wanneer het als experimenteerartikel
bij de nog geen anderhalf jaar geleden ingevoerde fundamenteel gewijzigde
Wro gevoegd was. Dan had net zo snel gekund. Levert het werkgelegenheid op?
Ja, voor adviseurs en juristen, maar zelfs niet voor één van
de 55.000 werkloze bouwvakkers.
 Een ander interessant onderdeel van deze wet in ontwikkelingsperspectief
gezien is wat in Afdeling 7 onder de noemer van versnelde uitvoering van lokale
en (boven)regionale projecten met nationale betekenis uitgewerkt is. Dit in
de wet opgenomen onderdeel op voorstel van de VNG is daarom zo interessant
omdat het de bestaande ruimtelijkeordeningssystematiek – structuurvisie,
toepassing coördinatieregeling Wro – combineert met een (cultuur)verandering
in het onderling bestuurlijk verkeer. Juist daar speelt zich immers de vertraging
af, veel meer dan in wetgevingsprocedures of in het overleg met de samenleving.
Was voor dit voorstel de Crisis- en herstelwet nodig? Nee en ja. Nee, juridisch
niet, de bestaande wetgeving biedt alle ruimte om op deze manier aan het werk
te gaan. Ja, psychologisch kan het goed werken omdat het de ogen opent voor
mogelijkheden die onvoldoende op het netvlies staan. Beide experimenteeronderdelen
kunnen als voorstudie beschouwd worden voor toekomstige wijzigingen op het
omgevingsrecht, en dat is niet verkeerd, maar werkgelegenheid levert het niet
op.
 De doelmatigheid. Beide onderdelen die ik zojuist noemde, zijn dan ook
bijzaak bij wat voortdurend, vooral door de minister-president, de kern genoemd
wordt: door versnelling van procedures en overheidsinvesteringen de werkloosheid
in de bouwsector en aanverwante sectoren op korte termijn omvangrijk laten
afnemen. Wordt dat met de voorgestelde maatregelen bewerkstelligd? Nee, dat
is een sprookje. De onderbouwing van de effecten van deze maatregelen op herstel
van de werkgelegenheid in de bouwsector en aanverwante sectoren zijn flinterdun
en zelfs misleidend.
 De hoofdoorzaak van de toenemende werkloosheid in de bouw is allereerst
de vraaguitval in de markt en daarnaast het terugkomen op eerder genomen besluiten
door verschillende politieke bestuursorganen – de uitdieping van de
Westerschelde is daar bij uitstek een voorbeeld van – en pas in de derde
plaats de zogenaamde stroperige besluitvorming veroorzaakt door hindernissen
in de wetgeving.
 De meest zekere werkgelegenheidsbevorderende maatregelen in deze wet zijn
de overheidsinvesteringen voor grotere infrastructurele werken, die door Rijkswaterstaat
aanbesteed worden. Daarvoor wordt bij de aanbesteding echter slechts een gering
aantal grote bedrijven geselecteerd. In publieke verklaringen van Rijkswaterstaat
gaat het om ongeveer acht ondernemingen. Met grote infrastructurele werken
is natuurlijk werkgelegenheid gemoeid, vooral van planvoorbereiders en asfalt-
en machineleveranciers, maar alles met elkaar gaat het om niet meer dan enkele
honderden van de 55.000 werkloze bouwvakkers. Hoe garandeert de regering overigens
dat deze werken niet bij buitenlandse bedrijven terechtkomen?
 In ieder geval levert de uitvoering van deze werkzaamheden zeker voor
het mkb in de bouw geen extra werkgelegenheid op korte termijn op. De aanbestedingseisen
voor infrastructurele werken zijn immers zodanig opgeschroefd dat zij niet
aan bod komen. Collega Van den Berg en ik hebben reeds eerder op dit feit
gewezen en hebben daarover gezamenlijk een motie ingediend. 
 De echte oorzaak van de toenemende omvangrijke werkloosheid in de bouw
zit in de vraaguitval van woningen en kantoren. Wij kunnen ons nauwelijks
voorstellen dat de regering die werkelijkheid niet wil onderkennen. Het moet
de regering toch ook bekend zijn dat er voor meer dan 25.000 woningen bouwvergunningen
klaarliggen, maar dat er niet gestart wordt met de uitvoering omdat er een
zodanige vraaguitval is dat zelfs reeds aanbestede werken teruggenomen worden?
Half afgebouwde complexen staan hier en daar te verpauperen omdat de afname
stagneert en de financiers de geldkraan dichtdraaien. Gisteren meldde Zadelhoff
dat 2 miljoen vierkante meter kantoren meer dan drie jaar leegstaat. Dat is
28% van het totale aanbod. Wanneer de vraag niet toeneemt, zal de werkloosheid
in deze sector alleen maar groter worden. Dat is een eenvoudig marktmechanisme
en dat ik dat als sociaaldemocraat moet uitleggen, is lichtelijk onbegrijpelijk.
 De beslissing om een nieuwe woning te kopen, wordt uitgesteld en van uitstel
komt afstel, omdat het niet zeker is dat het huishoudinkomen de komende jaren
hetzelfde blijft. Er kan hypotheekrente verkregen worden voor maximaal 4,2
keer het huishoudinkomen. Als we kijken naar de 7,1 miljoen huishoudens in
ons land, dan zien we dat 5,3 miljoen huishoudens een inkomen tot € 40.000
hebben, cijfers van het CBS. Dat wil zeggen dat zij een maximale hypotheek
kunnen krijgen van € 168.000 zonder eigen geld. Het moet toch ook
voor de regering duidelijk zijn dat het aanbod van woningen met die prijs-kwaliteitverhouding
in een groot deel van het land nauwelijks rendabel te bouwen is en dan nog
slechts voor starters en niet voor doorstromers interessant is? Daar komt
nog bij dat de eigen woning vaak verkocht moet worden voor een lagere waarde
dan twee jaar geleden gedacht was.
 Wat brengt de minister-president tot de gedachte dat door deze wet de
vraag naar woningen en kantoren weer volop zal gaan plaatsvinden? Wensdenken
helpt niet, reële inschatting van de ontwikkelingen wel. Wij denken dat
een crisisaanpak met maatregelen die de vraag stimuleren en de financieringsvoorwaarden
voor bouwers en afnemers vergemakkelijken een doeltreffender antwoord is op
de verontrustende terugval in de bouwsector dan een vergroting van het aanbod
op dit moment. Als een beter huis er vooralsnog niet inzit, dan gaat een verstandige
burger – en dat is de overgrote meerderheid van ons volk – kijken
naar aanpassingen in het eigen huis. Vraagstimulering door investeringen te
bevorderen in verbetering van de bestaande voorraad, zowel in de koop als
de huursector, is op dit moment veel en veel effectiever dan aanbodvergroting
in de nieuwbouw. Het gaat bij de bestaande voorraad om meer dan 7 miljoen
woningen.
 Verbeteren van de bestaande voorraad koppelen aan de energiebesparingsdoelstelling
van de regering levert een win-winsituatie op voor duurzaamheid en werkgelegenheid
in de bouwsector en aanverwante sectoren, en die slaat vooral neer bij het
midden- en kleinbedrijf. In het verslag en nader verslag hebben wij de suggestie
gedaan om versneld tot een subsidieregeling te komen die de vraag naar verbetering
van de bestaande woningvoorraad stimuleert. Dat kan door de reeds bestaande
beperkte fiscale aftrekbaarheid van energieverbeteringen in de sociale huursector
aanzienlijk te vergroten en die regeling ook van toepassing te laten zijn
op de koopsector. De benodigde gelden zouden gevonden kunnen
worden in uitstel van het windmolenpark in Urk, waarvoor 800 mln. is gereserveerd
door het ministerie van Economische Zaken. Daarover hebben wij een motie voorbereid.
 
 
 Door de leden Meindertsma, Van den Berg, Schouw, Laurier, Vliegenthart
en Koffeman wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat de omvangrijke werkloosheid in de bouwsector vooral veroorzaakt
wordt door vraaguitval en een duurzame crisisaanpak daarom gericht moet zijn
op maatregelen die de vraag in de bouw stimuleren;
 
 voorts overwegende dat substantiële besparingen in het energiegebruik
kunnen worden bereikt door bouwtechnische verbeteringen aan de bestaande woningvoorraad,
gericht op het verwerven van Energielabel B;
 
 constaterende dat voor het omstreden windmolenpark in Urk 800 mln. gereserveerd
is;
 
 verzoekt de regering, de fiscale aftrekregeling voor energiebesparende
bouwtechnische verbeteringen aan de bestaande woningvoorraad substantieel
te verruimen en de voor het windmolenpark in Urk gereserveerde middelen daarvoor
als dekking aan te wenden,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter W (32127).
 
 
 
 
 
 Mevrouw
 Meindertsma
 PvdA
 
 Voorzitter. Er zijn nog meer redenen om stil te staan bij een niet al
te goed doordachte aanbodstimulering. Twee belangrijke zijn nog te noemen:
de demografische ontwikkelingen en de door het Nirov geconstateerde planningsovermaat.
Deze periode van vraaguitval zou juist benut moeten worden door bezinning
op de vraag hoe een nieuwe balans gevonden kan worden tussen krimp en groei
in een groot deel van ons land. Is de regering het met ons eens dat krimp
niet gebaat is bij al te gemakkelijke oplossingen? Staatssecretaris Bijleveld
heeft onlangs publiekelijk gewaarschuwd voor het kopen van een woning in krimpgebieden;
een onhandige maar niet onware opmerking. De markt is onverbiddelijk, meer
aanbod dan vraag leidt tot waardevermindering.
 Ook de vorige week door de makelaars geopperde oplossing om het tweedewoningbezit
in krimpgebieden gemakkelijker te maken, komt niet meteen als een geslaagde
oplossing over. Zeker niet voor al diegenen, en dat moet toch bijna iedereen
hier zijn, die zich herinneren hoe minister Dekker in een van de vorige kabinetten
onder dezelfde minister-president het tweedewoningbezit met veel moeite aan
banden heeft weten te leggen. Wanneer de demografische ontwikkelingen ook
nog gekoppeld worden aan de onderzoeksgegevens van het Nirov, waarin geconstateerd
wordt dat de meeste gemeenten te veel woningen en kantoren gepland hebben,
wordt de noodzaak tot bezinning alleen maar groter.
 Is de regering bekend met de uitkomst van dit onderzoek, neergelegd in
de Nieuwe Kaart van Nederland, waaruit blijkt dat er maar liefst 340.000 woningen
te veel in de pijplijn zitten en dat de overmaat aan kantoorpanden nog zorgwekkender
is? Wat is de reactie van de regering daarop in het licht van de in deze wet
gedane oproep om toch vooral tot versnelling van het aanbod te komen door
onder andere de introductie van een geheel nieuw planologisch instrument:
het projectuitvoeringsbesluit in Afdeling 6 van hoofdstuk 2?
 Gelet op het feit dat de afschrijvingstermijnen voor investeringen in
de gebouwde omgeving tientallen jaren bedragen, zou een aanmerkelijk groter
aanbod dan overeenkomt met de vraag tot een omvangrijke afwaardering van het
vastgoed in de nabije toekomst kunnen leiden. De gevolgen daarvan zullen niet
alleen te merken zijn in de bouw, bij particuliere eigenaren, bij beleggingsinstellingen
en sociale verhuurders, maar ook in de financiële wereld en vooral direct
van invloed zijn op nieuwbouwplannen. Probeer eens door te rekenen wat het
betekent om in een exploitatieopzet waarin met een opbrengst gerekend was
van 1000 woningen er uiteindelijk maar 700 afgenomen worden? Niet vaak zal
het zo dramatisch zijn als in het nog maar enkele jaren geleden zo geroemde
project "de Blauwe stad" in Oost-Groningen, waar slechts 100 van de geprognosticeerde
1500 woningen verkocht zijn, maar ook in Meerstad (Groningen), Parkstad Limburg
en het KAN-gebied en zelfs in Leidsche Rijn zijn grote afnameproblemen.
 Een derde, nog niet genoemde reden voor vertraging is de financiering.
De financiering van een groot aantal van de binnenstedelijke projecten die
in bijlage II van de Crisis- en herstelwet vermeld staan, is gebaseerd op
een zogenaamde businesscase van voor de economische crisis. De financiering
is derhalve gebaseerd op drijfzand en de datum van 1 januari 2014 waarop
begonnen moet zijn met de uitvoering staat daarmee onder forse druk. Als dat
niet vroegtijdig ingezien wordt, dan blijven de voorbereidingskosten oplopen
en zal alleen al daardoor het project steeds verliesgevender worden. Ook daarvoor
hebben wij een motie voorbereid.
 
 
 Door de leden Meindertsma, Schouw, Vliegenthart, Laurier en Koffeman wordt
de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat van een aantal projecten op de lijst van projecten onder
de Crisis- en herstelwet onduidelijk is of snelle realisatie kan plaatsvinden,
mede omdat de financiering van deze projecten door veranderingen in de markt
waarschijnlijk niet gewaarborgd is;Meindertsma
 
 voorts overwegende dat het voor alle betrokkenen essentieel is dat projecten
niet jarenlang op de lijst blijven staan zonder dat daadwerkelijk
tot uitvoering wordt overgegaan;
 
 verzoekt de regering om de Kamer bij de indiening van de Voorjaarsnota
2011 te informeren over de voortgang met betrekking tot de realisatie van
de op de lijst voorkomende projecten, en daarbij aan te geven welke projecten
van de lijst zullen worden afgevoerd omdat zij niet meer aan de selectiecriteria
voldoen,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter V (32127).
 
 
 
 
 
 Mevrouw
 Meindertsma
 PvdA
 
 Voorzitter. In het licht van de keuzes die bij de brede heroverweging
gemaakt moeten worden, is de vraag veel minder wanneer er gebouwd gaat worden
als wel of er gebouwd kan worden. De gemeenteraadsverkiezingsuitslag laat
zien dat die partijen gewonnen hebben die zich in hun verkiezingscampagne –
in het merendeel van de gevallen, mijnheer De Boer – verzet hebben tegen
grote, ingrijpende en dure projecten in hun gemeente. Het gaat niet alleen
om lokale partijen, maar ook landelijke partijen die plaatselijk in de oppositie
zaten hebben campagne gevoerd met een tegenstem tegen een soms al aangenomen
besluit, neem het Forumproject of de tram in Groningen. Mijnheer Hofstra,
dat was de VVD-fractie.
 Het is dan ook een fictie om te veronderstellen dat het ene genomen besluit
door het ene bevoegde gezag, zoals het in de Crisis- en herstelwet voorgesteld
wordt, op korte termijn leidt tot versnelde uitvoering van projecten in die
gevallen waar gemeenten in financiële zin bij betrokken zijn. Leveren
deze projecten op de korte termijn aanzienlijke werkgelegenheid op? Wij vrezen
van niet en vragen de regering om een reactie.
 Dan het onderdeel rechtmatigheid. In de Crisis- en herstelwet worden ingrijpende
wijzigingen in het bestuursprocesrecht voorgesteld, zoals de toepassing van
het relativiteitsbeginsel, het passeren van gebreken, het afschaffen van het
pro-formaberoep en het afschaffen beroepsrecht voor niet tot het Rijk behorende
overheidsorganen. Deze wijzigingen hebben een verminderde rechtsbescherming
tot gevolg. Dat geldt ook voor wijzigingen in de ruimtelijkeordeningswetgeving
waar de functie van het bestemmingsplan door het projectuitvoeringsbesluit
uitgehold wordt, waardoor een beroep op het bestemmingsplan geen zekerheid
en juridische bescherming meer kan bieden aan burgers. Daar maken wij ons
ernstig zorgen over. Hoe komt het toch dat de regering dat niet doet?
 Te veel en te vaak wordt in bestuurlijk en bouwend Nederland, maar helaas
ook in de Tweede Kamer of in delen daarvan, denigrerend gesproken over burgers
en hun organisaties die zich inzetten voor ruimtelijke kwaliteit, die belang
hechten aan de identiteit van hun dorp of stadscentrum, die schone lucht voor
zichzelf en hun kinderen in de woonomgeving willen en die 's nachts willen
slapen en niet gehinderd willen worden door te veel lawaai van het vliegveld
of de autoweg en die de onherbergzaamheid en onveiligheid bij de grootschalige
aanpak van veel projecten aan de kaak stellen. Door burgers en hun organisaties
als hinderpalen van de vooruitgang te zien, zal de kloof tussen burgers en
het politieke bestuur toenemen met als gevolg onvoorspelbare verkiezingsuitslagen
en juridificering tot en met het Europese Hof.
 Mijn fractie is er diep van overtuigd dat politieke bestuurders, maar
ook ontwikkelaars en bouwers voor een breed draagvlak in de samenleving zorg
moeten dragen. Daadkracht en draagvlak zijn geen begrippen die tegenover elkaar
staan, maar in elkaars verlengde liggen; uit welbegrepen eigenbelang, breed
draagvlak bevordert immers de snelheid, maar ook vanuit de innerlijke overtuiging
dat politieke bestuurders de afweging voor het algemeen belang pas kunnen
maken wanneer zij de deelbelangen geïnventariseerd en besproken hebben
met de samenleving. Dat kan alleen maar aan de voorkant van het ene besluit
met de ene beroepsmogelijkheid als daar een brede verkennings- en participatiefase
verplicht is gesteld, waarin inrichtingsalternatieven aan de orde geweest
zijn en belangen afgewogen worden. Alleen dan is voor mijn fractie een verminderde
rechtsbescherming te verdedigen. Zonder wettelijke verankering van die fase
in het omgevingsrecht zijn de belangen van gewone burgers en hun organisaties
onvoldoende gewaarborgd.
 Ook voor alle 70 opgevoerde projecten uit bijlage II moet dit principe
gelden. Bij ten minste 15 van de 70 projecten heeft die brede verkenningsfase
voor zover wij hebben kunnen achterhalen niet in de breedte plaatsgevonden.
Het gaat dan om complexe projecten. Wij verzoeken de regering om voor die
projecten en voor alle projecten die nog opgevoerd worden in een latere fase
een brede verkenningsfase met afweging van alternatieven alsnog verplicht
te stellen. Dat ligt ook in de lijn van de aangenomen motie-Samsom/Wiegman-van
Meppelen Scheppink in de Tweede Kamer, waarin gepleit wordt voor een snelle
wettelijke verankering van de Elverdingaanpak in het ruimtelijk omgevingsrecht
en om binnen drie maanden met voorstellen te komen. Die drie maanden zijn
nu voorbij en dit zou het eerste voorstel kunnen zijn. Wij hebben op dit onderdeel
een motie voorbereid.
 
 
 Door de leden Meindertsma, Schouw, Van den Berg, Vliegenthart, Laurier
en Koffeman wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat de Crisis- en herstelwet tot doel heeft, het versneld
besluiten over en uitvoering geven aan infrastructuurprojecten;
 
 voorts overwegende dat ten aanzien van versnelling de commissie-Elverding
heeft geadviseerd om een verkenningsfase met alternatievenonderzoek, met inbegrip
van participatie, in te lassen, welk advies door de regering en het parlement
is overgenomen;Meindertsma
 
 constaterende dat de rijksoverheid bij vele projecten medefinancier is,
en dat niettemin bij een aantal van de voorgestelde projecten de hiervoor
geschetste procedure niet is gevolgd;
 
 verzoekt de regering, bij de voorgestelde projecten, alsook bij projecten
die later aan de lijst toegevoegd worden, de door de commissie-Elverding geschetste
uitgangspunten toe te passen en de Kamer daarover te informeren,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter T (32127).
 
 
 
 
 
 Mevrouw
 Meindertsma
 PvdA
 
 Voorzitter. Voor één project gaan we nog verder en dat is
de Buitenring Parkstad. Ik heb echter geconstateerd dat daaraan door een spreker
voor mij ook aandacht is besteed. Ik weet dat we in deze Kamer geen recht
van amendement hebben. Een aantal van de moties die ik heb ingediend, gaan
wel in de richting van bijna het amenderen van een wet, maar het moet maar
zo, als het niet anders kan. Dus iets aan de wet veranderen kan niet zo maar,
maar wij hopen wel dat met het aannemen van deze motie duidelijk gemaakt wordt
aan de provincie Limburg, dat zij geen gebruik moet maken van haar doorzettingsmacht
om dit omstreden project door te zetten tegen de wil in van de gemeenten en
de inwoners, zeker nu deze gemeenten hun inwoners door maatregelen in deze
wet niet meer kunnen vertegenwoordigen middels het aantekenen van beroep.
Al heeft collega Laurier hier al een motie over ingediend, ik dien ook mijn
motie in, omdat zowel de overwegingen als het dictum net iets anders luiden.
 
 
 Door de leden Meindertsma, Schouw, Van den Berg, Vliegenthart, Laurier
en Koffeman wordt de volgende motie voorgesteld:
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende dat het voor de uitvoering van projecten die genoemd staan
in de Crisis- en herstelwet van belang is dat er een verkenningsfase met alternatievenonderzoek,
met inbegrip van participatie, heeft plaatsgevonden;
 
 constaterende dat de Buitenring Parkstad in eerste instantie niet is opgevoerd
als project in bijlage II, en dat de weerstand van zowel milieuorganisaties
als van burgers en gemeentebesturen tegen dit project buitengewoon groot is;
 
 verzoekt de regering om na overleg met de provincie Limburg dit project
van de lijst te schrappen en pas weer op te voeren wanneer er breed overleg
plaatsgevonden heeft en alternatieven onderzocht en afgewogen zijn,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 Zij krijgt letter U (32127).
 De leden hoeven niet ongerust te zijn. De griffie maakt straks een mooi
overzicht van alle moties, zodat ze ordelijk in de fracties behandeld kunnen
worden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw
 Meindertsma
 PvdA
 
 Mijn laatste punt is de uitvoerbaarheid. De complexheid van alle voorgestelde
maatregelen in deze Crisis- en herstelwet gezamenlijk zou wel eens eerder
tot vertraging dan tot versnelling kunnen leiden. Waarom? Omdat nieuwe wetgeving
altijd invoeringsproblemen veroorzaakt; dat mag toch bekend worden verondersteld.
Vorige week is de Wabo, over de omgevingsvergunning, hier behandeld. Alleen
al voor het invoeringstraject en de uitvoeringsorganisatie van die wet is
bij elkaar drie tot vier jaar uitgetrokken en steeds weer blijkt de planning
te optimistisch. De afgelopen jaren zijn er, allemaal onder verantwoordelijkheid
van deze minister-president, in het omgevingsrecht ingrijpende en omvangrijke
nieuwe wetten tot stand gekomen. De uitvoeringsproblemen van complexe, elkaar
soms tegensprekende wetten worden schromelijk overschat. Het doel van nieuwe
wetten is, zo blijkt uit iedere memorie van toelichting, om tot vermindering
en stroomlijning van regelgeving te komen. De uitkomst leidt echter in de
uitvoeringspraktijk tot een steeds grotere complexiteit.
 Heeft de regering nagedacht over de uitvoeringsproblemen die bij de totstandkoming
van de Crisis- en herstelwet te verwachten zijn? Op welke wijze zijn er maatregelen
getroffen om deze te verminderen? Is het niet zeer waarschijnlijk dat door
deze verzamelwet vol verschillende maatregelen in de praktijk onduidelijkheid
voor alle partijen gaat ontstaan? Ontstaat er in de praktijk geen onduidelijkheid
over de vraag welke procedure voor welk project gelegitimeerd van toepassing
is? Vele vooraanstaande deskundigen hebben hierop gewezen. De Raad voor de
rechtspraak heeft in de hoorzitting in deze Kamer aangegeven dat de veronderstelling
zeker gerechtvaardigd is dat door het ontbreken van jurisprudentie, vooral
op onderdelen het Europees recht betreffende, verwacht mag worden dat prejudiciële
vragen gesteld zullen worden. En ook dat de in de wet gestelde termijnen voor
afhandeling van de rechtszaken naar alle waarschijnlijkheid niet gehaald zullen
worden. Het is daardoor zeer waarschijnlijk dat een complexe wet die op versnelling
van de besluitvorming in het ruimtelijke omgevingsrecht is gericht, in zijn
tegendeel gaat verkeren en vooral voor juristen en adviseurs werkgelegenheid
oplevert, wat voor de projecten kostenverhogend en zeker niet versnellend
gaat werken. Dit terwijl de eenvoudige oplossing in navolging van de Spoedwet
wegverbreding voor de hand had gelegen: een versnelling van procedures voor
een gesloten lijst met projecten die de brede verkenningsfase reeds hebben
doorlopen. Ondertussen was er niets op tegen geweest te werken aan versnellingen
in het omgevingsrecht middels een brede discussie met deskundigen. Daar had
de komende jaren geleidelijk aan kunnen worden gewerkt.Meindertsma
 Voor verstandig nadenken en vooruitlopen op toekomstige wetgeving is geen
aparte wet nodig. Door in deze verzamelwet geen ruimte te laten om bepaalde
onderdelen van de wet op een later tijdstip in werking te laten treden, heeft
de regering de wetgever voor het blok gezet. De Eerste Kamer, als laatste
instantie, rest dan het oordeel van voor of tegen. Is de regering met ons
van mening dat het bij verzamelwetten beter is om in de wet zelf de inwerkingtreding
flexibeler te regelen? Overigens is onlangs door deze Kamer nog een keer bij
behandeling van wetsvoorstellen van de minister van Justitie aangegeven dat
ook verzamelwetten in algemene zin eigenlijk niet meer op de
tafel van deze Kamer thuishoren. Dat had de regering ook van de spagaat verlost
waar ze nu in terecht is gekomen rond de onteigeningswetgeving. Daar hebben
alle collega's voor mij al over gesproken; dat doe ik dus niet meer. Ik wacht
met grote belangstelling de antwoorden van de regering af.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Voorzitter. De afgelopen jaren heb ik vaak gehoord wat onze taak als Kamer
van heroverdenking is. Als we vandaag allen naar de ons opgelegde normen zouden
handelen, zou het paradepaardje van de premier terug het hok in moeten. Als
we zouden handelen naar de zelf opgelegde normen, zouden we oordelen dat dit
paradepaardje weliswaar mooi oogt, maar in werkelijkheid eerder het paard
van Troje is. In de oudheid was al bekend dat je dat beter buiten kunt laten,
en iedereen met een internettoegang weet dat ook.
 Vraag is of we onszelf vandaag gebonden zullen weten aan de normen die
we bij de beoordeling van andere wetsvoorstellen maatgevend achten. Als we
dat niet doen, hebben we wat uit te leggen. Ik heb van sommige sprekers begrepen
dat ze vinden dat deze wet in de gegeven omstandigheden toch beter door kan.
Er wordt dan vooral gewezen op de crisis. Ik begrijp dat goed. Ik begrijp
minder goed waarom de regering zich verstrikt heeft in deze Crisis- en herstelwet.
Waarom zijn in andere landen allang de nodige schoppen de grond ingegaan en
zitten wij nog steeds te tobben met dit onnodig opgetuigde voorstel, zonder
dat er iets gebeurt? Is dat de schuld van het parlement? Ik dacht van niet.
De verantwoordelijkheid ligt geheel en al bij de regering of wat daar nu nog
van over is. Maar die is horende doof geweest. Doof voor de Raad van State,
doof voor experts en doof voor maatschappelijke organisaties.
 Mijn fractie heeft het samen met de PvdA-fractie buitengewoon onheus gevonden
dat de regering, de premier voorop, de indruk heeft gewekt dat wij hier bij
de bestrijding van de crisis een spelbreker zouden zijn, terwijl de premier
met mij weet dat zijn aanpak eerder zaken heeft vertraagd dan heeft versneld.
Met de kennis van nu moeten we oordelen dat het wetsvoorstel van toen nooit
zo in elkaar gestoken had moeten worden. De drang – het was welhaast
ijdelheid, zeg ik tegen de premier als protestanten onder elkaar – om
een groots voorstel te presenteren, heeft het gewonnen van de nuchterheid
om praktisch processen te versnellen, projecten die vrijwel af waren in gang
te zetten, bouwvakkers aan het werk te houden en echt iets aan de crisis te
doen. Hadden de regering en de premier niet beter, op z'n katholieks, met
de genade mee kunnen werken? Hier wat smeren en daar wat duwen aan wat al
klaar was om in beweging te komen. Op zijn Grieks gezegd, zien we nu de premier
als een eenentwintigste-eeuwse Sisyfus zijn steen tegen de berg oprollen.
 Ik zie de premier denken: het is niet goed of het deugt niet; we moeten
de crisis aanpakken, maar wat we voorstellen willen ze niet. Ik voel met hem
mee, maar ik geef hem geen gelijk. Als je namelijk aan het begin de verkeerde
weg inslaat, heeft het geen zin om te zeggen: ga nu maar verder. Dat heet
van de wal in de sloot. Er moet dus gekeerd worden om het rechte pad te bereiken.
Mijn fractie is bereid om sluiproutes in dit geval te tolereren. Dat betekent
dat we dit voorstel niet, conform onze eigen maatstaven als senaat, afstemmen
en aan de premier mee teruggeven, maar dat we vandaag zouden moeten zoeken
naar wegen om de kool en de geit te sparen: wel een aantal projecten alsnog
in de versnelling te doen, zonder belangrijke inspraakrechten op te geven
en het risico te lopen dat processen eerder langer dan korter gaan duren.
Dergelijke sluiproutes zijn niet eenvoudig te vinden, maar als de nood het
hoogst is, schijnt de redding doorgaans dichtbij te zijn.
 Ons voorstel: bekijk wat wel kan en wat niet, zet wat niet door kan op
een zijspoor en maak het hoofdspoor vrij voor alles wat wel vaart kan krijgen.
Wij hebben daar de afgelopen tijd al voor gepleit en ik zie dat de Kamer vandaag
met allerlei creatieve voorstellen is gekomen. Het zijn zo veel voorstellen,
dat mijn fractie op dit moment geen moties hoeft in te dienen. De Kamer is
dus bereid te bewegen; het is de vraag of de premier dat vandaag ook zal zijn.
 Ik wil het vervolg van mijn inbreng structureren langs drie lijnen. Allereerst
stel ik een aantal vragen over het doel van de wet, de effectiviteit van de
maatregelen en de belangenafweging die aan het wetsvoorstel ten grondslag
liggen. Daarna zal ik me focussen op de gevolgen van het aannemen van de Crisis-
en herstelwet op de bestaande wetgeving op het gebied van ruimtelijke ordening,
milieu en onteigening. Ten slotte heb ik een aantal specifieke vragen over
een aantal projecten.
 Het wetsvoorstel dat we vandaag behandelen, is omstreden. Dat blijkt niet
alleen uit de grote hoeveelheid brieven en mails die de Kamer de afgelopen
tijd mocht ontvangen. Ook experts, die de senaat op 16 februari hoorde,
hebben grote twijfels over de vraag of deze wet zijn doelstellingen zal bereiken.
De Raad van State had een uitgesproken negatief oordeel. Voor een Kamer die
de uitvoerbaarheid van wetsvoorstellen moet toetsen, zijn dit zwaarwegende
feiten. Waarom heeft de regering ervoor gekozen om de economische crisis met
zulke maatregelen te lijf te gaan? Welke afwegingen liggen hieraan ten grondslag?
Dat de economische crisis bestreden moet worden, is duidelijk. Dat daarbij
overheidsoptreden gevraagd is, is voor de SP-fractie ook zonneklaar. Maar
of deze wet daadwerkelijk effectief is, moet nog maar blijken. Volgens de
regering kunnen met deze wet tienduizenden mensen aan het werk, maar tegelijkertijd
zijn de berekeningen waarop de regering zich baseert bijzonder broos. Zo is
de regering, zoals bleek uit de nadere memorie van antwoord, niet in staat
om de werkgelegenheid per project weer te geven. Worden we hier niet opgescheept
met een black box die niet open te krijgen is?
 Daar komt nog bij dat Nederland in internationaal perspectief een uitzonderingspositie
inneemt. In tal van omringende landen is het afgelopen jaar wetgeving aangenomen
die het economisch herstel moet stimuleren. Deze pakketten gingen vaak in
hoog tempo door nationale parlementen en konden op groot draagvlak rekenen
in de volksvertegenwoordiging. Het kabinet-Balkenende koos echter een andere
route en combineerde maatregelen die het herstel van de economie moeten bevorderen
met veranderingen in het bestuursrecht. Waarom? Sommige van deze wijzigingen
zijn tijdelijk en toegespitst op bepaalde projecten, andere wijzigingen zijn
structureel. Waarom heeft de regering ervoor gekozen om een conjuncturele
crisis te bestrijden met structurele maatregelen? En wat zegt dit over de
vigerende wetgeving die we vandaag op de schop nemen? Sommige van deze wetten
zijn pas het afgelopen jaar door de Kamer behandeld en leiden
al tot versnelling. Geeft het kabinet zichzelf niet een ongelofelijk brevet
van onvermogen door deze wetgeving weer buitenspel te zetten? Zegt het daarmee
eigenlijk niet: sorry senaat, maar wat we de afgelopen tijd bij u hebben neergelegd,
was niet goed genoeg en moet veranderd worden? Graag een reactie van het kabinet.
 Dan kom ik tot de belangenafweging die aan dit wetsvoorstel ten grondslag
ligt. Deze belangenafweging is een van de belangrijkste criteria om tot politieke
oordeelsvorming over een wetsvoorstel te kunnen komen. Normaal gesproken staat
een dergelijke afweging, die aangeeft welke belangen er winnen en welke er
verliezen bij het wetsvoorstel en waarom, in de memorie van toelichting. Echter,
bij het huidige wetsvoorstel voldoet de memorie van toelichting niet. Hierin
wordt namelijk geen echte afweging gemaakt, maar het beeld gecreëerd
dat de wet alleen maar voordelen kent en geen nadelen: snellere bouw, economisch
herstel en opschoning van stroperige wet- en regelgeving.
 Dit is echter geen substantiële afweging en vandaar ook dat ik de
premier zou willen vragen hoe hij de belangenafweging zou willen omschrijven.
Welke sociale belangen verliezen er bij dit wetsvoorstel en welke winnen er?
Dat ik er zelf niet uitkom, kan natuurlijk aan mij liggen, maar tijdens de
hoorzitting die de Eerste Kamer organiseerde, werd dit punt ook door experts
naar voren gebracht. Zo stelde Alterra-onderzoeker Paul Kersten dat de wet
zo diffuus is dat er geen pijl op te trekken is wie er nu baat bij hebben
en wie niet. Onderschrijft de premier deze visie?
 Een aantal aangrijpingspunten ben ik bij de bestudering van het wetsvoorstel
tegengekomen. Allereerst dat de inspraakrechten van burgers beperkt worden.
Lange tijd heeft de regering gedaan alsof dit niet het geval was. Pas in de
nadere memorie van antwoord die de regering aan deze Kamer stuurde, gaf zij
aan dat de inspraakrechten van burgers met deze wet worden ingeperkt. Kan
de premier tijdens zijn repliek deze inperking uitleggen? Waarom is hiervoor
gekozen? Geldt Aarhus nog onder de Crisis- en herstelwet?
 Maar naast verliezers zouden er ook winnaars moeten zijn. Een van de winnaars
van het wetsvoorstel zou de bouwwereld moeten zijn. Ook dit staat nergens
met zoveel woorden in de stukken, maar de uitlatingen van Elco Brinkman in
Podium en elders in het voortraject van deze wet doen wel zo vermoeden. Tegelijkertijd
hebben de aannemers van Nederland, verenigd in de Aannemersfederatie, aangegeven
weinig heil te zien in het voorstel zoals het nu voorligt. Moet ik daaruit
concluderen dat het de grote bouwers zijn die van dit wetsvoorstel profiteren?
En als ik het verkeerd zie, waar zit de Aannemersfederatie er dan, met mij,
naast? Dit komt ook overeen met de motie die de heer Van den Berg en mevrouw
Meindertsma al eerder hebben ingediend en die ik van harte heb ondersteund.
 Nog een laatste vraag over dit punt van de wet. Volgens de premier is
deze wet in landsbelang. Dat was de reden waarom hij vond dat de wet zo snel
mogelijk behandeld moest worden en niet vertraagd. Dat lijkt mij nogal een
open deur, aangezien ik toch mag verwachten dat de regering alleen maar wetten
in het landsbelang indient. Of zit ik ernaast? Daarnaast werd ik getroffen
door de opmerking van de premier, tijdens een partijbijeenkomst van het CDA,
dat de wet ook een product is van het christendemocratisch gedachtegoed. Zou
de premier dat nog eens nader kunnen uitleggen? Welke ideologische onderbouwing
ziet de premier achter het voornemen om inspraakrechten van burgers te ontnemen?
Onder het mom van crisismaatregelen, krijg ik toch de indruk dat hierbij een
ideologische slag wordt geleverd tegen de stroperigheid van bestuur en de
wildgroei aan inspraak. Heb ik goed begrepen dat de premier deze ideologische
oorlog aan het voeren is? Ik was ook bijzonder getroffen door de opmerking
van de heer Hofstra tijdens diens inbreng. Ooit wilden liberalen burgers namelijk
beschermen tegen de almachtige staat. Vandaag zien wij een draai: alle macht
aan de staat en de burgers aan de kant! De liberaal Hofstra lijkt van zijn
geloof te vallen, mits hij straks maar met zijn auto kan rijden. Dat is een
soort snelwegliberalisme.
 Daarmee kom ik bij de tweede set van vragen, die zich richt op de relatie
tussen de Crisis- en herstelwet en de bestaande wetgeving. Ik moet daarbij
gezien de tijd selectief zijn.
 Een van de grootste bezwaren die deze Kamer heeft geuit en die door alle
fracties werd gedragen, heeft betrekking op de verandering van de onteigeningswetgeving.
Daarover is veel gezegd. Dat dit een controversieel punt is, laat de geschiedenis
zien. De regering is ons op dit terrein de afgelopen weken tegemoetgekomen
door te beloven dat er niet onteigend zal worden voordat de planologische
basis voor de onteigening ook in het bestemmingsplan is vastgelegd. Dat is
winst, na twee memories van antwoord waarin de regering om dit onderwerp heen
laveerde en deed alsof er geen probleem was. Hiervoor dank. Hiermee is ook
het praktisch bewijs geleverd dat de premier kan bewegen. Ik hoop dat hij
dat op andere terreinen straks ook zal doen.
 Echter, de toezegging van de regering is slechts een halve oplossing voor
het probleem dat er nu ligt, en zelfs daarbij wringt het volgens de reacties
die wij op de brief van de minister-president hebben gekregen. In essentie
brengt de regering in overleg met de Eerste Kamer een wijziging aan in de
wet die zij vervolgens niet voorlegt aan de Tweede Kamer. Het is al vaker
gezegd: normaal gesproken krijgen wij een novelle. Kan de premier uitleggen
waarom dit pad bij de Crisis- en herstelwet niet gevolgd wordt? En hoe verhoudt
zich dit met artikel 85 van de Grondwet dat bepaalt dat de Eerste Kamer een
voorstel tot een wet overweegt zoals het door de Tweede Kamer aan haar is
gezonden? En hoe verhoudt zich dit voorstel tot de kenbaarheid van regelgeving?
Een burger moet af kunnen gaan op de juistheid van hetgeen in de wet staat,
omdat hij daaraan vertrouwen moet kunnen ontlenen omtrent het optreden van
de overheid. In hoeverre is dit gewaarborgd? De SP-fractie heeft grote twijfel
of de creatieve oplossing die de regering hier voorstelt ook daadwerkelijk
kan. Maar wij willen graag creatief met de regering meedenken en zien een
reactie op dit punt graag tegemoet.
 Maar daarmee is nog niet het hele probleem opgelost. Een meerderheid van
de Kamer voorziet ook problemen met de voorgenomen centralisering van de onteigeningsprocedure.
Experts, zo bleek tijdens de hoorzitting, vrezen dat deze centralisering zal
leiden tot langere en tragere besluitvorming in plaats van snellere besluiten,
en dat de kansen op een minnelijke schikking tussen de verschillende partijen
eerder moeilijker dan makkelijker zal worden. De regering is op dit bezwaar
van de Kamer in haar brief van begin maart niet ingegaan. Kan de premier
dat straks in zijn antwoord wel doen? Ziet de regering het probleem dat de
centralisering leidt tot vertraging in plaats van versnelling en, zo niet,
waar hebben alle experts op het onderwerp het mis? En hoe verhoudt het voornemen
van de regering om de onteigening te centraliseren zich tot het adagium van
deze regering: "decentraal wat kan, centraal wat moet"? Waarom zou dit proces
niet decentraal georganiseerd kunnen worden?
 Zoals ik al eerder aangaf, stelt de Crisis- en herstelwet op een aantal
terreinen de vigerende wetgeving buiten werking. Dit geldt bijvoorbeeld voor
de Wabo, waarvan we vorige week nog de invoeringswet behandelden. Uit de hoorzitting
van 16 februari bleek dat het voor de mensen in het veld bijzonder lastig
is om vast te kunnen stellen onder welke wetgeving een bepaald project valt.
Burgers kunnen hierdoor ook niet op de hoogte zijn van hun rechten en plichten.
Hoe denkt de regering aan deze onduidelijkheid een einde te maken?
 Maar de onduidelijkheid is niet alleen een probleem voor de burger. De
Crisis- en herstelwet grijpt zo'n beetje bij alle omgevingswetgeving in die
de laatste paar jaar tot stand is gebracht. In dit verband de volgende vraag
aan de minister van VROM. Bij de invoering van de Wabo wordt een projectbesluit
uit de Wro, dat nu net anderhalf jaar bestaat, vervangen door een omgevingsvergunning,
maar om die te verlenen zal de gemeenteraad eerst een bindende "verklaring
van geen bedenkingen" moeten afgeven. Zo staat het in de nota naar aanleiding
van het verslag aan de Tweede Kamer. De Crisis- en herstelwet vervangt dit
weer door een "projectuitvoeringsbesluit". Moet er dan ook een verklaring
van geen bedenkingen worden afgegeven? Wie is onder de Wabo en wie onder de
Crisis- en herstelwet het bevoegd gezag? En hoe zit het met de beroepsmogelijkheden?
Blijft er, met de Wabo, beroep in twee instanties mogelijk of vervalt dat
weer onder de Crisis- en herstelwet? Hoe weet de betreurenswaardige aanvrager,
verlener of rechter straks of hij het cadeaupapiertje van de Crisis- en herstelwet
of dat van de Wabo om de vergunning of ontheffing moet wikkelen?
 Ook met betrekking tot de m.e.r.-regelgeving heeft de Crisis- en herstelwet
de nodige consequenties. Zo hoeven voor de projecten die onder de Crisis-
en herstelwet vallen, de alternatieven niet meer uitgebreid getoetst te worden.
Volgens experts levert dat hooguit vijf weken versnelling op. Hoe ziet de
regering dat? Van welke versnelling gaat zij uit? Overigens waarschuwden diezelfde
experts op de hoorzitting ervoor dat deze beoogde versnelling ook wel eens
een verlangzaming zou kunnen betekenen, omdat zich later in het traject problemen
kunnen voordoen die al tijdens de verkenningen van de alternatieven aan het
daglicht hadden kunnen komen. Op het gebied van het natuurbeschermingsrecht
is al gebleken dat juist vroegtijdig onderzoek naar alternatieven de meest
veelbelovende weg is om risico's naar knelpunten in kaart te brengen, en om
ze in een latere fase te ontlopen of te verkleinen. Als wij dat niet doen,
lopen wij het risico dat de versnelling verdwijnt. Hoe ziet de regering dat?
En hoe verhoudt het niet in kaart brengen van alternatieven zich tot Europese
regelgeving? Ook dit onderwerp is door meerdere sprekers aangekaart. De regering
doet er wat luchtig over, maar uit wat wij hebben gehoord, lijkt hier wel
degelijk een probleem te zitten. Mocht de wet die wij vandaag aannemen onverhoopt
in strijd met Europese richtlijnen zijn, hoe ziet de winst- en verliesrekening
er volgens de regering dan uit? Is dat al eens in kaart gebracht of geldt
het adagium "ogen dicht en door"? En wat concreter: hoe verhoudt de Crisis-
en herstelwet zich met de Vogel- en Habitatrichtlijn en Natura 2000?
 Infrastructurele projecten duren lang. Te lang volgens menigeen. Ook de
SP-fractie is van mening dat besluiten zo vormgegeven moeten worden dat ze
niet onnodig vertraagd worden. Vandaar ook dat zij zich kan vinden in de richting
die de aanbevelingen van de commissie-Elverding uitzet. Burgers moeten aan
het begin van de procedure meegenomen worden, wat later leidt tot minder bezwaarschriften
en andere vormen van protest. Draagvlak creëer je aan het begin en wie
dat niet doet, loopt het risico dat het gebrek aan draagvlak gaandeweg het
proces ontaardt in protest. Daarnaast is de afgelopen jaren ook vast komen
te staan dat de grootste veroorzaker van vertragingen de overheid zelf is
en dat de grootste tijdwinst bij de overheid te halen is en niet zozeer bij
het inkorten van de momenten waarop belanghebbenden inspraak kunnen leveren
en bezwaren kunnen indienen.
 Mijn fractie vraagt zich af in hoeverre deze wijsheden, waar iedereen
het wel zo'n beetje over eens is, terugkomen in het voorliggende wetsvoorstel.
Waar zet de Crisis- en herstelwet in op brede inspraak aan het begin van de
procedure? Daar heeft mijn fractie niets van teruggevonden. Klopt de inschatting
van mijn fractie dat de aanbevelingen van de commissie-Elverding niet in dit
wetsvoorstel terug te vinden zijn? En zo niet, zou de regering dan heel concreet
kunnen aangeven op welke manier welke aanbevelingen zijn verwerkt?
 Nog een laatste opmerking over de aanbevelingen van de commissie-Elverding,
die mijn fractie overigens ook niet in het wetsvoorstel heeft teruggevonden.
In het geval van de spoedwet voor wegverbreding pleitte Elverding voor een
gesloten lijst van projecten. Ook deze aanbeveling is bij dit wetsvoorstel
niet overgenomen. De lijst van projecten die onder de Crisis- en herstelwet
vallen zijn per AMvB uit te breiden. De regering volstaat in reactie op vragen
van mijn fractie over het hoe en waarom van deze keuze met de constatering
dat de aanbevelingen van de commissie over de spoedwet alleen op de spoedwet
betrekking hebben. Kan de regering in haar reactie vandaag nog ingaan op de
inhoudelijke afweging achter de keuze voor een open lijst? Mijn fractie heeft
er in ieder geval veel moeite mee dat zulke ingrijpende wijzigingen per AMvB
door te voeren zijn. Vandaar dat wij een aantal moties in die richting hebben
gesteund.
 Daarmee kom ik bij het laatste blokje vragen: de projectlijst en de verschillende
projecten die daarop staan. De regering heeft een aantal criteria gegeven
die van toepassing zouden moeten zijn. Daarbij zou het moeten gaan om projecten
die redelijk snel uitgevoerd zouden kunnen worden en waarvan de financiering
min of meer rond is. Een aantal projecten op de lijst voldoet niet aan deze
criteria. Ik licht er twee uit, de Buitenring Parkstad en de A4/Midden-Delfland.
 Op instigatie van de CDA-fractie werd de Buitenring Parkstad tijdens de
behandeling in de Tweede Kamer toegevoegd aan de lijst projecten van de Crisis-
en herstelwet. Daarmee gaf het gehoor aan partijgenoot en gedeputeerde Ger
Driessen, die al jarenlang vurig pleitbezorger is van de buitenring. Op zichzelf
was dat al een vreemde keuze, die meer door politiek prestige dan door
inhoudelijke overwegingen was ingegeven. Sterker nog, de m.e.r. was vernietigend:
alternatieven waren niet goed gewogen en er is te weinig informatie op tafel
gekomen om een goede afweging te kunnen maken. De financiering komt niet rond
en het hele project dreigt te mislukken. Daarnaast groeit de weerstand bij
de betrokken steden: Heerlen en Kerkrade. Bij de gemeenteraadsverkiezingen
won in Kerkrade een partij, die tot voornaamste politiek doel het tegengaan
van de Buitenring had, drie zetels. Kan de regering bij dit concrete project
uitleggen hoe het aan de criteria van Elverding voldoet? Is de regering met
de SP-fractie van mening dat de politieke strijd die op dit moment woedt tussen
gedeputeerde Ger Driessen en de steden Heerlen en Kerkrade op een andere manier
moet worden opgelost dan het doorbreken van de patstelling door het project
op de lijst van de Crisis- en herstelwet te plaatsen?
 Ook het doortrekken van de A4 is een project waarvan mijn fractie niet
begrijpt hoe het op de projectlijst terecht is gekomen. AI decennialang wordt
er gesteggeld over wat nu de goede oplossingen zijn voor de knelpunten rond
Den Haag en Rotterdam. Het is met recht een gordiaanse knoop die de regering
nu met geweld wil doorhakken. Maar wat zijn de te verwachten effecten? Gemeenten
in de regio maken bezwaar, maar inspraakrecht wordt hen ontnomen. Het doortrekken
zou de doorstroming moeten bevorderen, maar diverse studies laten zien dat
de problemen niet verholpen maar slechts verplaatst zullen worden. De heef
Hofstra kan nu dan wel voor mij langs lopen, maar zo is het toch echt. Bij
de SP-fractie dringt het beeld zich op van een overlopende waterbak die de
regering probeert te verhelpen door het plaatsen van een extra kraan. De doorstroming
in de regio is, mede door de grote bevolkingsdruk, een structureel probleem.
Het doortrekken van de A4 heeft volgens vele experts tot gevolg dat de problemen
op andere plaatsen, bijvoorbeeld het Prins Clausplein en de Beneluxtunnel,
alleen maar groter worden. Kan de regering uitleggen wat er mis is met dit
beeld van de overlopende waterbak en de extra kraan? En wat kan de Crisis-
en herstelwet nu precies wat alle andere wetten en plannen tot nu toe niet
konden?
 Het beeld dat uit deze twee projecten naar voren komt, is dat de Crisis-
en herstelwet in een aantal gevallen vooral gebruikt wordt om omstreden besluiten,
waarover verschillende bestuurslagen het niet met elkaar eens kunnen worden,
er door middel van landelijk wetgeving door te drukken. Of dit de kwaliteit
van de besluitvorming ten goede komt, is nog maar zeer de vraag. Daarnaast
worden op deze manier de verhoudingen tussen lokaal, provinciaal en nationaal
bestuur op scherp gezet. Juist in tijden van crisis is het noodzakelijk om
de handen ineen te slaan. Dat kan alleen wanneer besluitvorming niet ontaardt
in politieke prestigestrijd. Als de premier wijs is, ziet hij dat ook in en
krijgen wij straks een echt debat over de Crisis- en herstelwet. Ik ben dan
ook benieuwd naar de reactie van de kant van de regering.
 
 
 
 De heer
 Koffeman
 PvdD
 
 Voorzitter. Denkend aan Holland zie ik leegstaande nieuwbouw en te huur
staande bedrijventerreinen en kantoorgebouwen, brede files en overvolle treinen,
traag door een eindig laagland gaan.
 Vandaag bespreken wij het afscheidscadeau voor twee of mogelijk meer bewindslieden
van wie er één heeft aangegeven zeker niet terug te zullen komen
en één alleen onder een voorwaarde waarvan wij allemaal weten
dat die niet gemakkelijk te vervullen zal zijn. Het kabinet heeft aangegeven
haast te hebben en zich eraan te storen dat de Eerste Kamer zoveel tijd nam.
Bewindslieden die zich met zoveel nadruk bemoeien met de agenda van het parlement,
dat is uitzonderlijk.
 Juist wanneer de Eerste Kamer er alles aan doet, een onzorgvuldige en
maatschappelijk omstreden wet op een zo zorgvuldig mogelijke manier te wegen,
is het opmerkelijk dat bewindslieden daar openlijk, en in opiniërende
zin opdringerig, bij betrokken wensen te zijn. Natuurlijk mist zoiets zijn
uitwerking niet, zelfs niet nadat het kabinet gevallen is. Zelden zijn de
hoffelijkheidsregels rond het respecteren van de wens van een substantiële
minderheid in dit huis zozeer geschaad als nu.
 Er is sprake van een controversiële wet en dat niet alleen vanwege
het feit dat meer dan twintig leden in dit huis dat vinden. Het blijkt ook
niet afhankelijk te zijn van aantallen, want ook de 33 leden die de wet over
de winkeltijden controversieel wilden verklaren werden niet gerespecteerd
in die wens door de meerderheid. Er staat kennelijk te veel op het spel om
hoffelijkheid op te brengen.
 We hebben de afgelopen dagen gezien wat voortschrijdend inzicht met mensen
kan doen. De minister van Verkeer en Waterstaat heeft ontdekt dat er belangrijker
zaken zijn dan de Haagse politiek en het zetten van een eerste schop in de
grond, en koos met nadruk voor iets anders. Ik wil hem daarmee feliciteren
en complimenteren, maar wil vandaag ook met nadruk aandacht vragen voor de
erfenis die hij achterlaat voor toekomstige generaties. Laat de minister blijvende
littekens achter in de polders van bijvoorbeeld Midden-Delfland, of is hij
bereid voor hetzelfde geld en binnen dezelfde tijd te kiezen voor een cosmetische
operatie die de doorstroming van het autoverkeer op gelijke wijze bevordert,
maar tegelijk de natuur en het landschap ontziet?
 Ik weet dat niet iedereen zit te wachten op casuïstiek in een debat
als dit, maar toch kan het van belang zijn om de gedachten duidelijk te bepalen.
Neem de aanleg van de A4 door Midden-Delfland, waarvoor de minister graag
nog zelf de eerste spa in de grond had willen steken. Die is opgenomen in
de Crisis- en herstelwet, om elke vertraging in de aanleg te voorkomen. De
minister heeft het Tracébesluit voor de A4 door de Tweede Kamer geloodst,
maar de onderbouwing bleek gebaseerd te zijn op verkeerde uitgangspunten van
Rijkswaterstaat. De tunnel bestaat niet uit vier buizen, maar uit twee buizen.
De tunnel is niet 60 meter breed, maar slechts 36 meter breed en is niet onder
het maaiveld gelegen maar op boezemniveau. Bovendien is gebleken dat Rijkswaterstaat
de aanleg van de weg heeft gecalculeerd op basis van een vliesconstructie.
Zo'n constructie is technisch moeilijk te realiseren en vormt een groot risico
in de uitvoering omdat de fundering van aquaduct en ecoduct er doorheen gevoerd
moet worden. De technische haalbaarheid is door Haskoning niet getoetst, omdat
de wijziging vlak voor het definitieve rapport op last van Rijkswaterstaat
is doorgevoerd.
 Onlangs heeft Rijkswaterstaat op een informatieavond in Schipluiden aangegeven
dat ze ervan uitgaat dat de vliesconstructie er niet komt en
heeft daarbij de volgende redenering gehanteerd: wij denken dat het realistischer
is van een betonnen bak uit te gaan, maar als er een aannemer is die toch
een vlies wil maken dan mag hij dat; dat is dan voor zijn risico. Met andere
woorden: we gaan ervan uit dat er een betonnen bak komt, maar we rekenen voorlopig
met een vliesconstructie! Je hebt geld gereserveerd voor een Mini en je vraagt
om een Ferrari, in de hoop dat er aannemer is die hem wil leveren.
 In de kostenraming van Rijkswaterstaat is de vliesconstructie ten onrechte
als bezuiniging doorgevoerd. Er zou minimaal een bandbreedte moeten worden
aangebracht waarin beide varianten, met en zonder vlies, in beeld worden gebracht.
Het is schrijnend dat het van de inzet van verontruste burgers afhankelijk
is of de foute en ten minste dubieuze aannames van Rijkswaterstaat al dan
niet bestreden worden. Er staat bij aanneming van de Crisis- en herstelwet
geen beroep meer open op het definitieve Tracébesluit over de A4 door
Midden-Delfland, hoewel de besluitvorming ten aanzien van het alternatief
op verkeerde gronden, dat wil zeggen met de verkeerde informatie aan de Tweede
Kamer, heeft plaatsgevonden. Dat is onacceptabel en de kans op dergelijke
fouten neemt alleen maar toe met de "eerst doen, dan denken"-besluitvorming
waarop de Crisis- en herstelwet gebaseerd lijkt te zijn.
 Als concrete eerste vraag aan de minister van Verkeer en Waterstaat zou
ik willen stellen: bent u bereid om de aanleg van de A4 door Midden-Delfland
en de ondertunnelde variant met een vaart erboven te laten onderzoeken door
een onafhankelijke partij, nu zowel Haskoning als de BAM, als de gemeente
Delft, als de gemeente Schiedam en de gemeente Vlaardingen hebben aangegeven
daar dringende aanleiding toe te zien? Bent u bereid die toezegging te doen,
als lakmoesproef voor het feit dat ook binnen de Crisis- en herstelwet ruimte
blijft voor de toepassing van resultaten van voortschrijdend inzicht en de
bijbehorende aanpassing van ingrijpende plannen in natuurgebieden? En als
dat onverhoopt niet het geval mocht zijn, op welke wijze beschermt de Crisis-
en herstelwet ons dan tegen overhaaste besluiten en onomkeerbare fouten? Graag
een reactie van de minister.
 Artikel 21 van onze Grondwet luidt: de zorg van de overheid is gericht
op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het
leefmilieu. Natuur is het meest waardevolle dat wij bezitten. Wij zijn er
volledig van afhankelijk: schone lucht, schone aarde en schoon water. Diversiteit
aan planten, dieren en ecosystemen heeft niet alleen een grote intrinsieke
waarde, het is ook de basis van ons dagelijks leven: kritisch, natuurlijk
kapitaal. Kritisch omdat het onvervangbaar is. Waar haal je schone lucht vandaan
om in te ademen als alle lucht in je omgeving vervuild is? Waar zijn de grondstoffen
voor onze samenleving van nu en in de toekomst als de bossen verdwenen zijn?
Wat gaan wij drinken als het water vervuild is? In Nederland is nog maar 15%
van de oorspronkelijke biodiversiteit over en voor meer dan 90% van
de beschermde soorten en habitattypen – let op: dat zijn beschermde
soorten! – ziet het er niet goed uit. Nederland teert in op zijn eigen
natuurlijk kapitaal en put daarbij in groeiende mate de natuurlijke reserves
in andere, vooral armere delen van de wereld uit.
 Lukt het ons niet om de opwarming van de aarde tot maximaal 2 graden Celsius
te beperken, dan is de schade niet te overzien en niet te betalen. Al in 2006
waarschuwde de Britse topeconoom Stern dat nietsdoen leidt tot aanzienlijk
hogere kosten dan nu investeren in effectief klimaatbeleid. De kap van het
regenwoud, vooral ten behoeve van onze veehouderij, kost volgens Deutsche
Bank-topeconoom Sukhdev jaarlijks tussen de 2000 en 5000 mld. dollar. De kosten
van de financiële crisis die politici nu vooral bezighoudt, vallen daarbij
volkomen in het niet.
 De Verenigde Naties riepen dit jaar uit tot het jaar van biodiversiteit.
Milieuministers en -commissarissen luiden wereldwijd de noodklok over de toestand
van onze natuur. Onze minister van Landbouw heeft aangegeven dat de veehouderij
voor 30% verantwoordelijk is voor het biodiversiteitsverlies. En wat
doet ons kabinet? Haast zetten achter een wet die onze natuur en ons milieu
vakkundig verder om zeep zal helpen. De wet die voor ons ligt, de Crisiswet,
zal snel en doeltreffend leiden tot regelrechte ecologische kapitaalvernietiging
ten gunste van meer asfalt, meer vliegreizen en meer karbonades, allemaal
aspecten van een samenleving die zich nog niet realiseert dat het opofferen
van natuur onze samenleving in grote problemen brengt. Dit wetsvoorstel draagt
de handtekening van een kabinet dat weigert zich neer te leggen bij de conclusie
dat niet de economische crisis, maar de klimaat- en biodiversiteitscrises
de grote crises van onze tijd zijn. Bij het uitbreken van de financiële
crisis die overging in een economische recessie doken overal pleidooien op
om te breken met de oude werkelijkheid en niet van de minsten: van prominente
economen, opinieleiders en politici. Herman Wijffels, partijgenoot van een
aantal ministers die de Crisis- en herstelwet met stoom en kokend water door
de Kamer willen loodsen, stelt het volgende.
 Ik citeer: "De huidige crisis bestaat eigenlijk uit drie afzonderlijke
crises, die nauw met elkaar verbonden zijn: de financieel-economische crisis
die in 2008 uitbrak, de ecologische crisis die zich al enkele decennia meer
en meer manifesteert en een cultureel-morele crisis. Alle drie de perspectieven,
financieel-economisch, ecologisch en moreel, zijn relevant. Samen vormen zij
de basis voor echte aanpak van de crisis. Vanuit het perspectief van de ecologische
crisis is een herstel van het oude economische model ronduit onwenselijk.
De kapitalistische economie is de laatste jaren duidelijk op de grenzen van
het draagvermogen van onze planeet gestuit. De financieel-economische crisis
is niet alléén ontstaan door misdragingen van bankiers maar
ook door ecologische problemen. De conclusie is onvermijdelijk dat onze levensstijl
niet vol te houden is in verband met het beperkte draagvermogen van de aarde.
Er moet een einde komen aan onze huidige manier van leven, organiseren en
werken. Het Westerse model, samen met de waarden die eraan ten grondslag liggen,
moet op de helling. Vanuit ecologisch oogpunt moet het streven zijn naar een
duurzame economie. Dat vergt een ingrijpende transformatie. De economie moet
dienstbaar worden aan de mensen en aan de aarde. De huidige crisis is niet
zomaar de zoveelste crisis in een rij. Het is een wake-up call voor een grondige
heroriëntatie in de richting van harmonie met de aarde. De mogelijkheden
zijn er. Maar we moeten het ook gaan doen." Tot zover de formateur van dit
kabinet, prominent CDA-lid.
 Voor mij komt die beschouwing van een CDA-ideoloog veel dichter bij het
begrip "rentmeesterschap" dan de inhoud van de Crisis- en herstelwet
die juist elke vorm van rentmeesterschap buitenspel probeert te zetten.
 Op 11 november 2008 is in dit huis de motie-Schuurman aangenomen.
Ik denk dat het voldoende de moeite waard is om die nog even in herinnering
te roepen. Ik citeer: "De Kamer,constaterende, dat de
kredietcrisis in samenhang met andere crises leert datwereldomspannende
problemen om een gecoördineerd optreden vraagt;overwegende,
dat duurzame oplossing van deze problemen een breed gedragen analyse behoeft;overwegende, dat deze analyse een 'comprehensive approach' vereist
en dat ook onder meer de vraagstukken van schaarste (voedsel, energie) en
klimaat nadrukkelijk een rol spelen, en daarbij moeten worden betrokken;overwegende, dat deze analyse aan zeggingskracht wint als hieraan uit
velerlei kringen en op basis van verschillende visies wordt bijgedragen;verzoekt de regering, initiatieven te ontplooien zowel nationaal als internationaal,
om te komen tot de ontwikkeling van scenario's waarin de crises waar de wereldbevolking
mee kampt, in samenhang worden aangepakt,en gaat over tot de orde
van de dag."
 De motie was breed ondertekend door alle partijen behalve de VVD en je
zou daar verwachtingen aan moeten mogen koppelen ten aanzien van elke crisisbestrijdingsmaatregel
die hieraan geijkt zou moeten kunnen worden. Dat is in geen enkel opzicht
het geval! Hoe serieus kunnen we onszelf als Kamer nemen wanneer we geweldige
voornemens in prachtige moties vervatten, maar het kabinet vervolgens vrij
laten om daar wel of geen invulling aan te geven? De tijd van vrijblijvende
opvattingen over duurzaamheid is voorbij. Die kunnen we ons niet langer veroorloven,
wanneer we het begrip "veroorloven" tenminste niet louter in financiële
termen beschouwen. Alle partijen die de motie-Schuurman ondertekend hebben,
hadden dus hooggespannen verwachtingen, maar vooral ook de indiener zelf.
Ons kabinet stelt voor om in deze tijd van een crisis rond biodiversiteit
en klimaat die definitief onoplosbaar dreigt te worden, de regels voor natuur
en milieu overboord te zetten omwille van het herstel van de economie. O ja,
en voor de duurzaamheid. Dat is nogal wat. Zeker als je daarbij optelt dat
een dikke streep wordt gehaald door fundamentele beginselen van onze rechtsstaat,
want ook de rechtsbescherming van burgers, maatschappelijke organisaties en
zelfs die van decentrale overheden dreigt in ernstige mate schipbreuk te lijden.
Daarvoor zouden dan wel heel goede redenen moeten zijn.
 Het kabinet verdedigt zijn voorstel met een verwijzing naar de economische
crisis. Er is inderdaad sprake van krimp van de economie. Wij kampen met stijgende
werkloosheid en daarbij passen maatregelen, soms ingrijpende maatregelen.
Als echter herstel van de economie het doel is, levert deze Crisis- en herstelwet
dan de noodzakelijke bijdrage? Levert het opzijschuiven en wijzigen van maar
liefst 27 wetten tegelijk wat op voor de economie en voor de duurzame economie
die het kabinet nastreeft? De Eerste Kamer heeft hierom gevraagd bij het kabinet.
 De vraag rijst hoe het kabinet aan de lijst met projecten en de formulering
voor nieuwe projecten gekomen is. Welke criteria zijn er gehanteerd om te
kunnen bepalen of potentiële projecten zullen opleveren wat ervan wordt
verwacht: werk, verbeterde economische structuur en duurzaamheid? Wat bedoelt
het kabinet in deze context eigenlijk met duurzaamheid? Hoe is de regering,
in het licht van haar doelstellingen, gekomen tot de keuze voor bijvoorbeeld
de aanleg van nieuwe wegen, het creëren van nieuwe burgerluchthavens
en het bouwen van woningen op nieuwe locaties?
 De voorstellen van het kabinet zijn wel besproken door de Raad van State
en in uitgebreide rondetafelgesprekken met een keur aan deskundigen. Een van
de belangrijkste vragen was: leveren de plannen van het kabinet de economische
impulsen en structuurversterking op die ervan verwacht worden? Die vraag is
vaker gesteld en ik zie met belangstelling uit naar het antwoord van het kabinet.
Kortom, is er een kans dat het kabinet de doelen die in het wetsvoorstel worden
gesteld, ook daadwerkelijk zal realiseren? De Raad van State zegt in zijn
beoordeling van het wetsvoorstel: "Eigen aan conjuncturele maatregelen is
dat zij erop zijn gericht om de economie op de korte termijn een impuls te
geven en niet langer duren dan nodig is."
 Professor Priemus noemde in de Tweede Kamer tien averechtse effecten van
de Crisis- en herstelwet en voelde zich, als deskundige bij uitstek, uitermate
niet serieus genomen. Hij gaf na afloop aan nooit meer naar een hoorzitting
van het parlement te zullen gaan, omdat hij de overtuiging had dat er sprake
was van een rituele dans, dat er op geen enkele manier geluisterd werd naar
deskundigen en dat de uitkomst al op voorhand vaststond. Veel mensen voelen
aan dat hij gelijk had en heeft, ook in dit huis.
 De Tweede Kamer heeft gevraagd naar een nadere onderbouwing van de effecten
van de geselecteerde projecten op de werkgelegenheid en de structuurversterking.
Bovendien is gevraagd of het kabinet bereid was om door het Centraal Planbureau
een quickscan te laten uitvoeren naar de welvaarts- en werkgelegenheidseffecten.
Dat waren zinnige vragen van de fractie van de ChristenUnie. De Kamer zou
dan als medewetgever kunnen oordelen over het wetsvoorstel van het kabinet.
Maar dit kabinet kan, kon, wil of wilde niks onderbouwen. De enige reactie
die doorklinkt, is: de besluitvorming over projecten verloopt te traag en
dat moet veranderen. We weten niet waar de trein naartoe gaat; wij weten alleen
dat we hem niet mogen missen!
 Het is duidelijk dat de fundamentele keuzes die gemaakt hadden moeten
worden om een omslag naar een duurzame economie te bewerkstelligen, niet zijn
gemaakt in de Crisis- en herstelwet. De strekking van de motie-Schuurman wordt
met voeten getreden in het wetsvoorstel. De economische effecten van de keuzes
die wel zijn gemaakt, overtuigen niet. Slachtoffers zijn de natuur, het milieu,
de duurzaamheid en de rechtsbescherming. Alles van waarde is weerloos, als
er geld verdiend moet worden door Bouwend Nederland. Dat is de samenvatting
van deze wet.
 De belangrijkste motivatie van het kabinet om deze crisiswet door te drukken,
is de ergernis over de stagnatie in de besluitvorming over projecten, zoals
de uitbreiding van het vliegveld in Lelystad, het doortrekken van de A4 en
het ammoniakdossier. De vraag rijst hoe het eigenlijk komt dat projecten maar
niet van de grond komen of vertraging oplopen vanwege procedures. Is dat de
schuld van procederende milieuorganisaties of is oorzaak nummer één
mogelijkerwijs bestuurlijk en politiek onvermogen om tijdig tot kwalitatief
goede besluiten te komen?
 Een kwalitatief goed besluit is in elk geval niet strijdig met bestaande
regels. Omdat de overheid keer op keer faalt om de eigen wetten te respecteren,
moet in veel gevallen de rechter eraan te pas komen om ervoor te zorgen dat
de overheid zich aan haar eigen regels houdt. De overheid als radicale wetsovertreder
vraagt hier om meer bevoegdheden. In plaats van stevig in te grijpen in de
bestuurscultuur om de kwaliteit van besluiten te verbeteren, stelt het kabinet
voor om de gang naar de rechter te bemoeilijken. Het inperken van inspraakmogelijkheden
van bezorgde burgers is een traject dat al jaren geleden in gang is gezet.
Milieuclubs de mond snoeren staat al langer hoog op de verlanglijstjes.
 Ik noem in dit verband minister Eurlings die sprak over een juridisch
moeras waarin zijn goede daden verzanden. Ik noem Mark Rutte die sprak over
beroepsmatige probleemmakers. Hij wist zich hierbij gesteund door de SGP en
de PVV in de Tweede Kamer. Een ander voorbeeld is CDA-gedeputeerde Onno Hoes
die vorig jaar trots stelde dat bezwaarmakers van steeds beteren huize moeten
komen om democratisch genomen besluiten bij de rechter te kunnen aanvechten.
Met bezwaarmakers doelde hij natuurlijk op mensen die volgens hem van procedures
hun hobby maken. Ger Koopmans, CDA-Kamerlid en landbouwlobbyist, maakt zich
zorgen over iemand die drie hoog achter in Amsterdam een Brabantse boer een
vergunning voor uitbreiding van zijn veehouderij kan ontzeggen. Bernard Wientjes
spreekt over misbruik van democratisch bepaalde procedures.
 Dat zijn de achtergronden van de vermeende noodzaak van deze Crisis- en
herstelwet. De overheid wil niet nagerekend worden. Zij wil niet dat haar
onwettig handelen door rechters getoetst wordt of zij wil haar onwettig handelen
witwassen door 27 wetten te wijzigen door de Eerste Kamer onder grote druk
te plaatsen. Een kabinet dat zich gehinderd voelt bij het overtreden van zijn
eigen wetten, besluit dan maar de wetten naar zichzelf toe te buigen. Het
is een wonder dat iemand zich daartoe laat verleiden!
 Tot 2005 mocht iedereen een beroepschrift indienen als een milieuvergunning
verleend werd. Het milieu is immers in het belang van iedereen. Die wetgeving
werd op initiatief van het CDA teruggesnoeid. Nu is dat recht voorbehouden
aan belanghebbenden en sindsdien is met man en macht gewerkt aan het verder
inperken van de beroepsmogelijkheden en de belanghebbendendefinitie. Het merkwaardige
feit doet zich voor dat degenen die proberen de aarde te redden, worden aangeduid
als radicalen, terwijl de mensen die overduidelijk verder willen met het plegen
van roofbouw op onze aarde, nog steeds gezien worden als respectabele burgers
die na 25 jaar intensieve afbraak van de leefbaarheid van onze planeet een
lintje van Hare Majesteit mogen ontvangen.
 Na het schrappen van de actio popularis in 2005 werd de rechtsbijstand
voor milieuorganisaties geschrapt en werden vergoedingen voor gesubsidieerde
rechtshulp beperkt. De beroepsmogelijkheden bij de rechter worden met de Crisis-
en herstelwet fors ingeperkt. Het kabinet hoopt daarmee ruimte voor zichzelf
te creëren om zonder lastige procedures snel aan de slag te kunnen met
zijn eigen verlanglijstje: asfalt, agroparken, een vliegveld en vooruit, om
de fracties van de Partij van de Arbeid en ChristenUnie te paaien, ook een
paar windmolens. De vraag is: gaat het helpen?
 Zullen die inperkingen van de rechtsgang echt gaan zorgen voor versnelling?
Integendeel, de deskundigen zijn vrijwel unaniem van mening dat het huidige
wetsvoorstel een enorme juridische onzekerheid met zich brengt en dat het
wetsvoorstel de grenzen van de Europese regelgeving opzoekt en zelfs overschrijdt.
De rechtszaken die hieruit voortkomen, zullen juist een vertraging opleveren.
Een nieuw juridisch moeras dat helemaal zelf is aangelegd door minister Eurlings
als één van zijn laatste politieke daden!
 De Raad voor de rechtspraak is niet geheel per ongeluk genegeerd bij de
totstandkoming van dit voorstel. De Raad heeft in de hoorzitting aangegeven,
zeer ongelukkig te zijn met het wetsvoorstel en met het feit dat men niet
om advies gevraagd heeft. Datzelfde geldt voor de natuur- en milieuorganisaties,
de onteigeningsadvocaten en de lokale overheden. Het geldt bovendien voor
de Raad van State, die niet is ingeschakeld voor nader advies nadat deze in
eerste aanleg vernietigend oordeelde over het wetsvoorstel.
 Op basis van welke criteria heeft het kabinet de bijlagen samengesteld?
Ogenschijnlijk is het vooral een verlanglijstje van de economische lobby en
van de boerenlobby. Een aantal zeer omstreden projecten wordt er nu onder
het mom van crisisbestrijding doorheen geduwd. Er is geen economisch kader
en er zijn geen duidelijke effecten op de werkgelegenheid en de duurzaamheid.
Daarvoor moet toch een heldere verklaring te geven zijn? Ik hoor die graag.
 Dit wetsvoorstel bevat een aantal belangrijke wijzigingen van het bestuurs-
en procesrecht. Het gaat grotendeels om de oude wens van het CDA om het voor
belanghebbenden onmogelijk te maken om hun gelijk bij de rechter te halen,
zelfs als ze het hebben.
 Het indienen van het pro-formaberoepschrift en het aanvullen van de beroepsgronden
na afloop van de beroepstermijn wordt afgeschaft. Normaal gaat het als volgt:
na de publicatie van een besluit is er een termijn van zes weken waarin belanghebbenden
bezwaar kunnen maken of beroep kunnen aantekenen tegen een besluit. Zeker
voor kleine organisaties of voor individuen, zoals de omwonenden van een nieuw
te plannen megastal, industrieterrein of vliegveld, is een termijn van zes
weken erg kort om hun bezwaar- of beroepschrift helemaal te motiveren en te
onderbouwen met wetenschappelijke feiten. Het gaat namelijk vaak over heel
grote projecten waaraan veel onderzoek ten grondslag ligt. Het recht biedt
daarom tot nu toe de gelegenheid om pro forma beroep aan te tekenen om extra
onderzoek te doen, juist om extra onderzoek te doen. Ook bestaat nu nog de
mogelijkheid om tijdens de rechtszaak, bijvoorbeeld op grond van nieuwe onderzoeken,
de al genoemde beroepsgronden aan te vullen. Daarmee is bijvoorbeeld nog beter
aan te tonen dat de belangenafweging die ten grondslag ligt aan het besluit,
niet zorgvuldig is uitgevoerd. Dat is heel vaak het geval. Dat zou logischerwijs
de A4 door Midden-Delfland in z'n milieuonvriendelijke vorm tegen kunnen houden
en vervangen door een milieuvriendelijke oplossing zoals de A4 met vaart.
Waarom gebeurt dat eigenlijk niet?
 Dan kom ik tot slot op de onteigeningswet. Ik signaleer dat in de brief
van de minister-president in het geheel niet wordt ingegaan op de bezwaren
tegen centralisering. De brief focust louter op de "ontkoppeling". Het voorstel dat nu wordt gedaan betekent de facto een terugkeer naar
de huidige praktijk, waar het gaat om de door de Kroon te hanteren clausules.
Dat is prettig, maar dan zou ik ook zeggen: schrap dan snel de bepalingen
die we kennelijk toch niet gaan gebruiken.
 De opmerking over een "voorwaardelijk vonnis" vragen aan de civiele rechter
is echt onzin. De wet kent niet de figuur van een "voorwaardelijk vonnis"
dus het is nu al evident dat de rechter een dergelijk vonnis ook niet zal
uitspreken. Hoe kan het dat de fracties van ChristenUnie en mogelijk ook de
PvdA aan het twijfelen zijn gebracht over hun bezwaren met zo'n lange vinger
van het kabinet? De brief was het zoveelste voorbeeld van een inadequaat antwoord
op onze vragen.
 Als tal van adviesorganen tegen deze wet zijn, als de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten zegt wel andere en betere middelen te zien voor versnelling van
procedures dan deze wet, als de Eerste Kamer deze wet eigenlijk gewoon niet
wil, maar zich het pistool op de borst gezet voelt door de minister-president,
als leden van de Eerste Kamer van mening zijn dat we hierbij van doen hebben
met een wet die intrinsiek niet goed is, zijn we aan onszelf en anderen verplicht
dit wetsvoorstel te verwerpen. Ik roep nog maar even de belofte in herinnering
die we allemaal gedaan hebben toen we in het parlement zitting namen: "Ik
zweer (verklaar en beloof), dat ik, om iets in dit ambt te doen of te laten,
rechtstreeks noch middellijk enige belofte heb aangenomen of zal aannemen."
Leg daar te belofte van de minister-president in het Torentje aan de ChristenUnie
maar eens naast. De vraag van vandaag is, of wij ons vrij kunnen voelen, naar
onze afgelegde gelofte of eed, om zonder last of ruggespraak een oordeel te
geven louter over de kwaliteit van de wet, of dat we andere overwegingen laten
meewegen die los staan van de inhoudelijke kant van de wet en samenhangen
met beloften die aan enkelen van ons gedaan zijn in het Torentje. Dat zou
niet moeten mogen, en sterker nog: dat mag ook helemaal niet. Wij staan op
het punt te gaan stemmen over een wet die mogelijk strijdig is met Europese
regelgeving, die de kern uit de m.e.r.-regelgeving haalt en die leidt tot
onzekerheid over een juridisch mijnenveld, terwijl de wet juist bedoeld was
als mijnenveger. Het kabinet spreekt in de memorie van antwoord over dalende
stikstofdeposities, terwijl daar al sinds 2002 geen sprake meer van is. Kan
het kabinet dat verklaren? Hoe zeker weet het kabinet dat het wetsvoorstel
niet strijdig is met de Vogel- en Habitatrichtlijn? Verwijzing naar een ambtenaar
van de Europese commissie kan daarin niet het antwoord vormen. Klopt het dat
de regering veel te positief oordeelt over de handreiking voor de praktijk
van de Kroon bij artikel 4-onteigeningen, die in de praktijk vrijwel onbruikbaar
blijkt? Ik zie uit naar de beantwoording van het kabinet.
 
 
 
 De heer
 Yildirim
 Fractie-Yildirim
 
 Voorzitter. Nadat negen sprekers voor mij inhoudelijk goed zijn ingegaan
op het voorliggende wetsvoorstel "Crisis- en herstelwet", kan ik niet anders
zeggen dan dat ik mij in hoofdlijnen aansluit bij hun bijdragen en graag de
beantwoording van het kabinet afwacht. Ik zal mij beperken tot de hoofdlijnen
van het voorliggende wetsvoorstel. Na uitgebreide bestudering en overleg met
mijn steunfractieleden concludeer ik dat met de Crisis- en herstelwet wordt
gepoogd om op basis van wettelijke bepalingen een soort kader neer te zetten
waarbinnen verschillende projecten kunnen worden gestart. Met goede bedoelingen
wordt gewerkt aan de totstandkoming van deze wet. Dat is onze constatering.
De intentie is goed, maar helaas, naarmate wij het wetsvoorstel zelf nader
hebben bestudeerd, hebben wij kunnen vaststellen dat de uitvoering van de
Crisis- en herstelwet niet het rendement zal opleveren dat het kabinet mogelijk
verwacht. Voor mijn fractie blijft het dan ook de vraag of de Crisis- en herstelwet
een antwoord zal kunnen zijn op de heersende financieel-economische crisis.
Graag krijg ik een nadere reactie van het kabinet op dat gebied.
 De Crisis- en herstelwet is een bundeling van verschillende ruimtelijke
infrastructurele projecten. Het is echter de vraag of al die projecten zich
ertoe lenen om gebundeld te worden. Het gaat vaak om projecten die partijpolitiek
gekleurd zijn, zoals de IJsselzone bij Zutphen. Verder noem ik leegstand en
onteigening en de realisering van luchthavens, zoals de Luchthaven Twente
en andere. De heer Laurier is hierop nadrukkelijk ingegaan en er zijn moties
over ingediend. Die moties zullen wij steunen. Veel andere wetten en projecten
zijn eigenlijk partijpolitiek gekleurd. Wij vragen ons af of deze projecten
het verwachte rendement zullen opleveren ten aanzien van de werkgelegenheid
en het herstel van de sociaaleconomische positie van mensen in Nederland.
 Het gaat ook om projecten waartegen in de samenleving grote weerstand
bestaat. Uitvoering van deze projecten betekent regelrecht afwenteling van
maatschappelijke weerstand en daarmee beperking van de democratische rechten
die de burger heeft. Juist de inspraak en de betrokkenheid van de burger is
in Nederland een groot goed, dat wij zouden moeten koesteren. Bovendien heeft
de vertraging in de uitvoering van veel projecten die opgenomen zijn in de
Crisis- en herstelwet vaak een andere reden en kan de uitvoering niet op basis
van een bepaald wettelijke kader worden versneld. De reden is vaak gelegen
in de financiële tekortkomingen van die projecten. De start van dergelijke
grote projecten is vaak ook een kwestie van prestige. Soms ontbreekt de bestuurlijke
wil om projecten daadwerkelijk succesvol te laten zijn. Ik noem Natura 2000,
het realiseren van duurzame energie en het ondersteunen van zelfstandigen
zonder personeel. Dat zijn allemaal projecten die eigenlijk veel investeringen
vergen, maar vaak ontbreken de financiële middelen om deze projecten
naar succes te kunnen leiden. Bovendien kosten veel projecten geld, en de
vraag is of die projecten, wanneer er in het kader van de Crisis- en herstelwet
wettelijke bepalingen worden voorgeschreven, dan wel tot een succes kunnen
worden.
 Mijn fractie heeft liever een voorstel om de koopkracht van burgers te
versterken, in plaats van dat hun inspraak en betrokkenheid wordt beperkt.
Mijn fractie hecht meer aan een zelfstandig wetsvoorstel, los van al die omstreden
projecten, dat vele andere wetten overbodig maakt en eenduidig is, en waarmee
gemakkelijk de doelen kunnen worden gerealiseerd, in plaats van aantasting
van de positie en de inspraak van de burger zelf. Mijn fractie vindt dat het
voorliggende wetsvoorstel "Crisis- en herstelwet" zijn doelen niet optimaal
realiseert, en het wetsvoorstel zal daarom niet kunnen rekenen op steun van
mijn fractie. Daar laat ik het bij.
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 De vergadering wordt van 15.28 uur tot 16.00 uur geschorst.