Debat over het rapport van de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport (28341, nr. 2)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 4751-4775

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-05-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 73, pagina 4751-4775

25-04-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28341Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over het Asielbeleid, te weten: - de motie-Halsema/Hoekema over een specifieke regeling voor een verblijfsvergunning (19637, nr. 657); - de motie-Halsema over minderjarige kinderen en hun ouders (19637, nr. 658); - de motie-De Wit over asielzoekers die langer dan 3 jaar in de opvang verbleven (19637, nr. 659)Pagina 4834-4835
Stemming over een motie, ingediend in het debat over uitgeprocedeerde asielzoekers, te weten: - de motie-Wijn over verantwoordelijkheid voor de terugkeer (28343, nr. 1)Pagina 4835-4835
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Financiën (IXB) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28320)Pagina 4840-4840
Presentie en opening (donderdag 25 april 2002)Pagina 4751-4751
Herstemming over een motie, ingediend in het debat over Vervanging F16, te weten de motie-Van 't Riet/Hoekema over afzien van deelname aan de SDD-fase op level 2 (26488, nr. 10)Pagina 4833-4834
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over de fiscale bijtelling voor bedrijfsbusjes, te weten: - de motie-De Vries/Dijsselbloem over de fiscale bijtelling voor bedrijfsbusjes (28000 IXB, nr. 25); - de motie-De Vries/Dijsselbloem over de 40-dagenregeling (28000 IXB, nr. 26)Pagina 4841-4841
Stemming over de aanbevelingen van de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport (28341)Pagina 4841-4842
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28312), en over: - de motie-Verburg over de post SUWI/ESF/Arbvo (28312, nr. 4)Pagina 4839-4839
Stemmingen over moties, ingediend in het debat over riooloverstorten, te weten: - de motie-Th.A.M. Meijer c.s. over regelgeving voor hekkelspecie (25890, nr. 21); - de motie-Th.A.M. Meijer c.s. over voorkomen van vertraging in afgesproken termijnen (25890, nr. 22); - de motie-Th.A.M. Meijer c.s. over een fonds voor gedupeerden (25890, nr. 23)Pagina 4835-4835
Goedkeuring van de PKB Project Mainportontwikkeling Rotterdam (24691, nrs. 49 en 50)Pagina 4841-4841
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28303)Pagina 4838-4838
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28315)Pagina 4839-4839
Herstemming over een motie, ingediend bij het debat over het Huurbeleid, te weten de motie-Van Gent/Van 't Riet over een prikkel tot goed onderhoud (27926, nr. 8)Pagina 4834-4834
Stemming over een motie, ingediend in het debat over de benzinemarkt, te weten de motie-Hofstra/Crone over de veiling van benzinelokaties (24036, nr. 252)Pagina 4835-4835
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van artikel 19 van de Huurprijzenwet woonruimte (wijziging motiveringsgrens huurverhogingsvoorstellen) (28195); - Wijziging van de Gerechtsdeurwaarderswet en de Waterschapswet in verband met enige technische aanpassingen (27845); - Gemeentelijke herindeling in Zeeuws-Vlaanderen (28057); - en 5 andere wetsvoorstellenPagina 4751-4751
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28321), en over: - de motie-Buijs c.s. over de onderuitputting van de Zorgnota 2001 (28321, nr. 12)Pagina 4840-4840
Stemming over een voorstel van het Presidium tot wijziging van het Reglement van Orde (28289)Pagina 4841-4841
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat (XII) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28304)Pagina 4838-4838
Eindstemming over het wetsvoorstel Nieuwe algemene regels over de aanleg, het beheer, de toegankelijkheid en het gebruik van spoorwegen alsmede over het verkeer over spoorwegen (Spoorwegwet) (27482)Pagina 4834-4834
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de Wet inzake het beheer van de financiën van het Rijk (Comptabiliteitswet 2001) (27849)Pagina 4835-4835
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28308)Pagina 4839-4839
Regeling van werkzaamheden (donderdag 25 april 2002)Pagina 4775-4775
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Sanctiewet 1977 met het oog op de implementatie van internationale verplichtingen gericht op de bestrijding van terrorisme en uitbreiding van het toezicht op de naleving van financiële sanctiemaatregelen (28251), en over: - de motie-Van Oven c.s. over de uitvoeringsregelingen (28251, nr. 6); - de motie-Karimi over een behoorlijke rechtsgang in relatie tot de zogenaamde "zwarte lijst" (28251, nr. 7)Pagina 4837-4837
Stemming over een motie, ingediend bij het debat met de regering over het NIOD-rapport, te weten de motie-Dijkstal over een uitvoerig kabinetsstandpunt over het NIOD-rapport (26122, nr. 33)Pagina 4841-4841
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28305)Pagina 4838-4838
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28302)Pagina 4838-4838
Eindstemming over het wetsvoorstel Aanvulling van de Wet personenvervoer 2000, strekkende tot invoering van een concessiestelsel voor het personenvervoer per trein (Concessiewet personenvervoer per trein) (27216)Pagina 4834-4834
Stemming over een motie, ingediend in het debat over de ondernemende samenleving, te weten de motie-Bolhuis/Van Walsem over het tegen het licht houden van subsidieregelingen (28115, nr. 4)Pagina 4837-4837
Stemmingen over moties, ingediend in het debat over de Voorjaarsnota, te weten: - de motie-Wijn over parkeertarieven (28295, nr. 3); - de motie-De Wit over de ex-dwangarbeiders (28295, nr. 4); - de motie-Bakker c.s. over de toelichting op een amendement (28295, nr. 5); - de motie-Van der Staaij c.s. over afwijking van een aangenomen amendement (28295, nr. 6)Pagina 4837-4837
Debat op hoofdlijnen over het NIOD-rapport (26122)Pagina 4775-4833
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28306)Pagina 4838-4839
Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van de wetsvoorstellen inzake de Comptabiliteitswet, te weten de gewijzigde motie-Van Walsem c.s. over een normenkader voor niet-financiële informatie (27849, nr. 24)Pagina 4836-4836
Stemmingen over moties, ingediend tijdens het debat over het Midden-Oosten, te weten: - de motie-Karimi/Van Bommel over een ad hoc vergunningplicht (23432, nr. 51); - de motie-Van Bommel/Karimi over het niet meer verlenen van een exportvergunning (23432, nr. 52)Pagina 4836-4836
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vervanging van paragraaf 17 van de Waterstaatswet 1900 door algemene regels inzake voorbereiding op en optreden bij gevaar voor waterstaatswerken (Modernisering waterstaatswetgeving betreffende gevaar voor waterstaatswerken) (27922)Pagina 4835-4835
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28300)Pagina 4837-4837
Debat over het rapport van de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport (28341, nr. 2)Pagina 4751-4775
Stemmingen over moties, ingediend in het debat over MKZ, te weten: - de motie-Ter Veer c.s. over het in het taxatierapport genoemde bedrag (27622, nr. 98); - de gewijzigde motie-Stellingwerf over aanpassing van het Europese non-vaccinatiebeleid (27622, nr. 108, was nr. 99); - en 8 andere motiesPagina 4836-4837
Herstemming over een motie, ingediend bij het debat over het Asielbeleid, te weten de motie-Wijn over intensivering van de controles aan de grens (19637, nr. 662)Pagina 4834-4834
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 25 april 2002)Pagina 4842-4842
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Comptabiliteitswet houdende bepalingen inzake het beheer van liquide middelen van rechtspersonen die collectieve middelen beheren, inzake de financiering van die rechtspersonen en inzake de beheersing van het EMU-saldo voor zover dit saldo door het financieel beheer van deze rechtspersonen wordt beïnvloed (Eerste wijziging van de Comptabiliteitswet 2001) (28035)Pagina 4835-4836
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg van heden over de fiscale bijtelling van bedrijfsbusjesPagina 4833-4833
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet stankemissie veehouderijen in landbouwontwikkelingsgebieden (28332)Pagina 4841-4841
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het provinciefonds voor het jaar 2002 (wijziging samenhangende met de Voorjaarsnota) (28311)Pagina 4839-4839

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 139 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het debat over het rapport van de Tijdelijke
commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport (28341, nr.
2).De heer Koenders (PvdA):Voorzitter. Voor de nabestaanden, de slachtoffers, de Nederlandse militairen
en de Nederlandse samenleving als geheel is het van belang
dat het proces van waarheidsvinding en verantwoording afleggen nu zo volledig
en zo snel mogelijk plaatsvindt. De politiek en de Tweede Kamer zijn daar
dan ook aan gehouden; daar ligt onze opdracht.Vorige week heeft de Kamer unaniem uitgesproken dat het NIOD een gedegen
en evenwichtig onderzoek naar de val van Srebrenica heeft verricht. Dat sluit
uiteraard een aantal kritische kanttekeningen en analyses niet uit. Die zullen
vanmiddag dan ook aan de orde komen. De basisreconstructie van het verleden,
zoals die door het NIOD is gemaakt, vormt echter samen met het rapport van
de commissie-Blaauw en het rapport van de Tijdelijke commissie besluitvorming
uitzendingen een bijna volledige basis voor de waarheidsvinding en dus voor
politieke stellingnames. Wij zijn er echter van overtuigd dat de waarheidsvinding
nog kan worden versterkt door het horen van een aantal verantwoordelijken
als getuige. Daarbij is het, gezien datgene wat ik zojuist heb gezegd, van
belang dat onverkort wordt vastgehouden aan een aantal kernprincipes voor
het vervolgonderzoek. Het moet echt aanvullend zijn; wij gaan geen dubbel
werk doen dat alleen maar tot verdere vertraging leidt. De enquête moet
zich toespitsen op een klein aantal kernvragen die echt nog moeten worden
beantwoord voordat een definitief politiek oordeel kan worden geveld. Wij
stemmen dan ook zeer in met de duidelijke probleemstelling en de beantwoordingsvraag
die in het rapport van de tijdelijke commissie naar voren is gebracht. De
beantwoording van die kernvragen kan versterkt worden door het horen van een
aantal hoofdverantwoordelijken, vooral als dezen zich lijken tegen te spreken
in gedane onderzoeken of in de media. Daar waar wetenschap per definitie in
beslotenheid plaatsvindt, kan openbare aanvulling volgens ons buitengewoon
zinnig zijn, niet als vorm van parlementaire therapie of parlementaire rechtspraak
maar als kernelement van de waarheidsvinding, zelfs als die in het licht van
de plaatsgevonden verschrikkingen nooit helemaal definitief zal zijn.In dat licht danken wij de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen
NIOD-rapport voor de recordsnelheid en de kwaliteit waarmee zij haar opdracht
heeft vervuld en zelfs begonnen is met het formuleren van een onderzoeksopdracht.
Dat is zeker een compliment waard. Dat kan, wat ons betreft, nu leiden tot
de spoedige installering van een parlementaire enquêtecommissie in de
Tweede Kamer, aangezien de direct gekozen volksvertegenwoordigers de aangewezenen
zijn om vanuit hun directe en eigen verantwoordelijkheid het werk aan te pakken.Mijn fractie steunt de probleemstelling, de methode en de werkwijze van
de commissie. Daar wil ik, gezien de korte spreektijd, niet op ingaan. Ik
heb daar maar een korte vraag over: waarop baseert de commissie de conclusie
dat zij niet voldoende zekerheid heeft gekregen dat alle feiten met betrekking
tot de vragen rond het thema debriefing uit het rapport van de werkgroep-Srebrenica
in voldoende mate zijn verkregen? De analyse van de tijdelijke commissie laat
juist zien dat het NIOD hier toch tot heldere en ook wel volledige conclusies
komt. Of komt de commissie tot de conclusie dat dit onderwerp niet afgekaart
is vanwege de publieke discussie en verschillen van mening tussen hoofdrolspelers
in het publieke debat daarover? Vindt de commissie dat een eigenstandige reden
voor eventueel verder onderzoek? Zo ja, dan stelt zich de vraag of een controverse
tussen hoofdrolspelers per definitie moet leiden tot het horen in een enquête.
De PvdA-fractie vindt dat dit niet automatisch het geval is, maar zij kan
zich wel voorstellen dat dit ten aanzien van de zogenaamde doofpotaffaire
en de follow-up het geval is.Wij respecteren de basisstelling dat kwaliteit niet mag lijden onder de
korte tijdsduur. Dat betekent dat in alle scherpte de enquête moet worden
ingegaan met een aantal hoofdvragen waarvan de beantwoording de waarheidsvinding
fundamenteel versterkt. Het gaat niet meer om de details. Wij hebben de volgende
kernvragen geformuleerd.Inzake de eerste fase, de periode tot uitzending, is bijna al het werk
verricht, zijn de hoofdlijnen helder en zijn de meest betrokkenen weliswaar
niet onder ede, maar wel op adequate wijze gehoord. De kernvraag die voor
ons overblijft en die een beperking van de eerste fase moet inhouden, is op
welke manier de regering, als meest verantwoordelijke in Nederland, met de
Verenigde Naties tot een mandaat is gekomen. Dat mandaat was precies de, weliswaar
niet digitale, fuik die later leidde tot de val van Srebrenica. In hoeverre
moet dat de beperking zijn van de eerste fase? Wij kunnen ons voorstellen
dat in dat kader de huidige secretaris-generaal van de Verenigde Naties wordt
gehoord. Die was toen immers hoofd van de vredesoperaties. Wij willen niet
opnieuw allerlei buitenlanders hier naar toe halen, maar in dit geval moet
een uitzondering worden gemaakt, omdat het een cruciale kwestie is.Het tweede kernpunt is voor de PvdA-fractie de onduidelijkheid die is
blijven bestaan over de lotsverbondenheid en de evacuatie bij Portocari. Die
zaken zijn letterlijk van levensbelang geweest. Meer toegespitst gaat het
om de vraag hoe de bevels- en communicatielijnen tussen de Nederlandse regering,
het hoofdkwartier van Unprofor en de verantwoordelijken te velde exact liepen.
Hoe kunnen verder in het publieke debat uitgesproken tegenstellingen tussen
hoofdrolspelers worden verklaard? Zo zie ik in bredere zin de formulering
van de commissie in haar aanbevelingen over fase 3. Het gaat dan om de afwegingen
die zijn gemaakt gedurende en na de val, en de afwegingen tussen de veiligheid
van Dutchbat en de veiligheid van de bevolking in de enclave. Daarbij is het
wat ons betreft niet meer dan logisch en juist dat ook de vrouwen van Srebrenica
als slachtoffers worden gehoord. Dat is niet alleen de verantwoordelijkheid
van de tijdelijke commissie, maar ook die van de parlementaire enquêtecommissie.De derde kernvraag is hoe de verantwoordelijkheden gedurende de laatste
maanden voor de val van de enclave lagen en wat de rol van Nederland was als
onderdeel van de internationale gemeenschap bij het ten goede keren van de
situatie met behulp van intelligence, vredesinitiatieven, eventuele evacuatie
of internationalisering. Moet die hele fase nu weer zo uitgebreid aan de orde
komen of beperken wij het onderwerp tot deze kernvraag? Over welke periode
zijn additionele verhoren van belang? Geldt dat voor de hele
periode van 1994 tot de val? Volgens mij ligt de kern in 1995.Onze laatste cruciale vraag betreft de falende communicatie en de zogenaamde
doofpot. Die zijn buitengewoon ernstig. Verheldering en het horen van getuigen
kan wat ons betreft op dit punt wel degelijk de waarheidsvinding versterken.
Toch daag ik de commissie uit hieraan een nog scherpere vraagstelling te verbinden,
gezien het vele onderzoek dat reeds is gedaan. Ik vind de vraag op dat punt
erg breed geformuleerd, waardoor alles weer aan de orde moet komen. Het gaat
om de hoofdvragen over de verantwoordelijkheid van de politiek, vooral ten
opzichte van de slachtoffers.Wij willen graag een reactie van de commissie op deze cruciale punten
en vragen om een verdere verfijning en verscherping binnen de fases. Daarom
geven wij op dit moment geen definitief oordeel. Wij kunnen ons echter voorstellen
dat juist een toespitsing op die punten, met daarbij behorende getuigen, kan
leiden tot een enquête die iets korter is en die vooral meer op de echt
overblijvende hoofdvragen is gericht. In elk geval delen wij de conclusie
van de grote meerderheid van de commissie dat er een enquête moet komen.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter. Wie dit rapport leest, moet betrekkelijk moeiteloos een heleboel
kritische vragen kunnen stellen over de gekozen formuleringen. Het zal ook
niet moeilijk zijn om dit rapport te lezen en telkens het beeld van vooringenomenheid
op je netvlies te hebben. Dat is overigens niet verwonderlijk, want alle fracties
in dit huis hebben in dat lange proces in de afgelopen jaren over allerlei
onderdelen en aspecten opmerkingen gemaakt en standpunten ingenomen. In de
korte samenvatting op blz. 25 van het rapport wordt nog even weergegeven wat
zo'n beetje de kernpunten waren die in het debat van vorige week door de verschillende
fracties naar voren zijn gebracht. Die fracties hebben dat natuurlijk ook
niet in het wilde weg gedaan. Voor elk van die fracties, dus ook voor de mijne,
zat er vanzelfsprekend een wereld van voorlopige oordeelsvorming achter. Ik
vind het dus in geen enkel opzicht laakbaar als die vooringenomenheid uit
het rapport opstijgt. Integendeel, dit was onvermijdelijk. De motie die vorige
week is aanvaard, is een poging geweest, ook van onze kant, om na te gaan
of het mogelijk is om de witte plekken te identificeren waarover een parlementaire
enquête gehouden moet worden. Om die reden was de motie algemeen geformuleerd.Ik wil niet de indruk wekken dat wij geen waardering hebben voor het werk
van de commissie. Zij stond echter voor een schier onmogelijke opgave. In
een week tijd moest zij aan de hand van een zeer breed rapport over vier fasen
nagaan of er een enquête gehouden moet worden en, zo ja, waar die dan
over moet gaan. Zo'n korte tijd is zeker niet gebruikelijk in dit huis. De
commissie is niet geheel in haar opdracht geslaagd. Ik verwijt haar dat in
geen enkel opzicht. Binnen de vele beperkingen heeft zij gedaan wat zij kon.Het komt nu aan op de conclusie. De VVD-fractie is het daar niet mee eens.
Het is niet wenselijk of noodzakelijk om nu al de beslissing te nemen, een
enquête te houden over de vier fasen, zeker gezien de gebruikte formulering.
De heer Koenders was al bezig, de opdracht wat in te dikken. Door een en ander
beperkter en preciezer te formuleren, hoopt hij de termijn te kunnen bekorten.
De huidige formulering is nog zeer vaag en dit zal zeker geen korte procedure
worden. Wij zijn het eens met het minderheidsstandpunt. Ik zal in het debat
ingaan op de wijze waarop wij aankijken tegen het instrument van de parlementaire
enquête in een breder kader. Daarnaast zal ik aangeven op welke wijze
het parlement naar onze mening volwaardig een zo belangrijk onderwerp als
het NIOD-rapport zou moeten behandelen.De heer Verhagen (CDA):U heeft het over een schier onmogelijke opdracht. Waarom heeft u dan door
het ondertekenen van de motie deze commissie voor deze opdracht geplaatst?De heer Dijkstal (VVD):Wij wilden nagaan welke procedure gevolgd moet worden om dit onderwerp
goed te behandelen. Er was sprake van een parlementair onderzoek. Misschien
is het beter dat de commissie zelf, eventueel met hulp van derden, alle rapporten
die er inmiddels zijn, analyseert. Ik ga hier niet verder op in. U moet mij
de ruimte geven om hier straks tijdens het debat op in te gaan. Op voorhand
kon al geen precieze formulering verwacht worden. Het verbaast mij dat er
al voor het instrument van een enquête wordt gekozen zonder dat duidelijk
is waar die over moet gaan. Wij kiezen voor een andere volgorde. Ik zal hier
vanmiddag uitgebreid over spreken. Dan wordt ook duidelijk dat de beantwoording
van de vraag of er al dan niet een enquête gehouden moet worden het
sluitstuk van een aantal activiteiten is.De heer Verhagen (CDA):Het gaat mij niet om de conclusie, maar om uw opmerking dat de commissie
een schier onmogelijke opdracht heeft gekregen om dit werk in een week te
moeten afronden. In de motie die u heeft ondertekend, is de commissie gevraagd
om binnen een week een oordeel te geven. Dan kunt u nu niet zeggen dat dit
een onmogelijke opdracht is, want daarmee geeft u in feite aan dat u ten onrechte
uw handtekening onder die motie heeft gezet.De heer Dijkstal (VVD):Ik denk dat wij eerlijk moeten zijn. Wij moeten erkennen dat het parlement
tweeënhalve week voor het aflopen van een parlementaire periode geconfronteerd
werd met een rapport van een ongekende betekenis en omvang over een onderwerp
met zeer tragische achtergronden. Wij moeten onszelf serieus nemen en erkennen
dat het onmogelijk is om in die periode tot weloverwogen oordeel laat staan
tot conclusies te komen. Wij hebben het debat inmiddels al in tweeën
moeten knippen. Vorige week hebben wij gesproken over het aftreden van de
regering. Dat is natuurlijk geen verwijt aan het parlement, maar wij hebben
er wel over gesproken met alle beperkingen van dien. Straks voeren wij een
debat over het rapport met alle beperkingen van dien. De voorzitter heeft
gisteren met ons afgesproken dat er daarbij spreektijden van 10 minuten zullen
gelden. Mijnheer Verhagen, wilt u mij nu vertellen dat deze commissie niet
ingesteld had moeten worden omdat zij haar werk niet goed kon doen? Dat wisten
wij allen! U had dat ook moeten weten. Ik wijs alleen al op
de omvang van het rapport. Dit telt 3400 pagina's. Wees nu eens realistisch.
Durf nu eens een positie in te nemen. U mag kiezen voor de parlementaire enquête.
Als u dat wilt, moet u dat vooral doen. Maar u moet hier niet een discussie
willen voeren over de zorgvuldigheid waarmee wij, Kamer en commissie, dit
rapport hebben behandeld. Tot nu toe kon dat niet zorgvuldig.De heer Verhagen (CDA):Voorzitter. Ik vind dit een oneerlijke wijze van debatteren. Het gaat
hier niet om de vraag hoe wij omgaan met de conclusies van het NIOD-rapport
of om de vraag of er een enquête moet worden ingesteld. U stelt dat
het onmogelijk is dat deze commissie binnen een week tot een verantwoord oordeel
kan komen over de vraag of er een enquête moet komen, maar u heeft dat
vorige week wel aan deze mensen gevraagd. U gaat nu een heel ander debat voeren
over de inhoud of de noodzaak van een eventuele enquête. Wij kunnen
daar van mening over verschillen, maar ik vind dat het geen pas geeft om in
de Kamer vorige week aan deze mensen te vragen om binnen een week met een
oordeel te komen en dan nu te zeggen dat het een onmogelijke opdracht is en
u ervan te distantiëren.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter. Ik denk niet dat we eruit komen, ook al omdat de heer Verhagen
zo'n slordig taalgebruik heeft. De motie spreekt over "mogelijk een parlementair
onderzoek". Dat is dus niet per se een enquête. Ik hoop dat hij dat
beseft. Er was een mogelijkheid geweest dat de commissie, alle fracties daarin
vertegenwoordigd, had geadviseerd om vooreerst nog weg te blijven van enquêtes
en een weg in te slaan waarin het parlement zelf, via hoorzittingen, extra
ondersteuning en commissies, onderzoekt. Als de commissie dat had geconcludeerd,
dan hadden wij dat waarschijnlijk een goede conclusie gevonden. Men heeft
gemeend dat niet te moeten doen om legitieme redenen. Ieder heeft hier een
eigen positie in. Ik vind dus dat de commissie heeft geprobeerd iets te doen
wat onmogelijk was in zo'n korte tijd, als je uit wenst te komen op de enquête.
Dat was overigens de vooringenomenheid – die ik overigens niet laakbaar
vind – die er bij fracties op dit punt heerste. Ik kom daar straks uitgebreid
op terug.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Mijn vraag ligt net iets naast die van de heer Verhagen. Het
gaat mij niet om het instellen van de commissie, waar de heer Dijkstal zijn
naam via de motie aan heeft verbonden.In het debat vorige week heeft de heer Dijkstal gezegd dat er open vragen
zijn. Dat wordt keurig geciteerd in het rapport van de commissie. In de mening
van de ondertekenaars van de motie, waar dus de naam van de heer Dijkstal
aan verbonden is, staat dat de waarheidsvinding wordt versterkt door in aanvulling
op het reeds verrichte onderzoek een aantal verantwoordelijken als getuigen
te horen. Mijn indruk is dat de heer Dijkstal nu zegt dat we wel een parlementair
onderzoek hadden kunnen doen in de richting van een vergelijkend rapportonderzoek
en misschien een breed rondetafelgesprek. Maar volgens de motie was u in ieder
geval vorige week van mening dat er getuigen zouden moeten worden gehoord
ter versterking van de waarheidsvinding. Vindt u dat nog steeds? Zo ja, dan
zit u toch wel heel dicht in de buurt van een parlementaire enquête.De heer Dijkstal (VVD):Staat u mij toe dat ik daar straks uitgebreid op inga. Ik heb de keuze
gemaakt dat ik over de betekenis van het instrument van de parlementaire enquête
en waar dit wel en niet moet worden ingezet, ook in relatie tot de motie en
wat er eerder over gezegd is, straks zal spreken. Ik geef er de voorkeur aan
daar vanmiddag op terug te komen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Staat u mij dan toe om dat een beetje een zwaktebod te noemen. Wij hebben
een motie op grond waarvan er een commissie is ingesteld. Die commissie komt
met een rapport. Daarover debatteren we vanmorgen. Er is vanmiddag een debat
met de regering voorzien. Nu is aan de orde of wij vinden dat de commissie
haar onderzoek goed heeft gedaan en of uitvoering is gegeven aan de door u
ondertekende motie, waarin als mening wordt gegeven dat het belang is voor
de waarheidsvinding om getuigen te kunnen gaan horen. U kunt dan in dit debat
waarin we over dat rapport als resultaat van die motie spreken, toch niet
zeggen dat u het daar vanmiddag wel over zult gaan hebben?!De heer Dijkstal (VVD):Dat kan ik wel en ik zal dat ook doen. Ik heb verder niets toe te voegen
aan de woorden die ik net heb uitgesproken. U moet enig geduld hebben, mijnheer
Rouvoet. Ik heb voorgesteld om de twee debatten ineen te voegen. Omdat we
ook nog met het punt van dechargeren van de commissie zitten, kan ik me voorstellen
dat we dat niet doen. We doen het nu in tweeën. Maar ik kies zelf uit
wanneer ik over welke zeer belangrijke aspecten wens te spreken. Ik wens dat
straks te doen in het bredere debat over het NIOD.De heer De Graaf (D66):De heer Dijkstal heeft aan het begin van zijn korte bijdrage gesproken
over de vooringenomenheid. Is het hem opgevallen dat er leden van deze commissie
behoren tot fracties die op voorhand zeiden dat zij geen behoefte hadden aan
een parlementaire enquête of dat, als er een onderzoek zou komen, dit
gedaan zou moeten worden door de Eerste Kamer? Is het hem opgevallen dat de
commissie met uitzondering van één lid unaniem was in de aanbeveling
over een enquête door de Tweede Kamer? Anders gezegd, zo vooringenomen
is een aantal leden van die commissie niet geweest. Zij hebben zichzelf laten
overtuigen door hun eigen discussies.De heer Dijkstal (VVD):Dat is misschien wel zo. Maar aan de andere kant weet u ook als geen ander
hoe standpunten over dit onderwerp al veel eerder door fracties in dit huis
zijn ingenomen. Daar kunnen wij ook niet aan voorbij.De heer De Graaf (D66):Er is echter in ieder geval een lid van de commissie die zijn mening kennelijk
niet heeft veranderd en dus niet onder invloed is geraakt van de discussies
in de commissie.De heer Verhagen (CDA):Mevrouw de voorzitter. De CDA-fractie heeft met zeer veel waardering kennis
genomen van het rapport van de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen
NIOD-rapport. Wij zijn van mening dat zij zich op een buitengewoon
goede wijze van hun taak hebben gekweten om in een week tijd met conclusies
en aanbevelingen te komen die ons in staat stellen om te beoordelen of wij
op basis van wat nu op tafel ligt, moeten komen tot het instellen van een
parlementaire enquête. Dat was de vraag die wij verleden week zeer bewust
aan deze commissie hebben gesteld, aangezien wij van mening waren dat juist
in het kader van het afleggen van politieke verantwoording, het noodzakelijk
kan zijn om een parlementaire enquête te houden.De CDA-fractie was destijds niet voor de opdracht aan het NIOD, omdat
wij vonden dat een historisch-wetenschappelijk rapport nooit in de plaats
kon komen van politieke verantwoording en verantwoordelijkheid. Wij vonden
in die tijd al dat er een enquête moest komen en dat het NIOD-rapport
eigenlijk gebruikt werd om die verantwoording te ontlopen door het bij het
NIOD te parkeren. Wij kregen in de discussie in de afgelopen week een beetje
de indruk dat ook de enquête misbruikt werd om de verantwoording te
ontlopen en die door te schuiven naar de enquête. Tegelijkertijd heeft
de discussie ertoe geleid dat wij vanmiddag ook een debat over de inhoud van
het NIOD-rapport zullen hebben. Dat is de reden waarom wij van mening waren
dat wij wel degelijk tegelijkertijd met een traject van een inhoudelijk debat
over het NIOD-rapport, ons moesten buigen over de vraag of er een parlementaire
enquête moest komen.De CDA-fractie kan zich buitengewoon goed vinden in de aanbevelingen zoals
die zijn gedaan door de commissie. Onze waardering daarvoor. Ik heb echter
nog wel een aantal vragen, bijvoorbeeld over de onderwerpen. De tijdelijke
commissie meent dat ten aanzien van fase 1 de vraag met name gericht zou moeten
zijn op de verschillende accenten die de Tijdelijke commissie besluitvorming
uitzending en het NIOD leggen op de rol van de Kamer en van het kabinet. Het
is overduidelijk dat de commissie-Bakker tot een andere appreciatie kwam van
de rol van de Kamer dan het NIOD. Dat laat onverlet dat eigenlijk in beide
rapporten juist die verantwoordelijkheidsverdeling tussen Kamer en regering
en andere verantwoordelijken heel helder op tafel ligt. Het is dus de vraag
of, gelet op de uitvoerige conclusies en bevindingen in beide rapporten, het
voor het trekken van politieke conclusies noodzakelijk is om daar buitengewoon
veel tijd aan te besteden. Ik denk dat wij op basis van de bevindingen die
reeds in beide rapporten staan als Kamer wel degelijk onze verantwoordelijkheid
kunnen nemen. Ik denk dat het verschil van mening niet door het horen van
meer mensen kan worden overbrugd. Wij moeten onze eigen verantwoordelijkheid
nemen.Het is de CDA-fractie opgevallen dat als het gaat om de aanbevelingen
ten aanzien van fase 1, wel gevraagd wordt hoe het mandaat Unprofor tot stand
is gekomen en welke invloed daar van de zijde van de Nederlandse regering
op is uitgeoefend, maar dat niet gevraagd wordt hoe de voorbereiding heeft
plaatsgevonden. Ik heb het dan over de militaire voorbereiding, de keuze van
bewapening en het vergaren van informatie, bijvoorbeeld bij de Canadezen,
of juist het ontbreken daarvan. Ik noem ook het ontbreken van intelligence.
Sprekend over het waarom, kunnen deze vragen aan de orde komen. Hoe heeft
de voorbereiding op militair vlak van de zijde van defensie plaatsgevonden?
Waarom is dat element niet in de aanbevelingen van de commissie-Van Middelkoop
naar voren gekomen? De CDA-fractie hecht eraan dat dit element erbij betrokken
wordt. De meest verantwoordelijken kunnen daarover gehoord worden.De commissie constateert ten aanzien van de tweede fase, de consequenties
die het kabinet heeft getrokken, terecht dat daar tal van vragen over zijn
te stellen. In de aanbevelingen is dat scherp geformuleerd. Wat echter ontbreekt,
is het internationale aspect. Waarom zijn in die fase de onderscheiden verantwoordelijkheden
nationaal versus internationaal ingevuld? Ik meen dat onder anderen collega
Koenders daarover een aantal belangrijke vragen heeft gesteld, zoals op welke
wijze de internationale verantwoordelijkheid vorm heeft gekregen. Door het
horen van enkele personen kan wel degelijk ook naar verantwoordelijken op
internationaal vlak gekeken worden.Ten aanzien van fase drie ben ik het eens met collega Koenders dat het
element van de lotsverbondenheid en de onderscheiden opinies die recent op
dat punt naar voren zijn gebracht, nader onderzoek vergen.Ik kom op de vierde fase, de nasleep. Gelet op de totaal verschillende
appreciatie in enerzijds het rapport-Van Kemenade en anderzijds, gezien de
vernietigende conclusies op dit punt, in het NIOD-rapport, is het essentieel
dat het nader onderzoek zich juist op deze fase richt. De conclusies van het
NIOD-rapport zijn overduidelijk. Zij staan haaks op eerdere bevindingen in
het rapport-Van Kemenade, dat onder de verantwoordelijkheid van de huidige
regering is opgesteld. Het belang van het onder ede horen van personen is
op dit punt evident.Ten aanzien van de vraag of er een enquête moet komen, heeft de
CDA-fractie meerdere malen duidelijk gemaakt dat dit moet gebeuren. De bevindingen
van de tijdelijke commissie-Van Middelkoop sterken ons in deze opvatting.
Bij de vraag of de enquête moet worden uitgevoerd door de Tweede Kamer
dan wel door de Eerste Kamer plaatsen wij nog steeds kanttekeningen. Ik meen
overigens dat in de conclusie van de commissie niet overduidelijk naar voren
komt dat dit de Tweede Kamer moet zijn. Er is sprake van de noodzaak van een
parlementaire enquête, maar ik krijg de indruk dat, als dit overeenkomstig
het Reglement van orde is, dit wel in de richting van de Tweede Kamer moet
gaan. Ik heb daarover de volgende vragen.De voorzitter:Kunt u enigszins op de tijd letten, want een verdubbeling van de u toegewezen
spreektijd dreigt.De heer Verhagen (CDA):Ik zal dat doen. Ik geef slechts nog enkele redenen waarom de CDA-fractie
van mening is dat de Eerste Kamer dit moet doen. De vraag inzake politieke
verantwoording in het openbaar, die recht doet aan de betrokkenen, komt hier
overduidelijk op tafel. Als ik kijk naar de betrokkenen, de wens van de slachtoffers,
de militairen van Dutchbat, dan moeten wij dat element bij de beantwoording
van die vraag betrekken. Juist uit de wens van betrokkenen komt overduidelijk
naar voren dat er een voorkeur is voor de Eerste Kamer. Graag krijg ik hierop
een reactie van deze commissie.Een volgend punt is dat het naar onze mening zaak is om snel tot de werkzaamheden over te gaan. Er moet derhalve zo snel mogelijk tot
een parlementaire enquête worden besloten en de werkzaamheden moeten
in kortere tijd afgerond kunnen worden. Een commissie die niet wordt gehinderd
door tussentijdse wisselingen vanwege de verkiezingen is gewenst. De Eerste
Kamer heeft daar absoluut geen last van en kan meteen aan het werk.Ik sluit af met een opmerking over het doel. Waarom noemt de commissie
op dat punt expliciet de door het NIOD getrokken conclusies?De voorzitter:Mijnheer Verhagen, wij hebben afspraken gemaakt! Ik kan niemand aan de
tijd houden, maar u moet vandaag echt collegiaal meewerken.De heer Verhagen (CDA):De vraag is dus, waarom de commissie bij het doel van het onderzoek de
woorden "en door het NIOD zijn getrokken" heeft toegevoegd, juist gelet op
het feit dat het NIOD wetenschappelijk onderzoek heeft gedaan en geen politieke
conclusies trekt.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ik wil nog een vraag stellen over de opmerkingen van de heer
Verhagen naar aanleiding van de vraag of een enquête door de Tweede
of de Eerste Kamer zou moeten worden gedaan. Ik heb met belangstelling geluisterd
naar zijn betoog op dat punt. Zijn fractievoorzitter heeft er ook weleens
iets over gezegd. De positie van mijn fractie in dezen is bekend. Zoals de
commissie ook heeft aangevoerd, zal juist het optreden van de Tweede Kamer
ook in het vervolgonderzoek heel centraal staan. De heer Verhagen heeft dit
argument niet genoemd, maar is dat geen extra argument om te kiezen voor de
Eerste Kamer? Is het om die reden niet zuiverder om de Eerste Kamer dit onderzoek
te laten verrichten?De heer Verhagen (CDA):Dat element speelt wel degelijk een rol, zij het dat de Tweede Kamer naar
mijn mening in staat geacht moet worden om haar eigen functioneren via een
enquête te beoordelen. Dat heeft zij in het verleden immers wel vaker
gedaan. Ik wijs op de wens van de betrokkenen, met name de Dutchbatters. Ik
wijs voorts op de noodzaak om de enquête zo snel mogelijk van start
te laten gaan en op de aanstaande verkiezingen en dus mogelijke wisselingen.
Vanwege de continuïteit en de snelheid is het van het grootste belang
dat de Eerste Kamer deze enquête gaat doen. Het door de heer Van den
Berg genoemde element heb ik wel gewogen, maar ik heb het uiteindelijk niet
expliciet naar voren willen brengen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Allereerst past een woord van grote dank en waardering aan
de tijdelijke commissie voor het welslagen van – wat zo-even is omschreven
als – een "mission impossible" die de Kamer vorige week in uw schoot
wierp. De commissie zat ondergedoken en heeft vermoedelijk weinig gemerkt
van het mooie weer en de naderende verkiezingscampagne, enkel en alleen om
ons vandaag de gelegenheid te geven, een zorgvuldig oordeel uit te spreken
over de mogelijkheden tot een parlementair onderzoek. In die waardering wil
ik ook graag de staf van de commissie betrekken. Het is jammer dat de tijdelijke
commissie niet unaniem heeft kunnen zijn, al had ik daar bij voorbaat ook
niet op gerekend. De ervaring leert dat de reserve tegen een parlementair
onderzoek vaak uit dezelfde hoek komt. Dat is nu opnieuw gebleken.De manier waarop de tijdelijke commissie heeft gewerkt en gerapporteerd,
is belangrijk. Zij heeft niet gekozen voor een eigen speurtocht door het NIOD-rapport
om daar eigen vragen en eigen oordelen uit te destilleren, maar zij heeft
gericht gekeken of de vraagpunten van de werkgroep-Blaauw uit 1998 en de bevindingen
van de commissie-Bakker uit 2000 in het NIOD-rapport voldoende worden weerspiegeld.
Ook is gekeken naar wat de fracties in de Kamer blijkens het debat van vorige
week in het bijzonder naar voren wilden brengen. Dat zijn geen totaal objectieve
maar toch redelijk intersubjectieve en zorgvuldige ijkpunten voor de beantwoording
van de vraag of de Kamer na het NIOD-rapport nog een eigen onderzoek zou moeten
instellen.De commissie concludeert dat aanvullend onderzoek door de Tweede Kamer
inderdaad in de rede ligt. Er wordt overigens zeer nadrukkelijk gesproken
over een onderzoek door de Tweede Kamer, en dus niet door de Eerste Kamer.
Zij geeft geargumenteerd aan dat dit het beste kan gebeuren door een onderzoekscommissie
die de bevoegdheden uit de Wet op de parlementaire enquête kan toepassen.
Voor de door de commissie geformuleerde doelstelling – de Kamer in staat
stellen om een definitief politiek oordeel te geven over het optreden van
Kamer, regering en ambtelijke en militaire verantwoordelijken – is het
horen van getuigen onontbeerlijk. De kracht van de waarheidsvinding maar ook
van de getuigenissen zelf zal worden versterkt als die onder ede plaatsvinden.
De tijdelijke commissie wijst zelf met name op het nader in kaart brengen
van de verschillende politieke en bestuurlijke verantwoordelijkheden en noemt
dit als motief om niet te volstaan met een gewone onderzoekscommissie maar
te kiezen voor een enquête. Wil de voorzitter van de commissie die gevolgtrekking
nader toelichten? Helemaal duidelijk is het argument namelijk niet. Er wordt
immers mee gesuggereerd dat zonder het onder ede stellen van getuigen politieke
verantwoordelijkheden rond het Srebrenica-drama niet duidelijk zouden worden.
Bedoelt de commissie dat daadwerkelijk?De slotoverweging van de tijdelijke commissie met betrekking tot de vraag
of het enquête zou moeten zijn, is dat een parlementaire enquête
kan bijdragen aan het breed gedragen gevoelen dat afronding en afsluiting
van het dossier-Srebrenica voor betrokkenen gewenst is. Dat lijkt mij een
wat minder gelukkige formulering. Ook na een enquête zal het dossier-Srebrenica
nooit afgesloten worden. Het is ook niet zomaar een dossier. Als de commissie
het zo bedoelt dat de enquête met de daarbij behorende openbaarheid
van getuigenverklaringen en met de mogelijkheid voor betrokkenen om zich publiekelijk
te verantwoorden en waar nodig te verweren mede kan dienen tot een verzoening
met het verleden, dan ben ik het daar van harte mee eens.Ik heb nog een paar vragen aan de tijdelijke commissie. De aanbevelingen
voor de onderzoeksonderwerpen zijn nogal ruim geformuleerd. Heeft de commissie
daar bewust voor gekozen of moet ik dat toch zien als een minder prettige
vrucht van het tijdgebrek? Is het niet wenselijk voor de enquêtecommissie
om die onderzoeksonderwerpen nog wat preciezer in kaart te brengen en wat
specifieker af te bakenen? De voorzitter van de tijdelijke commissie heeft
gisteren tijdens zijn perstoelichting op de vraag hoeveel getuigen moeten
worden gehoord geantwoord dat het er weinig zijn, als ik goed geïnformeerd
ben. Kan hij dat nader toelichten? Betekent dit dat de commissie eigenlijk
voorstelt om het te beperken tot alleen de politiek verantwoordelijken, misschien
Kamerleden, en de hoogste top van de landmacht of denkt zij dan ook aan de
Nederlandse VN-stafofficieren die een deel van de communicatie verzorgden?
Dat is van belang om te kunnen inschatten hoe lang die enquête zou moeten
duren.De heer Rouvoet (ChristenUnie):U vraagt de commissie of het beperkt moet worden tot de politiek verantwoordelijken,
misschien ook Kamerleden. Rekent u Kamerleden tot de politiek verantwoordelijken
of vormen zij in uw ogen een aparte categorie?De heer De Graaf (D66):De Kamer heeft natuurlijk een eigen verantwoordelijkheid. Staatsrechtelijk
is de verantwoordelijkheid van de Kamer niet te definiëren als politieke
verantwoordelijkheid, want die hoort bij bestuurders. Natuurlijk praat ik
over de politieke bestuurders aan de ene kant en de Kamer aan de andere kant.
Daar heb ik ook nog de hoogste top van de landmacht bij genoemd. Mijn vraag
was of het onderzoek ook breder kan worden opgezet. Als de voorzitter daar
bepaalde denkbeelden over heeft, dan hoor ik die graag.Voorzitter. De commissie denkt aan een onderzoek dat uiterlijk eind van
dit jaar klaar moet zijn. Dat is acht maanden vanaf nu. Dat vind ik rijkelijk
lang – ik zeg dat in alle eerlijkheid – vooral als wordt bedacht
dat het niet de bedoeling kan zijn dat de enquêtecommissie eigen "factfinding"
gaat doen, dat wil zeggen ander onderzoek dan het horen van getuigen. Kan
dat echt niet korter? Ik heb bijlage 2 gezien, maar ik vraag mij af of dit
niet kan worden ingedikt, zeker in de voorbereidende fase. Het zou kunnen
helpen als de enquêtecommissie bestaat uit leden die onderzoekservaring
rond dit thema hebben. Ik denk dan aan leden van de voormalige commissie-Bakker,
dat wil zeggen voor zover zij herkozen worden op 15 mei.Het is mij in het NIOD-rapport opgevallen dat de beraadslagingen in het
kabinet, ook in de bunker, slechts summier worden behandeld. De volledige
en niet-geanonimiseerde versie van de ministerraadnotulen waren, zo heb ik
de indruk, voor het NIOD niet beschikbaar, evenmin als overigens indertijd
voor de commissie-Bakker. Meent de tijdelijke commissie dat die ongeclausuleerde
versie van de ministerraadnotulen essentieel zijn voor een weloverwogen enquêteonderzoek,
met name voor de door de commissie geformuleerde fase 3? Ik neem aan dat dit
een worsteling met het kabinet zal betekenen, welk kabinet er dan ook zit.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter. Ik sluit mij aan bij de collega's die de commissie
gecomplimenteerd hebben met het vervullen van de schier onmogelijke taak,
zoals collega Dijkstal al zei. De taak is in ieder geval uitgevoerd en dat
is een compliment waard. Het is een flinke klus geweest om alles te vergelijken
met het bestaande materiaal en het uiteindelijk te laten neerslaan in een
aantal suggesties voor nader onderzoek. Dat heeft uiteindelijk geculmineerd
in een aanbeveling aan de Kamer.Ik zal de commissie niet langer in spanning laten verkeren over onze positie.
Wij zijn het iets meer met de commissie eens dan met collega Wilders en wij
steunen dus de uiteindelijke aanbeveling van de overgrote meerderheid van
de commissie. Wel wil ik hierbij een enkele opmerking maken aan de hand van
de onderverdeling in verschillende fasen die ook terug te vinden zijn in de
verklaring van de minister-president van verleden week.Naar onze indruk zou de enquête geconcentreerd moeten zijn op de
derde en vierde fase. In verband met de eerste fase spreekt de commissie op
blz. 34 over het feit dat er verschillende accenten worden gelegd tussen het
NIOD en de tijdelijke commissie-Bakker. Dat zien wij ook zo, maar volgens
mij is de kern in het NIOD-rapport dat het toenmalige kabinet in 1993 zonder
druk van het parlement en de media tot een besluit is gekomen. Dat besluit
is genomen, mede vanwege de wens van leden van het toenmalige kabinet om ook
internationaal een gezichtsbepalende rol te spelen bij vredesoperaties. De
commissie-Bakker nu geeft iets meer aandacht aan de rol van de Kamer. Is dit
een juiste veronderstelling? Is het noodzakelijk om dat mogelijk verschillende
accent zo verder uit te spinnen indien hetgeen ik uit het NIOD-rapport aanhaalde
de kern is van de verantwoordelijkheidsverdeling? Terecht stelt de commissie
dat zij het werk van het NIOD niet over moet doen, maar dit geldt ook voor
het werk van de commissie-Bakker. In deze fase wil ik daar niet het accent
leggen. Wel sluit ik mij aan bij de opmerking dat ook daar eventuele resterende
onzekerheid moet worden weggenomen. Het gaat niet om het wegredeneren van
de rol van het parlement. Collega Van Middelkoop zal mij begrijpen.Ik sla de tweede fase over omdat ik het daarmee grosso modo eens ben.
Fase drie is de meest dramatische fase. Hierbij horen zeker de vragen over
de lotsverbondenheid, maar die vragen komen pas aan de orde na de vraag over
de mate van verdedigbaarheid van de enclave. Het gaat dus om de verdediging
van de enclave en de humanitaire taak die er was toen was vastgesteld dat
de enclave niet te verdedigen viel. In de vraagstelling doet zich wat ons
betreft een nadere precisering voor. De commissie spreekt over de coördinatie
van het beleid binnen het kabinet en de communicatie daarover met de anderen,
Dutchbat, de VN en de NAVO. Wij willen de vraag toevoegen naar de wijze van
uitvoering door Dutchbat zelf van de haar opgedragen taken. Er loopt nog een
discussie over de vraag of Dutchbat, en zo ja in welke mate, fouten heeft
gemaakt. Deze vraag wordt met "ja" beantwoord: Dutchbat heeft fouten gemaakt.
De mate waarin en de omvang daarvan zie ik meer als aanvulling dan als precisering
van de algemeen geformuleerde invulling van de derde fase.De vierde fase gaat over de nasleep. Ik ben het eens met collega's dat
het ook voor de betrokkenen zelf een heel cruciale fase is.Laat ik er twee dingen van zeggen. Het zijn de Dutchbatters zelf die van meet af aan ook hebben gepleit voor een parlementaire enquête.
Zij zouden het verhaal willen doen. Daaraan moet recht worden gedaan. Dat
sluit een beetje aan op de misschien wat minimalistische invulling van wat
de commissie heeft gezegd over de omvang van het aantal te horen personen.
Ik ben het met die algemene insteek eens, maar wil wel dat er in een vervolgonderzoek
of enquête voldoende aandacht is voor de rol van Dutchbat zelf en het
onderzoek van het parlement daarnaar. Dat gaat ook over de aandacht die er
is voor de Dutchbatters met problemen. Collega Van Middelkoop heeft als voorzitter
van de commissie een brief gekregen van een van de mensen die ermee naar buiten
is gekomen. Ik heb hem afgelopen dinsdag tijdens een televisieprogramma gesproken.
Dat was de vader van een jongen uit Dutchbat 2 die zelfmoord heeft gepleegd.
Dat staat voor een algemeen probleem, waarbij is gezegd dat Defensie te weinig
aandacht heeft voor de afhandeling van problemen die Dutchbatters zelf hebben.
Als wij in het parlement dergelijke signalen krijgen, vind ik dat wij daarnaar
serieus onderzoek moeten doen of het in elk geval bij het onderzoek moeten
betrekken. Dat geldt ook voor de nabestaanden van de slachtoffers, veelal
vrouwen dus. Ik wil datóf deze commissie óf later de parlementaire
enquêtecommissie zoekt naar een waardige vorm om ook de nabestaanden
van de slachtoffers bij het onderzoek te betrekken en daarin een rol te geven.
Het zijn er velen en misschien is het zoveel mensen, zoveel zinnen. Dat weet
ik niet precies.Over het tijdsbestek is terecht gesproken. Misschien mag ik een waarschuwende
opmerking maken. Ik ben het eens met hetgeen de commissie zegt: afronding
dit kalenderjaar. Sommige collega's hebben gevraagd of het niet eerder kan.
Met een beperkte opzet en met de openstaande vragen naar de waarheidsvinding
is het wel cruciaal dat je je in dit complexe en omvangrijke dossier goed
inwerkt om degene die je wilt horen, in een nader verhoor de vragen te laten
beantwoorden en om tot maximale waarheidsvinding te komen. Als er spanning
zou ontstaan tussen zorgvuldigheid en snelheid, wil ik niet dat wij kiezen
voor de snelheid, want dan heeft de politiek op die wijze de zaak nog niet
afgerond. En afgerond zal het nooit worden.De heer Van Bommel (SP):Mevrouw de voorzitter. Wij bespreken vandaag het rapport van de Tijdelijke
commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport. Met dat rapport wordt uitvoering
gegeven aan de motie-Melkert, die door alle fractievoorzitters in de Tweede
Kamer werd medeondertekend en die met algemene stemmen is aangenomen. Gezien
die unanimiteit verbaast het de SP-fractie bijzonder dat een lid van de tijdelijke
commissie zich niet met het rapport kan verenigen en van mening is dat thans
niet moet worden aanbevolen om een parlementaire enquête in te stellen.
Hoe is het mogelijk dat de voorzitter van de VVD-fractie zijn handtekening
plaatst onder een motie, waarin als mening wordt uitgesproken dat de waarheidsvinding
rond de val van de enclave Srebrenica wordt versterkt door in aanvulling op
het reeds verrichte onderzoek een aantal verantwoordelijken als getuige te
horen, als een lid van de fractie tot de conclusie komt dat op dit moment
geen getuigen behoeven te worden gehoord? Hoe kan daarvoor het argument worden
aangevoerd dat het NIOD-rapport eerst de normale parlementaire procedure moeten
doorlopen, als later vandaag die normale parlementaire procedure begint? De
SP-fractie vindt die stellingname niet geloofwaardig, maar bovendien schadelijk
voor het proces als zodanig. Als er een begrip is dat de laatste jaren rond
de val van de enclave Srebrenica centraal is komen te staan in zowel de feitelijke
gang van zaken als de beleving van vele betrokkenen, is het wel het begrip
"doofpot"; Doofpot met een hoofdletter D. Zonder een parlementaire enquête
blijft die doofpot dicht. Wie of wat denkt de VVD-fractie daarmee te dienen?Door de houding van dit VVD-lid van de tijdelijke commissie is de geloofwaardigheid
van de VVD-fractie op het spel komen te staan. Ik hoop oprecht dat de VVD-fractie
in dit debat, maar vooral later vandaag in het debat over het NIOD-rapport
zelf de geloofwaardigheidscrisis waarin zij is gebracht, kan overwinnen. Dat
is in het belang van de VVD zelf, in het belang van de geloofwaardigheid van
de politiek in het algemeen en zou recht doen aan de belangen van alle betrokkenen.De heer Dijkstal (VVD):Ik ben de heer Van Bommel zeer erkentelijk voor de belangstelling voor
de crises bij ons – die zijn er eigenlijk nauwelijks en zeker hier niet.
Ik zeg hem echter toe dat ik vanmiddag nog uitgebreid kom te spreken over
de dwaalwegen van de SP.De heer Van Bommel (SP):Het is mooi dat de voorzitter van de VVD-fractie daar vanmiddag ook aandacht
aan wil besteden, maar ik hoop toch dat hij vooral aandacht wil besteden aan
het NIOD-rapport en aan de bijzondere positie die zijn fractie vandaag inneemt,
gezien de handtekening onder die motie-Melkert.Voorzitter. Mijn vraag is of de opvatting zoals ik die zojuist heb uiteengezet
met betrekking tot die positie, door de commissie wordt gedeeld.Bij de presentatie van het rapport van de commissie heeft de voorzitter
gesteld dat er niet op alle aspecten van het onderzochte vraagstuk een doofpot
kan worden aangetroffen. Dit zal zo zijn. Volgens de SP is het desondanks
van groot belang dat personen die kunnen getuigen over het optreden van de
Tweede Kamer, de Nederlandse regering en de ambtelijke en militaire verantwoordelijken
met betrekking tot de gebeurtenissen in Srebrenica, onder ede kunnen worden
gehoord. Het horen onder ede werd immers een wezenlijke en belangrijke toevoeging
geacht aan het werk van de Tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen,
die eerder rapport uitbracht over de aspecten rond de besluitvorming. Dat
rapport werd door deze Kamer zeer breed onderschreven, maar kon zich gezien
de opdracht niet baseren op het horen onder ede. De weg daartoe moet naar
onze mening nu wel worden vrij gemaakt.Bij elk onderzoek speelt het dilemma dat enerzijds de onderzoeksopdracht
niet te ruim moet worden geformuleerd en dat anderzijds de formulering uiterst
zorgvuldig moet zijn. Die twee eisen kunnen elkaar versterken maar ook bedreigen.
Een groot voordeel voor een in te stellen enquête is het feit dat er
inmiddels veel onderzoeksmateriaal ligt. De beschikbare rapporten van de eerdere
tijdelijke commissie en nu van het NIOD zijn belangrijke bouwstenen
voor die enquête.Een in te stellen enquêtecommissie zou snel aan de slag kunnen,
ware het niet dat het vandaag de laatste dag voor het verkiezingsreces is.
Naar de mening van de SP is het wijs om een commissie direct ná de
verkiezingen van 15 mei aan het werk te zetten. Met historische en voor sommige
politieke partijen mogelijk dramatische verkiezingen op komst, lijkt het ons
sterk af te raden om twintig dagen vóór die verkiezingen een
commissie samen te stellen die mogelijk meteen na die verkiezingen weer van
samenstelling moet veranderen. Dat is niet goed voor het werk van de commissie
en bovendien ook niet nodig. Wij hebben jaren moeten wachten alvorens op dit
punt aan te komen; dan kan een periode van hooguit enkele weken er ook nog
wel bij. Deelt de commissie die opvatting?De SP-fractie onderschrijft het doel en de vorm van het voorgestelde nader
onderzoek. Wel plaatsen wij een vraagteken bij het voorstel van de commissie
om de enquêtecommissie te vragen al vóór het einde van
dit jaar haar rapport aan de Kamer aan te bieden. Als voormalig lid van de
commissie-Bakker weet ik dat een tijdsplanning zó op papier is gezet
maar dat de praktijk weerbarstiger is. Voor het houden van 50 voorgesprekken
en 35 hoorzittingen is veel voorbereiding nodig, waarbij je voorts afhankelijk
bent van de fysieke beschikbaarheid van de te horen personen. Kortom, het
is een loffelijk streven om het hele proces nog dit jaar af te ronden, maar
als het een maandje langer duurt, heeft mijn fractie daar geen grote bezwaren
tegen.Afrondend wil ik de commissie vragen of de enquête naar haar mening
ook de functie kan hebben om recht te doen aan de nabestaanden. Is het niet
zo dat zij jarenlang hebben moeten wachten op enige vorm van erkenning? Hebben
niet daarom de woorden van minister Pronk, toen en nu, zoveel uitwerking gehad?
Overigens gaat het in het geval van de nabestaanden niet alleen om erkenning
en recht doen. Zij beschikken mogelijk over belangrijke informatie en de SP
acht het wenselijk dat wordt onderzocht of het horen van nabestaanden belangrijke
informatie kan opleveren. Deelt de commissie die opvatting? Ik wijd nog een enkel woord aan de verschillende fasen die in het rapport
worden onderscheiden. Fase 1 gaat over de voorbereiding tot de uitzending.
Mijn fractie vindt dat een belangrijke fase die veel aandacht moet krijgen
in het onderzoek. Het gaat om een prominente conclusie van het NIOD en daar
moet uitgebreid aandacht aan worden besteed. Een enkel woord ook over fase
4: ik sluit mij aan bij de vorige spreker die benadrukt heeft dat ook in het
NIOD-rapport wordt geconstateerd dat op het punt van de nazorg aan de Nederlandse
militairen het een en ander heeft ontbroken. De klachten daarover zijn ook
bij mijn fractie bekend en wij hopen dat het onderzoek van de enquêtecommissie
op dat punt tot nadere bevindingen en nadere aanbevelingen kan komen.De SP-fractie dankt de tijdelijke commissie voor de inzet die op deze
korte termijn is geleverd. Er ligt een helder rapport dat een goede aanzet
is voor een parlementaire enquête die mijn fractie al veel langer noodzakelijk
acht.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Laat ik beginnen met het uitspreken van mijn waardering in
de richting van de commissie en haar staf. De commissie draagt de welluidende
naam "Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport", maar om
meer dan één reden prefereer ik de commissie aan te duiden als
de commissie-Van Middelkoop, dat is namelijk korter. De commissie verdient
respect voor haar prestatie om binnen een week een rapport af te leveren dat
méér dan voldoet aan de opdracht van de Kamer, daarmee blijvend
binnen de termijn die wel werd beoogd maar niet werd gesteld. Ik geloof niet
dat er eerder een tijdelijke commissie van de Kamer is geweest die zo voortvarend
heeft toegewerkt naar haar eigen opheffing.Ik zei dat de commissie méér dan voldaan heeft aan haar
opdracht en wil dat graag toelichten. De commissie heeft een nadere analyse
gemaakt van haar opdracht die haar was meegegeven in de motie-Melkert c.s.
Leidend was het dictum van die motie waarin als taak werd geformuleerd: "te
rapporteren over onderwerpen voor een mogelijk parlementair onderzoek". Daarbij
merkt de commissie terecht op dat de Kamer de vraag of tot een nader parlementair
onderzoek wordt besloten geen antwoord heeft gegeven. Het valt op dat de commissie
in haar rapport in lijn hiermee tamelijk consequent spreekt over "een mogelijk
parlementair onderzoek", tot in het hoofdstuk met de aanbevelingen toe. Tegelijk
deelt zij mee dat zij zich op grond van het Reglement van orde en het draaiboek
gehouden acht om "een nadere uitwerking" te geven aan een mogelijke onderzoeksopdracht
en komt zij – via die tussenstap – uiteindelijk terecht bij een
concrete aanbeveling tot het houden van een parlementaire enquête, compleet
met begroting en tijdpad.Nu ben ik niet naïef en heb ik er wel begrip voor dat er allerlei
logische relaties bestaan tussen het benoemen van nader te onderzoeken onderwerpen,
het formuleren van een onderzoeksopdracht en het aanwijzen van de meest geschikte
modaliteit daarvoor. Dat neemt niet weg dat ik wel behoefte heb aan een nadere
verantwoording, hoe één en ander zich verhoudt tot de aan de
commissie verstrekte opdracht. Kan de commissie zich iets voorstellen bij
de gedachte dat gezien de motie én de inbrengen van de woordvoerders
in het debat van vorige week, een minder ambitieuze vervulling van de opdracht
denkbaar was geweest, om niet te zeggen: voor de hand lag?De fractie van de ChristenUnie heeft vorige week aangegeven van mening
te zijn dat er, nu het kabinet zich in verband met zijn demissionaire staat
kennelijk niet gemandateerd acht om met een nadere standpuntbepaling inzake
het NIOD-rapport te komen, een andere manier moet worden gevonden om het debat
over het drama van Srebrenica te vervolgen en op een later moment van finale
politieke conclusies te voorzien. Daarin lag voor ons de legitimatie van de
instelling van een tijdelijke commissie. Het deed mij deugd deze afweging
in nagenoeg dezelfde bewoordingen terug te vinden in het voorwoord van het
commissierapport.Over de inhoudelijke aanbevelingen van de commissie kan ik betrekkelijk
kort zijn. Mijn fractie kan zich vinden in de aanbeveling om tot een beperkte,
met een streep onder beperkte, parlementaire enquête te komen, beperkt
zowel in duur als in omvang. Wij kunnen ons grosso modo ook
vinden in de aanduiding van de onderwerpen, zoals aangegeven in het rapport,
waarover aanvullende waarheidsvinding nodig is, ook hier een streep onder
aanvullend. Wat ons betreft wordt het NIOD-werk inderdaad niet overgedaan
en moet het accent vallen op de politieke en bestuurlijke verantwoordelijkheden.
In dit verband nog wel een kritische kanttekening bij de formuleringen op
de pagina's 34 en 35: Ik lees daar enkele keren dat de meest verantwoordelijken –
het gaat dan over ministers en militairen – voor een verhoor in aanmerking
zouden komen. Het lijkt mij eerlijk gezegd niet verstandig om het afbakenen
van de groep potentiële getuigen te laten plaatsvinden via gradaties
in verantwoordelijkheden. Mij dunkt dat wij een enquêtecommissie hierin
niets moeten willen voorschrijven en de ruimte moeten laten om betrokken bewindspersonen
en militairen die verantwoordelijkheid droegen, te horen en vervolgens verslag
te doen van haar bevindingen en conclusies, zodat over de onderscheiden verantwoordelijkheden
conclusies getrokken kunnen worden. Is de commissie dat met mij eens?Sprekend over de politiek-bestuurlijke verantwoordelijkheden noem ik apart
de rol van de Tweede Kamer, onder meer omdat voorkomen moet worden dat die
als gevolg van het ontslag van het voltallige kabinet naar aanleiding van
de bevindingen van het NIOD uit het zicht zou verdwijnen. Ik ga er zonder
meer van uit dat tot de onder fase 1 te horen verantwoordelijken in elk geval
ook woordvoerders van Tweede-Kamerfracties behoren. Zij staan er niet expliciet
in, maar het lijkt mij geen twijfel te kunnen lijden dat zij daaronder gerangschikt
moeten worden omdat de rol van de Kamer in de overwegingen bij fase 1 wel
apart genoemd wordt. Ik krijg dat graag bevestigd. En in het verlengde hiervan
vraag ik mij af of er tegen die achtergrond niet veel voor te zeggen zijn
als niet deze Kamer maar de Eerste Kamer gebruik zou maken van haar recht
om een parlementaire enquête te houden. De motie-Melkert c.s. sluit
dat mijns inziens in ieder geval niet uit. Het rapport van de commissie daarentegen
richt – begrijpelijk en terecht – haar aanbeveling om een parlementaire
enquête te houden tot de Tweede Kamer want die heeft haar ingesteld.
Dit debat dient er wat mij betreft onder meer toe om duidelijkheid te verschaffen
over de vraag of deze Kamer er wijs aan doet om dit onderzoek zelf ter hand
te nemen, of dat er voldoende redenen zijn om dat in dit bijzondere geval
aan de Eerste Kamer over te laten. Ik besef dat wij vandaag moeilijk kunnen
besluiten tot een parlementaire enquête door de collega's van de overzijde,
maar ik ben ervan overtuigd dat als de uitkomst van dit debat in die richting
zou wijzen, daar procedureel een mouw aan te passen is.Eerlijk gezegd was ik niet erg verrast te lezen dat de heer Wilders een
minderheidsstandpunt heeft ingenomen. Sterker nog, hij heeft afstand genomen
van het gehele rapport, want zo is zijn aantekening op de laatste bladzijde
geformuleerd. Als liberaal had hij, wat dit betreft, een reputatie hoog te
houden. Wie zich verdiept in de geschiedenis van het parlementaire onderzoek,
kan vaststellen dat liberalen zich vrijwel steeds bijzonder ongemakkelijk
voelen bij de instelling van of deelname aan onderzoekscommissies. Nu betwist
ik geenszins het recht van een fractie om zich tegen een onderzoekscommissie
of enquêtecommissie uit te spreken. Evenmin betwist ik het goed recht
van een lid van een commissie om een minderheidsstandpunt te formuleren. Maar
de aantekening van de heer Wilders riep bij mij wel enkele vragen op. Zo intrigeert
mij de mededeling dat de heer Wilders meent dat "thans" niet dient te worden
aanbevolen een parlementair onderzoek in te stellen. Mag ik hieruit afleiden
dat hij het voor mogelijk houdt dat dit later wel aangewezen kan zijn? Wanneer
zou dat dan kunnen gebeuren? Kan hij dit toelichten?Waar ik mij over verbaas, is zijn stelling dat het NIOD-rapport compleet
is en geen belangrijke hiaten of onvolkomenheden bevat. Voor zover hij doelt
op "de feiten" kan ik hem daarin nog wel volgen, maar het NIOD zelf stelt
toch in alle helderheid dat men juist ten aanzien van de politiek-bestuurlijke
verantwoordelijkheden zeer terughoudend is en dat het rapport zich richt op
de gebeurtenissen voor, tijdens en na de val van Srebrenica, waarmee dan de
feitelijke basis wordt verschaft voor de politieke gevolgtrekkingen in de
politieke arena en in het openbare debat. Is dat niet precies datgene waar
de aanbevelingen van de grootst mogelijke meerderheid van de commissie op
gericht zijn? Ik vraag aan de heer Wilders of hij niet probeert meer in het
NIOD-rapport te lezen dan de schrijvers menen te hebben opgeschreven.Het mag duidelijk zijn dat mijn fractie zich beter thuis voelt bij de
conclusies van de overige leden van de commissie. Alvorens daarmee volmondig
in te kunnen stemmen, krijg ik graag een reactie op de door mij aan de orde
gestelde punten.De heer Van den Berg (SGP):Mevrouw de voorzitter. In de eerste plaats sluit ik mij aan bij de complimenten
die reeds zijn gemaakt aan de tijdelijke commissie onder voorzitterschap van
collega Van Middelkoop. Zij heeft in zeer kort tijdsbestek toch de opdracht
van de Kamer weten te vervullen. Die opdracht was overigens niet eens zo eenvoudig,
omdat de motie die aan de opdrachtomschrijving ten grondslag lag, enigszins
een compromiskarakter droeg waarin verschillende lijnen te onderkennen waren.
De commissie heeft zich echter op een goede wijze van haar taak gekweten.Ik kom direct op de kern van de zaak: de waarheidsvinding. Het onderzoek
van de tijdelijke commissie staat conform de motie van de Kamer in het teken
van aanvullende waarheidsvinding. In de motie wordt zelfs gesproken van versterkte
waarheidsvinding. Om te komen tot het noemen van mogelijke onderwerpen voor
zo'n nader onderzoek heeft de tijdelijke commissie enkele bestaande rapporten
naast elkaar gelegd: het rapport van de werkgroep-Blaauw, het rapport van
de commissie-Bakker en het NIOD-rapport. In hoeverre heeft de tijdelijke commissie
ook acht kunnen slaan op andere nationale en internationale rapporten zoals
die van het IKV, van de VN en het Franse rapport? Welke rol hebben die gespeeld
in haar aanbevelingen? Hoe wil de commissie dat wij daar verder mee omgaan?In de eerste plaats heeft de commissie een vergelijking gemaakt tussen
het rapport van de werkgroep-Srebrenica (de werkgroep-Blaauw) en het NIOD-rapport. De resultaten van die vergelijking worden in acht thema's
gepresenteerd. Ten aanzien van drie van de acht genoemde thema's wordt geconcludeerd
dat de commissie niet voldoende zekerheid heeft kunnen krijgen dat alle feiten
met betrekking tot die thema's in voldoende mate zijn verkregen. Daarnaast
is een vergelijking gemaakt tussen het rapport van de Tijdelijke commissie
besluitvorming uitzendingen (de commissie-Bakker) en het NIOD-rapport. Daarbij
constateert de commissie op relevante onderdelen nauwelijks tegenspraak, maar
wel verschillende accenten ten aanzien van de betekenis van de rol van de
Kamer en de rol van het kabinet gedurende het traject van de uitzendingen.Onze fractie vindt dat er voor het houden van een parlementaire enquête
niet alleen sprake dient te zijn van een heldere en zinvolle vraagstelling,
maar dat ook te verwachten moet zijn dat er nieuwe feiten aan het licht komen.
In dit geval moet het dus duidelijk zijn in hoeverre een parlementaire enquête
daadwerkelijk kan bijdragen aan de aanvullende waarheidsvinding. Mijn fractie
is op dat punt nog niet geheel overtuigd door het rapport van de commissie.
De commissie is er op een aantal punten niet zeker van dat er voldoende feiten
zijn verkregen. Is zij ook van mening dat nader onderzoek die feiten wel aan
het licht kan brengen en zo ja, op welke concrete punten? In dat verband vraag
ik hoe de conclusies in paragraaf 3.2 over de drie thema's zich verhouden
tot de aanbevelingen in paragraaf 5. Volgens ons komen die niet geheel naadloos
overeen.Verder constateert de commissie naar aanleiding van het vergelijkend onderzoek
niet zozeer tegenspraak, als wel verschillende accenten. Bij tegenspraak is
aanvullende waarheidsvinding nuttig, maar is dat ook het geval bij verschillende
accenten? Hebben wij het dan wel over waarheidsvinding en het vinden van nieuwe
feiten of gaat het dan veel meer over een nadere persoonlijke inkleuring door
betrokkenen, zoals de voorzitter van de tijdelijke commissie gisteren tijdens
de persconferentie stelde? Verstaat de commissie dat ook onder waarheidsvinding?In zowel de motie als het rapport wordt gesproken over een parlementaire
enquête van korte duur. Wie de selectie van onderzoeksthema's daar echter
naast legt, ziet dat er nog wel verschil in formulering is. Wij vinden de
formulering van "mogelijk nader te onderzoeken onderwerpen" nogal ruim. Waarom
heeft de commissie bij de formulering van de mogelijke vraagstellingen niet
reeds nadrukkelijk rekening gehouden met de beperkte omvang van het onderzoek?
Draagt de ruime aanduiding van thema's niet het risico in zich dat een in
te stellen onderzoek toch weer veel langer gaat duren dan beoogd?Als er een aanvullend onderzoek komt – mijn fractie is daar nog
niet geheel van overtuigd, zoals ik zojuist uiteengezet heb – wie gaat
dat dan uitvoeren? Het verbaast ons enigszins dat de commissie niet ingaat
op de suggestie, die in het verleden als eerste door onze fractie naar voren
is gebracht, om aanvullend onderzoek over dit soort onderwerpen te laten uitvoeren
door de Eerste Kamer. Dat geldt zeker in dit geval. De heer Verhagen heeft
daarvoor praktische argumenten genoemd. Natuurlijk zijn ook wij van mening
dat de Kamer haar eigen rol kan onderzoeken en dat in het verleden heeft betoond.
De vraag is echter of dat de meest wijze oplossing is, want juist in dit geval
staat de rol van de Kamer zo centraal. Het viel mij op dat in de doelomschrijving
van het nader onderzoek, op pagina 35 van het rapport, de Kamer zelfs als
eerste wordt genoemd: eerst de Kamer, dan de Nederlandse regering en ambtelijk
en militair verantwoordelijken. Juist in die situatie is verstandig de Eerste
Kamer te vragen het onderzoek uit te voeren; die heeft immers ook het recht
van enquête.Mijn fractie is nog niet geheel overtuigd van nut en noodzaak van het
houden van een parlementaire enquête voor aanvullende waarheidsvinding.
Daarom kan mijn fractie wel enig begrip opbrengen voor het minderheidsstandpunt
van de heer Wilders. Wij zijn echter graag bereid om ons door de commissie
te laten overtuigen en daarom hebben wij een aantal vragen voorgelegd. Als
er al wordt besloten tot een parlementaire enquête, dan heeft het nadrukkelijk
onze voorkeur dat deze wordt uitgevoerd door de Eerste Kamer.De vergadering wordt van 11.25 uur tot 11.45 uur geschorst.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie,
voorzitter van de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport):Mevrouw de voorzitter. Ik had zo-even een tête-à-tête
met de heer De Graaf. Ik zei toen tegen hem dat het lastige van dit onderwerp
is dat iedereen er verstand van heeft. Ik zeg dit bij voorbaat om mijzelf
en ook de commissie wat in bescherming te nemen, omdat het ook gaat om de
zorgvuldigheid van formuleringen. Dat hangt weer samen met het delicate karakter
van het onderwerp. Voeg daarbij de snelheid van werken en dan vraag ik er
enig begrip voor als misschien af en toe een zinnetje niet helemaal goed wordt
begrepen of misschien wat te ver gaat. U komt echter maar voren om mij dat
te melden.Ik wil eerst een woord van dank uitspreken aan het adres van de Kamer.
Ik meen dat de meeste sprekers wel onder de indruk waren van onze snelheid
van werken, van het oppakken van een schier onmogelijke taak, om het mooie
archaïsche taalgebruik van de heer Dijkstal te reciteren. Dat is gelukt.
Dank voor die waardering.In de tweede plaats wil ik een woord van waardering uitspreken aan het
adres van de Kamer, nader geformuleerd: aan het adres van de staf van de Kamer.
Wij hebben in de afgelopen jaren vrij veel met elkaar gesproken over de verificatiefunctie
van de Kamer en dergelijke. Ik dacht dat ik er wel wat van afwist. Dat was
ook wel zo, maar ik weet het nu een stuk beter. Wij waren er namelijk nog
niet goed en wel achter dat wij aan het werk moesten, of de staf en de griffier
waren er al. Zij hebben ook veel expertise, doordat de commissie-Bakker mensen
van de staf al in kennis had gesteld van alle onderwerpen waar wij nu mee
bezig waren. Kortom, er stond een apparaat klaar, er was een zaal en er waren
faciliteiten. Wij konden dus onmiddellijk aan het werk.Voordat ik de woordvoerders langs ga en naar beste vermogen antwoord zal
geven, wil ik eerst enkele algemene opmerkingen maken. Die kunnen wellicht
een paar misverstanden die zijn gerezen bij voorbaat wegnemen. Aan het werk
van deze commissie lag eigenlijk maar één zaak ten grondslag,
de motie-Melkert. Ik kan met terugwer kende kracht mijn waardering
aan de compositeurs van die motie uitspreken, want wij hebben – wij
konden ook moeilijk anders in die korte tijd – de motie grondig bekeken
en daaruit bleek dat zij zeer werkbaar was en ons in staat stelde om in die
korte periode het werk te doen dat wij moesten doen. Allerlei andere gedachten,
bijvoorbeeld of er een complete enquête moest komen die het NIOD-onderzoek
over zou doen, viel niet binnen de reikwijdte van die motie. Dus voor zover
die gedachte al bij iemand zou leven, was die niet aan de orde. Als die al
aan de orde zou zijn, moet dat uit de Kamer komen en niet uit deze commissie.
Vandaar ook het bescheiden karakter van ons rapport en de aanbevelingen.Verder menen wij dat het goed zou zijn, maar daar gaat de Kamer over,
als het werk dat wij hebben gedaan en het werk dat zeer waarschijnlijk hierna
volgt de Kamer in staat zou stellen om met de regering een finaal politiek
oordeel te vellen of een politiek slotakkoord te maken van het boek Srebrenica.
Er zijn allerlei andere formuleringen voor mogelijk, maar u begrijpt wat ik
bedoel. Dat er daarna ongetwijfeld nog veel nieuws zal zijn, dat de journalistiek
doorgaat en dat de wetenschap doorgaat, mag duidelijk zijn, maar dat hebben
wij ons goed gerealiseerd na alles wat er de afgelopen jaren is gebeurd, binnen,
maar vooral ook buiten de Kamer. Het zou daarom goed zijn als de Tweede Kamer
iets van de regie weer in handen zou nemen, of wellicht voor het eerst neemt,
om een procedure te ontwikkelen die leidt tot een debat dat kan worden betiteld
als een politiek slotakkoord. Ik denk dat een enquêtecommissie die zal
rapporteren en waar ongetwijfeld een reactie van de regering op komt, ons
daartoe in staat zal stellen.Ik kan er niet genoeg op wijzen dat het NIOD-rapport niet hoeft te worden
overgedaan en ook niet kan worden overgedaan. Als een enquêtecommissie
nu vanaf nul begint, zou zij zeer lang bezig zijn met het type werkzaamheden
waar ook het NIOD zich mee heeft bezighouden. Bijna al het materiaal is er
inmiddels. Wij hebben geen grote hiaten aangetroffen, maar hierbij speelt
de tijdsfactor een rol. Later kan blijken dat er zaken zijn die nader onderzocht
moeten worden. De wetenschap en de journalistiek zullen de enquêtecommissie
hier ongetwijfeld bij helpen. Dat is echter niet het primaire doel.In de goed geformuleerde motie-Melkert c.s. was sprake van versterkte
waarheidsvinding. Wij menen dat het goed is dat de meest verantwoordelijken,
waarover veel te lezen is in onder andere het NIOD-rapport en in het rapport
van de commissie-Bakker, door de Kamer als getuigen kunnen worden gehoord.
Op die manier kan een extra inkleuring worden gegeven van en een extra licht
geworpen worden op het feitenmateriaal dat al verzameld is. Niemand moet denken
dat er een soort addendum bij het NIOD-rapport komt. Feitelijk gebeurt dit
wel, maar inhoudelijk niet. Het is wat anders om over minister A of generaal
B te lezen in het NIOD-rapport dan om dezen te horen. De enquêtecommissie
moet zich heel goed realiseren dat zij niet meer kan doen dan waarheidsvinding.
Ik attendeer op het risico dat aan elke enquête kleeft, namelijk dat
er elementen van een politieke rechtbank naar voren komen. Dat risico geldt
in dit geval in het bijzonder. Ik zal hier echter niet meer over zeggen dan
deze commissie zich kan permitteren.Wij hebben iets meer gedaan dan ons is opgedragen. Strikt formeel hadden
wij kunnen volstaan met het aandragen van onderwerpen en het doen van een
voorstel voor een bepaald type onderzoek. Als de Kamer die suggestie had overgenomen,
zou er een voorbereidingscommissie ingesteld moeten worden. Voorzitter. U
zult het ons niet kwalijk dat wij u en de Kamer hebben willen dienen door
een belangrijk deel van de voorbereidende werkzaamheden alvast te doen, zodat
de enquêtecommissie snel aan het werk kan. Omdat wij een draaiboek hebben
en omdat wij beschikken over een staf die weet waar het over gaat, waren wij
in staat die eerste stap al te zetten.Er zijn nog veel vragen onbeantwoord. Daar hebben wij wel over gesproken,
maar daar hebben wij geen oordeel over willen of kunnen formuleren. Ik noem
de vraag wanneer een dergelijke commissie moet beginnen. Wij kennen allen
de problemen die voortvloeien uit het karakter van deze bijzonder dag, namelijk
de laatste vergaderdag voor het verkiezingsreces. Dat is een zaak van de Kamer,
waar de commissie geen mening over heeft geformuleerd.Tot zover mijn opmerkingen vooraf. Ik dank de heer Koenders voor de formuleringen
die hij heeft gebruikt, zoals volledigheid en glashelder. Hij heeft heel goed
begrepen dat het werk van de enquêtecommissie aanvullend moet zijn.
Het onderzoek moet zich beperken tot een aantal kernvragen. De commissie moet
zich concentreren op het horen van de hoofdverantwoordelijken. De heer Rouvoet
heeft terecht de nadruk gelegd op de term "meest verantwoordelijken". Wij
hebben bewust voor deze formulering gekozen omdat iedereen bij de term "eerstverantwoordelijken"
in het politieke jargon aan ministers denkt. Dat was ons net iets te beperkt.
De meest verantwoordelijken zijn personen uit de achtereenvolgende kabinetten,
een enkele generaal, een enkele ambtenaar en een enkel Kamerlid. Ik zeg het
met opzet geserreerd, want wellicht bestaat het misverstand dat de enquêtecommissie
uitgebreid de rol van de Kamer moet onderzoeken. Ik begrijp dat misverstand.
Dat moet weggenomen worden in dit debat. Heel veel zaken, en dat geldt zeker
voor de rol van de Tweede Kamer, zijn meer dan uitvoerig beschreven. Dat geldt
in het bijzonder voor het NIOD-rapport, maar zeker ook voor dat van de commissie-Bakker.
Wij hebben gesignaleerd – sommigen hebben dat ook opgepikt – dat
er een benaderingsverschil is tussen enerzijds de commissie-Bakker en anderzijds
het NIOD-rapport. Dat mag, al was het alleen maar door het onderscheiden karakter
van beide rapportages. Het rapport van de commissie-Bakker is een parlementair
onderzoeksrapport en het NIOD-rapport een historisch-wetenschappelijk rapport.
Collega Verhagen wees daar volstrekt terecht op. Er is niets mis mee als het
ene rapport zich wat meer concentreert op de rol van de Kamer en het andere
wat meer start bij de rol van het kabinet. Wij hebben niet direct de neiging
om dat te signaleren als een probleem, zeker niet als een probleem van het
soort waarvan je vindt dat er nog eens apart een enquête op moet worden
gezet. Het is niet onmogelijk, maar ik denk dat ik niet alleen namens de commissie
maar namens velen spreek. Er is meer dan voldoende materiaal – ik zeg dit ook even buiten de commissie om als woordvoerder voor mijn
fractie in al die jaren – om ook onszelf te verantwoorden tegenover
wie dan ook als het gaat om de rol van de Kamer. Vandaar de beperking, die
wij hebben proberen te pakken in het woord "meest verantwoordelijken".De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Het betoog van de heer Van Middelkoop is zeer helder. Ik vraag
hem voor de goede orde om mij volledige helderheid te geven, omdat ik ook
over de rol van de Kamer heb gesproken. Hoe verhoudt wat hij nu zegt zich
tot wat door de commissie zelf als doel van het nader onderzoek is omschreven?
Het doel van het onderzoek is om de Kamer in staat te stellen een definitief
politiek oordeel te vellen over het optreden van de Kamer – niet een
enkel Kamerlid – de Nederlandse regering en ambtelijk militair verantwoordelijken.
De Kamer staat dus zelfs voorop. Dat lijkt mij toch een slagje anders dan
hij nu zegt. Of zie ik dat verkeerd?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Mevrouw de voorzitter. Ik acht het nauwelijks mogelijk dat collega Van
den Berg die in al die jaren ook woordvoerder is geweest bij dit onderwerp,
nog heel veel informatie zou willen hebben om de rol van de Kamer te beoordelen.
De passage waar het over gaat, de doelformulering van de opdracht aan de enquêtecommissie,
betreft een situatie die pas aan het eind intreedt. We kunnen dan alle actoren
wegen. Er is, als het gaat om het beoordelen van de rol van de Kamer naar
onze overtuiging, een enkele uitzondering daargelaten, meer dan voldoende
materiaal beschikbaar. Dit valt allemaal onder het kopje dat het werk in het
kader van het NIOD-rapport, de commissie-Bakker en de commissie-Blaauw niet
moet worden overgedaan.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Nog twee punten, want het is mij niet helder. Ik doelde niet
zozeer op de doelomschrijving die de heer Van den Berg citeert. Ik kijk naar
wat u als commissie heeft geschreven onder fase 1. Daar wordt gesproken over
de voorbereiding tot de uitzending. Ik lees daar dat de commissie adviseert
om de te onderscheiden verantwoordelijkheden en motieven van kabinet, Kamer
en ambtelijk apparaat centraal te stellen. Aan het eind staat dan de formulering:
een mogelijk te horen categorie van personen wordt gevormd door de politiek-bestuurlijk
meest verantwoordelijken. Daar hoort volgens mij de Kamer bij. Dat zit in
de aanbeveling van de commissie in fase 1. Ik wil de vraag graag op het woord
"meest verantwoordelijken" toespitsen. Ik doel met name op wat er bijvoorbeeld
bij fase 3 staat. Ik begrijp de redering in algemene zin, dat de commissie
niet alleen aan zittende bewindslieden denkt maar ook aan voorgaande. Bij
fase 3 lees ik: Een mogelijk te horen categorie van personen bestaat uit de
meest verantwoordelijke ministers en militairen. Ik vind dat een beetje linke
formulering. Er moet dan bepaald worden wie het "meest verantwoordelijk" is,
terwijl ik me zou kunnen voorstellen dat je dat woordje daar nu juist niet
nodig hebt.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik waardeer de scherpzinnigheid van de heer Rouvoet. Ik denk niet dat
wij op dit moment – want we zitten al op de grens van wat deze commissie
nog mag doen – al te zeer uitgesponnen gaan formuleren wat de volgende
commissie operationeel moet gaan doen, als zij moet gaan werken met de woorden
die wij nu aanreiken. Ik kom overigens op die fase nog terug. Ik ga even terug
naar de eerste fase, waar uw vraag aansloot bij wat de heer Van den Berg eerder
zei. Als wij de Kamer hadden weggelaten, dan had u gevraagd waarom wij de
Kamer hadden weggelaten. U hebt daar volstrekt gelijk in. Er moest dus iets
wel of iets niet gezegd worden. Wij hebben de Kamer daarom genoemd. Wij voegen
daar nu mijn beantwoording aan toe als het gaat over het verantwoorden van
de rol van de Kamer. Ik kan moeilijk duidelijker zijn. Sommigen hebben gezegd
dat de formulering van de onderwerpen nogal algemeen is, maar dat valt mee.
Er zijn nogal wat beperkingen, zowel in de term "meest verantwoordelijken",
de tijdsduur, alsook ten aanzien van de aanbevelingen over categorieën
te horen personen. Dat zijn er weinig. Voor de vierde fase, de zogenaamde
doofpot, zijn dat vier, vijf personen. Het doorlichten van het gehele defensieapparaat
valt buiten het bestek van de enquêtecommissie.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Het is mij duidelijk wat de commissie heeft beoogd met de formulering
onder de eerste fase. Ik zal in tweede termijn mijn standpunt meedelen of
ik het ermee eens ben dat Kamerleden niet moeten behoren tot te horen personen.De formulering ten aanzien van de derde fase is: de meest verantwoordelijke
ministers en militairen. Juist op basis van het argument van de commissie
om niet te veel te willen formuleren voor de in te stellen enquêtecommissie,
moet de enquêtecommissie niet op voorhand gebonden worden aan de beperking
dat het om de meest verantwoordelijken moet gaan. De enquêtecommissie
moet de ruimte krijgen om zelf te bepalen welke bewindslieden en militairen
zij wil horen.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De formulering is in ieder geval zodanig gekozen dat niemand wordt uitgesloten.
Als een enquêtecommissie denkt te kunnen rapporteren voor 1 januari,
zoals wij vermoedelijk zullen opdragen, en hoorzittingen belegt waarvoor zo'n
twintig, dertig personen per fase worden uitgenodigd – ik chargeer met
opzet – dan ben ik nieuwsgierig of dat lukt en waar zij op uitkomt.
Als de Kamer onze aanbevelingen overneemt, weet de enquêtecommissie
bij grondige lezing van ons rapport zich voldoende parlementair gemandateerd
om het bescheiden te houden. Veel materiaal is al verzameld. Het gaat om versterkte
waarheidsvinding, om bijlichten en het in het openbaar horen van de mensen
zelf.De heer Verhagen (CDA):Ik begrijp goed dat de heer Van Middelkoop, in tegenstelling tot hetgeen
ik dacht te lezen in de aanbevelingen onder de eerste fase, stelt dat er meer
dan voldoende materiaal op tafel ligt om de onderscheiden verantwoordelijkheden
te kunnen beoordelen. Er vindt eigenlijk een soort inperking plaats van hetgeen
is geformuleerd. Met andere woorden: het werk van de commissie-Bakker hoeft
niet te worden overgedaan om toch een verschil in constatering tussen NIOD
en Bakker uit te diepen.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik zou ook kunnen zeggen dat u, wanneer u een week de tijd had gehad om
hetgeen wij hebben geformuleerd grondig te lezen, tot de ontdekking zou komen
dat het nogal beperkt van karakter behoort te zijn. Ik verwijt degenen die
spreken over de algemeenheid van de formuleringen dat niet, maar deze zijn
zorgvuldig gekozen. Ik verwijs bijvoorbeeld naar de eerste fase. Het gehele
proces leidend tot ten slotte de uitzending van Dutchbat valt erbuiten. Ik
noem ook het debat met minister Van den Broek en minister Kooimans. Er komt
een moment waarop Unprofor er is en ook het mandaat, aangereikt door de internationale
wereld. Pas dan treedt de in ons onderzoek genoemde eerste fase in. U voelt
wel aan dat de Kamer dan allang aan de beurt is geweest. Dat is echter meer
dan uitvoerig beschreven in het rapport van de commissie-Bakker en het NIOD-rapport.
Ik dank u voor deze interruptie, want zij stelt mij in staat om te markeren
wat extra belicht moet worden. Nogmaals, er is voldoende materiaal, op een
enkele aanvulling na, op basis waarvan de Kamer verantwoording af kan leggen.
Niemand mag denken dat deze commissie graag de aandacht weer bij anderen legt
en niet bij de Kamer zelf. Wie de Kamer kan en wil bekritiseren, heeft op
dit punt meer dan voldoende materiaal. Wellicht komt er nog een enkele aanvulling,
maar die zal zeer bescheiden zijn.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Het is goed dat de voorzitter van de commissie hierop zo nadrukkelijk
is ingegaan. Ik heb een andere vraag over de door de commissie gehanteerde
terminologie over de mogelijk te horen of verhoren personen. Zij gebruikt
in drie van de vier fases de term "verantwoordelijken", maar in de vierde
fase "de meest direct betrokkenen". Daarin zit een onderscheid. De commissie
beperkt de verantwoordelijkheid niet tot politieke bestuurders. Zij spreekt
ook over militair verantwoordelijken. Daaraan zijn mogelijk twee risico's
verbonden, die ik aan u voorleg. In de eerste plaats: als de enquêtecommissie
die terminologie overneemt, dan heeft zij daarmee ook feitelijk aangegeven
wie het meest verantwoordelijk zijn. Dat gebeurt dan nog voordat de getuigenis
plaatsvindt. Dat is een risico, omdat daarmee wordt vooruitgelopen op oordelen.
In de tweede plaats: ik had mij kunnen voorstellen dat de tijdelijke commissie
die terminologie zou hebben vermeden, omdat die zo specifiek verbonden is
aan politieke verantwoordelijkheid. Ik had mij kunnen voorstellen dat de tijdelijke
commissie ook bij de andere fases had gesproken over "meest direct betrokkenen".Ik heb nog een slotvraag. Moet ik er nu van uitgaan dat de tijdelijke
commissie door het hanteren van deze terminologie eigenlijk uitsluit dat degenen
die niet het meest verantwoordelijk zijn maar wel in de getuigenis een licht
kunnen laten schijnen op vragen die vanuit een enquête kunnen worden
gesteld, niet worden gehoord? Dat kunnen verbindingsofficieren zijn of een
tweede of derde man van Dutchbat. Of moeten wij het begrip "meest verantwoordelijk"
dan toch anders lezen?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik begin met het laatste punt. Als ook al die personen gehoord zouden
moeten worden, dan moet worden afgestapt van de korte duur die de enquête
in beslag zou moeten nemen. Dan komen wij echt bij een ander type enquête
terecht. Nogmaals, wij willen geen mensen uitsluiten, maar het meeste materiaal
is al wel verzameld. Er vindt vanmiddag een hoofdlijnendebat over het rapport
van het NIOD plaats, maar ook niet meer dan dat, gezien de korte spreektijden.
Er zal voorts een nieuwe rapportage van de enquêtecommissie verschijnen.
Zoals ook al in het voorwoord wordt vermeld, zal aan het eind van de rit vermoedelijk
plaatsvinden wat misschien anders, al dan niet nog aangevuld met een enquête,
eerder had kunnen plaatsvinden: het finale politieke oordeel dat wij toch
een keer met elkaar moeten formuleren.De terminologie is afkomstig uit het debat tussen de fractievoorzitters
en de minister-president. Er is een verschil tussen verantwoordelijkheid nemen
en verantwoordelijkheid afleggen. Als ik mij bij die terminologie mag aansluiten,
dan is dat afleggen nog altijd niet voltooid. Daar gaat het naar mijn mening
primair om. Onze terminologie "meest verantwoordelijke" en "hoofdverantwoordelijke"
sluit daarbij aan. Ik wil het daar graag bij houden. De heer De Graaf heeft
er terecht op gewezen dat er in fase 4 wordt gesproken over "betrokkenen".
Ik stel voor om het niet zwaarder te maken dan nodig is. Ik vind dit debat
overigens waardevol, omdat een deel van de gesprekken die binnen de commissie
hebben plaatsgevonden, nu weer kan terugkeren in mijn beantwoording. Ik hecht
er zeer aan, omdat de enquêtecommissie na ons dat ook weer kan gebruiken
bij de interpretatie van datgene wat wij zo kort hebben opgeschreven.De heer Koenders heeft ook vragen gesteld over de vierde fase. Deze fase
is wat anders geformuleerd. Ik vraag hier nadrukkelijk aandacht voor, ook
omdat dit onderwerp, in een wat andere vorm wellicht, vanmiddag vermoedelijk
terugkomt. Sta mij toe om een beetje vrij te formuleren, want het is allemaal
wat delicaat! Wij hebben de vierde fase echt heel restrictief geformuleerd.
Ik zal openhartig zijn: wie een complete enquête, een compleet onderzoek,
zou willen naar – wat sommigen dan wel noemen – de doofpotcultuur
van Defensie in de meest ruime zin van het woord, die praat over een ander
type onderzoek dan wij hier voorstellen. Daarbij zouden zich natuurlijk heel
interessante vragen voordoen. Hoe verhoudt de eis dat de krijgsmacht in een
bepaalde opzichten een gesloten organisatie is, zich tot de relatie tussen
de militaire top en de politieke top? Is het woord "doofpotcultuur" wel op
z'n plaats, enz.? Die vragen zijn niet aan de orde.Wel aan de orde is het gegeven dat er een aantal incidenten zijn geweest:
de gebeurtenissen in de julimaand, de gebeurtenissen daarna tot en met de
instelling van de commissie-Van Kemenade en – als een enquêtecommissie
dat erbij wil betrekken – tot en met het ontslag van generaal Van Baal.
Er zou nadere aandacht moeten worden besteed aan dat type incidenten. Daarom
hebben wij de term "betrokkenen" geformuleerd. Dat betekent naar ons gevoelen
dat het om een zeer beperkt aantal gehoorden zal kunnen gaan en dat het de
minister van Defensie in staat zal stellen om zijn verantwoordelijkheden op
dit moment te beleven. Ik kan er tijdens dit debat niet meer over zeggen,
maar het zal vanmiddag ongetwijfeld nog wel aan de orde komen.Ik chargeer met opzet even: als het beeld mocht ontstaan dat wij het hele defensieapparaat voor een zekere periode maar even willen stilleggen
omdat er een enquête wordt gehouden naar de hele defensieorganisatie
en naar de hele doofpotcultuur daarbinnen, dan zeg ik bij dezen dat daarvan
absoluut geen sprake is.De heer De Graaf (D66):Dat is volstrekt duidelijk en ik vermoed dat een groot deel van de Kamer
het daarmee eens zal zijn. Wij hebben het nu over fase 4. Het is duidelijk
dat de heer Van Kemenade als een van de direct betrokkenen kan worden verstaan,
zonder dat je hem een politieke verantwoordelijkheid kunt toedichten, want
uit dien hoofde heeft hij dat onderzoek niet verricht.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik heb niet de neiging om u op dit punt tegen te spreken.De heer De Graaf (D66):Mij gaat het om het woord "verantwoordelijken". Als uit dit debat duidelijk
wordt dat degenen die worden gehoord niet per definitie in politieke zin worden
gezien als de meest verantwoordelijken, dan vind ik dat wij daar zo snel mogelijk
duidelijkheid over moeten verschaffen. Dat vind ik voor ministers en Kamerleden
niet zo relevant, maar vooral voor de ambtenaren. Het kan ook betekenen dat
voor het element van de versterkte waarheidsvinding, ook in die andere drie
fases, misschien wel anderen worden gehoord dan zij die vallen onder de term
"verantwoordelijken".De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):U moet uzelf nu eens horen spreken. U bent overigens niet de enige. Men
probeert ons voortdurend te ontlokken wie er mogelijkerwijs nog meer kunnen
worden gehoord.De heer Rosenmöller (GroenLinks):En het moet nog korter ook.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik begrijp dat wel, maar ik moet mij daar ook krachtig tegen verzetten.
Als ik dat allemaal optel, dan komt er een andere enquête dan de enquête
waar impliciet – zeg ik tegen de heer Wilders – om is gevraagd
in de motie-Melkert en die expliciet is geformuleerd in onze aanbevelingen.De heer De Graaf (D66):Daarover zijn wij het eens. Ik vind ook dat de enquête niet eindeloos
moet duren en dat er geen honderden mensen moeten worden gehoord. Ik las in
de bijlage dat u uitgaat van zo'n 35 hoorzittingen. Dat lijkt mij ook indicatief
voor het aantal mensen waar de commissie aan denkt, zonder dat het met zoveel
woorden wordt gezegd. Daar kan ik mij best iets bij voorstellen. Het gaat
erom dat de enquêtecommissie de vrijheid heeft om, als het in het kader
van de waarheidsvinding nodig is, andere personen op te roepen dan de personen
die zijn beschreven in die categorieën.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik denk dat wij het hierbij moeten laten. Wij willen niemand uitsluiten.
Het aantal van 35 hoorzittingen is zeer indicatief. Dat aantal is ons door
de staf aangereikt als net haalbaar binnen die periode en daarmee zijn wij
al iets verder gegaan dan ons is gevraagd. Dat reiken wij de enquêtecommissie
aan die na ons komt. Die commissie zal zich ongetwijfeld bezinnen op de eventuele
onmogelijkheid van de opdracht die wij haar hebben verstrekt. Als zij op een
gegeven moment problemen krijgt of aanloopt tegen een beperking van het aantal
te horen personen, dan horen wij dat wel. Wij hebben gemeend te moeten streven
naar een zeer restrictieve formulering van de onderwerpen en de te horen personen
en daarbij hebben wij natuurlijk rekening gehouden met de zorgvuldigheidseis,
de tijdsduur en de taakopdracht. Wij denken dat wij de zaak zo redelijk in
balans hebben gekregen.De heer Koenders (PvdA):Ik krijg graag een verheldering op het punt van de fase 4 als het gaat
om de beperking die u terecht nastreeft. Er is toch sprake van een dilemma.
Enerzijds zegt u dat het aantal betrokkenen beperkt moet worden. Het probleem
is dat je dan ook niet zoveel kunt doen. Anderzijds komt u met een scherpe
formulering van het onderwerp. Dat hangt ook onderling samen. Onder fase 4
staat eigenlijk bijna alles wat u eigenlijk niet wilt. U wilt alles laten
nagaan, namelijk én Van Kemenade, én het rapport-X, én
het rapport-Y. U hebt echter ook gezegd dat het gaat om een beperkt aantal
direct betrokkenen. Mij is nog steeds niet duidelijk wat u in die fase 4 als
hoofdvraag ziet. Ik weet wel wat u niet wilt, maar niet wat u wel wilt. Het
kan voorkomen dat de direct betrokkenen het oneens zijn en die mensen wil
je als commissie misschien wel horen. Van MiddelkoopDe beperking is mij in
deze definiëring van fase 4 niet duidelijk, want er is juist een vrij
brede omschrijving.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):U hebt het echt verkeerd begrepen. Het verbaast mij dat u denkt dat wij
de heer Van Kemenade niet willen laten horen.De heer Koenders (PvdA):Dat zeg ik ook helemaal niet.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Dat meende ik uit uw formulering te begrijpen. Ik wil hier niet de opdracht
geven dat de heer Van Kemenade moet worden gehoord. Als je echter de opdracht
in fase 4 goed leest, dan ligt het in de rede om te verwachten dat dit het
geval zal zijn. Er is een grens aan mijn vermogen om in een paar zinnen de
duidelijkheid te geven die verlangd wordt. Mag ik attenderen op het woord
"incidenten" dat ik heb gebruikt? Mag ik dit afzetten tegen het massieve woord
dat buiten de Kamer wel is gebruikt en misschien ook wel daarbinnen, namelijk
"doofpotcultuur"? Hieruit spreekt een soort algemeen, massief oordeel over
het defensieapparaat. Dit laatste vindt u hier niet terug en die opdracht
vindt u ook niet terug in fase 4, die natuurlijk ook in de tijd is gebonden.
De incidenten zijn bekend en er zit een structuur in al die incidenten, dat
wil zeggen dat er iets te velde of waar dan ook gebeurt waarvan je achteraf
kunt zeggen: dat is nogal brisant. Het duurt een hele tijd voordat dit aankomt
bij de minister of bij de militaire leiding. Daarover kunnen soms weken heen
gaan. Vervolgens duurt het dan vaak nog een hele tijd voordat het bij de Kamer
komt. Dit is de algemene definitie van het woord "incident" en dit kunt u
lezen in fase 4.De heer Koenders (PvdA):Ik ben het hiermee eens hoewel het woord "incident" als zodanig niet is
beschreven in fase 4. Ik begrijp dat de heer Van Middelkoop nu heel nauwkeurig
wijst op een beperking van de informatie- en bevelstructuur in het geval van
wat hij dan incidenten noemt.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik denk dat wij elkaar aardig naderen bij het gezamenlijk annoteren van
wat wij hebben aanbevolen en wat wij aanreiken aan de commissie die na ons
komt. Die verantwoordelijkheid dragen wij nu.De heer Verhagen (CDA):Ik zou graag van de heer Van Middelkoop horen waarom hij enerzijds aangeeft
dat hij niet op de stoel wil gaan zitten van de enquêtecommissie, maar
anderzijds wel wil sturen. Hij wil bijvoorbeeld niet aangeven wie er gehoord
moeten worden en dit leidt er in fase 3 toe dat zelfs het woordje "mogelijk"
is opgenomen. De gekozen formuleringen zijn natuurlijk maar door een dun randje
van elkaar gescheiden. Kan hij nader ingaan op de vraag waarom hij niet op
de stoel van de enquêtecommissie wil gaan zitten, maar dit eigenlijk
wel doet?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Liever niet, want ik ben bang dat als ik hierop zeer uitvoerig inga, de
heer Verhagen opnieuw terugkomt met zijn kritische vragen. Ik denk dat ik
er verstandiger aan doe om het hierbij te laten, met die kanttekening dat
wij niet zozeer op de stoel gaan zitten van de commissie die na ons komt,
maar wel sturen. Als de Kamer ons vraagt om een onderzoek van korte duur te
doen, moeten wij wel sturen. Dit doen wij welbewust. De Kamer committeert
zich hieraan als zij akkoord gaat met de aanbevelingen. Dit is iets anders
dan op de stoel gaan zitten van. Ik meen dat ik een goede terminologie heb
gevonden in de gedachtewisseling met de heer Koenders, wij zijn in zekere
zin met elkaar aan het annoteren wat nu op papier staat. Een volgende commissie
kan daarmee haar voordeel doen. De heer Verhagen weet net zo goed als ik dat
als die commissie op een gegeven ogenblik toch andere opvattingen heeft, er
voldoende vrijheden voor commissie en Kamerleden zijn. Ik wil het hierbij
laten.De heer Koenders en anderen hebben gevraagd of bijvoorbeeld de secretaris-generaal
van de VN zou moeten worden gehoord, of de nabestaanden moeten worden gehoord,
of Dutchbatters moeten worden gehoord. Ik neem nu een aantal zeer ongelijksoortige
categorieën samen. Als ik ja zou zeggen tegen de secretaris-generaal
van de VN, komt natuurlijk onmiddellijk de vraag op of ook de heer Akashi
of generaal Janvier worden uitgenodigd. De heer Koenders zal zeggen dat het
hem primair gaat om mensen die een politieke verantwoordelijkheid droegen.
Ik wil daarvan het volgende zeggen. Ook hier geldt dat wij niets uitsluiten;
daarover moet de enquêtecommissie beslissen. Ik wil mij hiervan echter
niet al te gemakkelijk afmaken. Ik wijs overigens op het formele probleem
dat Nederlanders ingevolge de Wet op de parlementaire enquête kunnen
worden verplicht om te getuigen. Dit geldt natuurlijk niet voor de secretaris-generaal
van de VN. Ons voorstel heeft in hoge mate betrekking op de nationale verantwoordelijkheid
die wij hebben gedragen in die periode. Dit vloeit ook voort uit de motie-Melkert.
De formuleringen zijn bekend: wij waren erbij, wij droegen verantwoordelijkheid,
hoever gaat die verantwoordelijkheid. Ik vind dit terug in wat ik zelf de
moeilijkste fase vind, namelijk fase 3 in de julimaand. Daarbij horen termen
als lotsverbondenheid. In de kranten worden termen gebezigd als schuldige
nalatigheid. Dit zijn oordelen die nu helemaal niet aan de orde zijn, als
zij al moeten worden geveld. Wij hebben het dan wel over onszelf, over de
Nederlandse politiek en de Nederlandse verantwoordelijkheid. Verder sluiten
wij niet uit dat nabestaanden of Dutchbatters worden gehoord, maar iemand
sprak over een enquête als therapie en dat kan nooit een opdracht zijn
die aan een enquêtecommissie wordt meegegeven. Dat is overigens ook
niet gezegd door de Kamer. Als dat een bijeffect is, zij het zo. Het is echter
niet het primaire oogmerk. Dat is versterkte waarheidsvinding – dat
geldt althans voor deze commissie – en niet meer dan dat. Als de enquêtecommissie
vindt dat de genoemde categorieën gehoord moeten worden omdat het dienstig
is voor de versterkte waarheidsvinding, sluiten wij dat niet uit. Aan de aarzeling
in mijn formulering valt te horen dat ik dit niet al te waarschijnlijk acht,
mede omdat ook hier geldt: weet waaraan je begint als je een opdracht aanvaardt
die een zekere tijdsduurverplichting met zich brengt. Het is niet anders.
Verder geldt voor de Dutchbatters – voor de nabestaanden ligt het anders –
dat er in het NIOD-rapport best wel enige aandacht aan besteed wordt, en dat
is een understatement. Als het gaat om het vellen van finale politieke oordelen,
over onszelf maar ook over wat wij ten aanzien van Dutchbat hebben gedaan,
bevat het rapport heel wat materiaal.De heer Koenders (PvdA):De heer Van Middelkoop zit op het snijpunt van wat hij nog kan zeggen
en wat valt onder de verantwoordelijkheid van de parlementaire enquêtecommissie;
ik heb daar alle begrip voor. Ik vind dat het zo kort mogelijk moet duren
en dan ga je uitzonderingen maken.Is de heer Van Middelkoop het ermee eens dat fase 1 niet meer in zijn
geheel van belang is? Er is al heel veel bekend. Juist ten aanzien van het
kernelement van de mandaatformulering van het kabinet, politici en anderen,
en de discussie daarover met de VN geldt dat niet. Ik kan mij voorstellen
dat over dat cruciale moment de kernverantwoordelijken worden gehoord. Dat
is dus een uitzondering.Vindt de heer Van Middelkoop de vertegenwoordiging van de nabestaanden
niet een goed gebaar? Het is misschien geen logisch onderdeel van een enquête,
maar het is toch van belang.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De vertegenwoordiging van de slachtoffers is natuurlijk buitengewoon delicaat.
Ik moet er heel kort over zijn. Ik vraag de Kamer, uit te kijken bij het meegeven
van de opdracht aan een enquêtecommissie dat zij een goed gebaar moet
maken naar nabestaanden. Wij wegen hier elkaars woorden; dat zijn wij ook
verplicht tegenover de zaak en de mensen waar het nu om gaat. Ik stel daarom
voor om deze tekst zo over te dragen aan de enquêtecommissie, in de
verwachting dat zij daar zeer verantwoordelijk mee zal omgaan. Ik kan ook
moeilijk anders.In ons rapport staat hoe de Nederlandse verantwoordelijken in de eerste
fase zijn omgegaan met het mandaat dat internationaal was aangereikt. In zekere
zin vraagt de heer Koenders om de voorfase er ook bij te betrekken, omdat
het mandaat afkomstig is van de Veiligheidsraad. Ik wil de heer Koenders geen
vliegen afvangen, maar ik wijs hem op zijn eigen opmerking dat een korte enquête,
geconcentreerd op hoofdvragen, gewenst is. Ik pin hem daar even op vast. Ik
kan ook moeilijk anders, omdat het geheel in lijn is met onze aanbeveling.De heer Koenders (PvdA):Het is terecht dat de heer Van Middelkoop zich concentreert op de hoofdvragen.
Hij heeft mij echter verkeerd verstaan. Het kernelement in de discussie over
fase 1 is niet zozeer het opstellen van het mandaat – daarbij heeft
Nederland een "rolletje" in gespeeld – maar hoe dit in het verkeer tussen
Nederland en de VN vorm is gegeven. Dat is de kern in de relatie tussen politieke
en ambtelijke verantwoordelijken en, in dit geval, de verantwoordelijken bij
de VN.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik dank de heer Koenders voor deze verduidelijking. Ten aanzien daarvan
kan ik, iets ruimhartiger dan in het verleden, zeggen dat de commissie dit
niet uitsluit, zonder het op te dragen aan de enquêtecommissie. Als
een enquêtecommissie het zo leest in onze formuleringen, zal ik haar
daar later niet om kapittelen.De heer Van Bommel (SP):Er is een spanningsveld. Enerzijds wordt voortdurend niets en niemand
uitgesloten en heeft het aantal te horen mensen in voorgesprekken, 35, en
onder ede, 50, een indicatief karakter. Anderzijds verzoekt de commissie de
enquête voor het einde van dit jaar af te ronden en een rapport naar
de Kamer te sturen. Hoe moet daarmee volgens de voorzitter van de commissie
worden omgegaan? Hoe moeten wij de woorden "niets en niemand uitsluiten" wegen,
als de periode in tijd wordt beperkt?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Niemand belet u om straks een motie in te dienen om het mandaat van de
enquêtecommissie een jaar te verlengen.Nogmaals, zeer veel materiaal is er al. Dat vindt u terug in het NIOD-rapport
en het rapport van de commissie-Bakker. Bedankt dat u mij in de gelegenheid
stelt om dit nog eens te zeggen. Het kan geen kwaad om daarop te tamboeren.
Er zit geen spanning tussen het niet iedereen willen uitsluiten en het concentreren
op de meest verantwoordelijken. Als u goed heeft geluisterd, heeft u mij voortdurend
tegen de woordvoerders horen zeggen: weet wel wat u nu weer vraagt. Dat leidde
tenslotte tot wat nu ongeveer een mantra is geworden, dat wij niemand uitsluiten.
Het mag duidelijk zijn dat de lijn is dat wij het beperkt willen houden en
het bij een aantal personen willen laten. Ik wil vervolgens niet verdergaan
met het voorschrijven van hetgeen een volgende commissie moet doen.De heer Van Bommel (SP):Op dat laatste punt kan ik de commissie alleen maar prijzen. Wij moeten
de enquêtecommissie geen onmogelijke opdracht geven of een opdracht
die zodanig is geformuleerd, dat zij die ook zodanig moet uitvoeren. Wanneer
u echter uw woorden kiest zoals u ze nu heeft gekozen, sluit u toch de facto
heel veel mensen uit en geeft u de commissie maar heel beperkt de ruimte om
mensen te horen. Zeker wanneer u het tijdpad, dat in de bijlage is geformuleerd,
voorziet tot het eind van dit jaar, komt men ongeveer op die aantallen. U
heeft ook zelf gezegd dat de staf dit heeft becijferd. Daarmee worden toch
de facto heel veel mogelijk te horen personen uitgesloten? Dat kunt u toch
niet tegenspreken?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik heb geen neiging om mij al te zeer te verzetten tegen deze wat sterkere
formuleringen dan ik heb gebezigd. Die formuleringen richten zich echter vooral
tegen de Kamer en tegen uw collega's. Maar toch dank daarvoor, want zo weten
wij nog beter waarover wij het hebben. Ook hier geldt de eis van zorgvuldigheid,
waartoe wij echt verplicht zijn bij dit onderwerp.Ik begreep de heer Dijkstal in eerste instantie niet, wat ik zelden bij
hem heb, toen hij sprak over de vooringenomenheid van de commissie. Later
zei hij dat dit onvermijdelijk is. Ik kon daar wel vrede mee hebben. Kennelijk
zijn wij niet tekortgeschoten en behoeven wij elkaar niet lastig te vallen
met wat dit precies betekent. Ik kan wel zeggen dat er maar één
vooringenomenheid was – het is aardig om dit tegen de heer Dijkstal
te zeggen – en dat was de motie-Melkert, waar de handtekening van de
heer Dijkstal onder staat. Die namen wij mee en daarmee moesten wij het doen.
Ook collega Dijkstal heeft ons met die opdracht aan het werk gezet.Dank overigens voor zijn vriendelijke woorden. Ik weet dat er vanmiddag
door hem nog veel zal worden gezegd, maar mag ik zijn bijdrage zo verstaan
dat hij zich materieel schaart achter de heer Wilders. Doorgaans zal het andersom
zijn in zijn fractie, maar nu mag ik de eer geven aan de heer
Wilders. In elk geval is de politieke positie van zijn fractie volstrekt duidelijk.
Later deze dag – ik begrijp overigens niet zo goed waarom – horen
wij wat hij vindt van een enquête en het horen van getuigen. Staat u
mij toe dat ik het hierbij laat.De heer Verhagen heeft er terecht op gewezen dat de wetenschap niet in
de plaats kan komen van het afleggen van verantwoordelijkheid. Ik vond dat
een waardevolle zin, omdat die nog eens extra markeert wat wij nu op de rails
proberen te krijgen, te weten het nemen van onze verantwoordelijkheid als
parlement bij dit onderwerp, leidend tot een finaal politiek debat later met
de dan zittende bewindslieden, de eerstverantwoordelijke bewindslieden, en
de woordvoerders die dan in de Kamer zitten. Dat is uiteindelijk onze verantwoordelijkheid
en die kun je nooit delegeren. De wetenschap kan ons hierbij wel helpen en
dat is in het NIOD-rapport ook meer dan voldoende gebeurd.De heer Verhagen heeft gewezen op de accentverschillen tussen de commissie-Bakker
en het NIOD wat de rol van de Kamer betreft. Wij moeten ook het werk van de
commissie-Bakker niet willen overdoen. Dat lijkt mij ook volstrekt onmogelijk
vanwege het voortreffelijke karakter van het rapport. Ik zeg dat overigens
zonder de commissie te hebben geraadpleegd.De heer Verhagen gebruikte de term "lotsverbondenheid". Wij vinden dat
woord terug in andere rapporten en wij vinden dat woord terug in uitgelekte
ministerraadsnotulen. Misschien heeft hij er begrip voor dat wij de term zelf
niet hebben opgenomen in onze aanbevelingen, maar de zaak zelf is natuurlijk
de kern van de derde fase. Nu, dat komt echt wel aan de orde, maar wij hebben
daar eigen formuleringen voor gekozen.Omdat de heer Koenders er als eerste over begon en enkele collega's na
hem er ook over spraken, zou ik nu iets willen zeggen over de Eerste Kamer.
Te dien aanzien kan ik openhartig zijn: wij zijn als commissie aan die gedachte
zelfs niet toegekomen. De Tweede Kamer heeft via de motie-Melkert een commissie
uit deze Kamer de opdracht gegeven om te kijken of er nog nader onderzoek
moet worden gepleegd. Dat hebben wij zo verstaan als het nemen van je eigen
verantwoordelijkheid – dat vindt u ook terug in de formuleringen –
waarbij wij niet anders hebben gedacht dan dat dit de Tweede Kamer zou moeten
zijn...De heer Verhagen (CDA):U kunt dat zo niet stellen wat u gesteld heeft, als u naar het debat geluisterd
heeft. De heer Balkenende heeft buitengewoon helder aangegeven, bij de indiening
van die motie, dat daarbij ook de mogelijkheid onderzocht moest worden of
er eventueel een aanbeveling zou komen om het de Eerste Kamer te verzoeken.
Hij heeft ook heel helder gemaakt in zijn bijdrage dat de handtekening onder
de motie wat ons betreft niet automatisch inhield dat als deze commissie zou
voorstellen over te gaan tot het instellen van een parlementaire onderzoek,
dit dan automatisch door de Tweede Kamer zou moeten gebeuren. De zin die u
zo-even uitsprak, kunt u dus niet zo formuleren.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik was ook nog niet klaar met mijn argumentatie en misschien kan datgene
wat nu volgt de nuance brengen die u van mij vraagt.Natuurlijk hebben wij wel kennisgenomen van én datgene wat de heer
Balkenende heeft gezegd, én wat er ook gefilosofeerd is over dit onderwerp
van de zijde van de Eerste Kamer. Eén van de argumenten daarbij is
dat de Tweede Kamer moeilijk zichzelf kan onderzoeken. Nu, dat is in zijn
algemeenheid niet waar zoals wij uit vorige enquêtes al hebben gezien.
Ik zie de heer De Graaf, de ondervoorzitter van de commissie-Van Traa, knikken
en daar heeft hij in dit geval volstrekt gelijk in. Nu kan ik makkelijk deze
conclusie trekken uit de eerdere gedachtewisseling: de rol van de Tweede Kamer
zal vermoedelijk maar zeer ten dele een voornaam onderdeel zijn van de werkzaamheden
van de enquêtecommissie die nu aan het werk gaat. Dat is wat wij besproken
hebben over de eerste fase enz. Wij kunnen werkelijk geen verhindering ontlenen
aan dit type argumentatie om de Tweede Kamer hier die enquête te laten
verrichten.Ik spreek hier namens de commissie; als u mij persoonlijk zou bevragen,
zou ik het nog wel krachtiger willen formuleren waarom ik vind dat de Tweede
Kamer dit echt zelf moet doen. Als de Eerste Kamer het zou moeten doen, dan
moet de Kamer dit maar uitspreken maar niet deze commissie. Deze commissie
vindt dat wij het zelf moeten doen. Dit is derhalve geen invitatie om een
motie in die richting in te dienen. Allerlei praktische bezwaren die misschien
verbonden zijn aan de rol van de Eerste Kamer, behoren niet tot onze competentie.
Dat moet de Eerste Kamer zelf maar uitmaken.Staat u mij toe nog wel de opmerking te maken dat als ik Eerste-Kamerlid
zou zijn, ik wat voorzichtiger zou zijn met het filosoferen over deze optie
dan zoals het nu door sommigen is gedaan. Ik vind namelijk dat het van tweeën
één is, zeker bij zo'n delicaat en gevoelig onderwerp. Je wilt
het doen, maar dan bereid je het grondig voor en kom je met een voorstel,
en dan doe je het ook. Maar met alleen er wat over filosoferen, wat al bij
een ander onderwerp ook is gedaan – maar goed, nu ben ik in debat met
de Eerste Kamer – zou ik wat voorzichtiger zijn.De heer Verhagen (CDA):Ik denk dat de heer Van Middelkoop in de keuze van de bewoordingen nu
iets meer als woordvoerder optreedt dan als voorzitter van de commissie. Even
los daarvan zou ik hem het volgende willen vragen.U heeft gehoord in mijn inbreng in de eerste termijn, ook in een interruptie
bij collega Van den Berg, dat ik ook van mening ben dat de Tweede Kamer in
staat is en behoort te zijn om kritisch zelfonderzoek te doen, zoals wij dat
in het verleden ook gedaan hebben. Ik heb dit in mijn argumentatie niet anders
gehanteerd. Ik heb gewezen op de wens om snel te komen tot de instelling van
een parlementaire enquêtecommissie, waarbij er het feit is van de aanstaande
verkiezingen en eventuele wisselingen in personen die daaruit kunnen voortvloeien.
Daarnaast is er het volgende element en daar zou ik graag uw reactie op willen
hebben. Dat betreft het feit dat de wens van met name ook de mensen van Dutchbat
3 hierbij niet is meegewogen: zij pleiten namelijk voor de Eerste Kamer.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Dat laatste moet u zelf meewegen. In de motie-Melkert, waar uw fractievoorzitter
ook zijn handtekening onder heeft gezet, is uitgesproken dat
er op een aantal onderwerpen mogelijkerwijze nog onderzoek nodig is en dat
dit van korte duur moet zijn. Wij houden het voor bijna onmogelijk om een
dergelijke opdracht te laten uitvoeren door een andere instantie, te weten
de Eerste Kamer als zij dat al zou willen, op de manier zoals de motie dat
vraagt. U moet zich wel realiseren dat de Eerste Kamer anders dan wij hier
echt vanaf nul moet beginnen. Ik herinner mij geen grote debatten over dit
onderwerp in de Eerste Kamer. Ik kon mij als voorzitter van deze commissie
gelukkig prijzen dat er in deze commissie veel historische kennis aanwezig
is; ik hoef alleen maar te wijzen op het feit dat er drie leden van de commissie-Bakker
deel uitmaken van deze commissie. Ik acht het volstrekt onmogelijk om de motie-Melkert
c.s. te laten uitvoeren door de Eerste Kamer. Dan moet het anders geformuleerd
worden of de Eerste Kamer moet het anders oppikken. Daarin is zij vrij. Ik
hoop dat u het niet erg vindt als ik het daarbij laat, ik zit al voortdurend
in grensgebieden.Ik ben de heer De Graaf erkentelijk dat hij ons erop heeft geattendeerd
dat het de afgelopen dagen mooi weer is geweest. Dat is ons inderdaad volstrekt
ontgaan. Ik hoop niet dat ik hem onrecht doe als ik een aantal opmerkingen
als reeds beantwoord beschouw, op een hele vitale en interessante na, namelijk
hoe om te gaan met de meest belangrijke bronnen die die enquêtecommissie
moet raadplegen, te weten ministerraadnotulen. Ik geloof dat de heer De Graaf
zei dat het goed zou zijn als er een ongeclausuleerde versie van ministerraadnotulen
zou kunnen worden benut door die volgende enquêtecommissie. Laat ik
er dit van zeggen. Wij hebben in de Kamer de ervaring – ook de staf
heeft mij dat duidelijk gemaakt – dat iedere enquêtecommissie
telkens opnieuw met de ministerraad moet bakkeleien over wat wel en wat niet
mag worden ingezien en dat het resultaat verschillend is naar gelang het onderwerp,
enz., enz. Dat geldt ook voor de enquêtecommissie die hierna komt. Er
zijn geen algemene uitspraken over te doen. Ik denk dat wij hier niet gemakkelijk
moeten zeggen dat dit en dat zou moeten gebeuren. Door dit zo te zeggen, begrijpt
u wel dat er een element van richting geven in mijn antwoord zit: het kan
natuurlijk nooit minder zijn dat hetgeen de commissie-Bakker al ter inzage
heeft gekregen en dat was al heel veel, namelijk alle ministerraadnotulen
maar alleen geanonimiseerd. De heer De Graaf vindt het verstandig als wij
nog een stap verder gaan. Wij hebben niet direct de neiging om dat tegen te
spreken. Mogen wij het overhandigen aan die enquêtecommissie? Dan hopen
wij dat zij op die manier enigszins bewapend is om daarover het gevecht met
het kabinet aan te gaan. Wij krijgen overigens voor die tijd ook nog een mededeling
van het kabinet over uitgelekte notulen en dergelijke. Die notulen waren niet
geanonimiseerd, dat weet u ook.De heer Rosenmöller is vooral op de vier fasen ingegaan. Ook hem
hoop ik geen onrecht te doen als ik zeg dat een aantal zaken al zijn besproken,
zeker als het gaat over de rol van het parlement. Ik hoop dat ik daarin echt
duidelijk ben geweest. Gelukkig heeft hij ook zelf gezegd dat het NIOD-rapport
en het werk van de commissie-Bakker niet moet worden overgedaan.Over het punt van de lotsverbondenheid zei hij terecht dat daaraan het
onverdedigbaar zijn van de enclave voorafging. U vindt dat terug in fase 2
en in fase 3. Minister Voorhoeve komt tot de conclusie dat de situatie "uitzichtloos"
is (fase 2); het element onverdedigbaarheid zat daarin. De enquêtecommissie
zal zich daarover met de meest verantwoordelijken moeten verstaan.De opmerkingen over het horen van Dutchbatters, nabestaanden etc. heb
ik beantwoord. Staat u mij toe dat zo kort even te releveren. Het argument
dat Dutchbatters hebben gevraagd om een enquête en dus ook gehoord moeten
worden, vind ik iets te gemakkelijk. Dat automatisme is er niet. Iemand die
ons vraagt een enquête te houden, heeft nog geen recht om gehoord te
worden als dat verzoek wordt gehonoreerd. Mag ik dit voegen bij al hetgeen
ik al over dit onderwerp heb gezegd?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Bij fase 3 heb ik aan u gevraagd of er misschien toch niet een element
moet worden aangevuld, namelijk in hoeverre Dutchbat hetgeen haar is opgedragen
door de politiek ook op een juist wijze heeft uitgevoerd. Uit de nadere toespitsing
op fase drie heb ik begrepen, dat het vooral gaat om onderwerpen die hebben
te maken met de coördinatie van het beleid en de communicatie daarover.
Dat is iets anders dan de uitvoering van datgene wat opgedragen is.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Met die formulering wordt nadrukkelijk een beperking beoogd; ik zeg nu
dus uitdrukkelijk niet dat wij verder niets uitsluiten. Ik ontken daarmee
het belang van uw vraag niet, maar misschien wilt u nu en later nog nadenken
over wat er dan vermoedelijk gaat komen. Ook als er een enquête komt,
is het niet uitgesloten dat er in een latere fase bij een debat met het dan
zittende kabinet nog een schriftelijke vragenronde komt. Allerlei vragen hierover,
ook van feitelijke aard, zijn altijd nog te stellen. Sterker nog, ik hoop
niet dat de heer Blom nu meeluistert, maar de Kamer kan altijd nog het kabinet
verzoeken om het NIOD op een bepaald onderdeel nader onderzoek te laten verrichten.
Dat sluiten wij allemaal niet uit, het is allemaal mogelijk, maar ik kan daar
nu verder geen uitlatingen over doen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Nu doet u zelf een beetje afbreuk aan uw eigen rapport. Ik neem het iets
serieuzer...De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Zo hoor ik het graag.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dan zijn wij weer bij elkaar. Ik vind dat uw rapport meer dan richtinggevend
is voor het vervolgproces. Met betrekking tot de fasen drie en vier heb ik
op basis van alles wat ik lees nog een aantal vragen. Hoe heeft Dutchbat precies
uitgevoerd wat hem is opgedragen? Daar is discussie over. Een tweede element
heeft meer betrekking op datgene wat in fase vier speelt: hoe is omgegaan
met degenen die daar de meeste pijn van hebben te lijden? Dat zijn niet alleen
de nabestaanden van slachtoffers, maar ook de Dutchbatters zelf van wie er
nog velen in de knoop zitten en van wie sommigen zich ook tot uw commissie
hebben gericht.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Op dat laatste punt kom ik nog. Wat dat eerste punt betreft, formuleerde
u het goed. Als wij voor die fase spreken over nader onderzoek naar de coördinatie
en de communicatie, het horizontale en het verticale, dan weten
wij allemaal waar het over gaat. Ten aanzien van de communicatie van Den Haag
naar Srebrenica en Zagreb kun je redelijk in de buurt komen van het type vragen
dat u kennelijk nog belangrijk vindt, te weten over de uitvoering. Als je
immers iets niet gecommuniceerd krijgt of als je daar verkeerd op reageert,
dan gaat het in feite over de uitvoering. Zullen wij het zo samen overhandigen
aan de enquêtecommissie? U stelde verder dat Defensie onvoldoende aandacht
heeft besteed aan de Dutchbatters. Ik wijs er dan op dat Defensie een veteranenbeleid
heeft waarover de vaste commissie van Defensie regelmatig discussieert. Het
lijkt mij dat in dat reguliere debat aan dit onderwerp passende aandacht moet
worden geschonken. Als wij ooit tot een politieke afronding komen, zoals wij
ook nastreven, dan acht ik het ondenkbaar dat de Kamer, de politiek, daarna
zwijgt over de veteranen van Srebrenica. Het is goed dat u daarvoor de aandacht
vroeg. Op deze manier wil ik dat zijn plek geven.De heer Van Bommel ging materieel voor een belangrijk deel in debat met
de heer Dijkstal. Vindt hij het erg als ik dat echt aan de heer Dijkstal overlaat?
Die bleef zitten; daar zal hij zijn argumenten voor hebben. Het mag inmiddels
de heer Van Bommel duidelijk zijn waar wij het over hebben als hij het had
over de doofpot. Dat heb ik goed gemarkeerd en gespecificeerd; daar zal hij
het mee moeten doen. Hij maakte de interessante opmerking, dat de enquêtecommissie
direct na de verkiezingen moet beginnen. Wij hebben in de commissie wel over
het startpunt gesproken, al was dat ons niet gevraagd. Wij zijn er ook niet
uitgekomen. Ik zou het wel aangenaam hebben gevonden als wij de Kamer daarin
hadden kunnen dienen. Ik heb er persoonlijk een vrij duidelijke mening over,
maar ik laat dat nu maar. Ik sta hier immers als voorzitter. De heer Van Bommel
zal het dus zelf met zijn collega's moeten uitmaken; daar zijn procedures
voor. De Kamervoorzitter luistert ongetwijfeld mee. De heer Van Bommel gebruikte
ook het woord "nazorg". Ik dank hem daarvoor, maar ik verwijs dan naar wat
ik tegen collega Rosenmöller vertelde over het veteranenbeleid. Daar
moet ik het echt bij laten.De heer Rouvoet (ChristenUnie):De heer Van Middelkoop zei eerder in zijn betoog dat het principieel aan
de Kamer is om te oordelen op welk moment de parlementaire enquêtecommissie
wordt ingesteld. Begrijp ik nu uit zijn woorden dat de tijdelijke commissie
er niet uit is gekomen, of is zij werkelijk van mening dat het principieel
aan de Kamer om te bepalen wanneer de commissie wordt ingesteld?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Wij hebben er geen bezwaar tegen om de Kamer, die hier ten principale
over gaat, van advies te dienen. Een commissie moet zich altijd realiseren
dat zij hoog of laag kan springen, maar dat de Kamer altijd als laatste besluit
over wat dan ook, zowel inhoudelijk als procedureel. Zo wil ik het gezegd
hebben. Wij vinden echter niet dat wij onze mond moeten houden en dat wij
geen advies mogen geven omdat het ten principale een zaak van de Kamer is.
Het is ons gewoon niet gelukt.De heer Van Bommel (SP):Op het punt van de nazorg maakt de voorzitter van de tijdelijke commissie
een terechte opmerking. Er bestaat een veteranenbeleid en daar moet de enquêtecommissie
aan het eind van de rit nog eens naar kijken; het NIOD-rapport geeft daar
ook aanleiding toe. Toch wil ik de commissie het volgende voorhouden. Gedurende
het onderzoek van de enquêtecommissie, in het bijzonder bij de voorbereiding
van vooral de openbare verhoren, die veel aandacht zullen krijgen in de media,
verdient het punt van de nazorg een extra accent. Het gaat namelijk om militairen
die toentertijd zijn uitgezonden en die nog steeds met traumatische ervaringen
zitten. De nazorg schiet nog steeds te kort, zoals in het NIOD-rapport staat.
Op dat punt zijn er zorgen. Ik verzoek de commissie niet daarover een oordeel
te geven, maar wel om er iets over te zeggen. Gedurende het onderzoek moet
daar bijzondere aandacht voor zijn, juist ten behoeve van deze categorie militairen.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik dank de heer Van Bommel zeer voor deze opmerking, want ik vind die
zeer waardevol. Ik neem aan dat die vanmiddag ook nog wel tegen de regering
gemaakt zal worden, want de tijdelijke commissie heeft er niet primair mee
te maken. Ik hoef ook geen oordeel uit te spreken over wat er op dat gebied
goed gaat en wat niet. De heer Van Bommel heeft volstrekt gelijk. Er komt
nu vermoedelijk een tijdje rust, maar daarna gaat de enquêtecommissie
getuigen horen en daarvoor zal veel publieke aandacht zijn. Dat moet een punt
van zorg zijn voor Defensie. Wij kennen de heer Van Bommel als een toegewijd
Kamerlid. Hij zal de minister van Defensie op dat punt wel op zijn verantwoordelijkheid
wijzen. Defensie heeft dat zelf waarschijnlijk ook wel ingezien, want de Dutchbatters
zijn bijeengekomen op de dag dat het NIOD-rapport werd gepubliceerd. Toen
begon als het ware al het erkennen van de verantwoordelijkheid voor de nazorg.
Ik dank de heer Van Bommel voor deze opmerking. Wij hebben het op die manier,
denk ik, helder aan Defensie doorgegeven. Ik neem althans aan dat men daar
meeluistert of de Handelingen van deze vergadering leest.De heer Koenders (PvdA):Het tijdstip van aanvang lijkt een detail – dat is het ook enigszins –
maar is niet onbelangrijk als je zo snel mogelijk wilt beginnen. U zegt dat
de commissie zich daar niet helder over heeft uitgesproken. Toch staat in
de onderbouwing van de tijdsplanning heel helder dat bij de samenstelling
van de commissie rekening wordt gehouden met de samenstelling van de nieuwe
Kamer. U doet daar dus wel een uitspraak over. U heeft het over een formele
start direct na het verkiezingsreces. Betekent dit dat u, om geen tijd te
verliezen, nu al een informele start met de opbouw wilt maken? U doet er forse
uitspraken over. Het is mij nu niet meer helder wat de commissie vindt.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik stop hiermee. Ik kan er een heel verhaal over houden, maar dan treed
ik ver buiten de bevoegdheden die ik heb als voorzitter van deze commissie.
Er zijn tal van modaliteiten. Ik heb slechts één opmerking,
want u legt niet ten onrechte de vinger bij één passage uit
ons rapport. Als de Kamer de commissie instelt, dan moet er een antwoord worden
gegeven op de vraag wat de uitslag van de verkiezingen en de verhouding van
de oude Kamer tot de nieuwe Kamer betekent voor de samenstelling
van de commissie. Ik moet het academisch formuleren, maar u bent voldoende
politicus om te weten wat het gevoelige punt hier is. Ik doe verder geen krachtige
uitspraken. Spreekt u maar eens met uw fractiesecretaris.De heer Koenders (PvdA):Het gaat mij echt om de formulering in het rapport zelf, want die is niet
helder. Ik begrijp dat u het dus echt overlaat...De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):...aan de Kamer. Dat hebt u goed begrepen.Voorzitter. Als de heer Rouvoet goed heeft geluisterd, dan weet hij dat
zijn vragen meer dan eens zijn beantwoord. Zijn waarnemingen hebben overigens
wel enig gezag, omdat hij natuurlijk ook ervaring heeft als lid van een enquêtecommissie
en een tijdelijke commissie. Ik dank hem voor zijn opmerking dat wij meer
hebben gedaan dan onze opdracht in feite bevatte.Verder heeft hij een vraag gesteld aan de heer Wilders. Hij zal het kunnen
billijken dat de voorzitter van deze commissie namens de heer Wilders op dit
punt het antwoord geeft; zo hebben wij dat althans intern afgesproken. Ik
denk dat de formulering van het standpunt van de heer Wilders op dit punt
meer dan voldoende duidelijk is. Ik wil overigens van deze gelegenheid gebruik
maken om mijzelf te corrigeren. Gisteren heb ik de suggestie gewekt als zou
de heer Wilders uitsluitend op het punt van het instrument, te weten de enquête,
een andere opvatting hebben. Hij heeft echter een andere opvatting over het
geheel, te weten de noodzaak om extra toe te lichten en extra te verhoren
enz. en het inzetten van het instrument van de enquête. Zijn bezwaren
zouden ook hebben gegolden als wij hadden voorgesteld een gewone tijdelijke
commissie van het type dat nu voor u zit, in te stellen. Dat hebben wij echter
niet gedaan.De heer Wilders geeft de voorkeur aan een normaal – u weet wat daaronder
moet worden verstaan – debat met een kabinet over een regeringsstandpunt.
Hij houdt het dan niet voor onmogelijk dat er aan het eind daarvan nog zaken
over blijven die nader onderzoek vergen. Daar moet echter op dat moment een
besluit over worden genomen. Daar doen wij nu geen uitspraak over. Dat wil
hij ook niet doen. Laat staan over het type onderzoek dat dan gewenst zou
zijn. Daar moet ik het, op verzoek van de heer Wilders, echt bij laten.De heer Van den Berg heeft goed begrepen dat wij wat andere rapporten
hebben meegenomen. Dat is al vaker gezegd. Wij hebben echter de vloer een
beetje schoon willen vegen, in die zin dat wij het rapport van de werkgroep-Blaauw
en het rapport van de commissie-Bakker, die zich op onderscheiden wijzen met
hetzelfde onderwerp bezig hebben gehouden, mee willen nemen in de parlementaire
eindregie. Dergelijke formuleringen trof ik ook aan in de woorden van de heer
Van den Berg.Het is altijd mogelijk dat er nieuwe feiten boven tafel komen, maar de
heer Van den Berg moet inmiddels hebben begrepen dat het ons niet primair
daarom gaat.De heer Van den Berg was niet geheel overtuigd. Wij hebben echter ons
best gedaan en ik hoop dat wij met het rapport, waarvan de aanbevelingen de
kern vormen, de heer Van den Berg hebben kunnen overtuigen van hetgeen wij
wenselijk achten.De vergadering wordt van 12.53 uur tot 13.10 uur geschorst.De voorzitter:Voor alle duidelijkheid wijs ik erop dat de spreektijd in tweede termijn
eenderde van die in eerste termijn is.De heer Koenders (PvdA):Voorzitter. Ik dank de voorzitter van de commissie voor de uitgebreide
beantwoording. De commissie heeft knap werk verricht. Vorige week konden de
leden nog niet vermoeden dat zij in deze commissie zitting zouden nemen en
de heer Van Middelkoop kon zeker niet weten dat hij er voorzitter van zou
worden.Door het woord "annotatie" zijn wij een stuk verder gekomen. Met nadruk
wordt duidelijk dat het gaat om een aanvullende, korte enquête die zich
richt op de hoofdverantwoordelijkheden. De kernvragen voor de eventuele enquêtecommissie
moeten helder geformuleerd worden. Het gaat in de eerste fase om de relatie
tussen de Nederlandse militaire en politieke verantwoordelijken en het mandaat
van de VN. De verhoudingen ter zake spelen een cruciale rol in de periode
voor de val. Vervolgens komt de pijnlijke fase van de lotsverbondenheid. Dit
betreft de donkere dagen van de communicatie met en de bevelslijnen tussen
de VN, Unprofor en de verschillende Nederlandse verantwoordelijken. Bij de
nasleep moet het onderzoek naar de doofpotaffaire niet worden overgedaan.
Op dit punt moeten heldere vragen aan de verantwoordelijken geformuleerd worden.
Uit de publiciteit blijkt overigens dat deze verantwoordelijken het niet eens
zijn.Voor ons is dit kort gezegd de kern van de enquête. Op die manier
wordt gewaarborgd dat de enquête aanvullend is en leidt tot verdieping
en niet tot verdamping van verantwoordelijkheden. De waarheidsvinding kan
zo worden versterkt opdat er een definitief politiek oordeel gegeven kan worden.
Dit is van belang voor de Nederlandse politiek, de Nederlandse samenleving,
maar zeker ook voor Dutchbat en de nabestaanden.Ik dank de commissie nogmaals voor haar werk.De heer Verhagen (CDA):Voorzitter. Ik dank de heer Van Middelkoop voor de heldere beantwoording.
Ik ben het met de heer Koenders eens dat het parlementaire onderzoek aanvullend
moet zijn en zich dient te beperken tot de kernvragen. Het werk van het NIOD
en van de commissie-Bakker hoeft niet overgedaan te worden. Er is meer dan
voldoende materiaal.In de aanbevelingen staat dat dit onderzoek dient ter aanvulling op de
conclusies die eerder door de Tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen
en door het NIOD zijn getrokken. Ik heb gevraagd of het laatste deel van die
zin niet geschrapt moet worden. Moeten wij niet nagaan of de conclusies en
aanbevelingen naar aanleiding van het rapport van de TUC voldoende zijn voor
een verantwoorde uitzending van militairen en een goede politieke beoordeling?Men kent onze voorkeur voor een enquête door de Eerste Kamer. De
heer Van Middelkoop had een sterk argument door erop te wijzen dat een kort
onderzoek door de Eerste Kamer vrijwel niet mogelijk is. Ik kan echter ook
koppen tellen. Het debat van vandaag heeft het slechtst denkbare
resultaat als er geen onderzoek komt omdat wij het niet eens kunnen worden
over de vraag of de enquête door de Eerste of de Tweede Kamer verricht
moet worden. Dan zou de heer Dijkstal de lachende derde zijn en daarmee wordt
voorbijgegaan aan de noodzaak van het instellen van een parlementaire enquêtecommissie.De heer De Graaf (D66):Voorzitter. Ik zie af van een tweede termijn, behalve dat ik nu nog mijn
dank uitspreek voor de uitvoerige en zorgvuldige beantwoording door de voorzitter
van de commissie.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter. Ik heb twee inhoudelijke punten aan de orde gesteld over de
fases 3 en 4. Wij zullen daarover verder spreken, als er een vervolgparlementaire
activiteit komt in de vorm van een enquête. Ik ben blij dat de commissie
en haar voorzitter de ruimte openlaten om daar verder invulling aan te geven.Ik wil via haar voorzitter graag nog een vraag aan de commissie stellen
over de verhouding tussen kort en zorgvuldig. Daar is in het antwoord van
de commissievoorzitter veel over gesproken. De commissie wil het graag kort.
Zij heeft aan de ene kant allerlei wensen, maar zij wil het aan de andere
kant misschien toch nog korter. Wanneer je na al het werk dat al gedaan is
en dat je niet wilt overdoen, nog meer gespitst bent op nadere waarheidsvinding,
lijkt het mij van het grootste belang dat de toekomstige parlementaire enquêtecommissie
datgene wat nu de waarheid is, volledig tot zich neemt. Dat is toch heel wat
werk, lijkt me. Kunt u dat bevestigen of ziet u dat genuanceerder?Voorzitter. Tot slot een woord van dank aan de commissie en de commissievoorzitter.
Wij kennen hem als collega in de Kamer en zien hem nu in vak K. Dat lijkt
bijna een soepele overgang naar dingen die misschien na de verkiezingen kunnen
gaan gebeuren.De heer Van Bommel (SP):Mevrouw de voorzitter. Ik vond vooral de laatste zin van de vorige spreker
zeer interessant.Voorzitter. Ik heb bij interruptie gewezen op de spanning die ik heb gezien
tussen het aantal te horen personen waarover de commissie spreekt en de beperking
in tijd. De voorzitter van de commissie heeft mij expliciet uitgenodigd om
een motie in te dienen om die duur eventueel te verlengen en te kijken of
daarvoor een meerderheid is te vinden in de Kamer. Ik zal dat niet doen. Niet
omdat ik denk dat die motie geen meerderheid haalt – al denk ik dat
inderdaad – maar omdat ik denk dat de commissie die straks de enquête
gaat uitvoeren voldoende reden zal kunnen vinden – wanneer daar aanleiding
toe is – om de Kamer te verzoeken die duur eventueel te verlengen. De
aanbeveling die in het rapport wordt gedaan is ook in die zin niet dwingend.
Het is een verzoek aan de enquêtecommissie. Ik zal dat verzoek hier
niet verder proberen op te rekken via een motie.Voorzitter. Mijn tweede punt betreft de te horen categorieën personen.
De voorzitter van de commissie heeft heel duidelijk gezegd dat hij niemand
uitsluit. Het spanningsveld daargelaten, vind ik deze kwalificatie van belang.
Daarmee wordt aangegeven dat ook bij het onderzoek over fase 1, de aanloop
van de besluitvorming en uiteindelijke uitzending, de Kamer gehoord zou kunnen
worden over haar rol. Dat maakt dat de discussie over de vraag of de Eerste
Kamer dit onderzoek moet doen of de Tweede Kamer niet zo relevant is. De Tweede
Kamer is altijd in staat om via een commissie of een enquête of een
tijdelijke commissie het eigen handelen te onderzoeken. Daar is nooit eerder
bezwaar tegen gemaakt. Het Reglement van orde voorziet daarin. We kunnen die
praktijk gewoon ten uitvoer brengen.Voorzitter. Het zou technisch gesproken logisch zijn om een debat als
dit met een motie te beëindigen, die uitspreekt dat er inderdaad zo'n
enquêtecommissie moet komen. Een bijzonderheid vandaag is dat we ook
het NIOD-rapport bespreken. Een belangrijke fractie in deze Kamer heeft aangegeven
dat er nog het een en ander te bespreken valt op dat punt. Ik wil de VVD graag
ter wille zijn, zoals altijd. Als dat een belangrijk bezwaar bij die fractie
kan wegnemen om uiteindelijk dan toch het idee van de parlementaire enquête
te steunen, dan juich ik dat natuurlijk van harte toe.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Ook van mijn kant dank in de richting van de voorzitter van
de commissie voor de uitvoerige en heldere beantwoording van alle vragen en
opmerkingen die zijn gemaakt. Ik wil een punt onderstrepen. Een vervolg op
dit debat en het debat dat vorige week al heeft plaatsgevonden in de vorm
van een parlementair onderzoek is en mag geen "addendum" zijn bij het NIOD-rapport.
Ik vond dat een zeer belangrijke opmerking, die ik namens mijn fractie graag
onderstreep. Het zou daarbij wat ons betreft moeten gaan om het horen van
de verantwoordelijken over de politiek-bestuurlijke verantwoordelijkheden.
Die toetsing zit erin, ook in de vrij uitvoerige beschrijving van de punten
bij de vier verschillende fasen. Dat zou dan de toespitsing moeten zijn in
het kader van versterking van de waarheidsvinding.Enig ongemak voel ik nog steeds bij de uitdrukking "meest verantwoordelijken".
Ik ga hier niet meer uitvoerig op in. Ik heb begrepen dat de eerste fase vooral
de strekking heeft om de leden van de Tweede Kamer niet te horen, omdat de
rol van de Kamer al voldoende onderzocht is en dat de derde fase vooral de
strekking heeft om het voor de enquêtecommissie nog enigszins werkbaar
te houden. Volgens mij was beter geweest om te spreken over "direct verantwoordelijken",
zoals in de vierde fase wordt gesproken over "direct betrokkenen" dan dat
er een gradatie in verantwoordelijkheid wordt aangebracht. Ik blijf het een
minder geslaagde formulering vinden, maar ik wil daar niet te zwaar aan tillen.
Zeker de annotatie in de Kamer dat niemand wordt uitgesloten, geeft de enquêtecommissie
voldoende interpretatieruimte voor het voeren van een eigen uitnodigingenbeleid.
Het is voor mijn fractie volstrekt open of de enquêtecommissie woordvoerders
uit de Tweede Kamer rekent tot de politiek-bestuurlijk verantwoordelijken.
Wat ons betreft, is dat zeer aangewezen. Dat behoort wat ons betreft dan ook
tot de annotatie. Ik heb in eerste termijn over de Eerste Kamer gesproken. De voorzitter
van de commissie zegt dat zij daar niet aan is toegekomen, omdat de rol van
de Tweede Kamer nauwelijks aan de orde zal komen. Daar heb ik zojuist een
kanttekening bij geplaatst. Ik zeg tegen de heer Verhagen dat juist als het
om een beperkte enquête gaat, er naar mijn mening ruimte is voor de
Eerste Kamer. Dat geldt niet voor een uitvoerige enquête, omdat dan
andere, meer praktische vragen aan de orde zijn, maar dit terzijde.Ik wil voorkomen dat wij hier niet uitspreken dat er een enquête
moet komen in de hoop dat de Eerste Kamer dat zal oppakken. Daarover is geen
zekerheid. Ik kan mij vinden in de mening van de voorzitter van de commissie
dat de Eerste Kamer zelf het volste recht en ook de mogelijkheden heeft om
gebruik te maken van het haar toebedeelde recht. Wij kunnen niet bij motie
uitspreken dat zij dat moet doen. Vandaar dat ik mij zal scharen bij degenen
die zullen instemmen met een enquête door deze Kamer, gegeven de door
mij geplaatste kanttekeningen.De heer Van den Berg (SGP):Mevrouw de voorzitter. Ik dank de voorzitter hartelijk voor zijn heldere
beantwoording. Een aantal vragen onzerzijds is daarmee opgehelderd. Ik kom
nog terug op twee voor ons centrale punten, de noodzaak van de enquête
en de vraag wie een eventuele enquête zal uitvoeren.Ik weet niet of ik de heer Van Middelkoop teleurstel met mijn opmerking
dat hij mijn fractie nog steeds niet geheel heeft kunnen overtuigen van de
noodzaak van een enquête. De verwachting moet zijn dat nieuwe feiten
naar voren gebracht kunnen worden die een nieuw of eventueel ander licht werpen
op bepaalde situaties. De voorzitter heeft gezegd dat het niet zozeer om nieuwe
feiten gaat, maar om de versterkte waarheidsvinding en dat bepaalde, centrale
personen onder ede gehoord kunnen worden. Dat zou voor het eindoordeel van
de Kamer een belangrijke meerwaarde hebben. Op zich ontken ik dat niet. Ik
zie ook wel iets in het argument van de heer Van Middelkoop dat in ieder geval
de regie bij de Tweede Kamer moet liggen. Daar is te meer iets voor te zeggen
omdat het kabinet demissionair is, waardoor wij nu geen volwaardig afgerond
debat met de regering kunnen voeren. De tijd die dat zal vergen, kan gebruikt
worden voor een nader onderzoek. Je kunt je afvragen of dat via een enquête
moet gebeuren. Ik kom hiermee in de richting van de lijn van de VVD-fractie.
Wij kunnen hier lang en breed over praten. Ik ken onze bescheiden positie
en wij zullen ons zeker niet verzetten tegen een enquête. Als het om
feiten gaat, zijn wij echter niet volstrekt overtuigd van de noodzaak.Een ander punt dat ik wil markeren, betreft de eventuele rol van de Eerste
Kamer. Ik was wat verrast door de opmerking van de heer Van Middelkoop dat
de commissie daar niet aan is toegekomen. Mijn fractievoorzitter, de heer
Van der Vlies, heeft vorige week in het debat – dit wordt in het rapport
van de commissie ook geciteerd – duidelijk gezegd dat dit voor ons een
belangrijk punt is. Ik had verwacht dat men dit op zijn minst had meegewogen.
Het andere argument van de heer Van Middelkoop is dat de rol van de Tweede
Kamer waarschijnlijk toch niet, in zijn woorden, vitaal zal zijn, centraal
zal staan in het nader onderzoek door de enquêtecommissie. Dat verbaast
mij evenzeer, want mijn fractie is nu juist van mening – ik heb daartoe
ook aanknopingspunten gevonden in het rapport van de tijdelijke commissie –
dat de rol van de Tweede Kamer in vervolgonderzoek juist wel behoorlijk centraal
zal staan. Als dit het op een lager niveau plaatsen van dit aandachtspunt
betekent, zijn wij het daar niet mee eens.De heer Van Bommel (SP):Sinds het vertrek van de heer Schutte geldt de heer Van den Berg een beetje
als het staatsrechtelijke geweten in deze Kamer. Ook hij verwijst nu naar
de rol van de Eerste en de Tweede Kamer. Ik deel zijn opvatting dat ook de
rol van de Tweede Kamer goed belicht moet worden bij een eventuele enquête.
Is hij niet met mij van mening dat er op dit moment voldoende instrumenten
zijn om ook een enquête te laten uitvoeren door leden van de Tweede
Kamer, waarbij ook de eigen rol van de Kamer wordt bekeken?De heer Van den Berg (SGP):Ik ontken dat in het geheel niet. Om misverstanden op dat punt te vermijden,
heb ik in eerste termijn ook zelf gezegd dat de Tweede Kamer daar natuurlijk
toe in staat is. Dat moet zij onder omstandigheden ook doen, dat moet zij
zeker kunnen. Maar is het verstandig? De Eerste Kamer heeft het enquêterecht.
Ik stel voor om dat te benutten en, teneinde zelfs alle schijn van gebrek
aan objectiviteit maar te vermijden, de Eerste Kamer dat onderzoek te laten
doen. De heer Rouvoet heeft zojuist opgemerkt dat wij daar niet toe kunnen
besluiten. Dat is inderdaad het geval, maar wij kunnen de Eerste Kamer natuurlijk
wel uitnodigen om dat te doen. Dat is nog een vriendelijker terminologie dan
"verzoeken". Zij kan die uitnodiging dan zelf oppakken.Ik heb mijn kanttekeningen geplaatst bij het houden van een eventuele
enquête. Als daadwerkelijk tot een enquête wordt besloten, dan
stelt mijn fractie het zeer op prijs als de Eerste Kamer die instelt. Wij
zullen overwegen om daar zonodig in het vervolgdebat op enigerlei wijze uitdrukking
aan te geven.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het debat neemt merkwaardige proporties aan. De heer Van den Berg is van
mening dat als wordt besloten tot het houden van een enquête, de Eerste
Kamer die enquête zou moeten instellen. Dan moet hier dus worden besloten
om niet over te gaan tot de instelling van een enquête en moet vervolgens
worden afgewacht wat de Eerste Kamer zal doen. De Eerste Kamer is namelijk
geen uitvoeringsorgaan van de Tweede Kamer. Dat is de consequentie van de
woorden van de heer Van den Berg.De heer Van den Berg (SGP):Ik ben het niet geheel met u eens. Wij kunnen de Eerste Kamer uiteraard
niets opdragen. Dat zou ook nooit moeten kunnen. Wij kunnen wel uitspreken
dat in onze ogen enigerlei vervolgonderzoek nodig is en vervolgens de Eerste
Kamer uitnodigen om dit op zich te nemen. Dat lijkt mij een staatsrechtelijk
heel correcte figuur. Ik erken dat er een gat valt als de Eerste Kamer vervolgens
besluit om geen enquête in te stellen. Dan kan de Tweede Kamer altijd
nog haar eigen verantwoordelijkheid nemen. Ik zie dus helemaal geen probleem
in deze benadering. Dit is bij uitstek een onderwerp dat heel goed door de Eerste Kamer zou
kunnen worden opgepakt. Dat geluid is niet alleen afkomstig vanuit de politiek –
mijn fractie en ook andere fracties hebben erover gesproken – maar ook
vanuit andere sectoren wordt gezegd dat het verhelderend en vernieuwend zou
zijn als de Eerste Kamer dat zou gaan doen. Waarom zouden wij dit onderwerp
daar nu niet juist voor aangrijpen?De heer Rosenmöller (GroenLinks):De Eerste Kamer heeft nog geen stappen in de richting van het instellen
van een enquête ondernomen. Wij staan hier nu voor dat besluit. U heeft
op zichzelf gelijk: als wij besluiten tot een enquête, dan zouden wij
aan de Eerste Kamer kunnen vragen om die enquête uit te voeren. Er is
niets wat zich daartegen verzet. Dit staat overigens los van de vraag of wij
het al aan de Eerste Kamer zouden moeten willen vragen. Ik vind dat dit niet
zou moeten gebeuren. Maar als de Eerste Kamer er niet zoveel in ziet, dan
is het dus wel logisch dat de Tweede Kamer de enquête vervolgens doet.
Het besluit dat een enquête zou worden ingesteld, is immers genomen
en daar kan niet meer van teruggekomen worden.De heer Van den Berg (SGP):Dat is precies de door mij voorgestelde situatie. Een van de eerste vragen
is of de enquête er moet komen. Ik heb gezegd dat ik mij bij de meerderheid
zou aansluiten. Uitgaande van die veronderstelling heb ik vervolgens mijn
optie voor de Eerste Kamer neergelegd. Het is dus precies zoals de heer Rosenmöller
zojuist heeft verwoord.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Mevrouw de voorzitter. Ik kan nu heel kort zijn. Ik ben allang blij dat
ik kennelijk geen verbale uitglijders heb gemaakt in mijn uitvoerige beantwoording
in eerste termijn. Het onderwerp vraagt er bijna om, maar de zorgvuldigheid
gebiedt ons om dat zoveel mogelijk te voorkomen.Ik pik er één woord uit, het woord "annotatie". Dat is ter
sprake gekomen als gevolg van een interruptie van de heer Koenders. Wij kunnen
het rapport en de Handelingen van dit debat nu aanreiken aan de verwachte
enquêtecommissie en ik denk dat wij die commissie voldoende werktuigen
in handen hebben gegeven om aan het werk te gaan. Bovendien is er een behoorlijke
vrije marge om een nadere invulling te geven aan die opdracht.Dan kom ik bij de vraag over de term "lotsverbondenheid" die in de derde
fase aan de orde is, maar die niet wordt vermeld in ons rapport. De redenen
daarvoor heb ik in eerste termijn al genoemd. Ik kan daar nog aan toevoegen
dat het woord ook voorkomt in het rapport van de commissie-Bakker. Iemand
van de staf attendeerde mij daarop, dus daar hoeven wij ook niet al te moeilijk
over te doen.De heer Verhagen heeft een opmerking gemaakt over de formulering van het
doel van het nader onderzoek op blz. 35 van ons rapport. Er zit een zekere
redelijkheid in zijn opmerking. Er staat dat het onderzoek dat nog komt ter
aanvulling dient op de conclusies die eerder door de commissie-Bakker en door
het NIOD zijn getrokken. Ik geef toe dat dit een wat kwetsbare formulering
is, al was het alleen maar omdat het onderscheiden rapportages zijn. De conclusies
moeten ook op een bijzondere manier worden gelezen. De commissie-Bakker heeft
nadrukkelijker conclusies getrokken, zij is in elk geval op een andere manier
te werk gegaan dan het NIOD. Ik dank de heer Verhagen dus voor zijn handreiking
om de tekst op dit punt te verhelderen, maar als hij het niet erg vindt, handhaven
wij de tekst. Ik denk dat iedereen nu wel begrijpt waar het over gaat.De heer Rosenmöller heeft gemerkt hoe de commissie heeft geworsteld
met de vereisten van korte duur en zorgvuldigheid. Hij heeft nog een extra
argument aangereikt. Als wij ons de waarheid vervat in het NIOD-rapport willen
toe-eigenen, dan zijn wij al vreselijk veel tijd kwijt. Dan gaat de aanloopfase
al vele maanden kosten. Als wij dan nog moeten beginnen, gaat het allemaal
te lang duren. Dat betekent dat de Kamer er verstandig aan doet om zich goed
te realiseren wat haar verantwoordelijkheid is op dit moment. Ik formuleer
het wat besmuikt, maar op dat punt heeft hij gelijk. Hij heeft zich nog gewaagd
aan een profetie over mijn status na de verkiezingen. Dat zal ik doorgeven
aan de Nederlandse burger. Ik dank hem in ieder geval voor die vriendelijke
opmerking.De heer Van Bommel heeft gezegd dat hij mij voortdurend hoorde zeggen
dat wij niemand uitsluiten, maar dat is mij net weer iets te ongenuanceerd.
A contrario sluiten wij dus iedereen weer in. Dat heb ik niet zo bedoeld,
maar ik ga het niet over doen. Ik heb steeds geprobeerd om zorgvuldig te formuleren.
Ik heb mijzelf die terminologie ook horen gebruiken als een soort mantra,
maar het is niet zo kort door de bocht bedoeld. Maar goed, de volgende commissie
komt er echt wel uit.Tegen de heer Rouvoet zeg ik in voor hem en mij vertrouwde taal dat hij
zich mijn exegese goed heeft toegeëigend, door bijvoorbeeld het woord
"addendum" er nog eens bij te halen. Ik maak toch nog een opmerking over de
rol van de Tweede Kamer, die ook is bestemd voor de heer Van den Berg. Het
is gerelateerd aan het debatje over de Eerste Kamer. Onze bevinding is dat
het materiaal van de commissie-Bakker en van het NIOD meer dan voldoende is
om een oordeel te geven over de rol van de Kamer. Laten wij eerlijk zijn,
veel woordvoerders hier zijn in het verleden ook woordvoerder geweest. Zij
hebben daar ongetwijfeld regelmatig vragen over moeten beantwoorden op Clingendael
en andere instituten in het land. Ik zeg dat omdat de heer Rouvoet mij op
een gegeven moment de formulering in de mond legde dat de leden van de Tweede
Kamer onvoldoende zijn onderzocht. Ook dit is weer kort door de bocht. Ik
zie hem nee schudden, dus dan komen wij misschien wat dichter bij elkaar.
Ook hier geldt dat ik het niet voor onmogelijk houd dat een Kamerlid wordt
bevraagd door de enquêtecommissie, maar dit is geen grote waarschijnlijkheid
gelet op de aanbevelingen.Ik dank de heer Rouvoet voor het feit dat hij geen motie zal indienen
om de Eerste Kamer te betrekken bij enigerlei vorm van enquête. Ik denk
dat die toezegging op grote bijval mag rekenen in zijn fractie.De heer Van den Berg is nog steeds niet geheel overtuigd. Dat mag. Ik
wil hem tegenwerpen dat de heer Van der Vlies zijn handtekening onder de motie
heeft gezet. De heer Van den Berg loopt lang genoeg mee om moties goed te
kunnen lezen. Hij zal het toch niet zo vreemd vinden dat wij
bij het lezen van die motie waarin onder andere werd gesproken over het horen
van getuigen – dit is echt "enquêtetaal" – op de gedachte
zijn gekomen dat de Tweede Kamer ons weleens zou kunnen vragen om een enquête
in te stellen? Die exegese zal hij ons toch niet kwalijk nemen? Zijn fractievoorzitter
heeft die motie getekend. De heer Van den Berg moet zijn eigen verantwoordelijkheid
dragen.Ik wil eigenlijk niets meer zeggen over de Eerste Kamer. Ik denk dat ik
het geheel eens ben met de kritische, politieke en ook staatsrechtelijke kanttekeningen
die de heer Rosenmöller maakte aan het adres van de heer Van den Berg.
Ik vraag de heer Van den Berg die nog eens te willen wegen. Ik wil hiermee
volstaan.Ik heb de opmerkingen van de heer Verhagen over de rol van de Eerste Kamer
goed begrepen. Ik dank hem voor zijn bereidheid om mee te werken aan consensus
over een besluit dat de Kamer – naar ik mag hopen – nog vandaag
zal willen nemen.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik dank de Tijdelijke commissie aanvullende onderwerpen NIOD-rapport.
Ik dank de leden en de staf voor hun werkzaamheden. Ik stel de Kamer voor
om de leden van deze tijdelijke commissie decharge van hun werkzaamheden te
verlenen.Daartoe wordt besloten.De voorzitter:Ik deel de Kamer mee dat ik vanavond bij de stemmingen voornemens ben
de Kamer voor te stellen om de aanbevelingen van de tijdelijke commissie over
doel en vorm van nader onderzoek over te nemen.De vergadering wordt van 13.37 uur tot 14.15 uur geschorst.De voorzitter:De ingekomen stukken staan op een lijst die op de tafel van de griffier
ter inzage ligt. Op die lijst heb ik voorstellen gedaan over de wijze van
behandeling. Als aan het einde van de vergadering daartegen geen bezwaren
zijn ingekomen, neem ik aan dat de Kamer zich met deze voorstellen heeft verenigd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20012002-4751-4775.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl