Noten
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 33
 
 
 
 
 Noot 1 (zie blz. 3155)
 BIJVOEGSEL
 Schriftelijke antwoorden van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit op
 vragen gesteld in de eerste termijn van de behandeling van de begroting van het ministerie
 van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voor het jaar 2010 (32 123-XIV)
 SP
 1
 
 Wat betekent afschaffing dierrechten voor productie en
 ondernemers?
 
 
 In de Meststoffenwet is 1 januari 2015 als expiratiedatum voor het stelsel van
 dierrechten opgenomen. Uitgangspunt is en blijft echter dat veehouders produceren binnen
 de geldende milieugebruiksruimte en de daarop betrekking hebbende wet- en regelgeving. Het
 is de vraag of een aanvullend instrument hierbij nodig is. Of dit noodzakelijk is, laat ik
 momenteel onderzoeken. In dit onderzoek wordt voortzetting van het stelsel van
 dierrechten, mogelijk in gewijzigde vorm, expliciet meegenomen als variant. Over de
 resultaten informeer ik uw Kamer komend voorjaar.
 
 2
 
 «Meer melk mag, minder mest moet». Door dit
 onduidelijke overheidsbeleid weten de ondernemende boeren niet meer wat zij moeten doen.
 Hoe kunnen we aan de Nitraatrichtlijn voldoen?
 
 
 De hoeveelheid meststoffen die gebruikt wordt, bepaalt in belangrijke mate de kwaliteit
 van grond- en oppervlaktewater, niet de productie van dierlijke mest. Met het vierde
 actieprogramma Nitraatrichtlijn voor de periode 2010–2013 wordt een belangrijke
 stap gezet in realisatie van de doelen. Ondernemers die hun mestproductie niet op eigen
 grond kunnen aanwenden moeten alternatieve afzetkanalen zoeken. Te denken valt aan export
 en mestverwerking. Daarnaast kunnen ondernemers maatregelen nemen om de mestproductie te
 verlagen, bijvoorbeeld door het nemen van voermaatregelen.
 
 3
 
 Oormerkweigeraars zijn witte raven, die de overheid moet
 koesteren.
 
 
 Ik pas de Europese regelgeving toe en zoals ik ook al in eerdere antwoorden heb
 aangegeven is het niet mogelijk om binnen deze Europese regels een alternatieve
 voorziening te creëren voor oormerkweigeraars.
 
 De Europese regelgeving inzake de identificatie en registratie van runderen vereist de
 identificatie van runderen door middel van twee oormerken. De desbetreffende normen
 behoren tot de randvoorwaarden waaraan landbouwers dienen te voldoen, indien zij in
 aanmerking willen komen voor GLB-subsidies, zoals de bedrijfstoeslag.
 
 4
 
 De SP is tegen speculatie met eerste levensbehoeften zoals voedsel.
 Prijspolitiek (o.a. interventies) moet mogelijk blijven. Hoe neemt de minister de
 regie?
 
 
 De EU heeft in het kader van de hervorming van het GLB een beleid ingezet gericht op een
 sterkere marktwerking en op een vermindering van het prijsen interventiebeleid.
 In de WTO Doha ronde, in het kader van verdere handelsliberalisering, wordt op mondiaal
 niveau gewerkt aan de vermindering van prijssteunmechanismen.
 Zoals mijn collega Heemskerk onlangs al aangaf in de WTO Ministeriële
 bijeenkomst in Genève, heeft Nederland, en in het bijzonder het agrocluster, veel
 te winnen met zo min mogelijk handelsverstoring. Nederland is wereldwijd de tweede
 exporteur van agrarische producten. Ik ben het eens met collega Heemskerk om verder te
 onderzoeken hoe tarieven voor duurzame producten en diensten kunnen worden verlaagd binnen
 de regels van de WTO. Ook non trade concerns zijn van belang, zoals ik reeds vaker aan uw
 Kamer heb gemeld. Daarbij dient wel rekening gehouden te worden met de bijzondere positie
 van de ontwikkelingslanden. Hun markttoegang mag daardoor niet verslechteren.
 
 5
 
 In hoeverre wordt bij de huidige financiering van de banken rekening
 gehouden met aspecten van duurzaamheid en dierenwelzijn?
 
 
 De financiering van agrarische ondernemers door banken is een verantwoordelijkheid van
 de banken zelf. De aspecten die zij hierin meenemen, zijn dan ook aan hen. Banken houden
 bij de beoordeling van financieringsaanvragen natuurlijk rekening met het
 toekomstperspectief van de betreffende bedrijven. Het spreekt voor zich dat
 duurzaamheidsaspecten hierbij worden meegenomen.
 
 Op het gebied van het stimuleren van kredietverstrekking door garantstelling speelt de
 overheid nadrukkelijk een rol. Hier zet ik expliciet in op het meewegen van
 duurzaamheidsaspecten bij de financiering van bedrijven. Ik doe dit door middel van de
 «plus-faciliteit» van de Garantstelling Landbouwondernemingen (de
 opvolger van het Borgstellingsfonds). Hieraan heb ik bovenwettelijke duurzaamheidseisen
 verbonden in de vorm van Groen Label en de integrale maatlat veehouderij. Ik heb de
 maximale garantie in het kader van deze faciliteit per 1 juli 2009 verhoogd van
 € 1,2 mln. naar € 2,5 mln. per aanvraag.
 
 6
 
 Er zijn te lage prijzen in land- en tuinbouwsector en daarnaast
 prijsschommelingen. Waarom is er geen prijsbeleid? Kan in de begroting een hoofdstuk
 worden opgenomen over inkomensgevolgen?
 
 
 In het Gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU wordt er markt- en prijssteun gegeven.
 Hiervoor zijn diverse instrumenten. In de zuivelmarkt hebben we onlangs bewerkstelligd,
 door boter en magere melkpoeder in interventie te nemen, dat de prijsdaling werd omgebogen
 in een prijsstabilisatie en inmiddels trekken de zuivelprijzen weer aan. Het gevolg
 hiervan is dat ook de melkveehouders weer een betere prijs uitbetaald krijgen voor de
 melk.
 Het WUR-LEI publiceert in opdracht van mijn ministerie jaarlijks tweemaal actuele
 informatie over de inkomensontwikkeling namelijk in de decemberpublicatie
 «Actuele Inkomenssituatie in de landbouw» en in de junipublicatie
 «Landbouw Economisch Bericht».
 CDA
 7
 
 Is de financiering van de pilots «less favoured
 areas» voldoende op orde met de provincies? Kan dit worden gefinancierd uit de
 modulatiegelden.
 
 
 Eind november heeft het EU-plattelandscomité ingestemd met de Nederlandse
 Health Check-voorstellen voor het plattelandsontwikkelingsprogramma. In totaal is hiermee
 ca. € 150 miljoen gemoeid. Hierbij is ook opgenomen de vergoeding van
 de maatschappelijk waardevolle gebieden voor de Friese Wouden en het Groningse
 Westerkwartier via een LFA (Less Favoured Areas) vergoeding. De gedeputeerden van
 Groningen en Friesland hebben altijd aangegeven hier erg mee ingenomen te zijn. Ik verwijs
 hierbij ook naar het AO op 10 juli jl. Zoals ik toen ook al expliciet heb
 aangegeven zijn de provincies Groningen en Friesland verantwoordelijk voor de nationale
 cofinanciering. Sinds de voorbereiding van de Health Check-voorstellen is het de
 provincies bekend dat zij de nationale cofinanciering zouden moeten leveren. Ik ben hier
 altijd heel duidelijk over geweest, zowel naar hen als naar uw Kamer. Bovendien hebben we,
 de gedeputeerden en ik, dit met elkaar besloten in de vergadering van het Comité
 van Toezicht POP op 29 juni. Ik zie daarom geen enkele reden om daar nu op terug
 te komen. Wat betreft de financiering uit de modulatiegelden, kan ik zeggen dat de
 Commissie met de goedkeuring van het POP ook instemt met Europese cofinanciering. Als
 hierin wijzigingen worden aangebracht, betekent dit dat het weer opnieuw in procedure moet
 en niet met de uitvoering kan worden begonnen.
 
 8
 
 Kan Midden-Delfland worden toegevoegd aan de pilot «less
 favoured areas»?
 
 
 Midden-Delfland is in 2007 al aangewezen als LFA-gebied in het bestaande POP2. Hiervoor
 is derhalve Europese financiering beschikbaar.
 
 9
 
 Vooral in de glastuinbouw is er een sterke daling van het aantal
 bedrijven. In andere sectoren is er een minder sterke daling. Kan de minister
 onderzoeken waarom de daling van het aantal bedrijven in de ene sector sterker is dan in
 andere? Wat zijn de oorzaken hiervan?
 
 
 In de glastuinbouwsector is veel meer dan in andere sectoren sprake van een (soms forse)
 schaalvergroting. Bedrijfseconomische redenen liggen hieraan ten grondslag.
 Daar komt in 2009 nog de economische crisis bovenop waardoor ook meerdere bedrijven
 stoppen. 
 Echter, het totale glasareaal blijft nagenoeg gelijk, rond de 10 000 ha.
 
 10
 
 Oud-minister Veerman gaf aan dat 40% van de agrarische ondernemers
 verbreding van bedrijfsactiviteiten realiseerde (zorg, recreatie) en voorzag een
 verdubbeling van het aantal. Hoe staat het daarmee?
 
 
 In de nota Kiezen voor Landbouw zijn de toen beschikbare cijfers opgenomen voor 2003.
 Onduidelijk was in hoeverre de toen beschikbare cijfers een representatief beeld gaven van
 de multifunctionele landbouw. Daarom zijn deze op mijn verzoek in 2008 kritisch tegen het
 licht gehouden. Het resultaat hiervan is weergegeven in het rapport «Kijk op
 multifunctionele landbouw» dat ik op 28 april 2009 aan uw Kamer heb
 toegezonden (TK 30 252, nr. 16). Hierin wordt gemeld dat in 2007 bijna
 20 000 landbouwbedrijven inkomsten heeft uit verbrede activiteiten, met een omzet
 van 322 miljoen euro. Dit is inclusief agrarisch natuurbeheer. Deze omzet vormt het
 uitgangspunt voor de monitoring van de multifunctionele landbouw in de komende jaren in
 relatie tot de eerder geformuleerde verdubbelingdoelstelling. Naast het
 monitoringonderzoek heb ik u in dezelfde brief ook het rapport «Verbreding
 gevraagd» toegezonden, waarin de potentie van de multifunctionele landbouw wordt
 beschreven. De inschatting van de onderzoekers is dat een verdubbeling van de omvang van
 de sector in tien jaar realistisch is.
 
 11
 
 Sluiten in de varkens- en pluimveehouderijsector toegestane bouwblokken
 aan op de wens van familiebedrijven
 
 
 De omvang van de bouwblokken verschilt per gemeente en per gebiedscategorie (o.a. wel of
 niet een landbouwontwikkelingsgebied). De bouwblokken vormen veelal niet de beperking voor
 de omvang van de bedrijven en sluiten daardoor in principe ook aan op de wens van
 familiebedrijven.
 
 12
 
 Vindt de minister dat de lijn die Gelderland en Overijssel hanteren
 rond de zoneringaanpak in het kader van ammoniak in relatie tot Natura 2000-gebieden
 niet sporen met de gewenste interpretatie van EU-regelgeving?
 
 
 Voor zover ik weet, hanteert de provincie Gelderland tot op heden geen zonering en de
 aanpak van Overijssel is nog in beweging. De programmatische aanpak stikstof maakt
 maatwerk per gebied mogelijk. Tegelijkertijd vindt er in het kader van de programmatische
 aanpak regelmatig overleg met en tussen provincies plaats, juist om te voorkomen dat er
 onnodige ongelijkheid tussen provincies ontstaat. De programmatische aanpak stikstof zal
 uiteraard ook moeten voldoen aan de EU-regelgeving.
 
 13
 
 Is de minister bereid om het totale budget voor de jonge boeren met 1
 miljoen te verhogen?
 
 
 Ik deel de zorg van verschillende fracties voor de jonge boeren. Zij zijn de ondernemers
 in de landbouw die de toekomst mede vorm geven en hebben daarom ook mijn warme aandacht.
 Ik zie er op toe dat ook in 2010 alle passende aanvragen zullen worden gehonoreerd.
 
 14
 
 Er is een project in Wijster waar pluimveeslachterijen de handen
 ineengeslagen hebben in een nieuw project waarbij ook Essent-Milieu betrokken is. Graag
 een inhoudelijke reactie van de minister op dit plan en project. Hoe kan de minister het
 plan ondersteunen?
 
 
 Het bedrijf Noblesse Proteïns wil in de gemeente Wijster een fabriek opstarten
 waarin zij restwarmte van de naastliggende Essentcentrale wil gebruiken voor de productie
 van petfood met categorie-3 slachtbijproducten uit pluimveeslachterijen. De markt voor
 deze categorie slachtbijproducten is vrij met het gebruik van een erkende
 verwerkingsinstallatie. Noblesse blijkt een financiële bijdrage voor de aanleg
 van het warmte- en waternet tussen Essent en Noblesse nodig te hebben.
 
 Zoals u weet, ben ik geïnteresseerd in goede innovatie-ideeën. Dit
 kabinet ondersteunt innovatieve projecten met diverse subsidieregelingen. Ook bij andere
 overheden zijn mogelijkheden op dit vlak. De businesscase is mij op dit moment niet in
 concreto bekend. Ik kan daarom nu niet beoordelen of dit project in aanmerking zou komen
 voor een subsidie uit de Rijksoverheidsprogramma’s voor innovatie.
 
 15
 
 Kunnen gemeenten eisen om nu al aan de huisvestingseisen van varkens te
 voldoen die in 2013 zullen gaan gelden?
 
 
 Het betreft hier een tweetal regelingen, namelijk het huisvestingsbesluit en het
 varkensbesluit.
 Veehouderijen moeten in beginsel op 1 januari 2010 voldoen aan de eisen van het
 Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij. Om mogelijk te maken dat investeringen in
 ammoniak en dierenwelzijn gelijktijdig kunnen worden gedaan, heeft Minister Cramer u begin
 dit jaar toegezegd om uitstel te verlenen en hiervoor het Actieplan Ammoniak op te
 stellen. Dit Actieplan heeft zij u 1 december jl. toegezonden.
 
 Varkensbedrijven moeten op 1 januari 2013 voldoen aan de aangepaste eisen van
 het Varkensbesluit. Gemeenten hebben geen formele rol bij de uitvoering van dit besluit.
 
 16
 
 LTO-Akkerbouw is met een plan gekomen om interventiegewassen te
 gebruiken voor biobrandstoffen. Wat vindt de minister van dit plan?
 
 
 Op dit moment wordt er onderzoek gedaan naar de consequenties van het plan. Dit plan kan
 bijdragen aan stabilisatie van prijsvorming van de genoemde interventiegewassen. Echter,
 het kan ook instabiliteit veroorzaken voor de marktontwikkeling van biobrandstoffen. Deze
 markt staat nog in de kinderschoenen. De ontwikkeling van tweede generatie biobrandstof,
 een van de speerpunten binnen de biobased economy, komt langzaam van de grond en wordt
 niet geholpen met dit voorstel. Echter, ik ben bereid om de uitkomsten van het onderzoek
 af te wachten en dan een nader oordeel te vellen.
 Overigens kent u mijn standpunt dat bij de keuze tussen «mond of
 motor» ik de voorrang geef aan het belang van voedsel.
 
 17
 
 Is de minister bereid zo nodig projecten van de Landelijke Vereniging
 Kleine Kernen/Plattelandsparlement financieel te ondersteunen.
 
 
 Ja, ik ondersteun deze organisaties al jaren met projectfinanciering. Ik werk graag en
 constructief samen met de LVKK. Momenteel ben ik met hen in gesprek over projecten in 2010
 en ik verwacht dat de uitkomsten positief zullen zijn.
 VVD
 18
 
 Hoe gaat de minister ondernemers motiveren ten aanzien van vernieuwing
 dieselolietanks? Is zij bereid om dit beleid vooruit te schuiven?
 
 
 De minister van VROM is eerstverantwoordelijk voor het beleid ten aanzien van
 dieselolietanks. In het Besluit landbouw milieubeheer is vastgelegd dat dieselolietanks
 die zijn opgericht voor 1 juni 1996 uiterlijk 1 juni 2011 buiten gebruik
 moeten worden gesteld als ze niet geïnspecteerd kunnen worden.
 
 19
 
 Kan spoelplaatsbeleid niet ondernemersvriendelijker? Nu moet er al een
 complete inrichting zijn bij aanvoer van één dier.
 
 
 De verplichting voor een eenvoudige wasplaats ten behoeve van het reinigen en ontsmetten
 van veewagens op het primaire bedrijf bestaat al vele jaren en is in de herziene regeling
 preventie per 1 januari 2009, mede op verzoek van het bedrijfsleven, gehandhaafd.
 Hiermee wordt beoogd de verspreiding van besmettelijke dierziekten te voorkomen.
 
 Per 1 januari 2010 versoepel ik de regeling wederom voor de rundvee- en
 schapen- en geitenbedrijven die geen dieren aanvoeren. Daarmee geef ik deze veehouders een
 keuze.
 Verdere versoepeling acht ik onwenselijk vanuit het oogpunt van preventie.
 
 20
 
 Is de minister bereid de betaling voor derogatie
 (€ 200,–) niet door te laten gaan?
 
 
 Het doorberekenen van de monitoringskosten aan derogatiebedrijven maakt onderdeel uit
 van de wijzigingen in de Meststoffenwet zoals deze door uw Kamer, en inmiddels ook de
 Eerste Kamer, zijn aangenomen.
 
 Achtergrond van het doorberekenen van monitoringskosten is dat de derogatie een
 individueel toerekenbaar profijt oplevert voor derogatiebedrijven van gemiddeld
 € 7 500,– per jaar. 
 
 21
 
 Wil de minister analyse laten maken van de steunmaatregelen die andere
 EU-lidstaten geven? Graag een kostprijsbarometer.
 
 
 Zoals ik eerder tijdens het debat over de implementatie in Nederland van de Health Check
 heb toegezegd, zal ik u, zodra de betreffende informatie beschikbaar is, een overzicht
 doen toekomen van de maatregelen in het kader van het Plattelandsontwikkelingsprogramma
 (POP) en van artikel 68 die andere lidstaten toepassen.
 Een overzicht over artikel 68 is momenteel nog niet beschikbaar en ten aanzien van de
 POP-maatregelen druppelen de gegevens binnen nu zo langzamerhand van alle lidstaten de
 POP-programma’s worden goedgekeurd. Ik zal u hierover op hoofdlijnen informeren
 zodra alle gegevens binnen zijn.
 In de afgelopen jaren zijn jaarlijks voor sectoren concurrentiemonitors uitgebracht;
 zijn er zogenoemde Porter-analyses van de concurrentieverhoudingen uitgevoerd, waarin de
 Nederlandse land- en tuinbouw overigens goed scoort, en wordt er regelmatig ad hoc
 onderzoek uitgezet naar de concurrentiepositie. Dit acht ik voldoende.
 
 22
 
 Waarom brengt het handhaven van de WION extra administratieve druk met
 zich mee?
 
 
 Is de minister bereid dit terug te draaien?
 
 
 De Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten valt onder de verantwoordelijkheid
 van mijn collega van Economische Zaken. Er is de afgelopen maanden intensief met de
 landbouwsector overlegd om een oplossing te vinden voor de administratieve lasten voor de
 agrariërs. Dit heeft geresulteerd in een voorstel tot aanpassing van de WION dat
 staat geagendeerd voor plenaire behandeling door de Kamer volgende week. Dit voorstel zal
 leiden tot een aanzienlijke lastenverlichting voor de agrariërs.
 
 23
 
 Natuurbeleid rond broedvogels werkt niet. Natura 2000-gebieden halen
 doelstellingen niet en grote grazers verdrijven de vogels.
 
 
 Als dit beleid niet werkt, kunt u het bedrijfsleven toch niet vragen om
 zich hard te blijven maken voor natuurdoelstellingen?
 
 
 De doelstellingen voor Natura 2000-gebieden worden nu vastgesteld. Ik heb geen redenen
 eraan te twijfelen dat via de beheerplannen deze doelen zullen worden gerealiseerd.
 Met vogels gaat het over het algemeen goed. Het aantal broedvogelsoorten is toegenomen.
 Door de Oostvaardersplassen hebben we er broedvogels zoals de zeearend en zilverreigers
 bij gekregen. Het klopt dat grote grazers vogels soms verschrikken. Daar houden
 terreinbeheerders rekening mee bij het inrichten van hun gebieden.
 Ik zie ook, dat het bedrijfsleven soms beperkingen ondervindt van de natuurwetgeving. Ik
 werk er aan om dat zo werkbaar mogelijk in te vullen. Denk aan de programmatische aanpak
 voor stikstof. Maar het bedrijfsleven zal ook gewoon een bijdrage willen en moeten leveren
 aan de biodiversiteitsdoelen. Dit is ook in hun (toekomst)belang.
 Overigens wijs ik daarnaast graag op een positieve ontwikkeling: het project
 «natuurlijk lukt het» van LTO en LNV laat zien, dat er steeds meer
 boeren zijn die natuur meenemen in hun bedrijfsvoering en zelf natuur produceren.
 
 24
 
 De leeftijdsgrens voor BSE-testen wordt verhoogd. Wil de minister dit
 op Europees niveau aan de orde stellen en er zich sterk voor maken dat de termijn naar
 60 maanden wordt getrokken?
 
 
 De testleeftijd is pas onlangs verhoogd. Sinds 1 januari 2009 worden alle
 slachtrunderen en runderkadavers getest bij een leeftijd van 48 maanden en ouder. Dat was
 respectievelijk 30 en 24 maanden.
 De Europese Commissie zal met een voorstel komen voor een verdere verhoging van de
 testleeftijd zodra de BSE-monitoring in de EU heeft laten zien dat dat niet ten koste gaat
 van het huidige beschermingsniveau. Daartoe zal de Commissie zich baseren op een
 wetenschappelijke analyse van EFSA.
 Ik wijs erop dat de EU pas minder dan één jaar de verhoogde
 testleeftijd toepast. Er is in de EU geen draagvlak om nu al een hernieuwde discussie op
 te starten voor een verdere verhoging.
 
 25
 
 Is de minister bereid om verhoging van de doorberekening van de kosten
 van de VWA teniet te doen?
 
 
 De opbrengsten uit retributies VWA in 2009 zullen iets lager dan verwacht uitvallen,
 maar de economische situatie in 2009 heeft ook hier, zij het in beperkte mate, sporen
 nagelaten.
 In 2009 is een nieuwe stap naar kostendekkendheid gezet om tot volledige
 kostendekkendheid te komen in 2011.
 Ik had u aangekondigd per 1 januari 2010 de volgende stappen in de richting van
 kostendekkendheid te zetten.
 Ik heb echter besloten, vanwege de economische situatie en vanwege de nu lopende
 evaluatie van het planningskader, om de verhoging van de retributies, alsmede enkele
 inhoudelijke wijziging, met een half jaar uit te stellen tot 1 juli 2010.
 Wel vindt per 1 januari 2010 de indexering plaats van die tarieven die
 niet-kostendekkend zijn.
 PvdA
 26
 
 Welke mogelijkheden ziet de minister met betrekking tot de
 sojaproductie om in te zetten op het bevorderen van eiwitteelt in de EU, zodat we minder
 hoeven te importeren?
 
 
 Ik zie de lokale teelt van eiwithoudende gewassen en de inzet van dierlijke eiwitten als
 mogelijke perspectieven om de ambities te realiseren voor een gesloten
 voer-mest-kringloop. Deze ambities maken onderdeel uit van de Uitvoeringsagenda Duurzame
 Veehouderij en de beleidsagenda Duurzame Voedselsystemen. Voor de teelt van eiwithoudende
 gewassen wil ik de komende periode samen met sector en maatschappelijke organisaties de
 mogelijkheden verkennen om hier vorm aan te geven. Dit punt staat ook nadrukkelijk op de
 agenda in Europees verband.
 
 27
 
 Wat is de visie van de minister op de voortgang van en wat is haar
 inzet met betrekking tot de gezamenlijke notitie LNV/OS «Landbouw, rurale
 bedrijvigheid en voedselzekerheid»?
 
 
 De uitvoering van de gezamenlijke notitie «Landbouw, rurale bedrijvigheid en
 voedselzekerheid» wordt voortvarend ter hand genomen. Binnenkort zal ik samen met
 de minister voor Ontwikkelingssamenwerking de Kamer informeren over de voortgang van de
 implementatie van deze nota.
 Ook voor de komende periode ben ik in dit kader ambitieus. Ons streven is erop gericht
 de komende jaren te blijven richten op innovatieve, nieuwe initiatieven waarbij ik zowel
 bilaterale kanalen (via onze landbouwraden) en multilaterale kanalen wil gebruiken.
 
 28
 
 Ten aanzien van de tijgermug vraagt de PvdA de minister om meer
 controle en toezicht en betere handhaving van bestaande wet- en regelgeving. De
 containers moeten eerst in quarantaine worden geplaatst voordat ze gelost worden en er
 moet in Europa veel meer focus komen op dit soort bedreigingen, met name in de
 zeehavens.
 
 
 De tijgermug valt onder verantwoordelijkheid van mijn collega, de minister van
 Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
 Tot januari 2009 werd gewerkt met vrijwillige convenanten maar sinds januari 2009 is een
 regeling onder de Warenwet van kracht die voorschriften stelt aan de import van Lucky
 Bamboo. Zo mogen de containers pas in een besloten ruimte, zoals een kas, worden geopend,
 dienen importeurs een bestrijdingsplan voor de tijgermug te hebben en moet verplicht
 bestrijding plaatsvinden met een biocide. De Plantenziektekundige Dienst houdt in opdracht
 van mijn collega van VWS toezicht op de regeling. De VWA is de handhavende instantie voor
 de bedoelde warenwetregeling.
 
 29
 
 Waarom blijft een regeling voor het verlenen van exportkredieten
 achterwege? Gezien de economische crisis en de afhankelijkheid van de sector van de
 export.
 
 
 Voor exportkredietverlening kan het bedrijfsleven zich in principe wenden tot de
 financiële instellingen. Wel kunnen bedrijven exportkredietverzekeringen
 afsluiten om de risico’s af te dekken. Ten aanzien van de
 exportkredietverzekeringen heeft het Kabinet in juli een tijdelijke Aanvullende
 Staatskredietverzekering ingevoerd.
 
 30
 
 Kunt u een pilot ondersteunen voor het ontwikkelen van een natuur- en
 landschapsnorm (o.a. voor biologische boeren)?
 
 
 In maatschappelijk waardevolle gebieden zijn natuur en landschap kwetsbaar. Boeren die
 natuur- en landschapswaarden in deze gebieden beschermen, verdienen steun.
 Inmiddels is, zoals door uw Kamer verzocht, met steun vanuit LNV een onderzoekspilot in
 Twickel en Bielandse Polder met instemming van Brussel van start gegaan om de
 mogelijkheden hiervoor te verkennen.
 
 31
 
 Graag reactie op de financiering van de Regeling Draagvlak
 Natuur.
 
 
 Tijdens het Wetgevingsoverleg Natuur heb ik aangegeven te willen bekijken of
 LNV-regelingen in elkaar kunnen worden geschoven om synergie te behalen. Ik heb toegezegd
 daarover in het voorjaar 2010 met een voorstel naar de Kamer te komen.
 In de tussentijd wordt de Regeling Draagvlak Natuur in 2010 opengesteld voor de
 activiteiten van maatschappelijke organisaties in 2011.
 
 32
 
 Graag begin februari 2010 een voortgangsrapportage over
 buitenplaatsen.
 
 
 Ik zeg u namens het kabinet een voortgangsrapportage toe.
 Ik heb u op 26 oktober een brief gestuurd over de afspraken met de Stichting
 Particulier Historische Buitenplaatsen (PHB) over het afbouwen van de subsidietaken (TK
 31 253, nr. 20). De PHB is zeer tevreden. Dat heb ik u in het wetgevingsoverleg
 Natuur gemeld.
 
 33
 
 Wat gaat LNV doen aan het aanspoelen van zieke zeehonden? Komt er een
 onderzoek?
 
 
 Sinds de start van de geharmoniseerde trilaterale zeehondentellingen zijn er nog nooit
 zoveel zeehonden geteld in de Waddenzee. Ik heb geen indicatie dat er onevenredig meer
 zieke dieren zijn. Er is sprake van een vitale populatie. Onze LNV-inspecteurs op de
 Waddenzee, die ook toegang hebben tot de afgesloten gebieden, bevestigen dit beeld. Zij
 houden scherp in de gaten of zich verontrustende ontwikkelingen voordoen. LNV handelt
 volgens de Leidraad Opvang gewone en Grijze Zeehonden en er is geen reden tot extra
 onderzoek.
 
 34
 
 Hoe staat de minister t.o.v. het maken van een oude kaart van Nederland
 via een wiki-systeem: het in kaart brengen van cultuurhistorisch landschap door de
 eeuwen heen via een interactief proces met burgers en historici.
 
 
 Ik beschouw dit als een ondersteuning van de actie uit de Agenda Landschap om te komen
 tot een cultuurhistorische waardenkaart voor Nederland. Het Ministerie van OCW, in het
 bijzonder de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, voert deze actie uit. Ik zal de
 suggestie van een wiki-systeem doorgeven aan mijn collega.
 
 35
 
 Openheid landschap. Kan (een deel van) de extra miljoen gebruikt worden
 om mensen en ondernemers in staat te stellen om te laten zien wat zij doen aan
 openstelling?
 
 
 Ik heb op korte termijn overleg met verschillende betrokken partijen om tot een goede
 besteding te komen, waarbij onder meer ommetjes en recreatieve verbindingen vanuit de stad
 naar dat omliggende boerenland ondersteund kunnen worden. Ik neem uw suggestie mee om
 hierbij ook te denken aan voorlichtingsactiviteiten. De mede door mij gefinancierde
 activiteiten van het wandelplatform op dit punt, zoals het vernieuwen van de website
 www.boerenlandpad.nl, draagt hier ook aan bij. Het gaat
 erom, de openstelling van het boerenland nabij de grote steden te bevorderen, omdat hier
 de behoefte aan extra recreatieruimte het grootst is.
 
 36
 
 Openheid landschap. Hoeveel kilometer schouwpad heeft de
 aansporing(sbrief) richting de waterschappen tot nu toe opgeleverd.
 
 
 Ik kan de inspanning van de waterschappen nu niet concreet weergeven in kilometers, maar
 merk steeds meer aandacht voor recreatief medegebruik bij waterschappen. De cultuur is
 sterk veranderd de afgelopen jaren. Ieder goed gemotiveerd verzoek aan waterschappen om
 recreatief medegebruik mogelijk te maken mag tegenwoordig rekenen op een welwillend oor.
 Bovendien bieden sommige waterschappen pro-actief allerhande wandel-, fiets- en soms ook
 ruiterroutes aan.
 
 Er is overigens wel duidelijk meer mogelijk in oost Nederland dan in het westen. Dit
 komt omdat de waterschappen in het westen veel minder grond en vaak geen oevers in
 eigendom hebben. De weilanden lopen tot aan de sloot en de grond is vaak te zacht voor
 paden. De waterschappen zijn dan ook afhankelijk van boeren. En juist op dit punt vindt nu
 kennisuitwisseling tussen waterschappen plaats.
 
 37
 
 Op het ecoduct Crailoo is de mogelijkheid om tevens te wandelen en te
 fietsen, kan de minister die optie bevorderen bij de aanleg van andere ecoducten,
 bijvoorbeeld de zeven die op de Veluwe bijkomen?
 
 
 Ik ben er voor om toekomstige ecoducten ook toegankelijk te maken voor recreanten.
 Voorwaarde is dat dit te combineren is met de beschermde flora en fauna. Op dit moment
 wordt door Alterra onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke effecten die het toelaten van
 recreanten (wandelaars en fietsers) op ecoducten kan hebben. Dit onderzoek is begin
 volgend jaar gereed en ik wil de resultaten hiervan graag afwachten.
 PVV
 38
 
 Wat gaat de minister doen aan rituele slachting. Komt er een
 boete?
 
 
 Waar blijft het verbod op het ritueel slachten?
 
 
 Vrijheid van godsdienst is een grondwettelijk recht en op grond hiervan zal ik het
 ritueel slachten van dieren niet gaan verbieden. Er is een voorstel aanhangig van mevrouw
 Thieme dat ertoe strekt dat dieren slechts ritueel mogen worden gedood als ze tevoren
 bedwelmd zijn. Ik wacht de verdere behandeling van dat wetsvoorstel af.
 
 39
 
 Wil de minister naar Brussel gaan om invoering van luchtwassers uit te
 stellen? Voeren andere Europese landen de luchtwassers wel in?
 
 
 Veehouderijen moeten voldoen aan de eisen van het Besluit ammoniakemissie huisvesting
 veehouderij. Aangezien er verschillende stalsystemen zijn die aan deze eisen voldoen,
 kunnen de veehouderijen kiezen welk stalsysteem het best bij hen past. Eén van
 deze stalsystemen is de luchtwasser. In de varkenshouderij kiest men vaak vrijwillig voor
 een luchtwasser. Luchtwassers verminderen de uitstoot van ammoniak dusdanig, dat bestaande
 stallen dan niet aangepast hoeven te worden.
 
 Luchtwassers worden ook in andere Europese landen toegepast. Ook daar hebben de
 veehouderijen de keuze tussen het toepassen van luchtwassers en andere stalsystemen.
 
 Ik stimuleer de introductie van gecombineerde luchtwassers in de praktijk via een
 investeringsregeling. Deze luchtwassers verminderen de uitstoot van ammoniak, geur en fijn
 stof substantieel.
 ChristenUnie
 40
 
 Wat zijn nu echt de problemen rondom N2000? Is de Minister bijv. het
 Planbureau voor de leefomgeving onderzoek doet naar de werkelijke problemen rondom
 N2000, zodat we als Kamer actief het proces verder kunnen helpen?
 
 
 Het belangrijkste probleem bij de uitvoering van Natura-2000 is stikstof. Het PBL is
 nadrukkelijk betrokken bij de uitwerking van de programmatische aanpak stikstof.
 
 41
 
 Zou het geen mooi gebaar zijn als de Minister de BioVak zou bezoeken in
 januari?
 
 
 Ik kan de heer Cramer blij maken, want ik ga, als de Tweede Kamer dat toelaat, naar de
 BioVak op 21 januari. Sterker nog, ik ga ook naar de Biofach op
 17 februari.
 
 42
 
 Het zou de Christenunie verheugen als de minister zich met betrekking
 tot het kwekersrecht onverkort achter de kleine kwekers en veredelaars schaart en ze
 bevoordeelt ten opzichte van de grote multinationals.
 
 
 Ik vind goede toegankelijkheid van genetisch materiaal van groot belang voor de
 plantenveredeling. Momenteel laat ik, mede in opdracht van de Minister van EZ in verband
 met haar verantwoordelijkheid voor het octrooirecht, studie verrichten naar de verhouding
 tussen kwekersrecht en octrooirecht. Belangrijke onderdelen daarbij zijn de vragen of het
 octrooisysteem de beschikbaarheid, gebruik en exploitatie van genetisch materiaal voor
 veredeling belemmert en of dit de innovatie in de sector in de weg staat.
 Het rapport zullen wij samen met ons standpunt aan de Tweede Kamer toezenden. 
 
 43
 
 Het is van groot belang dat het geld dat we hebben voor natuur- en
 landschapsbeheer, bijvoorbeeld via het POP, toegankelijk is en snel inzetbaar. Kan dit
 niet beter?
 
 
 Natuurlijk is het van groot belang dat beschikbare gelden snel en gericht ingezet kunnen
 worden. Met het nieuwe Subsidiestelsel natuur- en landschapsbeheer (SNL) wordt benutten
 van middelen voor natuur- en landschap al een stuk eenvoudiger. Als uit de midterm review
 van het POP en het ILG volgend jaar mogelijkheden tot verbeteringen blijken, zal ik deze
 zeer zeker in overweging nemen.
 
 44
 
 Wil de minister verduurzaming van de visserijvloot stimuleren door
 ondersteuning van certificering?
 
 
 Zoals u bekend heb ik september jl. een subsidieregeling opengesteld gericht op
 visserijondernemers die een certificeringtraject willen starten.
 De regeling was een (groot) succes: van de 20 ingediende projecten, voldeden 15 en zijn
 er 11 gehonoreerd. Gelet op dit succes zal ik de regeling in 2010 opnieuw openstellen.
 Daarmee geef ik ook invulling aan een amendement ingediend tijdens het recente
 visserijdebat (Koppejan/Jacobi) voor meer steun voor certificering.
 
 45
 
 Is de minister bereid om met Europese partners de WTO te bewerken zodat
 we eisen kunnen stellen aan productieomstandigheden voor kweekvis?
 
 
 Zoals u weet is het kabinetsbeleid ook internationaal te werken aan duurzaamheid in
 relatie tot dierenwelzijn en milieu. De inzet daarbij is gericht op een aanbod van
 dierlijke producten op de EU-markt, waarbij lokaal geproduceerde dierlijke producten en
 geïmporteerde producten voldoen aan een EU gelijkwaardig niveau (non trade
 concerns). Ook de WTO maakt dat mogelijk, zolang dergelijke eisen geen ongerechtvaardigde
 handelsbelemmering vormen.
 
 Ook de Europese Commissie erkent het probleem rond de import. Daarom heeft zij in de
 «Strategie duurzame aquacultuur» van deze zomer de verbetering van de
 concurrentiekracht als één van de speerpunten benoemt. De Commissie
 heeft toegezegd voor het einde van het jaar te komen met een actieplan ter uitwerking
 daarvan.
 
 46
 
 Gemeenten blijven verzoeken om ondersteuning bij publieksvoorlichting
 door Staatsbosbeheer (SBB). De financiële ruimte van SBB neemt echter niet toe.
 Is daar iets aan te doen?
 
 
 Het is goed dat gemeenten publieksvoorlichting over natuur belangrijk vinden. Het is
 goed dat zij hierbij samenwerken met SBB. Ik realiseer me dat het budget beperkt is, maar
 ik doe ook een beroep op de gemeenten zelf. Zij hebben hier immers ook een belangrijke
 verantwoordelijkheid in de uitvoering van Natuur- en Milieueducatie. 
 GL
 47
 
 Wat is de toekomstvisie van LNV op de afbouw van de intensieve
 veehouderij?
 
 
 In de Toekomstvisie duurzame veehouderij, die ik 16 januari 2008 naar de Tweede
 Kamer heb gestuurd (TK 28 973, nr. 18), heb ik aangegeven dat de veehouderij zich
 binnen 15 jaar moet hebben ontwikkeld tot een in alle opzichten duurzame veehouderij, met
 een breed draagvlak in de samenleving.
 Daarbij kies ik vooral voor een aanpak van stimuleren, waarbij ik duidelijk oog heb voor
 de internationale context waarin de veehouderij opereert.
 In kader van de Uitvoeringsagenda duurzame veehouderij werk ik samen met het primaire
 bedrijfsleven, ketenpartijen en maatschappelijke organisaties aan de veehouderij van de
 toekomst.
 
 48
 
 Welke maatregelen wil LNV nemen om het prijsverschil tussen biologische
 en niet-biologische producten te verkleinen?
 
 
 Ik ben niet van plan hier maatregelen voor te treffen. Mijn voorganger heeft in 2006 een
 prijsexperiment laten uitvoeren. Het experiment leverde goede inzichten op in het
 koopgedrag van consumenten ten aanzien van biologische producten, waar alle schakels in de
 keten hun voordeel mee kunnen doen.
 De resultaten van het experiment zijn op 20 december 2006 naar uw Kamer
 gestuurd. Daarin heb ik ook aangegeven waarom ik niets zie in maatregelen vanuit de
 overheid. Ten eerste leidt subsidiëring van biologische producten tot
 marktverstoring, waarbij er ook een reëel risico bestaat dat er omzetplafonds
 bereikt worden.
 Ten tweede zou voor een prijsdaling van 15% ongeveer € 83 miljoen per
 jaar nodig zijn. Hiermee zou het marktaandeel met een 0,5% groeien.
 Ten derde is de inzet van middelen via de Task Force Marktontwikkeling Biologische
 landbouw, met nu ongeveer 3 miljoen per jaar, een veel efficiëntere manier om
 consumptie van biologische producten te bevorderen. Met deze middelen wordt bijvoorbeeld
 ingezet op promotie, presentatie van producten en worden ketenpartijen bijgestaan om de
 resultaten van het prijsexperiment in praktijk te brengen.
 
 49
 
 Schoon en Zuinig gaat vooral over glastuinbouw. Wat zijn de effecten
 van Schoon en Zuinig in deze sector?
 
 
 Schoon en Zuinig gaat over de hele land- en tuinbouwsector en dus ook, maar niet alleen,
 over de glastuinbouwsector.
 In het Convenant Schone en Zuinige agrosectoren heb ik ambitieuze doelstellingen voor
 2020 afgesproken met de agrosectoren.
 Ik kan met u melden dat uit de meest recente monitorcijfers van het LEI blijkt dat de
 glastuinbouwsector de doelstelling voor de CO2-emissie in 2008 heeft bereikt en
 dat de verregaande ambitie voor 2020 daarbij serieus in zicht komt.
 
 Ten aanzien van de energiebesparing is het resultaat tot nu toe dat de
 glastuinbouwsector in 2008 ten opzichte van 1980 maar liefst 70% energie heeft bespaard.
 De sector en ik blijven streven naar nog meer besparing tot en met 2020. Op basis van de stappen in het verleden kunt u zich voorstellen dat ik daar
 een groot vertrouwen in heb.
 
 De glastuinbouwsector is tenslotte een pionier op het gebied van het toepassen van
 innovatieve duurzame energieopties in de bedrijven. Ik geef hierbij enkele aansprekende
 voorbeelden als:
  de kas zonder gas,
  de kas verwarmd door aardwarmte/geothermie
  kassen verwarmd door ketels op houtresten
  de semi-gesloten (energieleverende) kassen
 
 Het gezamenlijk Energietransitieprogramma Kas als Energiebron dat ik zeer succesvol
 samen met de sector uitvoer werpt hierbij duidelijk zijn vruchten af.
 
 50
 
 Is de minister bereid, net als in andere sectoren een heffing in te
 voeren op de uitstoot van CO2?
 
 
 Heffing:
 De juridische, administratieve en handelstechnische bezwaren van prijsbeleid in
 klassieke zin zijn groot (zie mijn Toekomstvisie op de veehouderij (TK 28 973,
 nr. 18)). Heffingen zouden daarom op internationaal niveau (interne markt) ingevoerd
 moeten worden.
 Ik zie derhalve meer in innovatieve maatregelen die duurzaamheid effectief kunnen
 bevorderen.
 
 Onderzoek naar de effectiviteit van prijsmaatregelen voor voeding in de meest brede zin
 van het woord om gewenst gedrag te stimuleren laten op zijn best ambivalente resultaten
 zien. De prijs is weliswaar een belangrijke, maar niet de enige factor die de
 productkeuzes van de consument bepaalt. Daarnaast is er weinig draagvlak voor heffingen
 bij consumenten, boeren en supermarkten.
 
 Labelling:
 Het opleggen van een CO2-heffing via labelling is bovendien een lastige zaak.
 Dit veronderstelt dat criteria op het gebied van CO2-uitstoot met betrekking
 tot voedsel duidelijk gemaakt kunnen worden en op wetenschappelijke basis vastgesteld
 zijn.
 
 51
 
 Kent de minister de film over de jaarlijkse jacht op dolfijnen in
 Japan? Gaat de minister actie op die jacht ondernemen?
 
 
 Het is mij bekend dat op verschillende plaatsen in de wereld er gebruiken zijn die tot
 de dood van dolfijnen of andere zeezoogdieren leiden. Meerdere keren heb ik in brieven
 daarvoor de aandacht gevraagd van collega ministers van andere landen en ik zal dat
 blijven doen.
 Ik zal mijn collega’s hierop in CITES-verband blijven aanspreken.
 
 52
 
 Wil LNV het initiatief nemen tot een publiekscampagne voor parttime
 vegetarisme?
 
 
 De publiekscampagnes van LNV zijn gericht op het genereren van bewustwording bij
 consumenten over tot de totstandkoming van voedsel. Op die manier krijgen consumenten de
 essentiële informatie aangeboden waarmee ze zelf doordachte aankoopkeuzes kunnen
 maken. Het is niet de bedoeling om consumenten via campagnes een bepaalde keuze op te
 dringen. Dit geldt ook voor de mediacampagnes van het Voedingscentrum.
 D66
 53
 
 Wat is de stand van zaken rond de motie
 «landbouwpolitiek» van afgelopen juli?
 
 
 Op 6 oktober jl. zond ik uw Kamer een overzicht van de stand van zaken rondom
 openstaande moties (TK 32 123 XIV, nr. 21). Over deze motie schreef ik in die
 brief: «De nieuwe Europese Commissie zal nadere voorstellen doen over de
 invulling van de Budget review. Zodra deze voorstellen bekend zijn, zal het kabinet haar
 standpunt bepalen.
 
 54
 
 Hoe gaat de Minister het gat dichten om tot 5% duurzame stallen te
 komen?
 
 
 Wat gaat ze doen om dit te versnellen?
 
 
 In de Toekomstvisie duurzame veehouderij, die ik januari 2008 naar de Tweede Kamer heb
 gestuurd (TK 28 973, nr. 18), ben ik ingegaan op het realiseren van integraal
 duurzame stallen.
 Uit de monitor duurzame stallen, die ik april jl. naar de Kamer heb gestuurd, blijkt dat
 de ontwikkeling op schema ligt. Wanneer de in voorbereiding zijnde stallen allemaal worden
 gerealiseerd, ligt de tussendoelstelling voor 2010 binnen bereik.
 Forse inspanningen blijven nodig om het vliegwiel op voldoende snelheid te houden. Ook
 de huidige economische situatie brengt enige onzekerheid met zich mee. Naast de reeds
 beschikbare middelen voor fiscale en subsidieregelingen heeft het kabinet daarom in het
 kader van het Aanvullend beleidsakkoord voor 2009 en 2010 voor de ontwikkeling en
 toepassing van integraal duurzame stallen € 20 miljoen extra
 beschikbaar gesteld. Verder heb ik in het kader van artikel 68 GLB vanaf 2010 jaarlijks
 € 10 miljoen extra beschikbaar gesteld voor investeringen in duurzame
 stallen.
 
 55
 
 Medicinale werking van voedsel. Nederland loopt voorop in de kennis
 hiervan. Op welke manier gaat LNV samen met andere departementen dit
 stimuleren?
 
 
 Juist in de zorg en voor ouderen is goed eten van belang. Een goede maaltijd in een
 prettige ambiance is aangenaam en je blijft er gezond bij. Dat onderzoek ik binnenkort
 samen met VWS in de pilot «een mooie maaltijd in de zorg: bespaart een goede
 maaltijd op pillen»?
 LNV levert met haar land- en tuinbouw de bouwstenen voor een gezond voedingspatroon. LNV
 werkt daarnaast ook mee aan kennisontwikkeling m.b.t. medicinale werking van voedsel.
 Kennisontwikkeling is geborgd in een onderzoek dat wordt verricht door het Top Institute
 Food en Nutrition, een programma van Economische Zaken. LNV en VWS zijn betrokken bij dit
 onderzoeksprogramma.
 Daarnaast verricht de WUR in het kader van kennisbasis onderzoek naar bio-actieve
 inhoudsstoffen.
 
 56
 
 Hoe gaat de minister de ervaring met landbouw rond de Randstad
 internationaal als pilot voor metropolitane landbouw benutten?
 
 
 In het concept van metropolitane (of peri-urbane) landbouw staat de voedselproductie
 voor de grote metropolen van de wereld centraal. De idee hierbij is dat we dat voedsel in
 tamelijk grote hoeveelheden moeten produceren, het liefst in de buurt van de steden, want
 steden hebben veel te bieden: logistieke knooppunten, sterke netwerken, een hoge mate van
 organisatie, etc. Bovendien draagt dit bij aan een efficiënt transport. Diverse
 steden zijn hiermee aan de slag. Denk hierbij aan het Groene Hart, de Greenports en
 Midden-Delfland. Typisch land- en tuinbouwproductiegebieden in een grootstedelijke
 omgeving. Hierbij is sprake van een regionale duurzame voedselvoorziening, naast de inzet
 op de relatie boer-burger. Uiteraard kan deze ervaring ook worden benut in internationaal
 verband.
 
 57
 
 Is de minister met betrekking tot de non trade concerns, bereid om
 internationaal haar nek uit te steken door het afdwingen van rechtszaken rond visserij
 en bijvoorbeeld intensieve veehouderij?
 
 
 De agendering van deze onderwerpen op de internationale agenda is op zichzelf al een
 teken dat ik mijn nek hiervoor uitsteek. Ik heb herhaaldelijk aandacht gevraagd voor non
 trade concern, zowel in de EU als in internationale fora, zoals WTO en OIE. Ik zal dit ook
 blijven doen.
 Daarbij verwijs ik naar de Kabinetsvisie «Non Trade Concerns en
 Handel». Daarin staat de Nederlandse inzet in relatie tot duurzaamheid
 beschreven, onder meer dat Nederland de interpretatieruimte die de WTO jurisprudentie
 biedt optimaal zal benutten.
 
 58
 
 Wat vindt de minister van het opzetten van kennistransferpunten in de
 grote steden in onder andere Amsterdam en Rotterdam?
 
 
 Het is een goed voorstel, ik werk er al aan. Samen met het groen onderwijs –
 en in het bijzonder het groene HBO – werk ik aan de ontwikkeling van het concept
 School als Kenniscentrum. Hiermee zet ik in op versterking van de verbindingen tussen
 onderwijs, onderzoek en praktijk. Het gaat er om dat de beschikbare kennis via het
 onderwijs doorwerkt en wordt benut door doelgroepen in de sector voedsel en groen. Door de
 kennistransferpunten zijn scholen zichtbaar, docenten aanspreekbaar en op de hoogte van
 nieuwste onderzoeksresultaten en zijn studenten actief betrokken bij actualiteit en vragen
 vanuit de doelgroepen. De scholen vormen een spil in regionale kennisnetwerken.
 In dit kader zal ik ook de versterking van het groen onderwijs in de Randstad
 ondersteunen. Momenteel wordt hiertoe door een samenwerkingsverband van groene scholen
 gewerkt aan de ontwikkeling van een concept voor drie kenniscentra voor voedsel en groen
 in de Randstad (Amsteram e.o., Rotterdam e.o. en in Almere).
 
 Het gaat daarbij om vernieuwing van het groen onderwijs zodat het nieuwe doelgroepen
 zoals de stedelijke jongeren weet te interesseren en te binden. Duidelijk herkenbaar en
 aansprekende groen onderwijs in de nabijheid van deze doelgroepen is daarbij essentieel.
 Maar ook de bijdrage vanuit het groen onderwijs om mijn ambities rond gezonde voeding en
 groen in de stad te realiseren.
 
 59
 
 Toestroom naar groen onderwijs blijft achter. Welke actie gaat de
 minister ondernemen?
 
 
 Ik ben het met de heer Van der Ham eens dat het groene onderwijs gestimuleerd dient te
 worden. Het groen onderwijs volgt de grote trends wat betreft de ontwikkeling van
 leerlingen- en studentenaantallen. De toestroom richting het groene onderwijs vertoont een
 stabiel beeld. Bij VMBO, MBO en WO is de toestroom zelfs licht gestegen. Alleen het groen
 hbo blijft iets achter. Kortom, het groen onderwijs handhaaft zich goed.
 
 Dit neemt niet weg dat bij mij en het groene onderwijs continue aandacht is om het
 groene onderwijs zowel onderwijskundig als maatschappelijk goed te positioneren. Hierin
 speelt de Groene Kenniscoöperatie een belangrijke rol. Hierin treden de groene
 scholen gezamenlijk op en maken zij gezamenlijk met mij keuzen ten aanzien van onder meer
 de maatschappelijke inbedding van het groene onderwijs, de aansluiting op de arbeidsmarkt
 en de kennisverspreiding richting doelgroepen en burgers en jeugd in het bijzonder. Op het
 gebied van jeugd gaat het daarbij om bijvoorbeeld de inzet van studenten en docenten bij
 smaaklessen, maatschappelijke stages voor scholieren in het reguliere onderwijs en natuur-
 en milieueducatie.
 
 60
 
 Onderzoek door PBL als onderlegger voor discussie over
 Natura2000.
 
 
 Via de natuurbalans van het Planbureau voor de Leefomgeving is al veel bekend over
 Natura 2000.
 Op dit moment wordt via de beheerplannen ook steeds meer duidelijk hoe de doelen te
 realiseren en welke maatregelen nodig zijn op gebiedsniveau.
 Het belangrijkste probleem bij de uitvoering van Natura-2000 is stikstof.
 Het PBL is nadrukkelijk betrokken bij de uitwerking van de programmatische aanpak
 stikstof.
 PvdD
 61
 
 Convenanten (o.a. MSC) werken niet. Hoe gaat minister transitie
 agrosector voor elkaar krijgen?
 
 
 De transitie van de agrosector is van groot belang en een gezamenlijke opgave en
 verantwoordelijkheid.
 Ik hecht daarom aan het maken van goede en bindende afspraken tussen overheden,
 agrobedrijfsleven, ketenpartijen, maatschappelijke organisaties en consumenten voor deze
 transitieprocessen. De partijen zijn immers niet elk afzonderlijk in staat de gewenste
 verandering vorm te geven. Inmiddels zijn er meerdere convenanten en
 samenwerkingsovereenkomsten afgesloten. Daarbij is vrijblijvendheid niet aan de orde. We
 maken harde afspraken waar alle deelnemers elkaar op aanspreken. Dit inspireert tot het
 tonen van daadkracht. Dat is een absolute voorwaarde voor het goed oppakken van
 transitieprocessen. Ook wet- en regelgeving kan onderdeel uit maken van dit
 instrumentarium maar daarbij zijn uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid cruciale
 randvoorwaarden.
 
 62
 
 Kan de minister aangeven wat zij doet om de import van ganzendons
 daadwerkelijk te stoppen?
 
 
 Een eenzijdig nationaal importverbod op basis van het Gemeenschapsrecht is in beginsel
 niet toegestaan.
 Het plukken van dons van levende ganzen veroorzaakt onnodig pijn, leed en letsel. Daarom
 vind ik het goed dat het plukken van dons van levende ganzen niet is toegestaan in Europa.
 De Europese Commissie onderzoekt of het plukken van ganzen nog steeds op Europees niveau
 plaatsvindt. Op basis hiervan verwacht ik dat de lidstaten en de Europese Commissie erop
 toezien dat deze praktijk niet meer voorkomt.
 
 63
 
 De kosten van het broeikaseffect kunnen met 50–70% omlaag
 door juist dieet. Waarom doet de minister hier niets mee?
 
 
 Richting consument en samenleving wordt een actief beleid gevoerd om de kennis en het
 bewustzijn te vergroten. Het kabinet respecteert daarbij de keuzevrijheid van de burger en
 gaat niet voorschrijven wat mensen moeten eten. Wel wil het kabinet de consument in staat
 stellen een bewuste keuze te maken en hem daartoe in samenwerking met ketenpartijen en
 maatschappelijke organisaties verleiden. De voorlichtingscampagnes van het Voedingscentrum
 zijn hier een voorbeeld van. In de nota Duurzaam Voedsel en de Beleidsagenda Duurzame
 Voedselsystemen wordt hierop nader ingegaan.
 
 64
 
 Vindt de minister dat zij voldoende heeft gedaan aan terugdringen
 antibiotica? Kan zij een tussenstand geven?
 
 
 Op het convenant en andere acties voor de aanpak van de antibioticaproblematiek zal ik
 tijdens het geplande AO op 10 december nader ingaan.
 Aanstaande vrijdag, 4 december, zullen collega Klink en ik u de rapportage over
 het «onderzoeksprogramma MRSA» met een begeleidende brief met onze
 reacties toezenden.
 
 65
 
 Onlangs bleek uit onderzoek dat varkens met vrije uitloop gezonder
 zijn. Welke consequenties verbindt de minister hieraan? Hoe verhoudt dit gegeven zich
 tot de voortgaande trend om meer varkens op te sluiten en te stapelen?
 
 
 U refereert naar een recent onderzoek uitgevoerd aan de Universiteit van Aberdeen in
 Schotland waar onderzoekers de ingewanden van 54 geslachte varkens die in verschillende
 systemen zijn opgegroeid met elkaar zijn vergeleken. Uit dit onderzoek blijkt dat de
 varkens die buiten hebben gelopen een andere darmflora hebben dan varkens die binnen zijn
 opgegroeid. Het onderzoek toont aan dat er aan verband is tussen de darmflora van een
 varken en zijn fysieke gezondheid.
 
 Het onderzoek heeft resultaten opgeleverd die gebruikt kunnen worden in het kader van
 het verduurzamen van de Nederlandse veehouderij waarin aandacht is voor het verminderen
 van het gebruik van antibiotica en het herontwerpen van houderijsystemen.
 
 66
 
 Waarom wordt het laatste onderzoek naar stahoogte bij diertransporten
 door LNV miskend?
 
 
 De Transportverordening eist dat er tijdens het vervoer voldoende ruimte is boven de
 dieren zodat sprake is van een adequate ventilatie wanneer zij in hun natuurlijke houding
 rechtop staan en zodat zij niet worden gehinderd in hun natuurlijke bewegingen. Omdat de
 transportverordening «voldoende stahoogte» eist, zonder nadere
 invulling, is het voor het welzijn van het dier en de handhaving van belang dat
 wetenschappelijk onderbouwd kan worden wanneer aan de eisen voldaan wordt. Deze
 wetenschappelijke onderbouwing ontbreekt momenteel. Ik laat daarom onderzoek doen door
 WUR-Livestock research naar de minimale stahoogten, om zo het dierenwelzijn tijdens
 transport te verbeteren.
 
 67
 
 Wat is de stand van zaken rond de uitvoering van de motie ten aanzien
 van inzet van de minister voor een Europees verbod op nertsenfokkerij?
 
 
 Momenteel is het initiatiefwetsvoorstel Van Velzen/Waalkens over een verbod op de
 pelsdierhouderij in behandeling bij de Eerste Kamer. Zoals ik uw Kamer reeds in mijn brief
 van 6 oktober jl. heb geïnformeerd (TK 32 123 XIV, nr. 21),
 wacht ik eerst deze behandeling af. Daarna zal ik uw Kamer informeren over de uitvoering
 van deze motie. Dit past in ons democratisch bestel en de daarbij behorende omgangsvormen.
 
 68
 
 Waar wacht de minister op om de motie op het (Europese) verbod op de
 verrijkte kooi uit te voeren? Oneens met de interpretatie dat het zou gaan om Europees
 traject voor een ander kooisysteem of dat het verbod pas in 2012 zou moeten gaan
 spelen.
 
 
 Zie mijn brief van 30 november jl.
 
 69
 
 Is de minister bereid om het gebruik van neonicotinoïden te
 verbieden?
 
 
 Nee, ik ben thans niet bereid middelen op basis van neonicotinoïden te
 verbieden, omdat neonicotinoïden de afgelopen jaren alle zijn geplaatst op Annex
 I van de Europese richtlijn 91/414. Daarnaast zijn er vele oorzaken van bijensterfte, die
 per jaar, per regio en zelfs per imker kunnen verschillen. 
 De werkgroep bestuivende insecten en gewasbeschermingsmiddelen, waarin o.a de PD, Ctgb,
 WUR, Nederlandse Bijenhoudersvereniging (NBV), LTO en gewasbeschermingsmiddelenproducenten
 zijn vertegenwoordigd, heeft onlangs geconcludeerd dat er geen causaal verband aangetoond
 is tussen het gebruik van neonicotinoïden voor de behandeling van zaad en massale
 bijensterfte; niet in direct onderzoek aan volken en ook niet in correlatief onderzoek;
 niet in Nederland en ook niet in buitenlands onderzoek.
 Voor openveld toepassingen van deze middelen zijn risicobeperkende maatregelen
 voorgeschreven, zoals geen gebruik op in bloei staande gewassen, op plaatsen waar bijen
 actief naar voedsel zoeken en in de buurt van in bloei staand onkruid.
 
 70
 
 Is de minister bereid tot een pilot voor jachtvrije gebieden in het
 kroondomein, het gaat dan feitelijk om een beheersvorm zonder jacht. Met een
 onafhankelijke monitor. Wanneer komt de minister met een plan van aanpak
 hierover?
 
 
 Op het Kroondomein vindt geen jacht plaats, wel beheer van edelherten, reeën en
 wilde zwijnen. Bij het gevoerde beheer blijft de schade aan bosverjonging in dit
 Natura2000-gebied binnen aanvaardbare grenzen. Dat beheer kunnen we dus niet loslaten.
 De provincie en de faunabeheereenheid in Gelderland zijn voornemens om op andere delen
 van de Veluwe wel pilots uit te voeren waarbij wilde zwijnen terughoudend beheerd worden.
 Een voorwaarde daarvoor is dat de ontwikkeling van de populatie en gevolgen voor
 biodiversiteit, verkeersveiligheid zeer goed gemonitord worden. Daarom heb ik een ex-ante
 evaluatie ondersteund.
 
 71
 
 Moeten we tot 2011 wachten op verandering in het bestrijdingsbeleid van
 muskusratten?
 
 
 Op dit moment lopen er veldexperimenten om te onderzoeken of het mogelijk is om de
 effectiviteit en efficiëntie van de bestrijding te verhogen.
 Verder wordt er onderzoek gedaan naar alternatieven voor de verdrinkingsval (snellere/
 diervriendelijkere dodingmethode) Aan de hand van de resultaten zullen waterschappen en
 provincies bezien welke aanpassingen van het beleid nodig zijn
 
 72
 
 Gaat de minister regels stellen voor het houden van paarden en
 pony’s?
 
 
 Ik ben in gesprek met de Sectorraad Paarden over de uitwerking van hun plan van aanpak
 en de uitvoeringsagenda. Ik constateer dat de sector niet heeft stilgezeten, het proces is
 goed op gang gekomen.
 
 De SRP heeft afgelopen maanden vooral flinke inspanning geleverd om brede steun en
 draagvlak te creëren voor welzijn bij de leden van de 34 aangesloten
 organisaties. Dergelijke inspanningen zijn een onontbeerlijk maar zeer tijdrovend
 onderdeel in het hele traject van zelfsturing. Door het hele land zijn bijeenkomsten
 gehouden om welzijn onder de aandacht te brengen en mensen te mobiliseren.
 Daarnaast hebben de aangesloten organisaties vooral gewerkt aan het opstellen van
 welzijnsplannen per organisatie, een eis van SRP. Een groot deel van de welzijnsplannen is
 nu gereed.
 Ook is veel energie gestoken in de oprichting en organisatie van het Nederlands Hippisch
 Kenniscentrum (NHK), waar ik een startsubsidie voor twee jaar aan heb verleend. Dit
 kenniscentrum speelt een belangrijke rol in het bereiken van de doelen van de Sectorraad
 en richt zich zowel op de georganiseerden, als de niet-georganiseerden. Het NKH is sinds
 1 september operationeel en heeft samenwerking gezocht met maatschappelijke- en
 belangenorganisaties zoals bijvoorbeeld het Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren
 (LICG) en Kennisnetwerk Levende Have.
 Naast deze inspanningen die het draagvlak moeten vormen voor het verbeteren van
 paardenwelzijn, zijn ook concrete resultaten en producten opgeleverd.
 
 De gesprekken en het proces geven mij tot nu toe voldoende vertrouwen dat de sector op
 de goede weg is én voldoende vertrouwen om de ingeslagen weg van zelfregulering
 op dit moment vast te houden.
 
 Ik blijf de sector echter nauwlettend volgen. Eind december moet de sector een
 voortgangsrapportage opleveren. Dan zal zij duidelijk moeten laten zien wat het concrete
 resultaat is van de tot dan toe geleverde inspanningen en in hoeverre die leiden tot
 realisatie van de in het Plan van aanpak en de uitvoeringsagenda gestelde streefbeelden en
 doelen.
 Ik zal u begin volgend jaar mijn conclusies doen toekomen.
 
 73 Uit onderzoek blijkt dat «natuur» meer is dan
 «goud». Neemt u dit mee in de heroverwegingen? Graag een analyse van de
 kosten en baten van natuur.
 
 Natuur en biodiversiteit levert ons heel veel op. Natuur en biodiversiteit zijn
 belangrijk voor onze gezondheid, voor onze ontspanning, voor een goede waterhuishouding,
 voor een prettige leefomgeving, voor beheersing van het klimaatprobleem, enzovoort. Natuur
 rendeert ook economisch. De Veluwe genereert een omzet van € 1 miljard
 per jaar in de recreatie. Biodiversiteit levert een basis voor onze pharmacy. Investeren
 in natuur rendeert. In het Internatioonale onderzoek The Economics of Ecology en
 Biodiversity wordt de waarde van natuur ook becijferd en onderstreept. Ik heb dit
 onderzoek onder de aandacht gebracht van de werkgroep heroverweging.
 
 74
 
 Wil de minister zich inzetten voor een Europees importverbod op
 dolfijnen?
 
 
 Wil de minister zich in het IWF inzetten om het doden van dolfijnen te
 verbieden?
 
 
 Zie antwoord vraag 51.
 SGP
 75
 
 Is de minister bereid om, in het kader van de op handen zijnde
 fosfaatschaarste, extra geld uit te trekken voor mestbe- en -verwerking?
 
 
 Mestbewerking en -verwerking dient meerdere doelen. Eén van die doelen is het
 leveren van een bijdrage aan de efficiente benutting van fosfaat. De noodzaak van
 terugwinnen van fosfaat staat buiten kijf gezien de te verwachten fosfaatschaarste. Mijn
 inzet op dit punt heb ik u recent gemeld in mijn brief van 18 november, waarin ik
 reageer op de aanbevelingen van de Stuurgroep Technology Assessment over de mondiale
 fosfaatschaarste (TK 28 385, nr. 158). Extra middelen zijn vooralsnog niet nodig
 om deze inzet vorm te geven.
 
 76
 
 Hoe gaat de minister zorgen voor noodzakelijke samenhang in
 innovatiebeleid, specifiek op het terrein van dierenwelzijn en duurzame
 stallen?
 
 
 Met u deel ik het beeld dat een samenhangend innovatiebeleid van groot belang is. Juist
 bij LNV met zijn veelheid aan maatschappelijke vraagstukken bezien we dan ook jaarlijks in
 samenhang welke beleidsthema’s innovatieopgaven met zich meebrengen.
 Ik zal volgend jaar kijken wat samengevoegd kan worden op een effectieve manier.
 
 Op dit moment werk ik aan uitwerking van een concept strategische kennisen
 innovatieagenda die begin volgend jaar naar uw Kamer zal gaan. Daarbij zal ik uw verzoek
 betrekken.
 
 77
 
 Kan LNV bij de gelijkstelling van de accijns op blanke en rode diesel
 een reëel en landbouwvriendelijk geluid laten horen? Erkent de minister dat de
 heffing van accijns ook gegrond is op weggebruik en landbouwvoertuigen relatief minder
 gebruik maken van de openbare wegen? Erkent de minister dat een verhoging van de
 belasting op rode diesel met tien cent of meer door de agrarische sector nauwelijks
 omzeild kan worden?
 
 
 In de brief fiscale vergroening die de Staatssecretaris van Financiën
 3 juni jl. aan uw Kamer heeft verzonden (TK 31 492, nr. 11) is een
 onderzoek naar het gebruik van rode diesel en de mogelijkheden voor terugsluis via groene
 prikkels evenals overleg met de belangrijkste sectoren aangekondigd. 
 Bijlage 2 (zie blz. 3155)
 
 BIJVOEGSEL
 Schriftelijke antwoorden van de minister en de staatssecretaris van Defensie op vragen
 gesteld in de eerste termijn van de behandeling van de begroting van
 Defensie voor het jaar 2010 (32 123-X)
 
 De heer Poppe:
 
 Defensie werft op een onverantwoorde manier onder jonge
 tieners.
 
 
 Defensie werft niet onder jongeren in de leeftijdscategorie 11 tot en met 16 jaar. De
 website van de «oranje baretten» is bedoeld voor voorlichting en niet
 voor werving. Al sinds jaar en dag vraagt deze leeftijdsgroep uit eigen beweging, uit
 persoonlijke interesse of voor een spreekbeurt, om informatie over de krijgsmacht. De
 website beantwoordt op een voor de leeftijdsgroep aantrekkelijke en interactieve wijze aan
 deze vraag.
 
 Mevrouw Van Velzen:
 
 Is de minister bereid bij elke relevante Navo-bijeenkomst de acht
 landen die het verdrag over clustermunitie nog niet hebben ondertekend, op te roepen om
 alsnog te tekenen?
 
 
 Kunnen de bewindslieden beloven dat de ambtenaren die namens Nederland
 deelnemen aan de conferentie in Ottawa over landmijnen een kritische toon zullen
 aanslaan aan het adres van de Verenigde Staten, die niet alleen niet meedoen aan het
 verbod op clustermunitie, maar ook het succesvolle verbod op landmijnen nog steeds niet
 hebben ondertekend?
 
 
 Het Verdrag inzake clustermunitie is een juridisch bindend instrument over
 clustermunitie die onaanvaardbaar humanitair leed veroorzaakt. Op 3 december 2008
 is de overeengekomen verdragstekst in Oslo door de minister van Buitenlandse Zaken voor
 het Koninkrijk ondertekend. In totaal tekenden op dat moment 94 staten.
 
 De kern van het Verdrag is de verbodsbepaling voor landen die zich bij het Verdrag
 aansluiten om clustermunitie te gebruiken, te ontwikkelen, te produceren of anderszins te
 verwerven, op te slaan of over te dragen. De verbodsbepaling ten aanzien van
 clustermunitie strekt zich ook uit tot het assisteren bij, aanmoedigen van of aansporen
 tot een activiteit die op grond van het Verdrag verboden is.
 Dit brengt in de praktijk bijvoorbeeld met zich mee dat het voor Partijen niet is
 toegestaan om anderen te assisteren in de ontwikkeling, productie of verwerving van
 clustermunitie.
 
 Een aantal landen dat clustermunitie produceert of bezit, waaronder China, India,
 Pakistan, Rusland, Israël en de Verenigde Staten, heeft niet deelgenomen aan het
 Oslo-proces, noch aan de onderhandelingen in Dublin. Het is niet de verwachting dat deze
 landen op korte termijn zullen toetreden tot het Verdrag. Met het oog hierop bevat het
 Verdrag een artikel om enerzijds aanvaarding van deze norm te bevorderen en anderzijds
 militaire samenwerking met niet-Partijen voort te kunnen zetten.
 
 Mevrouw Van Velzen heeft de regering gevraagd of zij bereid is om de landen die nog geen
 partij zijn over te halen om het Verdrag te ondertekenen. Dit zal de regering via de
 diplomatieke kanalen doen. In het Verdrag is een artikel opgenomen waarin staat dat Staten
 die partij zijn bij het Verdrag, niet-Partijen zullen aanmoedigen om toe te treden tot het
 nieuwe Verdrag.
 
 Uiteraard zal Nederland deze bepaling actief blijven uitdragen. Bovendien zullen Staten
 die partij zijn bij het Verdrag trachten om niet-Partijen te ontmoedigen om clustermunitie
 te gebruiken. Met deze inspanningsverplichting als uitgangspunt en ondanks de
 verbodsbepaling zoals vastgesteld in artikel 1 van het Verdrag, blijft militaire
 samenwerking met niet-Partijen toegestaan, ook in operaties waarbij de inzet van
 clustermunitie niet kan worden uitgesloten.
 
 Uiteraard zal de regering langs diplomatieke weg landen tevens blijven aansporen om te
 treden tot het Ottawa-verdrag inzake antipersoneelsmijnen.
 
 De heer Knops:
 
 De CDA-fractie wil de afgesproken 0,7 procent van het BNP voor
 ontwikkelingssamenwerking handhaven. De 0,1 procent die Nederland nu extra beschikbaar
 heeft voor ontwikkeling moet voor interdepartementaal beleid flexibel worden ingezet,
 dus eventueel los van de OESO-DAC criteria. Is de minister bereid om dit bij de minister
 voor Ontwikkelingssamenwerking onder de aandacht te brengen?
 
 
 Defensie verricht steeds meer activiteiten op het snijvlak van
 ontwikkelingssamenwerking, openbare orde en veiligheid. Niet altijd zijn de grenzen
 duidelijk aan te geven.
 Daarom is gekozen voor de opzet van het Stabiliteitsfonds, dat tot doel heeft om op
 snelle en flexibele wijze ondersteuning te bieden aan programma’s op het
 snijvlak van vrede, veiligheid en ontwikkeling. Het Stabiliteitsfonds bevat zowel middelen
 uit de ontwikkelingsbegroting (ODA) als uit het budget voor het brede buitenlands beleid
 (non-ODA). Nederland is er dus al in geslaagd flexibel om te gaan met de vervagende
 scheidslijn tussen de D van Development en de D van Defence.
 
 Het voorstel van de heer Knops om 0,1 procent van het BNP dat nu onder de begroting van
 ontwikkelingssamenwerking valt flexibel in te zetten, zou onderwerp van gesprek kunnen
 zijn voor een volgende regeringsperiode.
 
 De heer Knops:
 
 Als ik op basis van de huidige dreigingsanalyses zou moeten bepalen
 waarin in de toekomst echt geïnvesteerd zou moeten worden, dan is dit op het
 gebied van SSR en van het bevorderen van de rule of law.
 
 
 Mevrouw Peters:
 
 Hoe zou de krijgsmacht eruit moeten zien als je veel politietrainers
 wilt kunnen leveren?
 
 
 Er is inderdaad een trend zichtbaar dat de krijgsmacht in toenemende mate wordt ingezet
 voor het trainen en opleiden van mensen werkzaam in de veiligheidssector van derde landen.
 Dit doet Defensie bijvoorbeeld in Burundi, waar Nederlandse genisten hun kennis hebben
 overgedragen aan hun collega’s en specialisten in militaire ethiek hebben
 opgeleid om training te kunnen geven. Ook in Afghanistan zet Nederland zich in voor de
 opbouw van de veiligheidssector door leger en politie op te leiden. Defensie ontwikkelt
 steeds meer mogelijkheden om aan deze behoefte te kunnen voldoen, maar het is niet zo dat
 deze activiteiten de inrichting van de krijgsmacht zullen gaan bepalen. Security Sector Reform wordt als instrument om conflicten te voorkomen en
 duurzame vrede en stabiliteit te bevorderen, meegenomen in de Verkenningen.
 
 De heer Knops:
 
 Hoe staat het met schadeafwikkeling voor de Bommelerwaard?
 
 
 De Kamer is met de brief van 26 november jl. geïnformeerd over de
 stand van zaken met betrekking tot de schadeafwikkeling voor de Bommelerwaard. Kort
 samengevat is in deze brief het volgende gemeld:
 
 De 5 348 schadeclaims van particulieren zijn vrijwel allemaal afgehandeld. Van
 de ruim 2 678 schademeldingen van bedrijven resteren op dit moment nog 241
 schikkingsvoorstellen waarmee de gedupeerden nog niet akkoord zijn gegaan. Met betrekking
 tot 28 bedrijven wordt vanwege de complexiteit van de schademelding nog aan een
 schikkingsvoorstel gewerkt. Daarnaast zijn er elf schademeldingen van
 verzekeringsmaatschappijen waarover nog geen overeenstemming is bereikt.
 
 Om alle schademeldingen volledig te kunnen afhandelen, blijft de medewerking van
 gedupeerden onontbeerlijk. De dienst Regelingen van het ministerie van LNV is afhankelijk
 van de informatie van gedupeerden. Uiteindelijk moet de dienst overeenstemming bereiken
 met gedupeerden over de omvang van het aangeboden schikkingsbedrag en moet de
 vaststellingsovereenkomst voor akkoord worden ondertekend, voordat de afhandeling van een
 schademelding is voltooid.
 
 De heer Knops:
 
 Kan de minister ingaan op de kritiek van dhr. Colijn dat Nederland geen
 beleid ten aanzien van cyberwarfare heeft? Hoeveel kennis en expertise is hierover
 aanwezig bij het ministerie, bij TNO en bij de MIVD? Wordt een eventueel programma dat
 hierover gaat morgen getroffen door bezuinigingen? Wordt digitale oorlogsvoering ook
 betrokken bij de verkenningen?
 
 
 Dhr. Brinkman:
 
 Wat is de visie van de minister op nieuwe dreigingen als
 cyberwarfare?
 
 
 De nieuwe informatie- en communicatietechnologie is voor moderne samenlevingen onmisbaar
 geworden. Hierdoor is onze samenleving in toenemende mate afhankelijk van de stabiliteit
 van deze informatie- en communicatie-infrastructuren. 
 Als deze infrastructuren door computeraanvallen worden ontregeld, kunnen samenlevingen
 in verregaande mate worden ontwricht. Daarbij valt onder meer te denken aan het ontregelen
 van de energievoorziening, het waterbeheer en het financieel verkeer. Dhr. Knops en dhr.
 Brinkman stellen dan ook terecht het onderwerp cyber defence
 aan de orde.
 
 Dhr. Colijn heeft gelijk als hij stelt dat de dreiging op het gebied van cyber warfare is toegenomen. Defensie is zich hiervan ten zeerste
 bewust. Reeds lange tijd heeft Defensie veel aandacht voor de uiteenlopende dreigingen
 voor en de kwetsbaarheden van het gebruik van ICT voor commandovoering en bedrijfsvoering.
 Daarom zijn reeds verscheidene preventieve beveiligingsmaatregelen getroffen. Defensie
 maakt bijvoorbeeld gebruik van een sterk beveiligde koppeling met het internet, gebruikt
 in bepaalde omstandigheden niet-gekoppelde netwerken en gebruikt waar nodig codeapparatuur
 voor staatsgeheime informatie. Ook volgt Defensie actief waar de netwerken voor worden
 gebruikt. Daartoe werkt Defensie samen met de nationale GovCert-organisatie, het«Governmental Computer Emergency Response Team»
 onder leiding van het ministerie van BZK.
 
 Daarnaast volgt Defensie de ontwikkelingen bij de Navo waarbij informatie wordt
 uitgewisseld met het Cyberwarfare Center of Exellence van de
 Navo. Vanwege de toenemende dreiging wordt de oprichting van een Defensie Computer Emergency Response Team(DEFCERT) met een jaar vervroegd.
 Het onderwerp cyber warfare is vanzelfsprekend een van de vele
 onderwerpen die in het kader van de Verkenningen aandacht krijgen. Ook bij de MIVD wordt
 dit onderwerp nauwlettend gevolgd.
 
 De beveiliging van netwerken behoort tot de 40 expertisegebieden waarover de herijking
 van de kennisportfolio binnen Defensie wordt uitgevoerd. Defensie onderkent deze dreiging
 en investeert reeds in gerelateerde kennisontwikkeling. Aangezien de dreiging zich niet
 alleen richt op Defensie, moet de wetenschappelijke ondersteuning ruim worden
 geprogrammeerd. Daarvoor kunnen kennisaanbieders binnen en buiten TNO worden ingeschakeld,
 zoals het Navo C3-agentschap (NC3A), gevestigd in Den Haag.
 
 De heer Knops:
 
 De marechaussee zou meer expeditionair kunnen worden ingezet.
 
 
 Mevrouw Peters:
 
 Waarom mag de Koninklijke Marechaussee Buitenland Brigade maar maximaal
 153 fte uitzenden? Hoeveel daarvan staan daadwerkelijk gereed? Kunnen er meer van naar
 Afghanistan? Waarom zijn politiemissies voor hun beveiliging steeds afhankelijk van
 andere missies? Waarom leveren ze die beveiliging niet zelf als dat meer
 bewegingsvrijheid zou geven? Waarom is de uitzendperiode beperkt tot vier tot zes
 maanden en niet uniform met die van politietrainers uit andere landen in dezelfde
 missie?
 
 
 Voor de uitzending van marechaussees gelden de standaard defensierichtlijnen voor de
 uitzendduur. Afhankelijk van de missie is de uitzendduur vier of zes maanden. In
 bijzondere gevallen kan hiervan worden afgeweken. Voor deze uitzendduur is bewust gekozen
 om de militairen en het thuisfront niet te zwaar te belasten. Defensie hecht veel waarde
 aan een verantwoorde balans tussen inzet, recuperatie en opwerken.
 
 De uitzendcapaciteit van de Koninklijke marechaussee bedraagt 153 vte’n voor
 de inzet ten behoeve van civiele politiemissies en de uitvoering van politietaken ten
 behoeve van Defensie. Deze 153 vte’en moeten worden beschouwd als een
 ambitieniveau. Defensie kan het voorzettingsvermogen van deze 153 vte’n
 garanderen. De inzet zal in de praktijk echter fluctueren en soms onder en soms boven de
 153 vte’n liggen. Daarbij is flexibiliteit nodig bij het soort personeel
 aangezien het bijvoorbeeld kan vóórkomen dat er op enig moment meer
 behoefte is aan officieren, maar op een ander moment meer aan wachtmeesters.
 
 Met de huidige uitzendcapaciteit kan de Koninklijke marechaussee voldoen aan de behoefte
 van Defensie. Er is op dit moment geen aanleiding om de beschikbare uitzendcapaciteit uit
 te breiden.
 
 De heer Ten Broeke:
 
 Kan het potentieel van 10 000 Nederlandse militairen die in
 Afghanistan zijn geweest kan worden benut om het tekort aan instructeurs aan te
 vullen?
 
 
 Defensie maakt op dit moment ten behoeve van instructietaken al volop gebruik van de
 Nederlandse militairen die in Afghanistan zijn geweest. De belangrijkste categorie is die
 van de onderofficieren. Het is niet wenselijk grote aantallen onderofficieren weg te halen
 bij eenheden die net terugkeren uit Afghanistan om hen als instructeur te laten
 functioneren. De onderofficieren spelen een belangrijke rol bij de personeelszorg, het
 onderhoud en het materieelbeheer en de instructie en training van de eenheid die
 recupereert. Het Commando landstrijdkrachten experimenteert op dit moment met de inzet van
 ervaren korporaals, veelal met uitzendervaring, als instructeur om het tekort op te vangen
 en optimaal gebruik te maken van de beschikbare ervaring.
 
 Mevrouw Eijsink:
 
 Wanneer zal de op 22 juni jl. toegezegde conferentie over de
 toekomst van het zorg- en nazorgbeleid voor actief dienende militairen en veteranen
 worden gehouden?
 
 
 De conferentie zal worden gehouden op 13 januari 2010. De uitnodiging daarvoor
 ontvangt u een dezer dagen. De conferentie gaat over de veteranennota 2010. Ook de
 zorgaspecten voor actief dienende militairen komen aan de orde.
 
 Mevrouw Eijsink:
 
 Wat is de planning voor het onderhoud van de Bushmaster na terugkeer in
 Nederland?
 
 
 De Bushmasters hebben gedurende de missie in Uruzgan hun waarde bewezen, vooral vanwege
 van de bescherming van het eigen personeel tegen IED’s. Na beëindiging van de missie zullen deze voertuigen
 daarom worden teruggehaald naar Nederland. Vervolgens zullen ze worden gereedgemaakt voor
 opleidingen, training en toekomstige missies. De Bushmaster zal de functie van de Patria
 overnemen zodat die kan worden afgestoten. Ten behoeve van het onderhoud zal een kern aan
 onderhoudspersoneel worden opgeleid zodat Defensie het operationeel onderhoud kan
 garanderen voor alle toekomstige missies. De Patria-monteurs zullen worden omgeschoold. De
 toekomstige opzet van het onderhoud is onderwerp van studie.
 
 Mevrouw Peters:
 
 Krijgt de veiligheidsdimensie van het klimaatprobleem een centrale
 plaats in de verkenningen? Heeft de MIVD al een klimaateenheid? Bespreekt de minister
 dit soort zaken met zijn collega-defensieministers in Europa en in de Navo? Zo niet, dan
 doe ik daartoe graag een oproep.
 
 
 Klimaatverandering is een belangwekkend onderwerp. Daarom heeft het kabinet ten behoeve
 van het project Verkenningen de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) hierover
 begin dit jaar advies laten uitbrengen. De AIV stelde onder meer vast dat
 klimaatverandering als een threat multiplier werkt. Nu al
 kwetsbare regio’s in bijvoorbeeld Afrika, het Midden-Oosten en delen van
 Azië krijgen het nog zwaarder te verduren waardoor de kans op instabiliteit
 groeit. Klimaatverandering kan op de langere termijn ook tot nieuwe geopolitieke situaties
 leiden, bijvoorbeeld als in het Noordpoolgebied bevaarbare routes ontstaan.
 
 Ook het materieelbeleid moet zich rekenschap geven van de gevolgen van
 klimaatverandering en het belang van duurzaamheid. Dit kwam al tot uitdrukking in de
 Duurzaamheidsnota-2009 van de staatssecretaris. Door duurzaam energieverbruik kunnen
 bijvoorbeeld de milieubelasting, de exploitatiekosten en de afhankelijkheid van
 traditionele brandstof bij expeditionaire operaties verminderen. Daarnaast moet het
 materieelbeleid rekening houden met de extreme klimatologische omstandigheden waaronder de
 krijgsmacht vaak opereert, een factor die door klimaatverandering wordt versterkt.
 
 In het kader van het Programma Nationale Veiligheid, dat wordt geleid door de minister
 van BZK, is er overigens eveneens aandacht voor gevolgen van klimaatverandering. Defensie
 was enkele maanden geleden nauw betrokken bij een grootschalige oefening met civiele
 autoriteiten van een evacuatiescenario in het geval van een overstroming, de oefening
 Waterproef.
 
 De gevolgen van klimaatverandering voor veiligheid zijn tevens een actueel onderwerp in
 de EU en de Navo. In maart 2008 vroegen Hoge Vertegenwoordiger Solana en de Europese
 Commissie al nadrukkelijk de aandacht van de Europese Raad voor dit vraagstuk. Volgende
 week zal de Europese raad van algemene zaken op dit punt naar verwachting concrete
 vervolgbesluiten nemen.
 Ten aanzien van de MIVD mag de Kamer ervan uitgaan dat de gevolgen van de
 klimaatverandering voor de internationale veiligheid ook daar op het netvlies staan.
 
 De heer Voordewind:
 
 Is extra bescherming van Mercedes-Benz jeeps mogelijk? De Denen hebben
 de vloer van hun voertuigen extra beschermd.
 
 
 De Mercedes-Benz terreinwagens die Defensie in Uruzgan gebruikt, zijn door de fabriek
 voorzien van extra bescherming. Het beschermingsniveau is afhankelijk van het gewicht van
 het voertuig en de eisen hiervoor zijn vastgelegd in militaire normen van de Navo. De
 bodemplaat van de Mercedes die Defensie gebruikt, voldoet aan deze normen. De Deense
 troepen in Afghanistan beschikken over de voorganger van het type Mercedes-Benz dat in
 gebruik is bij Defensie. Dit type Mercedes-Benz is geleverd zonder bescherming, en daarom
 heeft de Deense krijgsmacht zelf de bodembescherming aangebracht.
 
 Extra bescherming leidt tot een hoger gewicht van het voertuig. Dit heeft een nadelige
 invloed op de prestaties van het voertuig. Inmiddels heeft de Mercedes-Benz zoals Defensie
 die gebuikt het maximale gewicht bereikt.
 
 De heer Van der Staaij:
 
 Kan de minister bij de Navo-bondgenoten aandringen op een grotere
 burden sharing?
 
 Het onderwerp burden sharing in de breedste zin van het
 woord is door de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie bij herhaling aan de
 orde gesteld tijdens bijeenkomsten van Navo-ministers. Dit betreft het ter beschikking
 stellen van troepen, het delen van operationele risico’s en het delen van
 kosten. De Kamer is hierover geïnformeerd met de geannoteerde agenda’s
 van Navo-bijeenkomsten en de verslagen van die bijeenkomsten.
 
 
 Common funding is een onderdeel van burden sharing. Dat is een van de onderwerpen waar de Senior Officials Group zich mee gaat bezighouden die vorige maand in
 Bratislava door de Navo-ministers van Defensie is ingesteld.
 
 Deze groep hoge ambtenaren uit de hoofdsteden is er gekomen mede dankzij de brief van de
 minister van Defensie aan de Secretaris-Generaal van de Navo van 8 juni jl. over
 de financiële problematiek van de Navo. De groep rapporteert volgend jaar juni
 aan de Navo-raad.
 
 De heer Van der Staaij:
 
 Kan de minister ingaan op de effecten die de bezuinigingen op de
 mortieropsporingsradar en de Apache-zelfbescherming voor de praktijk kunnen
 hebben?
 
 
 Met de voorziene investeringen in de nieuwe mortieropsporingsradar is een bedrag gemoeid
 tussen de € 50 tot 100 miljoen. Aanvankelijk was deze bandbreedte
 € 100 tot 250 miljoen. Het projectbudget is verlaagd en hierdoor is de
 verwerving van nieuwesniper-detectoren en akoestische sensoren
 niet meer mogelijk. Wel is het mogelijk de huidige mortieropsporingsradar te vervangen en
 wordt de command and control infrastructuur zodanig ingericht
 dat een koppeling met eventuele nieuwe sensoren in de toekomst mogelijk is. Ook kan nog
 steeds worden voldaan aan de eis van detectie van raketten, artillerie en mortieren in een
 boog van 360 graden rondom de radar. Hierdoor wordt voldaan aan de voornaamste eisen van
 de vervanging van de huidige mortieropsporingsradar.
 
 Met de verlaging van het budget van het project «Apache
 zelfbescherming» is een bedrag gemoeid van € 25 miljoen. Het
 vernieuwde zelfbeschermingsysteem van de Apache biedt het toestel een betere bescherming
 tegen vooral infrarood geleide wapens. Eén van de onderdelen (Directed InfraRed Counter Measures, DIRCM) van dit systeem is nog niet
 beschikbaar voor Nederland waardoor de (voor)studiefase (B/C-fase) van dit project
 vertraging heeft opgelopen. Hierover is de Kamer op Prinsjesdag met het
 Materieelprojectenoverzicht geïnformeerd. Defensie onderzoekt momenteel de
 mogelijkheden voor de ontwikkeling van een zelfbeschermingsysteem zonder deze DIRCM.