Algemene politieke beschouwingen inzake het in 1998 te voeren beleid (25600)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 180-225

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

01-12-1997

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 6, pagina 180-225

18-11-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25600Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van: - de brieven inzake de financiële verantwoordingen over het jaar 1996 (25479, nrs. 1 t/m 24)Pagina 180-180
Lijst van besluiten (dinsdag 18 november 1997)Pagina 225-225
Lijst van ingekomen stukken (dinsdag 18 november 1997)Pagina 225-227
Presentie en opening (dinsdag 18 november 1997)Pagina 179-180
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Wet Infrastructuurfonds in verband met de herindeling van de begroting van het Infrastructuurfonds (25329); - Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 in verband met de plaats van dienst van telecommunicatiediensten (25379); - Wijziging van artikel 3, tweede en derde lid, en van artikel 6 van de Kaderwet financiële verstrekkingen Financiën (25461); - en 23 andere wetsvoorstellenPagina 180-180
Algemene politieke beschouwingen inzake het in 1998 te voeren beleid (25600)Pagina 180-225

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 213 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de algemene politieke beschouwingen
inzake het in 1998 te voeren beleid (25600).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Het is vandaag de vierde keer, dat we in dit
huis met het kabinet-Kok discussiëren in het kader van de algemene beschouwingen.
De troonrede en de Miljoenennota werden gepresenteerd op een stralende dag.
Het plaatje met betrekking tot het financieel-economisch klimaat en beleid
was ook zonnig. Mede dankzij een consequent beleid in de jaren tachtig en
begin jaren negentig en mede dankzij een gunstige wereldeconomie kan ons land
zich verheugen in een positie die door welvaart en voorspoed wordt gekenmerkt.
Toch straalden de troonrede en de daarop volgende commentaren geen grote mate
van triomf uit. Bescheidenheid of realiteitszin? Ik denk, voorzitter, dit
laatste. Men moet zich na ruim drie jaar regeren afvragen wat er nu eigenlijk
bereikt is. Er zijn zeker pluspunten, met name in de financieel-economische
sector. Er zijn echter ook heel wat minpunten en de conclusie is per saldo
niet positief. De tweedeling rijk-arm is scherper geworden, de files op de
autowegen zijn langer dan ooit en datzelfde geldt voor de wachtlijsten bij
medisch specialisten. De dramatiek bij verpleeghuizen is huizenhoog, de onveiligheid
is niet afgenomen, het vreemdelingenbeleid is chaotisch en het Europese ideaal
vervaagd. Wel hebben we de zondagsonrust gekregen.Het is de moeite waard om nu, zo'n klein halfjaar voor de verkiezingen
voor de Tweede Kamer nog eens het regeerakkoord door te lezen op basis waarvan
de drie coalitiepartijen elkaar in augustus 1994 vonden. Natuurlijk, er zijn
toen gemaakte plannen gerealiseerd, maar ook heel wat essentiële plannen
zijn niet of nauwelijks gerealiseerd. Ik geef in dit verband niet een uitputtende
opsomming, maar ik beperk mij tot een aantal opvallende zaken die het regeerakkoord
kleur gaven en die desondanks niet gehaald zijn.Ik noem: het niet langer op alle onderdelen algemeen verbindend verklaren
van CAO's. Mijn fractie is overigens blij, dat dit niet gebeurde, maar bij
de totstandkoming van het kabinet gaf dat onderwerp veel discussie en het
werd als belangrijk, met name door de VVD, genoemd. Datzelfde geldt voor de
toen beoogde dispensatie van toepassing van de wet op het minimumloon. Ook
dit strijdpunt leek door de VVD te zijn binnengehaald, maar is inmiddels achter
de horizon verdwenen. Wat is er terechtgekomen van de doelstelling: het kabinet
maakt op grote schaal ruimte voor werk dat de veiligheid op straat, het openbaar
toezicht, de kinderopvang, de dienstverlening en de zorg voor met name hulpbehoevende
ouderen aanmerkelijk verbetert? Ik neem aan dat we hier praten over de Melkertbanen.
Het is bekend, dat mijn fractie in principe positief oordeelt over de creatie
van deze banen. De vraag is wel hoe effectief de inzet van meer werk in de
diverse sectoren is geweest. Wij zullen het op prijs stellen als de minister-president
in zijn antwoord concreet kan aangeven wat zijn kabinet op grond van de genoemde
doelstelling heeft bereikt.Bij het doorbladeren van het regeerakkoord wordt de lezer weer getroffen
door de ook nu nog onvoorstelbare lage doelstelling van 1,3% volumegroei bij
volksgezondheid. Ook wij hebben in dit huis meermalen de ontoereikendheid
daarvan aangegeven. Het is voor mijn fractie eigenlijk onbegrijpelijk, dat
de voor deze sector verantwoordelijke minister nu al heel wat keren gesteld
heeft, dat de groei fors hoger zal moeten zijn dan deze 1,3%. Wij begrijpen
niet waarom deze minister die overtuiging niet indringend ingebracht heeft
bij de begrotingsbesprekingen voor volgend jaar. Nu heeft zij gesteld, dat
ze niet aan een volgend kabinet mee zal doen als er niet van een aanzienlijk
hogere groei kan worden uitgegaan. In onze overtuiging had ze in dezen reeds
nu de portefeuillekwestie moeten stellen. Dan hadden mensen nu direct uitzicht
kunnen krijgen op snellere hulp van specialisten, in verpleeghuizen en in
de thuiszorg. Helaas, voorzitter, is bij verpleeghuizen en bij thuiszorg nu
en dan sprake van chaos. Wij weten van de verantwoordelijke minister dat er
ook bij haar departement sprake is van rommeligheid. Teleurstellend is toch
wel dat die departementale rommeligheid kennelijk nog steeds niet is opgelost.
Echt, goed beleid voeren vanuit zo'n departement is in feite onmogelijk.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Iedereen weet dat die 1,3% in het regeerakkoord staat en dat
het algemeen erkend is als te weinig. Dit kabinet heeft ieder jaar opnieuw
dat percentage verhoogd, weliswaar incidenteel, maar wel steeds verhoogd.
Er is dus geen sprake van dat deze minister daarom de portefeuillekwestie
zou moeten stellen. Zij is er juist in geslaagd om meer dan die 1,3% te realiseren.De heer Van Leeuwen (CDA):Als een minister er absoluut van overtuigd is dat er aanzienlijk meer
voor zorg moet worden uitgegeven, dan moet er naar mijn mening in het kabinet
voor een begrotingsbespreking worden gezegd: als jullie dat niet doen, dan
doen jullie het zonder mij. Dat komt op mij veel sterker over dan in het openbaar
meedelen: als het nu niet gelukt is, dan moet het in een volgend kabinet wel
lukken; als het daar niet lukt, dan doe ik daar niet aan mee. Dat is de inhoudelijkheid
van mijn opmerking. Verder onderken ik wat de heer Schuyer aangeeft.Voorzitter! Met een glimlach lees ik in het regeerakkoord de voor het
milieubeleid in feite uiterst essentiële passage dat Nederland zich binnen
de Europese Unie met kracht zal inzetten voor een Europese milieuheffing.
Wat is er in dit kader eigenlijk gebeurd na de invoering in ons land van de
ecotaks, die met frisse tegenzin van een der regeringspartijen net een meerderheid
kreeg? Heeft de betrokken bewindsvrouwe in Europees verband net zo hulpeloos-verwijtend
gedaan als in haar beklag over haar collega's in de Nederlandse regering?
Die wilden haar niet steunen. Toch bleef zij maar aan als minister.Interessant is de opmerking in het regeerakkoord dat het kabinet ter verlichting
van de druk op mainport Schiphol voorbereidingen zal treffen voor investeringen
in de luchthaven Lelystad. Waar is dat plan eigenlijk gebleven? Ik maak in
dit verband de opmerking dat het mijn fractie gestoord heeft dat de minister
van Verkeer en Waterstaat later in discussies, met name met mijn fractie,
cijfers over Schiphol gebruikte waarvan zij als goed ingevoerde vakvrouw had
kunnen weten dat die cijfers een veel te optimistisch beeld gaven.Ik vraag nog aandacht voor een onderwerp dat in het regeerakkoord, ongetwijfeld
door de inbreng van D66, veel accent kreeg, te weten de bestuurlijke vernieuwing.
In dat kader toonde het regeerakkoord wel erg veel ambitie. Met grote stelligheid
wordt meegedeeld dat het in gang gezette traject in de richting van stadsprovincies
voor de in de betrokken kaderwet genoemde gebieden zal worden
uitgevoerd. Dat klinkt vastberaden. Het is een totaal ander beeld dan dat
van de minister van Binnenlandse Zaken, die het zelf niet meer zag zitten
en de Tweede Kamer toen maar vroeg of men daar dan maar een haalbaar plan
wilde maken. Wij weten inmiddels ook dat in dit huis in ieder geval Eindhoven-Helmond
geen schijn van kans maakt.Dat lijkt vooralsnog ook het lot te worden van het correctief referendum.
Genoemd in het regeerakkoord werd het plan met de grootst mogelijke vertraging
op de rails gezet. Wij herinneren ons hier in de Eerste Kamer ongetwijfeld
allemaal hoe de toenmalige voorzitter van de VVD-fractie in 1994 bij de algemene
beschouwingen namens zijn fractie een referendum in feite onaanvaardbaar noemde.
Mijn fractie is benieuwd hoe consistent onze collega's van de VVD in dezen
zullen zijn. Het betrokken voorstel ligt nu bij deze Kamer. Na lezing van
het voorlopig verslag moet je wel een grote optimist zijn om te verwachten
dat het voorstel hier een meerderheid zal halen.Nu is de minister van Binnenlandse Zaken inderdaad een optimist en dat
siert hem. Wij vinden dat het hem niet siert dat hij kennelijk niet tellen
kan. Meer blauw op straat in plus 10.000, riep hij voor de verkiezingen van
1994. Blauw op straat in duizendtallen, zei hij iets ontmoedigd na het sluiten
van het regeerakkoord. Ik geloof dat hij nog steeds niet precies kan vertellen
hoeveel agenten er nu meer zijn dan in mei 1994.Tijdens deze regeerperiode was de verhouding politie versus deze minister
niet geweldig. Wij denken in dit verband met name aan de afhandeling van de
IRT-affaire. Mensen op hoge posten hadden zware fouten gemaakt, maar de minister
durfde ontslag van hen niet aan. Een ontslag lijkt nu wel nabij voor de nog
niet zo lang geleden aangestelde hoofdcommissaris van politie in Rotterdam.
Voor de keuze van deze korpschef is de minister volledig verantwoordelijk.
Inmiddels heeft de korpsbeheerder, burgemeester Peper van Rotterdam, in het
openbaar uitgesproken dat de minister in deze affaire ook het spoor der waarheid
kwijt is. Daar heeft de minister niet op gereageerd. Moeten wij dus de conclusie
trekken dat die burgemeester gelijk heeft? Wanneer dat zo is, wat moeten wij
dan denken van het gedrag in dezen van deze minister? Bij voorgaande algemene
beschouwingen heb ik al de verzuchting geslaakt dat de gewone politieman en
-vrouw toch erg veel moeite zullen hebben om hun werk goed te doen, wanneer
zij breed uitgemeten het gedrag van hogergeplaatsten krijgen voorgeschoteld.In dit verband is het ook relevant om te wijzen op het verminderde gezag
van de minister van Justitie. Wij maken ons zorgen over het functioneren van
deze minister die problemen heeft met de belangrijkste actoren op het juridische
terrein. Ik wijs op de slechte verstandhouding met de rechters die deze zomer
protesteerden tegen beïnvloeding van de onafhankelijke rechtspraak door
de minister die al gratie aankondigde in strafzaken die nog onder de rechter
waren. Ik wijs op de verstandhouding met advocaten die door de minister werden
gebruuskeerd met haar oordeel dat de advocatuur geen "officium nobile" meer
is. Ik wijs op de verstandhouding met het openbaar ministerie dat met de minister
van mening verschilt over de aanwijzingsbevoegdheid. Ik wijs tot slot op de
verstandhouding met de politie die woedend reageerde op het publieke verwijt
van de minister inzake het ophelderingspercentage en naar aanleiding van het
optreden van de minister in de zaak-Lancee, waarbij de voorzitter van de Nederlandse
politiebond zelfs haar aftreden eiste.Het vertrouwen in een zelfstandige en krachtige minister van Justitie
is overigens door de zaak-Bouterse geschaad. Heel recent komt daar de kwestie
bij van de gevluchte zware crimineel die overgeplaatst was van de zwaar bewaakte
gevangenis Vught naar de Van Mesdagkliniek. Wat mijn fractie eigenlijk onaanvaardbaar
vindt, is dat een advocaat-generaal bij een gerechtshof en een topadviseur
van de minister letterlijk in het openbaar kunnen stellen dat de minister
onzorgvuldig handelt. Hoe kan een minister functioneren, als dit alles om
haar heen gebeurt?De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Je moet de laatste dagen geen krant gelezen hebben om een
bepaalde beroepsgroep nog als een officium nobile te kunnen kwalificeren,
maar dit terzijde.Ik heb het debat over die gevluchte zware crimineel aan de overzijde uitvoerig
meegemaakt en de partijgenoot van de heer Van Leeuwen daar een motie zien
indienen. Mijn vraag is nu wat er eigenlijk onaanvaardbaar was. Wat is er
onaanvaardbaar en wat heeft de minister fout gedaan ten aanzien van die overplaatsing?De heer Van Leeuwen (CDA):Als u goed naar mij had geluisterd, had u gehoord dat ik het had over
het onaanvaardbare dat een advocaat-generaal bij een gerechtshof en een topadviseur
in het openbaar kunnen stellen dat de minister onzorgvuldig handelt. Ik bedoel
daarmee te zeggen dat het onaanvaardbaar is dat mensen die zo nabij een minister
zijn en die zeer vertrouwenwekkende functies hebben en die dus betrouwbaarheid
zouden moeten hebben, in het openbaar kunnen stellen dat de minister onzorgvuldig
heeft gehandeld. Dat is de inhoud van mijn opmerking terzake. Ik verwijs niet
naar de discussie in de Tweede Kamer; ik wijs op dat gebeuren. Dat is voor
mij iets wat eigenlijk niet kan.De heer Schuyer (D66):Ik ben het met u eens dat het niet kan dat ambtenaren een minister in
het openbaar afvallen. Overigens is het zeer de vraag – ik weet niet
precies welke topadviseur u bedoelde...De heer Van Leeuwen (CDA):Ik kan u daar meteen bij helpen. Dat zijn mr. Hubben, voorzitter van het
adviescollege TBS, en mr. Van Kuijck, advocaat-generaal bij het hof te Arnhem.De heer Schuyer (D66):Het is de vraag welke bevoegdheid de minister heeft om op deze mensen
te interrumperen, want het zijn onafhankelijke benoemingen. Ik had de gedachte
dat het om een andere adviseur ging. Als dat het geval was geweest, dan had
u meer recht van spreken gehad. Bij deze adviseur is dat echter helemaal niet
het geval.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik zeg niet dat de minister deze mensen tot de orde zou moeten
kunnen roepen. Ik zeg dat dit soort zaken gebeurt rondom een minister. In
maatschappelijk verband bezien, acht ik dit een onaanvaardbaar gebeuren.Dat moeizame functioneren kwam ook aan de orde tijdens het debat aan de
overkant over de Iraanse asielzoekers. Wij willen dat debat hier niet overdoen,
maar ik plaats toch enkele kanttekeningen. Het kwam mijn fractie als bijna
beschamend voor dat door een Kamerlid van één van de regeringspartijen
in eerste instantie heftige kritiek werd geuit, die fors afnam toen hij er
door de collega's van de andere coalitiepartijen op werd gewezen dat niet
alleen hun staatssecretaris, maar ook zijn minister in dezen betrokken was.
Voorzitter! Ook mijn fractie huldigt het standpunt dat een bewindsman of -vrouw
in principe moet vertrekken, wanneer essentiële informatie aan het parlement
wordt onthouden, ongeacht de vraag of die bewindspersoon de informatie zelf
wel of niet kende.Onze belangrijkste kanttekening betreft de kern van de zaak zelve. Die
kern dreigt uit het zicht te verdwijnen door de discussie over al of niet
falend beleid. Die kern betreft de vraag wat er precies is gebeurd met de
teruggezonden asielzoekers, waarvan de Tweede Kamer mocht aannemen dat zij
onder het zicht van de Nederlandse ambassade in hun eigen land weer een veilig
tehuis hadden gevonden. Het gaat hier om mensen en hun eventuele menselijke
leed. Het doet het er daarbij niet om of het nu gaat om 16 of om 1600 mensen.
Het gaat om mensen. Regering en parlement van ons land hebben naar onze mening
de morele plicht om in deze kwestie absolute helderheid te verschaffen, alvorens
er nieuwe stappen in het uitzettingsbeleid kunnen worden gezet.Voorzitter! Ik heb heel wat punten van kritiek besproken. Ik zou nog een
hele tijd door kunnen gaan. Ik wijs op Securitel, de mensenrechten en China,
Srebrenica, abortus in de praktijk, Poncke Princen, het dualisme, het torentjesoverleg,
het vliegtuig van Defensie, de varkenspest, de Algemene nabestaandenwet enz.
Mijn fractie had oorspronkelijk het plan om een rapport te schrijven, zoals
dat ook op scholen wordt uitgereikt. Wij zijn op die gedachte teruggekomen,
niet alleen omdat een ochtendblad in Nederland inmiddels ook rapporten opstelt
en rapportcijfers geeft – die zullen bij het kabinet weinig vreugde
geven – maar ook, omdat wij ons realiseerden dat het rapport van dit
jaar, vlak voor de verkiezingen, ook een voortgangsbeoordeling zou moeten
inhouden. "Zo maar doorgaan" vinden wij een kwalificatie die het kabinet niet
heeft verdiend. Het schoolrapport zou eigenlijk moeten aangeven: "zitten blijven",
maar dat willen wij ten aanzien van dit kabinet ook niet.Voorzitter! Wij hebben ook nog even gedacht dat wij per kabinetslid een
kwalificerend oordeel zouden kunnen geven. Wij hebben echter inmiddels begrepen
dat men in de bevriende regeringskring al tot de kwalificatie "politiek onbenul"
is gekomen. Toen wisten wij niet meer welke omschrijvingen door ons als oppositie
nog zouden kunnen worden gebruikt. Wij blijven daarom maar bij onze algemene
conclusie dat het ons tot nu toe niet is meegevallen.Voorzitter! Misschien is er toch nog hoop. Er resten nog zes maanden voor
ongestoord regeren. Wellicht kunnen in die tijd nog wat aangekondigde plannen
gerealiseerd worden. Ik noem er drie. Bij de indrukwekkende Marshallhulp-herdenking
zei de minister-president dat ons land bereid is om in de tweede helft van
1997 een Euro-Atlantische conferentie te organiseren om een publiek-privaatrechtelijk
initiatief te bespreken, gericht op de versterking van de economieën
van Centraal- en Oost-Europa, via het vergemakkelijken van de toevloed van
particulier kapitaal. Hoe staat het met die conferentie? Mijn fractie is voorts
benieuwd naar de stand van zaken rondom het revolutionaire belastingplan dat
al vóór prinsjesdag werd aangekondigd.Een volgend plan waar wij meer over willen horen, betreft de in het regeerakkoord
genoemde vernieuwende accenten bij het beroepsonderwijs, dat voorts beter
gericht zou worden op het perspectief van arbeidsparticipatie. Wat is er concreet
in deze richting gedaan? Dat is de vraag van mijn fractie, die het zeer op
prijs zal stellen wanneer de minister-president namens het kabinet in zijn
antwoord aan ons commentaar geeft op de open brief, die de oud-minister van
Onderwijs mr. Van Veen op 20 mei van dit jaar schreef aan de huidige minister
van Onderwijs. Het secundair beroepsonderwijs, aldus Van Veen, moet neergezet
worden als een duidelijke en herkenbare set van leerwegen, die zowel door
leerlingen als door hun ouders aantrekkelijk gevonden worden. Ook voor werknemers
en werkgevers moet duidelijk worden dat het secundair beroepsonderwijs de
plaats is waar passende na- en bijscholing geboden wordt. Om het technisch
beroepsonderwijs op een voldoende en verantwoorde schaal binnen de ROC's te
kunnen verzorgen, stelt Van Veen voor, een beperkt aantal – ongeveer
twintig – speciale voorzieningen in Nederland in te richten. Hij suggereert
deze nieuwe clusteringen van technisch beroepsonderwijs, "technocentra" te
noemen. Om deze technocentra, als onderdeel van een of meer ROC's, voldoende
te equiperen, is per voorziening 10 mln. op jaarbasis nodig. Onze vraag is,
of het kabinet de mening van oud-minister Van Veen deelt en in hoeverre de
regering bereid is, zijn aanbevelingen in de praktijk door te voeren.Voorzitter! Binnenkort wordt in deze Kamer een Europadebat gehouden. Bij
die gelegenheid zal mijn fractie uitgebreid de kans nemen om over de actuele
stand van zaken en over de toekomst van Europa te praten. Europa is een zodanig
belangrijk onderwerp, dat ik er in het kader van deze algemene beschouwingen
een paar opmerkingen over wil maken. De topbijeenkomst in Amsterdam, waar
sinds "Maastricht" naar uit was gekeken, heeft helaas bij lange na niet gebracht
wat er van verwacht werd. De bedoeling was dat de opzet ten aanzien van de
hervorming en de uitbreiding van de Europese Unie uit de verf zou komen. Spelregels
zouden worden vastgesteld, helderheid zou worden gebracht.Veel meer dan een discussie met enig verbaal geweld over een plan rondom
de sociale zekerheid én een beslissing tot uitstel van de besluitvorming
over stem- en dus machtsverhoudingen heeft Amsterdam niet opgeleverd. Wij
achten het veelbetekenend dat de oud-voorzitter van de Europese Commissie,
Jacques Delors, de top in Amsterdam een flop noemde. Het doel, een nieuw verdrag
dat de toetreding van nieuwe landen mogelijk maakt, is niet bereikt, aldus
de Fransman. Heikele kwesties zijn blijven liggen en op de lange baan geschoven.
De vraag is nu wat Nederland kan doen om de toetredingsbesluiten te versnellen.
Een goede bijdrage aan de Europese discussie werd naar ons gevoel niet door
de regering geleverd toen de financiële verplichtingen aan de orde werden
gesteld. Waren er in dit verband eigenlijk binnen het kabinet
wel afspraken gemaakt over de te volgen onderhandelingsstrategie? Dat leek
er niet op toen er een meningsverschil bleek tussen de ministers van Buitenlandse
Zaken en van Financiën. Daar komt bij dat Nederland andere cijfers hanteert
dan de Europese collega's; de regelrechte aanval vanuit het Luxemburgse voorzitterschap
doet zulks ook vermoeden.Voorzitter! Zou de regering er niet beter aan hebben gedaan om eerst met
de europartners eenheid van inzicht in cijfers te krijgen alvorens de mening
over een eventueel te hoge bijdrage in de openbaarheid te brengen? Het komt
ons voor dat door de nu gevolgde strijdwijze de Nederlandse onderhandelingspositie
fors verzwakt is. Bij de discussies rondom "Amsterdam" was en is voortdurend
de vraag – uitgesproken én onuitgesproken – hoe het met
de euro zal gaan. Wanneer komt die euro, welke landen doen mee en hoe moeten
de criteria worden benaderd? Met name de norm ten aanzien van het te accepteren
financieringstekort staat in de Europese discussies centraal. Mede naar aanleiding
van opmerkingen van bankpresident Duisenberg werd in ons land een meningsverschil
tussen rekkelijken en preciezen duidelijk. In de Tweede Kamer is een motie
aangenomen, waarin wordt uitgesproken dat afwijkingen van criteria niet kunnen
worden getolereerd. Wij vragen de minister-president dan ook om hier en nu
te verklaren dat er van Nederlandse zijde geen water bij de wijn zal worden
geaccepteerd en dat absoluut vastgehouden zal worden aan het motto "drie is
drie".Bij alle beschouwingen rond EMU en euro doen wij er goed aan ons te realiseren,
dat intussen veel grensoverschrijdende initiatieven en projecten tot stand
zijn gekomen en steeds weer tot stand komen; projecten die ons wellicht ten
overvloede erop wijzen dat er geen weg terug meer is. Het is van groot belang
dat voor deze initiatieven vanuit de samenleving zoveel mogelijk ruimte gecreëerd
wordt.Zo wil ik de aandacht vestigen op een uniek project dat door de gemeenten
Aken en Heerlen wordt ontwikkeld: een grensoverschrijdend bedrijventerrein
van ongeveer 100 ha, waarvan 60 ha op Duitse bodem en 40 ha op Nederlandse
bodem ligt. Het gaat om een uniek project waar zo'n 12.000 directe arbeidsplaatsen
mee gemoeid zijn en waaraan een hoogwaardige invulling zal worden gegeven,
die een versterking zal betekenen van de economische structuur van zowel oostelijk
Zuid-Limburg als van het Duitse grensgebied rond Aken. Het project kent een
zeer hoogwaardig en vernieuwend concept inzake de energievoorziening, openbaar
vervoer, milieuvoorzieningen, landelijke inpassing en architectuur. Ook mag
het project zich verheugen op een zeer actieve steun en belangstelling uit
Brussel. Zonder meer in Europees opzicht vernieuwend is te noemen, dat men
voor dit terrein een Europees grensoverschrijdend vestigingsklimaat nastreeft.
Zo is men reeds ver gevorderd bij de realisering van een integraal regime
voor een groot aantal lokale en regionale aspecten zoals vergunningen, energieleveringen,
enz. Onze fractie wil er bij het kabinet voor pleiten evenals de Bundesregierung
de bereidheid uit te spreken, actief mee te zoeken naar experimenteerruimte
en indien nodig mee te werken aan de verruiming van de vigerende bedragen.
Projecten zoals het onderhavige vormen in feite de Europese integratie zoals
die vanaf het begin steeds voor ogen heeft gestaan.Het is de bedoeling dat nationale overheden na de introductie van de euro
onder het regime van het stabiliteitspact ervoor zorgen dat het financieringstekort
beneden 3% blijft. Dat kunnen die overheden alleen via hun begrotingspolitiek
bereiken. De instrumenten van valuta-aanpassingen en rentebijstelling staan
die overheden dan niet meer ter beschikking om hun economische kar weer in
het rechte spoor te krijgen. Binnen de begrotingspolitiek kan een overheid
kijken naar belastingen en bezuinigingen. In het Europa van de euro zal eerder
sprake zijn van belastingharmonisatie dan van verdere onderlinge verbijzonderingen.
Deelt de regering onze zorg dat in dit soort situaties de kans bestaat dat
de sociale zekerheid de rekening zal moeten betalen? Dit zou betekenen dat
de armoede binnen Europa niet zal verdwijnen, maar eerder nog zal toenemen.
De discussie over armoede werd, onder protest, in eerste instantie zelfs van
de minister-president, benadrukt door bisschop Muskens. Nu wordt op brede
schaal de inzet van de bisschop gewaardeerd. Alom worden pogingen ondernomen
om de verdere verscherping van de tweedeling van ons land te voorkomen en
zo mogelijk om te buigen. Vorig jaar hebben wij met instemming van het kabinet
gewezen op het armoedebestrijdingsproject in Tilburg. Wij vinden dat naast
generieke maatregelen steeds meer acties waarbij de individuele benadering
centraal staat, aandacht en steun verdienen.Minister Kok:Voorzitter! De heer Van Leeuwen zei dat bisschop Muskens de armoedediscussie
heeft gestart en dat dit is gebeurd onder protest van de minister-president.
Kan hij dat toelichten?De heer Van Leeuwen (CDA):Ik herinner mij maar al te goed dat de bisschop de allereerste keer het
armoedeproject benadrukte. Ik zei niet dat hij het gestart heeft; ik zei dat
hij het benadrukte. De minister-president gaf toen aan, bijvoorbeeld op de
televisie, dat in zijn discussie een gevaarlijk punt zat. De bisschop had
gemeend te kunnen stellen dat je zelfs broden mag stelen. De minister reageerde
toen min of meer verontwaardigd door aan te geven dat ook hij in vroegere
tijden armoede had gekend en dat dit geen methode was om over armoede te praten.Minister Kok:Die toelichting is toch iets anders dan de manier waarop de heer Van Leeuwen
dat net verwoordde. Ik wijs erop dat het kabinet ruim twee jaar geleden in
de Miljoenennota en in de troonrede het onderwerp van de armoede en de dreigende
tweedeling heeft geagendeerd. Het heeft dat ook politiek geagendeerd. Daarna
heeft bisschop Muskens onder andere het element in discussie gebracht over
het wel of niet mogen stelen. Ik heb er toch wel behoefte aan om nu niet te
worden ingedeeld in de categorie protestvoerders tegenover het initiëren
van een armoededebat. Het kabinet heeft daar zelf de leiding in genomen. Op
een aangelegen punt is er een verschil van inzicht geweest over de vraag op
welke wijze wetten en regels ook voor minder draagkrachtigen zouden moeten
worden toegepast. Het lijkt mij dat de heer Van Leeuwen er
goed aan doet, dat zorgvuldiger te verwoorden.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik heb niet gesproken over het initiëren door de bisschop. Ik heb
gezegd: benadrukt. Ik heb aan willen geven dat de minister-president in zijn
eerste reactie veel afhoudender was dan zeer kort daarna. Toen maakte hij
duidelijk dat hij een ontmoeting met de bisschop zeer op prijs stelde. Dat
was uit zijn eerste reactie niet duidelijk voor degenen die naar de televisiebeelden
daarvan zaten te kijken.Minister Kok:Voorzitter! De heer Van Leeuwen heeft gezegd: "de discussie over armoede
werd, onder protest, in eerste instantie zelfs van de minister-president,
benadrukt door bisschop Muskens". Ik was het materieel oneens over een inbreng
in dat debat, maar het debat over armoede is door het kabinet niet onder protest
gevoerd maar zelfs geïndiceerd.De heer Van Leeuwen (CDA):Akkoord.Voorzitter! Toenemende armoede mag nimmer de prijs zijn van een consequent
overheidsbeleid. Ook mijn fractie is van mening dat er terecht in de afgelopen
tien à vijftien jaar op tal van zaken werd bezuinigd. Toch zullen er
met name in de sector van de sociale zekerheid grenzen getrokken moeten worden.
Mijn fractie is van mening dat er op een aantal punten sprake is van grensoverschrijdingen.
Ik denk in dit verband aan de Algemene nabestaandenwet, de Wet uitbreiding
loonbetaling bij ziekte en aan de Wet premiedifferentiatie en marktwerking
bij arbeidsongeschiktheid. Wij hebben ervoor gewaarschuwd, en wij waarschuwen
nog steeds, dat hier met name voorbeelden liggen van wettelijke regelingen,
waarbij de werkelijk zwakken in de samenleving verder worden weggedrukt. Marktwerking
op zich is goed, maar in de samenleving is een overheid nodig die ervoor waakt
dat zwakken niet tussen wal en schip raken. Marktwerking kan te ver doorschieten.
Wij hebben dat ook bij de thuiszorg gezien.Een ander schril voorbeeld ligt bij de Nederlandse Spoorwegen, die nota
bene vooral voor reizigers tijdens de spitsuren de tarieven fors willen verhogen.
Het overheidsbeleid moet gericht zijn op oplossing van het fileprobleem, dat
zich vooral tijdens de spitsuren voordoet. "De auto uit en de trein in" moet
dus het motto zijn voor een intelligente regering. Het gaat echter te ver
om onder het regime van de marktwerking de verzelfstandigde Nederlandse Spoorwegen,
toch altijd nog 100% eigendom van de Staat der Nederlanden, een tariefbeleid
te laten voeren dat volledig haaks staat op het beleid van de overheid. Zijn
er, zo is onze vraag aan het kabinet, inmiddels al mededelingen te doen over
het beraad met de NS en de uitkomst daarvan? De marktwerking staat ook centraal
in de vragen rondom de winkelsluitingstijden. Daarbij gaat het ons ook en
vooral om het al of niet openen van winkels op zondag. De marktwerking, toegelaten
door dit kabinet, heeft zondagsonrust gebracht, niet alleen voor de kleine
ondernemers, maar ook voor het personeel van grote ondernemers. Wij zijn niet
ongelukkig met het feit dat de eerste aarzelende evaluaties rondom het moderne
zondagsgebeuren geen groot enthousiasme indiceren. Die evaluaties bevestigen
wat ik enige tijd geleden in besloten kring door een bestuurder van een groot
filiaalbedrijf hoorde zeggen. Hij gaf aan dat de filialen in de centra van
de steden door de zondagsactiviteiten weliswaar meer omzet brachten, maar
de filialen in de wijken en in de periferie aanzienlijk minder. Voorts constateerde
hij een fors kostenprobleem door stijging van de loonkosten in de stadsfilialen.
Mijn fractie verdedigt het standpunt, dat de zondag in principe een voor ieder
vrije dag behoort te zijn voor het inhoud geven van relaties met familie en
vrienden, in kerk en verenigingsleven.Ongebreidelde marktwerking past niet in onze samenleving. Het is interessant
om te constateren dat de Nederlandse samenleving – echt samenleven en
samen beleven – vandaag de dag een eigen etiket, "het poldermodel",
heeft gekregen. Met etiketteringen moet men altijd voorzichtig zijn. Ik herinner
mij dat aan het eind van de zeventiger jaren in internationaal verband gesproken
werd over de "Hollandse ziekte", waarbij met name accenten werden gelegd op
de hoge verborgen werkloosheid in ons land. In die tijd waren er overigens
ook heel wat Nederlanders, die het zogenaamde Joegoslavische model propageerden.
Daarbij werd dan beklemtoond, dat binnen de ondernemingen personeelsraden
en directeuren, benoemd door het personeel het voor het zeggen zouden hebben.
Vandaag de dag geloof je nauwelijks dat zulke verhalen serieus werden genomen.
Het "poldermodel", eigenlijk een verbijzondering van het Rijnlandse model
kunnen we wel serieus nemen, ook al denkt de minister van Economische Zaken,
gezien zijn optreden in oktober jongstleden in de Verenigde Staten van Amerika
daar kennelijk anders over. Ons model is gebaseerd op de verhouding tussen
sociale partners, die gekenmerkt wordt door gezamenlijke verantwoordelijkheid.
De essentiële overeenkomst die in 1982 bij de start van het eerste kabinet-Lubbers
tussen werkgevers en werknemers werd gesloten, is het startpunt geweest voor
een internationaal opvallende verbetering van de Nederlandse economie. De
huidige regering heeft zeker in de eerste jaren van regeren niet erg enthousiast
gedaan over het adagium van gezamenlijke verantwoordelijkheid. Wie herinnert
zich niet de scherpe discussie die in dit huis gehouden werd over de bevoegdheden
van de SER? De regering zag in eerste instantie niet zoveel in dit adviesorgaan.
Gelukkig heeft de regering zich in dezen gebeterd. Toch is er jammer genoeg
al veel afgebroken op het terrein van de gezamenlijke verantwoordelijkheid
waarbij het begrip consensus die verantwoordelijkheid onderstreept.Ik wijs in dit verband op de agrarische sector die momenteel geconfronteerd
wordt met de noodzaak van forse aanpassingen in het tot dusverre gevoerde
beleid. Kennis en inzichten veranderen. Het is ook niet ongewoon dat na een
periode van spectaculaire ontwikkelingen waarin agrarisch Nederland, sterk
ondersteund door de verworvenheden van het gemeenschappelijk landbouwbeleid,
is uitgegroeid tot een grootmacht op het gebied van de internationale handel
in voedings- en genotmiddelen. De basis van dit succes ligt in een sterke
concurrentiepositie als gevolg van hoge kennisinvesteringen en onderlinge
consensus binnen de sector en met de overheid.Dit Nederlandse landbouwmodel wordt in de hele wereld ten voorbeeld gesteld
en tegelijk als concurrent gevreesd. Het is dus een internationaal
erkende voorloper van het nu zo op de voorgrond tredende poldermodel. Daarom
komt het wat wrang over dat juist nu de consensus in en met de Nederlandse
landbouw ver te zoeken is. Er zijn forse tegenstellingen tussen de sectoren
en tussen de regio's in Nederland en het overleg tussen werkgevers en werknemers
in het landbouwschap is verdwenen.Wij zijn van mening dat de overheid, ook onder de huidige omstandigheden,
de verantwoordelijkheid heeft de saamhorigheid te bevorderen. Het gaat ons
te ver als de overheid de sector eenzijdig een dictaat oplegt, zoals nu gebeurt
met de voorstellen een reductie van de varkensstapel met een kwart per bedrijf
af te dwingen, ongeacht of het betreffende bedrijf aan de voorgeschreven doelstellingen
met betrekking tot milieu, natuur, welzijn en kwaliteit voldoet.Wij kunnen ons niet aan de indruk onttrekken, dat de regering deze vergaande
aanpak heeft durven kiezen onder invloed van het geringe maatschappelijke
draagvlak voor de varkenshouderij als gevolg van de catastrofale gevolgen
van de varkenspest in Nederland, die veel te lang duurt en nog steeds niet
onder controle is. Juist nu zou de regering er alles aan moeten doen om de
samenwerking met betrokkenen te intensiveren. Samenwerking in tal van situaties,
op allerlei niveaus houdt een samenleving niet alleen in stand, maar ook en
vooral in beweging.In de wijze waarop mensen zich verantwoordelijk weten voor elkaar en hun
omgeving en daar in hun dagelijkse samenwerking in verbanden en organisaties
vorm aan geven, ligt het fundament van de samenleving. Dat is niet de markt,
overheid of recht. Wat mensen bindt, is het hele scala van wijkverbanden,
patiëntenorganisaties, sportorganisaties, organisaties voor vrede en
ontwikkelingssamenwerking, vrouwen-, milieu-, consumenten- en andere bewegingen,
besturen van kerken en levensbeschouwelijke organisaties, van scholen, ziekenhuizen
en zorginstellingen, tot vakbeweging, ondernemersorganisaties en land- en
tuinbouworganisaties. Daar kunnen mensen hun idealen realiseren, belangen
behartigen of aan hun leefomgeving vormgeven. Daar ligt ook de voedingsbodem
voor het maatschappelijk vermogen tot verandering en om aan nieuwe uitdagingen
te beantwoorden.Voorzitter! Het functioneren van de samenleving en het functioneren in
die samenleving kan als een bijna vanzelfsprekendheid geleerd worden in het
gezin. Daar leert iedereen wat het betekent, dat je samen leven niet alleen
doet. Wij hebben vorig jaar bij de algemene beschouwingen een pleidooi gehouden
voor een aparte minister voor gezinszaken. Wij gaven toen ook een concrete
taakomschrijving voor een dergelijke bewindspersoon, die overigens in het
Europa van vandaag geen unicum zal zijn.Belangrijk bij opvoeding en begeleiding is en blijft het onderwijs. Nodig
is een opwaardering van het vak van leraar. Dat beroep blijkt volgens relevant
onderzoek, minder populair dan ooit. Opwaardering zal niet alleen in woorden,
maar ook in daden, dus langs de inkomenslijn, moeten plaatshebben. Het lijkt
ons overigens niet juist om het lerarentekort op te lossen volgens het idee
van minister Ritzen. Hij wil een spoedcursus van drie maanden voor werkloze
academici die dan onmiddellijk voor de klas zouden komen te staan. Voor begeleiding
van leerlingen is meer nodig. Klopt het, voorzitter, dat staatssecretaris
Netelenbos het in dezen niet eens is met haar minister?Onderwijs heeft een belangrijke functie bij het klaar stomen van kinderen
en van jonge mensen voor de samenleving. Het gaat daarbij niet alleen om verrijking
van vakkennis, maar ook om kennisneming en aanvaarding van waarden en normen.Voorzitter! U zult mij zeker niet horen zeggen, dat het domein van normen
en waarden beperkt is tot het christendom of, in engere zin, tot de christelijke
politiek en het christelijk onderwijs. Toch vindt mijn fractie het wel veelbetekenend,
dat uit een kortgeleden gepubliceerd onderzoeksrapport blijkt, dat christelijke
scholen in de mode zijn. De betrokken onderwijsonderzoekers constateren, dat
ondanks een voortgaande ontkerkelijking tweederde van alle leerlingen naar
een confessionele school gaat. Ouders zoeken naar een school die goed is georganiseerd
en die past bij hun opvoedingsnormen. Dat wordt, blijkens het onderzoek, vooral
geboden door protestantse en katholieke scholen. Als positieve factor geldt
ook, dat bij het bijzonder onderwijs mensen individueel betrokken zijn bij
het bestuur. Daar doen mensen het gewoon met elkaar. Ook daar geldt: samen
leven doe je niet alleen.Voorzitter! Ik heb namens mijn fractie aangegeven dat wij per saldo niet
tot een positief oordeel over dit kabinet komen. Er zijn wel degelijk goede
punten gescoord. Hierbij denken wij met name aan het financiële beheer
en aan de invulling van het gestelde doel: werk, werk, werk. Toch vinden wij
dat wij van het kabinet meer hadden mogen verwachten. De minister-president
heeft weliswaar bij de start zijn kabinet een gewoon kabinet genoemd. Maar
ook van een gewoon kabinet mag visie, ook voor de langere termijn, worden
verwacht ten aanzien van een aantal essentiële thema's, waar een fundamentele
invulling van groot belang is voor het behoud van een verantwoorde samenleving.
Ik noem een aantal van die thema's: mobiliteit en milieu; globalisering en
bestuur dicht bij de burger; welvaart en zwakken. Waar is toch de in het regeerakkoord
beloofde fundamentele discussie over de ontwikkeling van de sociale zekerheid
gevoerd? Toch niet hier? Ik noem nog enkele andere thema's: technologie en
individu; veiligheid en vrijheid; ethiek en eigen verantwoordelijkheid; publieke
ruimte en privacy. Deze thema's zijn door dit kabinet niet of nauwelijks ingevuld.
Dat ontbreken van visie is te betreuren.Voorzitter! De Nederlandse samenleving kan alleen hoopvol blijven bestaan
wanneer de gezamenlijke verantwoordelijkheid actief wordt beleefd. Wij willen
ons inzetten voor zo'n samenleving. Regering en parlement spelen daarbij een
heel belangrijke rol. Mijn fractie behoort tot hen, die voor regering en parlement
Gods zegen vragen.De heer Ginjaar (VVD):Mijnheer de voorzitter! Wie de resultaten van het financieel-economische
beleid van het kabinet beziet, kan tot geen andere conclusie komen dan dat
hier sprake is van een succesvol beleid. De tekortreductie tot onder de 2%,
het behoorlijk terugbrengen van de staatsschuld in de richting van de 60%
en het terugdringen van de lasten voor burgers en bedrijven
tot welhaast het dubbele van het in het regeerakkoord geraamde bedrag zijn
substantieel en boven verwachting. De opleving van de internationale economie
heeft een duidelijke bijdrage geleverd, maar de gedurende de volle kabinetsperiode
volgehouden budgetdiscipline is wel van het grootste belang geweest. Het kabinet
als geheel en de minister van Financiën in het bijzonder verdienen hiervoor
een groot compliment.Dit mag niet leiden tot zelfgenoegzaamheid. Willen wij echt voorloper
zijn, dan zijn nog verdergaande aanpassingen noodzakelijk. In financieel opzicht
betekent dit een verdere reductie van het financieringstekort en een forse
lastenverlichting; zij zijn nodig om de collectieve lastendruk omlaag te brengen,
om bij te dragen aan een gematigde loonontwikkeling en om het invoeren van
een nieuw belastingstelsel in de volgende eeuw mogelijk te maken. Tevens moeten
we rekening houden met beleidsintensiveringen – ik denk aan onderwijs,
volksgezondheid, infrastructuur en veiligheid – en met de toenemende
kosten van de dubbele vergrijzing. En dat alles bij een in de Miljoenennota
berekende ruimte bij ongewijzigd beleid van circa 6 mld.Voorzitter! Er zijn nog andere redenen om niet achterover te leunen. Zo
waarschuwde nog niet zo lang geleden het IMF in de World Economic Outlook
voor een mogelijke oververhitting van onze economie. De president van De Nederlandsche
Bank was bovendien kritisch gestemd over de ontwikkeling van de conjunctuur.
Hij drong daarom aan op verdergaande reductie van het financieringstekort
en nam een tweetal, zij het beperkte, maatregelen met betrekking tot de rente.
Ook de minister-president betoonde zich bezorgd over de oplopende inflatie.
Bovendien horen wij niet echt tot de besten, zoals de concurrentietoets toont.
Al met al is voortzetting van het ingezette beleid noodzakelijk en een strakke
budgetdiscipline essentieel.Is de werkgelegenheid fors toegenomen, welhaast tweemaal zoveel als in
het regeerakkoord voorzien, het aantal inactieven blijft ons zorgen baren.
Dit probleem verdient naar de mening van mijn fractie grote aandacht, zowel
vanwege financiële en budgettaire consequenties als vanuit sociale overwegingen,
te weten het voorkomen en terugdringen van het gevoel van overbodigheid, van
uitsluiting. Hoe denkt het kabinet in dit verband over de conclusies van de
Commissie sociaal-economische deskundigen?Mijn fractie wil nog wijzen op de conclusies van een recente VNO/NCW enquête,
waaruit blijkt dat 2/3 van de ondernemingen grote problemen ondervindt bij
het aantrekken van gekwalificeerd personeel. Dit is toe te schrijven aan het
feit dat steeds meer sprake is van "mismatch" tussen aanbod en vraag. Vooral
het midden- en kleinbedrijf zit te springen om vakmensen.Bij het oplossen van deze problemen is onderwijs in de vorm van her-,
bij- en omscholing zeer belangrijk. Het bedrijfsleven besteedt er veel geld
aan. Werknemers hebben zelf ook een verantwoordelijkheid, als het erom gaat
zich voor te bereiden op mogelijk baanverlies, dan wel actief in te spelen
op eigen loopbaanmogelijkheden. Employability is het nieuwe toverwoord. Sociale
partners zullen nog het nodige moeten doen om een goede invulling te geven.Dit kabinet had bij de aanvang "werk, werk, werk" als thema, logischerwijs
in de loop van de afgelopen jaren aangevuld met "scholing, scholing, scholing".
Jonge mensen dienen over de noodzakelijke bekwaamheden te beschikken om gekwalificeerde
arbeid te verrichten. Aantrekkelijk voorbereidend onderwijs en goede doorstroommogelijkheden
dienen te worden veiliggesteld, het aantal bèta- en technische studenten
verhoogd. Essentiële vakgebieden als Nederlands en rekenen worden vaak
nog onderschat. Ook blijken leerlingen na het onderwijs te vaak hun talen
niet te beheersen.De vernieuwing van het beroepsonderwijs had tot doel te bereiken dat voor
elke jongere een beroepskwalificatie bereikbaar zou zijn. Helaas worden wij
verontrust door een stroom van berichten die erop duiden dat grote aantallen
jongeren uitvallen. Wij mogen daarin niet berusten; deelnemen aan het onderwijs
is voor ons een uiterst essentieel element. Wij vragen daarom een visie op
deze problematiek.Maar mensen zijn méér dan werknemers. Zij zijn ook lid van
een democratische samenleving. Zij maken deel uit van maatschappelijke verbanden,
zoals gezin, buurtvereniging of milieuorganisaties. Zij streven naar hogere
ontwikkeling. Naast het gezin kan het onderwijs bij uitstek dienen om kinderen
uit alle lagen van de bevolking te leren opgroeien met inzicht in maatschappelijke
omstandigheden en daarbij behorende normen en waarden. Dit kan mede bijdragen
tot het voorkomen van geweld, racisme en discriminatie; van frustratie, uitzichtloosheid,
verveling en het daarbij behorende drankmisbruik. Hierbij is van belang dat
onderwijs, traditioneel, als belangrijke doelstelling heeft het behoud en
de overdracht van cultureel erfgoed naar komende generaties. De VVD hecht
sterk aan dit aspect van onderwijs. Streektalen kunnen hier beschouwd worden
als een belangrijke factor.Welke eisen en verlangens wij ook stellen aan de kwaliteit van onderwijs,
het is in grote mate afhankelijk van beschikbaarheid én kwaliteit van
docenten. Helaas moeten wij constateren dat de maatschappelijke waardering
en erkenning van het leraarsberoep nog steeds aan erosie onderhevig is, met
als gevolg dat te weinig voor dit beroep gekozen wordt. Leraren waren de laatste
jaren te veel een sluitpost van de begroting. Mijn fractie ziet dit als een
van de grootste bedreigingen voor de kwaliteit van onderwijs. Het leraarsberoep
dient beter in beeld gebracht te worden.De heer De Boer (GroenLinks):Wat betekent dit warme pleidooi nu precies? Om een voorbeeld te nemen,
ik denk dat één van de oorzaken van het fenomeen dat u nu beschrijft,
is dat de salariëring van de beginnende leerkracht, met name in het basisonderwijs,
tot de laagste behoort voor iemand die een HBO-opleiding heeft gevolgd. Houdt
dit in dat de VVD-fractie pleit voor een salarisverhoging voor die groep?Heeft de VVD-fractie ook een standpunt over het door de CDA-fractie aan
de orde gestelde punt, dat de minister denkt dat je in drie maanden academici
kunt omvormen voor het moeilijke beroep van leerkracht op een basisschool?De heer Ginjaar (VVD):Wat het laatste betreft kan ik antwoorden dat niet elke
academicus ooit een goede leerkracht voor een klas zal worden.Wat het eerste punt betreft zou ik direct een vraag aan het kabinet willen
stellen.De heer De Boer (GroenLinks):Mijn vraag was of u een opvatting had over een hoger niveau van salariëring.De heer Ginjaar (VVD):Daarop kom ik in tweede termijn terug, na het antwoord van het kabinet.Zoals gezegd, het leraarsberoep dient beter in beeld gebracht te worden.
De onderwijsvernieuwingen in het voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs
dragen daar zeker ook aan bij, evenals de klassenverkleining. Alhoewel, bij
viertiende leerkracht met 200 leerlingen kan ook een vraagteken worden gezet.
Toch kijkt mijn fractie met zorg naar de toekomst. Het kan toch niet zo zijn
dat het onderwijs straks vastloopt op een gebrek aan voldoende, bekwame docenten?
Wij horen graag de visie van het kabinet op deze problematiek.Overigens treedt bij het onderwijs wel een tegenstrijdigheid van doelstellingen
op. De laatste jaren is een schaalvergroting van enorme omvang tot stand gebracht.
De VVD-fractie is daar nooit zo gelukkig mee geweest. Scholen van meer dan
10.000 leerlingen zijn geen uitzondering. Dergelijke schaalvergrotingen kunnen
zeer bedreigend zijn voor kansen en mogelijkheden van jonge mensen, die maar
al te vaak in de massificatie onzichtbaar worden, terwijl een essentieel element
in de onderwijsvernieuwing is dat elke leerling gekend wordt, zoals dat vroeger
ook was. Hoe beoordeelt het kabinet dit probleem?Gezondheid is een belangrijk goed, dat de voortdurende aandacht van de
politiek vraagt en krijgt. Opvallend is hierbij dat de afgelopen decennia
het debat vooral beheerst werd door medisch-inhoudelijke zaken en door de
vraag hoe het verzekeringsstelsel in te richten. Onderwerpen als herstel,
behoud of verbetering van de gezondheidstoestand van de bevolking in algemene
zin krijgen daardoor te weinig aandacht. Dat betreuren wij. Door beïnvloeding
van determinanten van ziekte en gezondheid (leefmilieu, voeding, sociaal-economische
status) is nog veel gezondheidswinst te halen, niet in geld, wel in termen
van kwaliteit van het leven. Wij bepleiten dan ook in navolging van de Wereldgezondheidsorganisatie
om voor de volksgezondheid in algemene zin doelstellingen te formuleren, zoals
dat ook op andere terreinen van overheidsbeleid, bijvoorbeeld het financieel-economische
beleid, volop gebeurt. Op deze wijze wordt ook de samenhang van de volksgezondheid
met andere beleidsterreinen zoals volkshuisvesting, sociale zekerheid, de
kwaliteit van het milieu en de voeding duidelijk gemaakt.En dan moet het hier gaan om streefgetallen, die alleen door gezamenlijke
inspanningen van overheid, maatschappelijke organisaties en burgers kunnen
worden bereikt. Dat zulke gecoördineerde inspanningen resultaten kunnen
afwerpen, blijkt uit de cijfers over blessurepreventie in de sport. De kans
op een blessure is de afgelopen jaren met 10% afgenomen en het jaarlijkse
arbeidsverzuim door sportblessures is gedaald van 2,6 naar 2,1 miljoen dagen.Het is in dit verband te betreuren dat zo weinig voortgang wordt gemaakt
met de aangekondigde gezondheidseffectrapportages. Deze zijn immers bij uitstek
geschikt om inzicht te verkrijgen in de effecten van allerlei beleidsmaatregelen
buiten het terrein van het gezondheidszorgbeleid op de volksgezondheid. Graag
ontvangen wij een reactie op dit pleidooi.Met tevredenheid constateren wij uit het oogpunt van de kwaliteit van
de zorg het besluit om meer financiële middelen uit te trekken voor de
caresector, in het bijzonder om daarmede wachtlijsten weg te werken en meer
"handen aan het bed" te verwezenlijken. Dat beleid steunen wij van harte.
Maar zijn er wel voldoende handen met deskundigheid aanwezig? We constateren
met name bij ouderen- en thuiszorg het probleem van de tegenstelling van doelstellingen,
zoals ik die ook bij het onderwijs noemde. Een steeds toenemend beslag op
de financiële middelen doet de roep om doelmatigheid toenemen; dit tezamen
met krimpende middelen leidt tot grotere organisatorische verbanden, waarbinnen
dan weer maatregelen moeten worden genomen om de belangen van het individu
te waarborgen. De vertaalslag van macro naar micro kan leiden tot vervreemding
en ontevredenheid.Tijdens de algemene beschouwingen en de begrotingsbehandeling van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid in voorgaande jaren is door mijn fractie meermalen
naar voren gebracht, dat zij prijs stelt op de in het regeerakkoord aangekondigde
grondige discussie over de ontwikkeling van de sociale zekerheid: "in de loop
van deze kabinetsperiode wordt grondig nagedacht over de vereisten waaraan
ons sociaal stelsel op langere termijn moet voldoen". De minister van Sociale
Zaken gelooft echter niet aan de behoefte aan zulk een discussie, zoals blijkt
uit Forum van 17 oktober 1996. Waarom is besloten dat de fundamentele discussie
niet zal worden gevoerd? De nota Werken aan zekerheid kan naar onze mening
niet als een substituut worden gezien. Ook de SER vond het bezinningsgehalte
teleurstellend en weinig richtinggevend. Is die discussie niet meer nodig
omdat het economisch beter gaat? En is het niet zo, dat thans sprake is van
een voortdurende verbouwing van het stelsel?Bij de mogelijkheid van fiscalisering van de premies voor sociale werknemersverzekeringen
is ook aan de orde de verhouding tussen de financiering van het sociaal-verzekeringsbeleid
en het sociaal-economische en budgettaire beleid. Mijn fractie nodigt derhalve
de regering uit – nu een nieuw belastingstelsel voor de volgende eeuw
op stapel staat – alsnog en in samenhang daarmede die genoemde grondige
discussie te entameren.Voorzitter! De volgende week wordt het Europadebat gevoerd. Vele aspecten
zullen daarbij ongetwijfeld aan de orde komen. Voor vandaag wil ik mij beperken
tot een enkele opmerking over de Europese Unie zelve. Het verdrag van Amsterdam,
inmiddels getekend, vinden wij op zichzelf niet zo'n geweldig verdrag, maar
er zat duidelijk niet meer in. Wij willen nog op twee punten onze zorg uitspreken.
In de eerste plaats over het feit dat met de besluiten van Amsterdam de Unie
nog niet klaar is voor uitbreiding. In feite is een debat over de toekomst
vooruitgeschoven naar die toekomst, en hebben we te maken met een "Europa
sui generis". Waar de vigerende besluitvormingsprocedure en het democratisch
gehalte al niet voldoen bij de huidige samenstelling, zal dit
zeker niet het geval zijn indien een forse uitbreiding van het aantal lidstaten
plaatsvindt. De discussie in Amsterdam over de omvang van de commissie of
een nieuwe weging van stemmen is in feite marginaal in vergelijking met de
uitdagingen die de Europese samenwerking stelt, maar tekent wel de zompigheid
van de discussie over die uitdagingen. Verbreding en verdieping gaan niet
samen. Prioriteit leggen bij verbreding houdt in dat economische aspecten
zullen prevaleren en dat de benadering van de tweede en derde pijler meer
à la carte is; maar laat dit dan duidelijk zijn.Een volgend punt van zorg is het democratisch tekort. Toegegeven, de posities
van het Hof van Justitie en het Europees Parlement zijn in het verdrag duidelijk
verbeterd. Nochtans blijft een democratisch tekort bestaan, zowel op Europees
als op nationaal niveau. De voornaamste oorzaak moet gezocht worden in de
sluipende besluitvorming, gebaseerd op de consensusgedachte; conclusies als
voldongen feiten zijn hiervan een wezenlijk onderdeel. Naar de mening van
mijn fractie kunnen belangrijke verbeteringen worden bereikt door grotere
openheid over de activiteiten van de raad van ministers door documenten, verslagen
en stemmingen. Op deze wijze zouden ook de nationale volksvertegenwoordigingen
zich beter van hun taak kunnen kwijten.In zijn schrijven van 30 september jongstleden aan de Tweede Kamer inzake
de besluitvorming over de EMU, stelt de minister van Financiën dat nog
geen exacte datum bekend is van het belangrijke weekend voor de besluitvorming
over de EMU; kan daar thans nog iets naders over worden meegedeeld worden?
Kan de minister-president thans nader aangeven hoe de Staten-Generaal bij
de besluitvorming worden betrokken, zoals vermeld in die brief? Kan de minister-president
ook nog iets zeggen over de gevolgen van het besluit om reeds in mei 1998
de onderlinge koersen van de aan de Unie deelnemende landen vast te stellen?
Ontstaat dan de facto een muntunie zonder dat sprake is van een Europese centrale
bank?Voorzitter! De dynamiek in de samenleving gaat niet aan de agrarische
sector voorbij. Ook voor deze sector geldt een continu proces van heroriëntatie.
In een aantal agrarische deelsectoren lijken daarbij de grenzen van de groei
in volumen bereikt. De markt, het milieu, de gezondheid van mens en dier stellen
toenemende beperkingen. Ik moet hierbij denken aan de Tragedie van de meent,
een metafoor van zo'n dertig jaar geleden, gebruikt om de problemen van het
milieu te beschrijven. Kortweg komt die erop neer dat als inwoners van een
dorp te veel vee op de meent laten grazen zowel kwalitatieve grenzen als de
capaciteit van de meent worden overschreden. De voordelen zijn voor iedere
burger individueel, de nadelen voor het collectief. Gemeentebestuur en inwoners
dienen tijdig maatregelen te nemen.Kwaliteitsbewust handelen dient dan het uitgangspunt te zijn voor de sector.
Dit betekent dat in brede zin toegevoegde waarde moet worden geleverd, zowel
ten aanzien van productie en product als ten aanzien van de omgeving; land-
en tuinbouw zijn niet de enige spelers in het landelijk gebied.Dit geheel moet leiden tot een sterkere maatschappelijke positie van de
sector, waarbij het specifieke karakter en de specifieke structuur van de
agrarische productiesector uitgangspunt is. De eigen verantwoordelijkheid
van de sector staat hierbij voorop; de overheid zal in voorwaardenstellende,
maar ook in voorwaardenscheppende zin betrokken blijven.De VVD steunt de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij in zijn
streven om tot een betere positie van de varkenshouderij te komen; zij is
echter wel van oordeel dat modaliteiten bij de uitvoering van de maatregelen
mogelijk moeten zijn.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Wat betekent deze laatste zin precies? De minister heeft het
voorstel gedaan om tot een reductie van zo'n 25% van de varkenssector te komen.
De heer Ginjaar spreekt hierover nu een hele mooie zin uit, maar wat houdt
die in?De heer Ginjaar (VVD):Zojuist heb ik gezegd, voorzitter, dat er een aantal randvoorwaarden is
die in aanmerking moeten worden genomen bij het kwaliteitsbewust handelen.
Die factoren kunnen het welzijn van dieren betreffen, maar ook het milieu
enz. Dat betekent dat je bij de uitvoering van de beleidsvoornemens rekening
zou kunnen houden met de feitelijke vooruitgang die individuele bedrijven
of groepen van bedrijven op dat moment bereikt hebben.De heer De Boer (GroenLinks):Maar steunt u nu wel of niet de huidige aanpak van de minister van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij?De heer Ginjaar (VVD):Jawel, uiteraard. Wij zeggen er wel bij: je zou bij de uitvoering de specifieke
omstandigheden in aanmerking kunnen nemen en wellicht tot een gemodaliseerde
aanpak kunnen komen. Hierover zullen wij echter nog uitvoerig spreken als
de desbetreffende wet in dit huis aan de orde komt.De heer De Boer (GroenLinks):En gemodaliseerd is: minder aanpakken?De heer Ginjaar (VVD):Misschien zou het kunnen betekenen: meer.De heer De Boer (GroenLinks):Maar dat denkt u zelf niet.De heer Ginjaar (VVD):Ik denk aan minder, ja.Voorzitter! Wij willen uitdrukkelijk onze waardering uitspreken voor het
beleid van de minister in verband met de varkenspest. Wij hebben er bovendien
alle vertrouwen in, dat de evaluatie door de EU gunstig zal uitvallen. Wel
hebben wij nog de vraag hoe het nu staat met de mogelijkheden tot vaccinatie.Voorzitter! De milieukwaliteit in Nederland verbetert op onderdelen gestaag
en zij zal dat ook in de eerstkomende jaren nog doen, dat alles ondanks economische
groei. Natuurlijk gaat niet alles op de wijze en in het tempo dat bijna tien
jaar geleden werd gepostuleerd in NMP en NMP-plus, zeker niet waar de milieuproblematiek
zo divers is, de uitvoering van het milieubeleid gedecentraliseerd en er zovele
actoren bij betrokken zijn. Dit is geen reden om te stellen dat het milieubeleid
mislukt is. Het is helemaal geen reden om het CO2-beleid daarvoor
als symbool te nemen. De ervaring van de laatste jaren leert dat gewaakt moet
worden voor doelstellingen die te hoog zijn ingezet. Bij de Kyoto-doelstellingen
kunnen vraagtekens gezet worden, net als bij de feitelijke haalbaarheid. Wat
doen wij bij een mislukking, zowel van de conferentie als wanneer
wij zien dat een beleid om CO2-emissies te reduceren niet goed
gerealiseerd kan worden? Moeten wij ons dan in Nederland niet afvragen waar
wij onze broeikasgulden het beste kunnen inzetten: waar de kosteneffectiviteit
het grootst is en dus tevens de sociaal-economische belangen het best kunnen
worden gediend, in Roemenië met ƒ 1,60 per ton reductie of in
ons land met ƒ 30 tot ƒ 300 per ton reductie? Joint implementation
ligt voor ons land voor de hand. In de recente nota over klimaatverandering
wordt een aantal voorbeelden daarvan gegeven. Mijn fractie vraagt zich af
of toch niet meer in die richting moet worden gezocht om tot een effectieve
mondiale bestrijding van de luchtverontreiniging te komen, niet alleen voor
CO2, maar ook voor zwaveldioxide en dergelijke.Dit neemt echter niet weg dat de huidige beleidsinspanningen niet voldoende
zijn om de daling van emissies na 2000 vast te houden. Daarvoor zijn de maatschappelijke
consumptietrends al vele jaren te sterk. Bovendien zal grotere economische
groei gepaard gaan met grotere behoefte aan ruimte en met grotere mobiliteit
en dus ook een grotere druk op het milieu, zoals de nota "Economische en fysieke
omgeving" van het CPB duidelijk laat zien.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! De metafoor van de meent vind ik een heel mooie. Ik herken
ook duidelijk de persoonlijke opvattingen van de heer Ginjaar in de passage
die hij nu voorleest. Maar hoe verhoudt dit zich nu tot het kabinetsstandpunt
dat economische groei juist nodig is om milieu-investeringen te doen? De heer
Ginjaar stelt in dit verhaal met het CPB dat grotere economische groei leidt
tot grotere milieubelasting, terwijl het kabinet zegt dat die economische
groei nodig is om de milieubelasting te reduceren. Dat kan ik op dit moment
nog niet helemaal volgen.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik meen dat er bij dit probleem nog altijd onderscheid moet
worden gemaakt tussen een aantal belangrijke afwegingen: korte termijn versus
lange termijn en inzetbaarheid van beschikbare middelen in de richting van
een duurzame samenleving en voor andere beleidsterreinen, zoals onderwijs.
Daar ligt een enorme afwegingsproblematiek. Hoe je het ook wendt of keert,
essentieel is dat het ontzettend veel geld zal kosten wanneer je iets in die
richting wilt doen. Dat geld moet wel verdiend worden. Je hebt die economische
groei heel duidelijk nodig om alle voorzieningen te financieren die op de
lange termijn nodig zijn. Als je dat niet wilt doen, dan lukt het niet.De heer De Boer (GroenLinks):Is dit geen paradox? Aan de ene kant veroorzaakt groei zeker in een dichtbevolkt
land als het onze tot steeds grotere milieubelasting, maar aan de andere kant
hebben wij die groei nodig om die milieubelasting te lijf te gaan.De heer Ginjaar (VVD):De heer Pen heeft in een van de jongste nummers van de Economisch-statistische
berichten daarop gewezen. Hij heeft daarmee aangetoond dat je in feite voor
een duivels dilemma zit. Je zit voor een "embarras du choix": waar moet ik
op uitzetten? Dat probleem is niet in 24 uur op te lossen in die zin dat,
als wij nu besluiten om bepaalde maatregelen te nemen, het zonder meer door
zal lopen. Je moet dat geld verdienen om het nodige onderzoek en de nodige
maatregelen te kunnen financieren.De heer De Boer (GroenLinks):Dat vind ik nu net iets te makkelijk. Ik verwacht niet dat u het in deze
algemene beschouwingen oplost, maar je moet wel een richting kiezen. U kiest
nu beide. U kiest economische groei met milieubelasting en u wilt de milieubelasting
bestrijden, waarvoor u de economische groei nodig heeft. Dat vind ik nog steeds
een rare paradox.De heer Ginjaar (VVD):Ik denk dat het geen rare paradox is, maar een dilemma in de besluitvorming.
Het is wel een kwestie van investeren in de toekomst.De VVD-fractie vindt het verheugend dat het kabinet in den brede deze
problematiek daadwerkelijk onder ogen ziet. Als de capaciteits- en kwaliteitsgrenzen
van de meent worden overschreden, dan dient het gemeentebestuur immers maatregelen
te nemen. De VVD-fractie betreurt het dat de uit deze gedachte voortvloeiende
beleidsnota's zo los van elkaar verschijnen. Een integrale beoordeling is
daardoor niet mogelijk en dat doet het ergste vrezen voor een integrale uitvoering.De wel verschenen nota Milieu en economie bevat mogelijkheden, maar geen
harde maatregelen; de uitvoering wordt overgelaten aan de betrokken departementen
en actoren en is voor een deel alleen zinvol in Europees of mondiaal verband.
De nota is eerder een perspectievennota, een opsomming van met elkaar om voorrang
strijdende perspectieven zonder al te stringente beleidsmaatregelen. Deelt
het kabinet de opvatting dat een en ander grote vertragingseffecten kan hebben
en dat de zo nodige integratie hierdoor nog meer in het geding komt?Als we erin slagen, het huidige welvaartspeil bij een voorzien aantal
inwoners van 18 miljoen te handhaven of te verhogen, dan geeft dit niet alleen
problemen voor de kwaliteit van het milieu; de oppervlakte en de ruimte in
Nederland nemen niet toe. Dit zal leiden tot een ernstig verdelingsvraagstuk
met botsende belangen, zeker als we ons realiseren dat de behoefte aan ruimte
de som is van autonoom en wisselend preferent gedrag en dat die dus een onzekere
toekomst schept. De samenleving is niet maakbaar, nochtans moet voorkomen
worden dat de meent volloopt. En hoe moet Agenda 2000+ dan gerealiseerd worden,
financieel, maar ook daadwerkelijk? Of worden alleen perspectieven geschilderd?
Schiphol is exemplarisch. Vast verankerd, economisch en ruimtelijk. En de
toekomst haalt ons in. Er schijnt geen alternatief te zijn en de meent kan
niet groter gemaakt worden. Tot op welk niveau is een functie als mainport
nog mogelijk? Biedt selectieve groei hierbij uitkomst?De huidige samenleving is ondenkbaar zonder mobiliteit. Deze is ook van
groot belang voor de vrijheidsbeleving van de burger. Nochtans moeten we ons
bezorgd maken over de daarmee gepaard gaande aanslag op de ruimte. Als ergens
tegenstrijdigheden in doelstellingen optreden, is het hierbij wel. Los van
de vraag of er ooit voldoende maatregelen te nemen zijn en of we het verschijnsel
files dus niet moeten accepteren, tenzij we dictatoriale dwang willen uitoefenen,
vertragingseffecten in besluitvorming en uitvoering kunnen nooit
één zittende minister worden aangerekend, zeker niet als er
besloten wordt tot compenserende maatregelen van ruime, naar de mening van
mijn fractie te ruime omvang, gelet op de totale problematiek, hetgeen noopt
tot verschuiving van financiële middelen. Denk aan de A4 door het Westland
en aan de HSL.Openbaar – collectief – vervoer kan best efficiënter
worden door marktwerking.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Dit lijkt mij nu echt een onbewezen stelling. Ik maak elke
dag gebruik van het openbaar vervoer en mijn persoonlijke ervaring is dat
de kwaliteit ervan achteruitholt en dat de kosten toenemen. Dit wordt ook
bevestigd door de hele discussie over prijsverhoging bij de spoorwegen. Hoe
kan de heer Ginjaar nu volhouden dat marktwerking zou leiden tot beter en
goedkoper openbaar vervoer? Daar blijkt op dit moment helemaal niets van,
integendeel.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Nu de heer De Boer deze vraag stelt, denk ik dat de tekst
die ik heb uitgesproken, wat te kort door de bocht is. Ik heb bedoeld dat
het openbaar vervoer qua interne bedrijfsvoering best efficiënter zou
kunnen worden en dat wij dit ook verwachten. Maar tegelijkertijd moet je betwijfelen
of het daarmee effectief is als het gaat om het beperken van de automobiliteit.De heer De Boer (GroenLinks):Dat is nog een andere vraag. Dat ben ik overigens waarschijnlijk voor
een deel met u eens, maar het gaat mij er nu even om dat privatisering, dus
marktwerking in het openbaar vervoer tot een beter product zou leiden. Dat
is een op dit moment volstrekt onbewezen stelling. In Nederland blijkt zelfs
het tegenovergestelde.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! De heer De Boer legt het begrip "efficiënt" op een verkeerde
manier uit.De heer De Boer (GroenLinks):Dat zal wel, maar de klant in de trein wil graag op tijd op zijn bestemming
zijn en voor een zo laag mogelijke prijs, maar geen van beide is het geval.De heer Ginjaar (VVD):Dat wordt beschreven met het woord "effectief".De heer De Boer (GroenLinks):Dit wordt een woordenspel. Ik vraag naar de bijdrage van marktwerking
in het openbaar vervoer aan een beter product.De heer Ginjaar (VVD):De vraag is of daarbij echt sprake is van marktwerking. Ik geloof dat
niet, maar dat is een andere zaak. Als ik de terminologie van de heer De Boer
aanhoud, dan wordt de interne bedrijfsvoering efficiënter door die marktwerking.De heer De Boer (GroenLinks):Maar het product wordt niet beter!De heer Ginjaar (VVD):Er zijn minder mensen nodig enz. Het bedrijfsresultaat zal dus beter kunnen
worden, maar de vraag is of het daarmee ook effectief is voor het beperken
van de automobiliteit. Gaan de mensen daardoor bijvoorbeeld ook van de auto
naar de trein? Dat kan volgens mij betwijfeld worden.De heer De Boer (GroenLinks):Ik denk ook niet dat dit zal gebeuren. U slaat de daaraan voorafgaande
vraag echter over. Die grotere efficiency zal niet leiden tot een beter product
voor de klant. Integendeel, het product neemt af. Wat is dan de positieve
bijdrage van die marktwerking? Waarom kiest u daar zo hartgrondig voor, als
het resultaat nihil tot negatief is?De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik denk dat de heer De Boer en ik in feite precies hetzelfde
zeggen.De heer De Boer (GroenLinks):U bent het met mij eens?De heer Ginjaar (VVD):Ik heb de vraag gesteld en u hebt die met ja beantwoord. Ik heb alleen
maar een vraag gesteld waar ik nog graag het antwoord van het kabinet op hoor.De heer De Boer (GroenLinks):Dat is te gemakkelijk. Wij zijn als vertegenwoordigers van politieke partijen
ook ingehuurd om een standpunt te hebben. Ik vraag nu wat uw standpunt is
over de marktwerking in het openbaar vervoer. Naar mijn smaak leidt die tot
niets. U hebt gezegd dat u dit met mij eens bent. Dat betekent evenwel dat
u bij uw minister andere maatregelen moet bepleiten, want zij heeft een heel
andere opvatting op dit gebied. In mijn ogen is dat een foute opvatting. Ik
wil nu echter weten waar u in dezen staat. Bent u het met de minister of met
mij eens?De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik sta erover te denken of ik met andere woorden nog een keer
hetzelfde zal uitleggen. Als je dat doet, blijf je echter voortdurend met
elkaar discussiëren. Enige tijd geleden – ik meen vorige week –
stond in de NRC een interview met de hoogleraar emeritus uit Leiden, Dresden.
Ik heb hem zelf nog gekend. Hij was toen hoogleraar in de faculteit letteren.
Dat was ook nog in de tijd dat je als student veel meer kon doen dan alleen
maar je eigen discipline, zo zeg ik in de richting van de minister van Onderwijs.
Dresden was dus een zeer erudiet man. Hij zei – ik ga nu even kort door
de bocht –: het lukt je nooit om precies op te schrijven wat je bedoelt;
de lezer zal daar vervolgens dus een eigen interpretatie aan geven; en dan
kun je alleen maar hopen dat de twee misverstanden elkaar opheffen; dat gebeurt
echter nooit. Welnu, ik denk dat wij nu op dit niveau met elkaar aan het discussiëren
zijn.De heer De Boer (GroenLinks):Het is heel leuk geprobeerd, maar u geeft geen antwoord op de vraag. De
vraag is: bent u het eens met de minister, als het gaat om marktwerking als
bijdrage tot het openbaar vervoer, of bent u het met mij eens dat daar geen
fluit van blijkt? U geeft geen antwoord op die vraag en dat spijt mij.De heer Ginjaar (VVD):Ik wil er best antwoord op geven, maar ik ben het met de vraagstelling
niet eens. Als u het mij toestaat, zal ik proberen om daar in tweede termijn
een heel duidelijke, niet voor velerlei interpretaties vatbare uitleg aan
te geven.Voorzitter! Ik heb gezegd dat in hoge mate betwijfeld moet worden of de
marktwerking inderdaad effectief is voor het beperken van de automobiliteit.
De recente nota van het Sociaal-cultureel planbureau, getiteld "Maatschappelijke
en individuele determinanten van autogebruik", werpt hier een schril licht op. De tragedie van de meent wordt hier in volle hevigheid
geïllustreerd en kan feitelijk alleen maar leiden tot de conclusie dat
je files zult moeten accepteren. Tot in welke mate is een andere vraag.De interne Europese markt en de ruimtelijke neerslag daarvan dwingt ons
ertoe, Nederland te zien als één Euregio in concurrentie met
andere concentraties van bedrijvigheid. Nederland heeft daarbij niet alleen
een distributiefunctie. In die context past het dan ook niet om Nederland
op te delen in een kern en een periferie. Zeker in de Europese Unie moet Nederland
beschouwd worden als één regio. In de recente nota Ruimte voor
economische dynamiek wordt echter voor een andere benadering gekozen, namelijk
voor een corridor van de Randstad in oostelijke en zuidoostelijke richting.
Een project inzake samenwerking over de grens, zoals door collega Van Leeuwen
genoemd, past wellicht in een dergelijke opvatting. Maar stadsregio's als
Groningen, Leeuwarden, Middelburg en Vlissingen zullen volgens deze nota van
relatief bescheiden omvang blijven. Wij betreuren dat. Hoe past dit, als het
gaat om Groningen en Leeuwarden, in de opwaardering – zo wordt het in
perspublicaties genoemd – van de Eemshaven?De VVD-fractie deelt de analyse van de commissie-Langman over Noord-Nederland,
maar ook in dit rapport wordt te veel de nadruk gelegd op de perifere ligging.
De aanwezige dynamiek zou eerder gestimuleerd moeten worden door een behoorlijke
verbindingsstructuur. Past het ook niet in de opvatting van de nota over de
ruimtelijke dynamiek om de A73 meer aandacht te geven? Mutatis mutandis zijn
wij verrast door het onverwachte uitstel van de aanleg van de A57, zeker tegen
de achtergrond van de aanleg van de Westerscheldetunnel en de ontwikkeling
van de Zeeuwse havens. Wat is dan de relatie van deze nota met de nota over
Nederland 2030, die in het voorjaar uitkomt? Kan de minister-president over
al deze aspecten een geïntegreerd oordeel geven?In de troonrede komt de volgende passage voor: "De rechterlijke organisatie
behoort opgewassen te zijn tegen de eisen die de komende tijd aan haar worden
gesteld. De veranderingen die daarvoor nodig zijn vormen onderwerp van nadere
overweging." De VVD-fractie wil hierbij opmerken dat niet zozeer veranderingen
in de structuur nodig zijn, als wel een voldoende bemanning van de rechterlijke
colleges en hun ondersteuning. De uitspraken van de deken van de Nederlandse
orde van advocaten zijn daarover volstrekt duidelijk.In dit verband dient met een kritisch oog te worden gekeken naar de voornemens
van de minister van Justitie ten aanzien van het optreden van plaatsvervangend
rechters. Blijkens recente publicaties zal hierbij geleidelijkheid worden
betracht. Mijn fractie is beducht dat dit, zowel vanuit budgettaire overwegingen
als vanuit het oogpunt van specifieke deskundigheid, een zeer langdurig proces
met grote fricties zal opleveren. Mijn fractie zou het overigens op prijs
stellen als de opvatting dat het optreden van plaatsvervangend rechters de
onafhankelijke rechtspraak in gevaar zou brengen met feiten kan worden gestaafd.
De integriteit van betrokkenen is immers in het geding. Bovendien kan de redenering
worden uitgebreid tot anderen.In haar memorie van toelichting vermeldt de minister van Justitie een
daling c.q. een stabilisatie van de criminaliteit. Op zichzelf is dat verheugend,
maar het is tevens een aansporing om het repressieve beleid met kracht voort
te zetten. Als inwoner van een tot voor kort nog niet heringedeelde gemeente
met de meeste geregistreerde misdrijven per 1000 inwoners kan ik daar niet
genoeg op aandringen. Meer zorg moet het ons baren dat wij de laatste maanden
zijn opgeschrikt door zo maar gewelddadig optreden, georganiseerd of omdat
opmerkingen niet werden gelust. Hier is duidelijk sprake van een normvervaging,
mede onder invloed van de "permissive society", met als gevolg een te ver
doorgeschoten individualisering en uitholling van de sociale controle. Te
weinig kwam de eigen verantwoordelijkheid van de burger aan bod. Maar ook
op een ander niveau is sprake van zorgwekkende ontwikkelingen, zoals de beursfraudegevallen
laten zien.Dit straatgeweld, maar ook de veel voorkomende criminaliteit, worden als
bedreigend ervaren voor de burger, maar ook voor de cohesie in onze samenleving.
De politiek moet de signalen opvangen, er iets mee doen, in woord en daad.
Gewoon uitvoeren van wetten, uiteraard. Maar er moet meer gebeuren. Gelukkig
gebeurt dit al hier en daar. Wat vindt de regering van de gedachte –
zoals die onlangs door mijn fractiegenoot Wiegel is geopperd – om een
taskforce op hoog niveau in te stellen, onder leiding van de minister-president,
met de bewindslieden van Binnenlandse Zaken, Onderwijs, Justitie en Volksgezondheid,
Welzijn en Sport, met als taak het opsporen van de oorzaken van geweld en
onveiligheid en het doen van aanbevelingen voor een aanpak in de meest brede
zin, met als doel het herstel van normbesef en burgerschapszin in onze samenleving?
Vrijheid is essentieel voor de ontplooiing van mensen, maar wel met verantwoordelijkheid,
verdraagzaamheid en sociale rechtvaardigheid.Dan nog een enkel woord over de organisatie van de politie, vooruitlopend
op de begrotingsbehande- lingen. De bewindslieden van Binnenlandse Zaken en
Justitie hebben de afgelopen tijd meerdere malen gesteld, onvoldoende greep
op de politie te hebben. Mijn fractie vindt het daarom een goede zaak als
naar aanleiding van de komende evaluatie wordt aangegeven welke maatregelen
tenminste noodzakelijk zijn en welke wijzigingen nog in deze kabinetsperiode
onder verantwoordelijkheid van deze bewindslieden worden voorgesteld; dit
alles met het oog op meer zeggenschap over de daadwerkelijke besteding van
middelen en een betere democratische controle.Voorzitter! De bestuurlijke organisatie is al vele tientallen jaren onderwerp
van discussie, met steeds wisselende visies en conclusies. Dat kwam de bestuurlijke
organisatie niet ten goede, evenmin als de duidelijkheid over de meest wenselijke
vorm; een typisch voorbeeld van de wet van de verminderende meeropbrengst:
elke volgende beschouwing voegt minder toe.In de huidige regeerperiode is wederom veel aandacht besteed aan het fenomeen
van de gemeentelijke herindeling. Zoals bekend, heeft mijn fractie niet zoveel
op met de schaalvergroting die met deze herindelingen gepaard gaat. Wij constateren
dat ook hierbij de reeds genoemde tegenstrijdigheid van doelstellingen optreedt:
enerzijds het bestuur zo dicht mogelijk bij de burger brengen – het
lokale niveau dus – en anderzijds het versterken van
het bestuurlijk draagvlak, met als gevolg schaalvergroting waardoor de afstand
tussen burger en bestuur groter wordt, en burgers zich niet herkennen in het
bestuur. Dit noopt dan weer tot het instellen van dorpsraden enz. Ingewikkeld,
omslachtig en vaak niet democratisch.In sommige provincies zijn gemeenten heringedeeld, maar in andere niet.
Daardoor is landelijk een scheef beeld ontstaan. In kleinere provincies, zoals
Drenthe en Zeeland, is nog maar een beperkt of zeer beperkt aantal gemeenten
overgebleven. Tast zulks de positie van het provinciaal bestuur niet aan?
In Overijssel en Utrecht zijn ingrijpende plannen geformuleerd. Naar de mening
van de VVD-fractie moet daar nog eens zorgvuldig gekeken worden, zeker omdat
het kabinet weet dat in deze Kamer over grootschalige herindelingsplannen
genuanceerd wordt gedacht. Zijn overigens de resultaten van dit soort grootschalige
herindelingen wel conform de verwachtingen? Onderzoek naar de effecten doet
daaraan en zelfs aan de noodzaak twijfelen.Onlangs, bij het debat in deze Kamer over de samenvoeging van Uden, Veghel
en Boekel, deed collega Staal van D66 een opmerkelijke voorspelling, te weten
dat de stadsprovincie Eindhoven – over nut en noodzaak daarvan heeft
mijn fractie overigens zeer grote twijfels – er niet zal komen omdat
"de politieke deals waarop dit soort keuzen zijn gebaseerd niet werken". Mijn
fractie verneemt graag het commentaar van de regering op deze voorspelling.
En vooral ook krijgt zij graag wat meer inzicht in de consistentie van de
visie van de regering op dit onderdeel van de bestuurlijke organisatie: waarom
Rotterdam wel, maar Haaglanden niet, Amsterdam nog niet, maar Eindhoven wel?Natuurlijk onderkennen wij de specifiek bestuurlijke problematiek van
de mainport Rotterdam. Maar het verzet van het Rotterdamse stadsbestuur maakt
een dergelijke bestuurlijke organisatie niet effectief. Zou het dan toch maar
niet – wij hebben dit ook schriftelijk gevraagd – beter zijn,
te kiezen voor een time-out? Hoe het ook zij, is het niet verstandig, pas
op de plaats te maken ten aanzien van de stadsprovincies en zeker ten aanzien
van gemeentelijke herindelingen en alle aandacht te richten – onder
handhaving van het Thorbeckiaanse drie bestuurslagenmodel – op een echte
inhoudelijke versterking van de tweede bestuurslaag, die van de provincie,
het middenbestuur?Overigens heeft mijn fractie met verbazing kennisgenomen van het wetsvoorstel
waarmee wordt beoogd, de benoeming door de Kroon van de commissaris der koningin
en de burgemeester uit de Grondwet te halen. Wat is nu precies de achterliggende
gedachte? Streeft de regering op termijn naar verkiezing van deze ambtsdragers?
Waarom ook heeft de regering, tegen het advies van de Raad van State in, toch
dit voorstel ingediend? Mijn fractie voelt daar niets voor.In 1998 wordt het 150-jarig bestaan gevierd van de Grondwet, zoals die
in 1848 vorm kreeg. Terecht zal daar veel aandacht aan worden besteed. Deze
wet vormt immers de grondslag voor onze democratische rechtsstaat en het is
dan ook deze grondslag die onze fractie doet twijfelen of het een goede gedachte
is, een wijziging van de Grondwet slechts één parlementaire
behandeling te laten doorstaan. Natuurlijk zal er veelal consensus over de
voorgestelde wijzigingen zijn, maar het gaat om die ene uitzondering. Voorkomen
moet worden dat kortstondige opvattingen te snel hun plaats in de Grondwet
krijgen en grondwetswijzigingen smeerolie vormen voor een meer of minder toevallige
regeringscombinatie. Misschien wel het belangrijkste grondrecht in onze democratische
rechtsstaat is het recht om te stemmen, een recht waarvan in ons land in het
algemeen op bevredigende wijze gebruik wordt gemaakt. Zorgwekkend is echter
de steeds geringere actieve belangstelling, zoals blijkt uit een teruglopend
ledenaantal van met name de grote partijen. Dit betekent een steeds kleiner
wordend reservoir, waaruit voor het bestuurlijk kader en de leden van onze
vertegenwoordigende organen kan worden geput. Dit is een gevaar, kwalitatief
en kwantitatief voor het functioneren van onze parlementaire democratie. Vele
beschouwingen zijn aan dit verschijnsel gewijd, met even zovele verklaringen.
Ik wil voor de discussie nu enkele aspecten noemen.In de eerste plaats verandering in het sociaal-culturele patroon van onze
samenleving. Meer vrije tijd, de informatiemaatschappij en een grotere mobiliteit
waardoor de burger, ondanks een duidelijke belangstelling voor de politiek
toch veel minder behoefte heeft om zich echt met de politiek te bemoeien.
Die burger wil zich wel bezighouden met specifieke onderwerpen, getuige de
belangstelling voor one issue-groeperingen. Zouden politieke partijen hun
posities niet duidelijker moeten markeren?Hoe het ook zij, voorzitter, de problematiek is zorglijk. De vraag doet
zich voor of bonafide politieke partijen daarom niet beter in staat moeten
zijn dan thans om hun primaire taken uit te voeren. Geen subsidiëring,
wel ruimhartiger dan thans het geval is financiële steun om denkkrachten
te mobiliseren, vorming en scholing tot stand te brengen en het maatschappelijk
debat te organiseren. De commissaris van de koningin in de provincie Utrecht
de heer Beelaerts van Blokland, een zeer verstandig man als het om dit soort
onderwerpen gaat, suggereerde vanmorgen in een radio-uitzending dat de politieke
partijen wellicht het maatschappelijke debat meer naar zich toe zouden moeten
trekken en dat niet zouden moeten overlaten aan de overheid.Het tweede aspect is dat besluitvorming vaak complex, langdurig en ondoorzichtig
is. Versnippering in besluitvorming, langdurige rondes van inspraak en advies,
na langdurige besluitvorming een nieuwe ronde van inspraak en advies over
de feitelijke uitvoering, langdurige beroepsprocedures en rechters die politiek-bestuurlijke
afwegingen maken. Met name aan dit laatste aspect heeft de fractievoorzitter
van de VVD in de Tweede Kamer bij de algemene beschouwingen uitvoerig aandacht
besteed. Wat mij betreft, voorzitter, wil ik volstaan met een citaat uit het
antwoord op vraag 81 bij de schriftelijke voorbereiding van de Tweede-Kamerbehandeling
van de VROM-begroting. Ik citeer: "Voor wat betreft het strategisch planniveau –
PKB's, streekplannen en (regionale) structuurplannen – heeft de Awb
tot gevolg dat in eerste instantie het planvaststellend orgaan en vervolgens
de rechter nadrukkelijker dan voorheen moeten nadenken over de vraag of in
een grotendeels indicatief richtinggevend plan ook op extern juridisch bindende
wijze knopen worden doorgehakt." Mijn commentaar daarbij is:
wij maken het er zelf ook wel naar.De werkgroep-Van Kemenade belichtte het probleem uitvoerig en deed een
aantal belangwekkende voorstellen. Het kabinet reageerde wat afhoudend in
een eerste reactie. Toch denk ik, voorzitter, sprekend namens de VVD-fractie
dat dit probleem zeer zorgvuldige aandacht behoeft en dat zo nodig de nodige
reparaties moeten worden doorgevoerd.Ik sprak al eerder over de tegenstrijdigheden der doelstellingen: Grootschaligheid
leidt tot massificatie, professionalisering, bureaucratisering en vervolgens
tot vervreemding. Het is aan de politiek, de politieke partijen en bestuurders
en volksvertegenwoordigers om het nodige tegenwicht te bieden. Duidelijk,
consistent en geloofwaardig. Het nastreven van het algemeen belang brengt
het afwegen van deelbelangen met zich mee. Die afweging dient glashelder te
zijn.Voorzitter! Nog een enkel woord over het correctief referendum. Wij komen
daar binnenkort nog over te spreken. Ik wil echter voor dit moment aan het
kabinet de volgende vraag voorleggen. Als vaak na langdurige besluitvorming
een besluit na afweging van alle belangen genomen is, zou dan een correctief
referendum niet mede bijdragen tot uitholling van ons systeem van parlementaire
democratie, zeker indien bij zo'n referendum ook andere actoren dan politieke
partijen zich in het strijdgewoel mengen, nadat zij al eerder getracht hadden
het politieke besluitvormingsproces te beïnvloeden?Voorzitter! Ik kom aan het eind van mijn bijdrage. Paars was voor mijn
fractie een ongewis avontuur. Het resultaat viel niet tegen. Het beleid kan
in het algemeen gewaardeerd worden, zij het dat enkele kanttekeningen in opbouwende
zin geplaatst kunnen worden en die mocht ik namens de fractie van de VVD maken.
Een van de beloften voor een meer verfrissende aanpak van de politiek door
de nieuwe coalitie was dat discussies met een open benadering gevoerd zouden
worden. Dit was te veel gevraagd. Wellicht is dat logisch bij een coalitie
van drie partijen. Er werd echter ook gesproken van het herstel van dualisme.
Het valt op dat dit dualisme niet altijd in goede aarde is gevallen als het
door de Tweede Kamer werd beleden.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Mag ik de heer Ginjaar op dit punt een vraag stellen? Dualisme.
Ik heb af en toe het gevoel dat wij verschillende definities kennen van dat
begrip. Voor mij is dualisme de mogelijkheid dat helder een onafhankelijke
mening gegeven kan worden binnen het parlement. Ik heb het gevoel dat in de
laatste tijd door vertegenwoordigers van coalitiepartijen juist buiten het
parlement van die heldere meningen worden gegeven en dat die worden afgezwakt
wanneer zij binnen het parlement ter discussie komen. Ik heb het bijvoorbeeld
gezien bij het debat over Bouterse. Ik denk ook aan de uitbreiding van de
Europese Unie. Daarbij werd forse taal gesproken. Dan dacht je: zo, het einde
van het kabinet is nabij. Maar als dan puntje bij paaltje kwam, werd in de
Tweede Kamer veel milder gediscussieerd.Wat is volgens u de definitie van het begrip dualisme? Ik wil ook uw commentaar
horen op de opmerking: ik kan mij voorstellen dat een opmerking die binnen
het parlement wordt gemaakt over een lid van het kabinet – dat het een
politiek onbenul is – heel anders moet worden gepareerd, dan wanneer
die buiten het parlement wordt gemaakt.De voorzitter:Ik veronderstel dat de heer Van Leeuwen antwoord wil hebben van de heer
Ginjaar, hoewel hij de vraag aan mij stelde.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik vroeg het via de voorzitter aan de heer Ginjaar.De voorzitter:U vroeg het aan mij. Leest u het maar na!De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Wat is dualisme? Ik denk dat dualisme inhoudt dat opvattingen
duidelijk worden gepresenteerd. Zeker in een samenleving zoals de onze, waar
je altijd tot een compromis moet komen, waar altijd sprake zal zijn van een
afweging van deelbelangen, maar ook van politieke inzichten, moet glashelder
gemaakt worden hoe die afweging verloopt. Dat betekent dat je binnen en buiten
het parlement heel duidelijk opvattingen kunt verkondigen, zonder dat de politieke
tegenstellingen onmiddellijk zo hoog op moeten lopen als vaak gebeurt. Dat
zou naar mijn gevoel wat rustiger bekeken moeten worden. Als een duidelijke
mening wordt geponeerd die afwijkt van de mening van het kabinet, wil dat
nog niet zeggen dat dit het einde van het kabinet is. Integendeel, in het
gemeen overleg – ik parafraseer feitelijk op het slot van mijn betoog –
dienen opvattingen duidelijk te worden uitgewisseld. Het resultaat en de afweging
moeten glashelder zijn.Dan kom ik op de tweede vraag. Ik denk dat ik die opmerking niet gemaakt
zou hebben.Voorzitter! Paars, een mengkleur van blauw en rood; een begrip ook dat
verhullend kan werken. Politieke tegenstellingen en inzichten, bijvoorbeeld
over de verhouding tussen individuen en overheid maar ook over allerlei andere
zaken – hiermee sluit ik aan op het antwoord dat ik zonet aan de heer
Van Leeuwen gaf – moeten duidelijk gemarkeerd worden en kunnen worden
zonder dat politieke spanningen oplopen. Waar is anders het gemeen overleg
voor? Wij wachten het antwoord van de minister-president met belangstelling
af.De heer De Wit (SP):Mijnheer de voorzitter! Mag ik nog een vraag stellen? Ik heb speciaal
gewacht tot het eind van de bijdrage van de heer Ginjaar. Zij sluit eigenlijk
aan bij zijn eerste opmerkingen over de bezorgdheid van de VVD over de instroom
van jongeren op de arbeidsmarkt. Dat wil ik koppelen aan het standpunt van
de VVD in het verkiezingsprogramma over het minimumloon. Ziet de VVD-fractie
dan geen belemmeringen voor die instroom, voor het oplossen van die problemen
op de arbeidsmarkt, als zelfs het minimumloon verlaagd moet worden?De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik wil op deze vraag graag antwoord geven, maar dat zal enige
tijd vergen.Je moet constateren dat in Nederland sprake is van een geringe arbeidsdeelname.
Je moet ook constateren dat de arbeidskosten in het algemeen te hoog zijn.
Wil je jongeren of anderen die arbeid verrichten die niet productief is boven
het minimumniveau toch tot die arbeid toelaten, dan zul je daartoe geëigende
maatregelen moeten nemen. Als je overgaat naar het minimumloon
moeten enkele aspecten daarbij betrokken worden.In de eerste plaats kun je kijken naar alleenstaanden. Zij krijgen thans
een bedrag van ƒ 1200. Als zij aan werk worden geholpen op een bedrag
van ongeveer 80% van het minimumloon en zij krijgen vervolgens een aanvulling
via de Bijstandswet, dan verdienen zij wel degelijk meer!In de tweede plaats kun je te maken hebben met kostwinners die op een
niveau zitten van ƒ 1800 en beneden dat minimumloon aan het werk moeten,
maar ook een aanvulling krijgen. Als zij onder het nieuwe regime buiten de
arbeidsmarkt vallen, komen zij in een armoedeval. Bovendien zijn daaraan allerlei
psychologische aspecten verbonden. Niemand vindt het prettig om als hij normaal
arbeid verricht, nog een gedeeltelijke bijstandsuitkering te krijgen.De discussie wil ik verder aan de interne partijdemocratie overlaten.
Ik denk echter dat de aspecten van de geringere arbeidsparticipatie en de
te hoge arbeidskosten heel goed bekeken moeten worden om jongeren en anderen
aan de onderkant van de arbeidsmarkt weer bij het arbeidsproces te betrekken.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Mag ik nog een vraag stellen?De voorzitter:U kunt dat beter in tweede termijn doen. Ik had het woord gegeven aan
de heer De Boer. Wij houden vandaag algemene beschouwingen en wij praten niet
over verkiezingsprogramma's die nog niet zijn vastgesteld.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Dit is de laatste ontmoeting tussen deze Kamer en het helaas
verre van volledige kabinet. Dat laatste vind ik een beetje jammer, temeer
omdat de derde week van november al sinds mensenheugenis de week is van de
algemene beschouwingen in dit huis.Het is een goed moment om de balans op te maken. Is het goed geweest en
kan het zo doorgaan? Om die vraag gaat het. In mijn dagelijks werk zit ik
regelmatig met groepen rond de flipover om de werkwijze en de resultaten te
evalueren. Wat bevalt en wat niet? Wat moet anders en wat beter? Omdat ik
niet verwacht dat de minister-president mij zal uitnodigen met een rol flappen
in de Treveszaal te verschijnen om met de ministerraad eens een stevige zelfevaluatie
uit te voeren – dat is jammer, want het zou voor alle betrokkenen een
buitengewoon amusante en nuttige ochtend kunnen worden – neem ik de
kans waar om bij deze algemene beschouwingen aan de hand van diezelfde vragen
de coalitie een spiegel voor te houden met een sprankje hoop dat het hier
en daar tot nadenken stemt.Wat mij het meest bevalt, is dat het een gewoon kabinet is geworden: weinig
kapsones en een eigentijdse uitstraling. Er is behoorlijk aangepakt. De stijl
van werken is doorgaans dynamisch. Wij hebben een goede minister-president:
sober, rustig, betrouwbaar. De oppositie wordt wel levendig tegemoet getreden
en bij vlagen zelfs serieus genomen. Er zijn pogingen gedaan tot herstel van
het dualisme, maar de regie vanuit het Torentje heeft dat initiatief helaas
te vroeg de kop ingedrukt. Zo-even ging het daar ook al over.De meeste bewindslieden zijn toegankelijk en redelijk communicatief. De
financiën zijn op orde. De economie bloeit, al zou de richting anders
moeten. De welvaart neemt toe, maar wordt helaas te ongelijk verdeeld. En
wat ik niet mag vergeten: het CDA is weer op aarde, waarbij Van Mierlo c.s.
iets te graag over het hoofd zien dat de mogelijkheid om de machtspositie
van het CDA te neutraliseren meer door afstraffende kiezers is veroorzaakt
dan door het subliem opereren van D66, maar dat terzijde.Er zijn ook enkele persoonlijke paarse pareltjes te noteren. Het jaar
begon goed met het pleidooi voor onthaasting van minister De Boer, dat vervolgens
de weg ging van alle goede nieuwjaarsvoornemens. Ook denk ik aan staatssecretaris
Dok die een mooie brief over Cuba naar de Herald Tribune stuurde en aan minister
Borst die een kardinaal de oren waste over zijn zieke redenering dat iemand,
bijvoorbeeld de minister zelf, die een euthanasieverklaring bij zich draagt,
moreel gelijk staat aan de doodschoppers van een voorbijganger. Ik vond dat
een prima optreden. Ten slotte kwam minister van Mierlo met een pittige waarschuwing
in de richting van China, waarop sommige EU-partners reageerden door razend
snel een handelsmissie naar het wellicht openvallende gat te sturen. Dat heet
dan Europese solidariteit...Wat bevalt mij niet, voorzitter? Misschien is dat een wat pikantere passage.
Waarin stelt paars teleur? Allereerst moet worden geconstateerd dat de regering,
in haar winning mood, soms kwaliteit inruilt voor haastwerk en ondeugdelijke
uitvoering. Onder druk van het regeerakkoord zijn ingrijpende wetten het parlement
gepasseerd die niet op alle punten voldoende doordacht waren, die in een te
kort tijdsbestek en met te weinig middelen zijn geïmplementeerd en die
onvoldoende zijn gecheckt op uitvoerbaarheid. Dat is trouwens een aandachtspunt
voor de hele overheid. Politiek en bureaucratie zijn vooral geconcentreerd
op het maken van regelgeving en het produceren van plannen en nota's, terwijl
de ervaring op de vloer mij steeds duidelijker maakt dat het daarna eigenlijk
pas begint. Het operationeel maken van beleid en implementatie en uitvoering
vragen veel meer aandacht, deskundigheid en geld dan wij er nu voor uittrekken.
Zouden wij niet eens een tijdje kunnen kiezen voor minder nieuwe wetgeving
en plannen om het bestaande beter uit te voeren en echt af te maken?Voorzitter! Ook de snelle reparatiewetgeving is niet goed voor het kwaliteitsimago
van de politiek. Neem de Algemene nabestaandenwet. In het korte geheugen van
coalitiepartijen en media blijkt volledig uitgewist te zijn dat alle nu opkomende
bezwaren in elk geval in deze Kamer uitvoerig op tafel zijn geweest. Toch
moest het doorgaan. Voorzitter! Nu al is het nodig om deze doorgeschoten wetgeving
te herzien. Waarom moet het zo? Waarom tegen kritiek en beter weten in tóch
een wet erdoor drukken? Waarom hebben de regeringspartijen in dit huis op
zo'n moment zo weinig ruggengraat? Klopt het bericht dat de regering van plan
is om een verdrag op te zeggen omdat de ANW in strijd is met een EU-richtlijn?
Dat kan toch niet de bedoeling zijn?Teleurstellend is het dat de bestuurlijke vernieuwing is afgegaan. Minister
Dijkstal is voor de VVD met twee missies afgevaardigd: een bruggenbouwende
rol in het kabinet en een charmante blokkade tegen al die onzin over bestuurlijke
vernieu wing. Beide doelen heeft hij ruimschoots gehaald. Gefeliciteerd!
Als het hem nu ook nog lukt om agenten te tellen, mag hij met voldoening op
zijn ministerschap terugkijken. D66 moet dit alles tandenknarsend aanzien.
Meer en meer wordt haar zingeving teruggebracht tot het zijn van smeerolie
en katalysator.Zolang het CDA in de regering zat, vormde dat een blokkade om enkele wat
meer principiële kwesties te regelen. Het is wat teleurstellend dat dit
kabinet niet de moed heeft gehad om nieuwe wetgeving voor te bereiden op het
gebied van bijvoorbeeld euthanasie, een andere financiering van het bijzonder
onderwijs en een effectief drugsbeleid. Het nu begonnen bescheiden experiment
op dat terrein is prima, maar te aarzelend. Wanneer zullen bestuurders de
moed hebben om dit probleem nu eens echt aan te pakken? Verslaafden aan harddrugs
zijn zieke mensen. De enige aanpak die zal blijken te werken, is gelegaliseerde
verstrekking en daarmee decriminalisering. Al zeven jaar vraag ik daarvoor
bij deze beschouwingen aandacht en ik zal dat blijven doen tot een meerderheid
in dit land gaat inzien wat allerlei deskundigen allang weten; verboden vruchten
vormen de goudmijn voor criminelen. Daar ligt de drijfveer tot pushen en jongeren
drugsafhankelijk maken. Ook de koudwatervrees ten aanzien van het homohuwelijk
is jammer. Er is een Kamermeerderheid om dit te regelen, maar uit benauwdheid
voor wat de buren ervan zullen zeggen, durft het kabinet dit niet aan.Wat verder opvalt, is dat in het polderdenken doel en middelen door elkaar
zijn gaan lopen. Vroeger, toen politiek nog gewoon duidelijk was, beschouwde
men het bereiken van compromissen als een middel, zonder dat de eigen identiteit
daarvoor werd ingeleverd. Nu zie je steeds meer dat partijen als PvdA en D66
hun ziel en eigenwaarde verkopen voor het bereiken van dat ene doel: consensus.
In 1994 had paars de ambitie om behoorlijk met de stroperige overlegcultuur
af te rekenen; wég met dat vertragende consensusgepalaver. De minister-president
ontstijgt nu echter het politieke gewoel zozeer dat hij nagenoeg zonder tegenspraak
vrijwel élke opvatting overtuigend kan brengen. Een premier die zonder
al te veel bevlogenheid de boel bekwaam bij elkaar houdt, daar zijn Hollanders
dol op. Burgers en media gaan zijn gezag zo sterk vertrouwen, dat de inhoud
er niet zoveel meer toe doet. En zo werd de strijdbare vakbondsman de topknuffel
van bijna alle Nederlanders, de ondernemers voorop."Kies Kok", roept de PvdA dankbaar. "Zij de man, wij het beleid", denkt
Bolkestein zachtjes.Wat mij verder niet bevalt is de uitholling van de parlementaire controle
en de daaraan gekoppelde ministeriële verantwoordelijkheid. Het oorspronkelijk
gepropageerde dualisme is in drie jaar paarse euforie verwaterd tot Torentjesregie,
gecombineerd met opgewekt regentesk bestuur, door regenten die niet meer als
regenten herkenbaar zijn, maar zich profileren als amateur-jazzmusicus en
op persconferenties goedgemutst komen uitleggen waarom de regering door de
Kamer aangenomen moties vrolijk naast zich neerlegt bijvoorbeeld. Ik verlang
niet terug naar de tijden van Oud, Romme en Schouten, maar de minister die
toen de euvele moed zou hebben gehad om de Tweede Kamer in het gezicht te
brullen, dat de regering de zojuist aangenomen motie niet uitvoert, zou de
zaal politiek niet levend hebben verlaten. De meerderheid anno 1997 rolt lachend
door de bankjes.De vraag van Vondeling is een academische geworden. Lam en leeuw zijn
vervangen door kwispelstaartende schoothondjes. Even ter zijde: wat gebeurt
er eigenlijk op de ministeries met ambtenaren die willens en wetens hun minister
zo voor schut zetten? Daar ben ik wel eens benieuwd naar.Eens stonden ze ergens voor. De sociaal-democraten voor spreiding van
kennis, inkomen en macht, voor eerlijk delen, voor het stem geven aan hen
die niks te vertellen hebben en de liberale democraten van D66 voor democratische
vernieuwing en innoverende milieupolitiek. In 1994 gingen zij de verkiezingen
in met programma's die probeerden deze idealen concreet uit te werken. Nu,
vier jaar later, is daar in mijn ogen te weinig van over. Paars heeft de maakbaarheid
van de samenleving herontdekt. Het is wel grappig dat het meest ultieme voorbeeld
van een gemaakt landschap, de polder, het symbool is geworden van dit kabinet.
Het klopt ook wel een beetje: plat, rechtlijnig, grootschalig, weinig fantasierijke
nuanceringen, meer gericht op structuur dan op beleving. De hele wereld stroomt
toe om te kijken hoe wij het hier doen. Nederland geeft les. De kneus van
Europa uit de jaren zeventig is een reus geworden. Blijft de vraag of hij
niet op lemen voeten staat.Er zijn in deze kabinetsperiode 400.000 banen bijgekomen en dat is op
zichzelf prima. Maar een groot deel van de nieuwe banen zijn parttime banen,
waar je niet zelfstandig van kunt leven. Deze nieuwe werkgelegenheid bereikt
nauwelijks de langdurig werklozen en allochtone jongeren. Veel vrouwen die
wel betaald zouden willen werken zitten thuis. Boven de 40 zijn je perspectieven
op een baan al tamelijk somber, boven de 55 is de kans nagenoeg nihil. De
statistieken vertekenen de werkelijkheid. Is het eigenlijk niet geknoei als
je ongeveer elk klusje als deeltijdbaan meerekent? Circa 1,7 miljoen mensen,
bijna 20% van de potentiële beroepsbevolking, zijn inactief. Nog steeds
zijn 800.000 mensen arbeidsongeschikt. Met de scherpere keuring kun je wel
hun inkomen verminderen, maar kennelijk niet hun arbeidsongeschiktheid.Toen het kabinet aantrad waren er 484.000 geregistreerde werklozen. Nu
ligt dat cijfer rond de 370.000. In dit cijfer blijven echter grote groepen
werklozen buiten beeld: 160.000 niet geregistreerde werkzoekenden die buiten
het arbeidsbureau een baan zoeken, 134.000 mensen die wel geregistreerd en
sollicitatieplichtig zijn, maar op grond van gebrek aan motivatie of andere
belemmeringen niet bemiddelbaar zijn. Dat brengt het echte cijfer op 664.000,
bijna 11% in plaats van de nu gehanteerde 6,5%. Als je al die minimale baantjes
rond de twaalf uur zou omrekenen in op z'n minst volwaardige deeltijdbanen,
wordt het cijfer nog een stuk hoger.Het is hoog tijd dat de politieke meerderheid de keus maakt om fors te
investeren in een samenhangend deltaplan voor nieuwe werkgelegenheid. Dit
plan zou een combinatie van de volgende elementen moeten bevatten: arbeidstijdverkorting
naar 32 uur met inkomenscompensatie tot modaal, gedeeltelijke compensatie
tot twee keer modaal en geen compensatie daarboven; volledige herbezetting;
terugdringing van werkdruk en stress; veel meer vakgerichte scholing voor
jongeren met weinig vooropleiding, gecombineerd met een nieuw
opgezet, praktisch leerlingenstelsel; specifieke trajecten opleidings- en
werkervaringsprogramma's voor herintredende vrouwen en langdurig werklozen
en vergroting van het verschil tussen uitkeringen en laagste inkomens door
invoering van een tax credit-systeem voor mensen die werken rond het minimumloon.Zo'n plan, zo'n combinatie zou echt zoden aan de dijk zetten. De huidige
aanpak werkt onvoldoende en vertekent de werkelijkheid. De brede werkloosheid
in Nederland is veel hoger dan de officiële cijfers laten zien en het
paarse beleid heeft daar niet bij geholpen. Polderblindheid heet dat: zo lang
naar je eigen rechtlijnigheid kijken dat je stuurfouten maakt en in de sloot
belandt. Diezelfde polderblindheid heeft ook toegeslagen bij de volgende twee
onderwerpen.Voorzitter! De premier wil het imago vestigen dat paars het beste voorheeft
met het milieu en op zijn gezag tuinen velen daarin. Wij niet. Verleden jaar
heeft het kabinet op voorstel van minister Wijers besloten dat de groeinorm
op 3% gesteld zou worden. En om de milieukritiek zoveel mogelijk te neutraliseren
werd er gekozen voor een offensieve brutaliteit: die groei is nodig om voldoende
geld te hebben voor investeringen in het milieu. Dit is in mijn ogen tamelijke
onzin, voortkomend uit een combinatie van onwil en kortzichtigheid. Ik heb
al geprobeerd, hierover met de heer Ginjaar van gedachten te wisselen. Door
de gespletenheid binnen paars als het om milieubeleid gaat, durft het kabinet
niet te kiezen voor selectieve groei en selectieve krimp.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Ik zou de heer De Boer nog even een vraag willen stellen over
het vorige onderwerp dat hij aansneed. Hij spreekt tot de regering, legt haar
een plan voor en zegt dat de werkweek teruggebracht zou moeten worden tot
32 uur en dat daarmee ook de werkdruk en de stress verminderd zou moeten worden.
Kan hij ook aangeven, wat een kabinet hieraan zou kunnen doen? Ik zou overigens
ook graag vernemen, wat hij met die "tamelijke onzin" bedoelt.De heer De Boer (GroenLinks):Aan dat laatste was ik nog niet toe. En wat het eerste betreft, ik werk
toevallig ook bij de overheid. Wij hebben een 36-urige werkweek gekregen,
maar van herbezetting is niets terechtgekomen. Dat betekent dat de werkdruk
en de stress voor zeer veel mensen die bij de overheid werken, zijn toegenomen,
evenals hun vrije tijd. Dat is een heel rare combinatie.De heer Schuyer (D66):En in die vrije tijd bent u met uw mobiele telefoon oproepbaar, wat ook
geldt voor het probleem van die 32-urige werkweek.De heer De Boer (GroenLinks):Nee, het gaat om volledige herbezetting. Als je arbeidstijdverkorting
tot 36 uur doorvoert, moet er ook echt sprake zijn van werktijdvermindering,
van taakvermindering. Dat laatste is echter niet het geval en het saldo is
dat er mensen zijn met een waslijst van vrije dagen die zij niet kunnen opnemen,
die zij moeten opsparen tot zij met pensioen of met FPU gaan, zodat hun werkdruk
toeneemt, evenals hun stress.De heer Schuyer (D66):Maar aangezien dat niet door te berekenen is in de prijzen, zou ik graag
vernemen welke belastingverhoging u voor ogen heeft.De heer De Boer (GroenLinks):Daar kan ik u zo allerlei posten voor noemen; dat is voor ons nooit een
punt, dat weet u. Ik ben niet de kampioen van het verlagen van de collectieve
lasten, waarmee ik overigens niet wil zeggen dat die ongebreideld zouden moeten
toenemen. Maar als je bij de overheid een 36-urige werkweek invoert, dan moet
je zorgen voor 100% herbezetting. Anders moet je niet aan dat gedoe beginnen.
Maar het is niet gebeurd, dus wij hebben zelf klonten boter op ons hoofd.Voorzitter! Ik sprak van tamelijke onzin. Ik zei al dat het kabinet door
de gespletenheid binnen paars niet durft te kiezen voor selectieve groei en
selectieve krimp. In mijn ogen vormt dat het enige houdbare scenario om milieu
en werkgelegenheid met elkaar te verbinden. Fundamenteel investeren in energiebesparing,
milieutechnologie en biologische landbouw is rendabel en geeft ten minste
evenveel nieuwe werkgelegenheid als uitbreiding van Schiphol. En word nu eens
wat eerlijker! In diverse studies en onafhankelijke doorrekeningen is toch
zo langzamerhand overtuigend aangetoond dat de groene scenario's wel degelijk
tot alleszins aanvaardbare verschuivingen leiden en zeker niet tot financiële
en werkgelegen- heidsrampen?Het probleem is dat dit kabinet niet durft te kiezen, want alleen dan
blijven de ondernemers en de autorijders van de VVD tevreden en worden de
voor duurzaamheid pleitende PvdA'ers koest gehouden. Nogmaals, wees eerlijk!
Wat is het resultaat van de ouderwetse economische groei? Meer van hetzelfde.
Kijk eens om je heen. Dat doe je toch voor meer welvaart? In elk geval is
dat het resultaat. En meer welvaart leidt tot meer consumptie, meer transport,
meer grondstoffen, meer vliegen, meer energieverbruik, meer autorijden, meer
luxe, meer overbodige producten en meer afval; kortom, tot een grotere belasting
van het milieu. Zelfs de heer Ginjaar was het met mij eens. Hij trekt alleen
een andere conclusie. Een kind kan begrijpen dat het zo niet kan gaan.Minister Wijers weet het beter. Die ziet van het economische voertuig
alleen de motor. Hoe de hele wagen er uitziet, wie er mee kunnen rijden, waar
het heen gaat en hoeveel walm erachter hangt, heeft niet zijn eerste interesse.
Ook de premier behoort tot de groeigelovigen. Dat het dogmatisch begint te
worden, blijkt uit zijn lichtgeraaktheid als critici zijn geloofwaardigheid
op dit punt in twijfel trekken. Waarom niet gekozen voor selectieve in plaats
van ouderwetse groei? Dan hadden wij echt een stap vooruit kunnen zetten.
Dan had de Agenda 2000 gekozen voor waar wij goed in zijn en wat de toekomst
heeft. Nederland innovatieland in plaats van het hele land ten kosten van
50 mld. infrastructureel op zijn kop zetten. Wat is het innovatieve en milieubewuste
van het ten koste van heel veel leefgenot aanleggen van allerlei transportbanen
om massaal goederen door dit land te verslepen voor de rest van Europa? Leg
mij dat nu eens uit. Nederland distributieland is een ouderwets concept, zonder
enige intellectuele uitdaging. Kan de agenda voor de 21ste eeuw nu echt niet
anders hard gemaakt worden dan met beton?Vroeg of laat zullen de milieu- en energiekosten doorberekend moeten worden
in de kosten van het product. Deze prijsverhoging van grondstoffen,
producten en vervoer zal samen met de technologische vernieuwing – slimmer,
kleiner, minder en compacter – wel eens kunnen leiden tot kleinere vervoersstromen
in plaats van grotere. Straks ligt Nederland vol met asfalt en goederenlijnen,
maar is het containervervoer gehalveerd. Ik begrijp werkelijk niet waarom
de paarse intelligentsia niet voluit durft te kiezen voor brainport en smartland.De positie van de minister van milieu wordt er niet geloofwaardiger op.
In één verhaal ziet zij kans de noodzaak van 3% economische
groei te verdedigen, om even verderop verontrust te zijn over de milieuproblemen
die het gevolg zijn van onze luxe levensstijl en verkwistende consumptiepatronen.
Alweer hetzelfde dilemma als van Ginjaar. Wat moet je met die gespletenheid
op die stoel? En het wordt nog erger als de minister niet moe wordt te vertellen,
wat vooral het volgende kabinet op milieugebied moet doen. Wie regeert er
op dit moment? Wie is er nu milieuminister? Wat is dat voor een bewijs van
onvermogen, om te roepen dat het milieu hoger op de politieke agenda moet
dan het paarse kabinet tot nu toe deed? Doe alsjeblieft nu wat gedaan moet
worden en laat geen tijd verloren gaan. En dan heb ik het nog niet eens over
het geschuif rond Schiphol. De regering broedt nu op een nieuwe integrale
beleidsvisie. Vindt de regering nog steeds dat de vastgelegde normen spijkerhard
zijn en is een verdere aantasting of oprekking van die normen niet aan de
orde? De minister van milieu heeft indertijd duidelijk gezegd waar haar grenzen
liggen. Wij houden haar daaraan en wensen haar de nodige ruggengraat.Als ik 's morgens de deur uit ga, hoor ik vogels, een kraaiende haan,
soms een door het kanaal ploegend schip, de wind die door de bomen ruist,
wat verre geluiden en stilte. Dat is een groot voorrecht. Ik besef dat elke
dag. Enkele weken geleden moest ik noodgedwongen met de auto in het spitsuur
van Den Haag naar Amsterdam. Na een half uur in dat gekkenhuis, in de buurt
van Schiphol, besprong mij een gevoel dat ik achter het stuur nog nooit heb
gehad. Ik was letterlijk van slag. Overal, in beide richtingen, op alle weet-ik-hoeveel
rijstroken, alle op- en afritten, de kruisende viaducten, alles was vergeven
van te hard rijdende of stilstaande auto's. Het was een kakofonie van lawaai,
waarbinnen duizenden mensen in hun individuele kooitjes ergens naartoe op
weg waren. Dit kan niet goed zijn, dacht ik. Elke dag weer uren deel uitmaken
van deze eindeloze chaos, zonder nog het besef te hebben dat dit niet normaal
is. De bedoeling van menselijk leven moet toch anders zijn dan opgezogen te
worden door een lawaaierige blikken mierenhoop, die of te snel of helemaal
niet voortbeweegt. De lichte ontreddering van die ervaring duurt voort tot
op dit moment.Nederland is vastgelopen en dat bedoel ik niet alleen letterlijk. Het
ontbreekt aan een werkelijke visie op het mobiliteitsvraagstuk. Iedereen begint
de ergste dingen normaal te vinden. Op de eerste maandag van dit kabinet stond
er de langste file die wij in Nederland ooit hadden meegemaakt. Enkele weken
geleden is dit record gebroken en dat gebeurt gewoon elke week. Het schiet
dus niet echt op.Opnieuw is polderblindheid de oorzaak. Evenals voorgaande kabinetten ontbreekt
het deze regering de moed om rigoureus te kiezen voor collectief vervoer.
Alle kosten die nu en de komende jaren gemaakt zullen worden voor spitsmaatregelen,
rekening rijden, meer wegen en fly-overs, het opheffen van knelpunten, het
zal geen zier helpen. De enige oplossing die werkelijk helpt, is het zo snel
mogelijk aanleggen van een fijnmazig metronet voor de hele Randstad met aansluitende
voorzieningen in de stedelijke knooppunten en het volledig onaantrekkelijk
maken voor niet-inwoners om daar hun auto nog te parkeren. De Randstad is
in oppervlakte vergelijkbaar met Groot-Londen maar de infrastructuur is vele
malen gebrekkiger. En dus stapt de forens bij gebrek aan beter elke dag in
zijn persoonlijke, hoogst individuele eersteklascoupé.De enige manier om in een verstedelijkte Randstad het mobiliteitsvraagstuk
onder controle te krijgen, is het uitbannen van de auto in het woon-werkverkeer.
Ontwerp daarop nu eens een agenda 2000 met de hoge investeringsmiljarden.
Er zijn fantasie en moed voor nodig om de impasse en de irrationaliteit te
doorbreken. Het wordt echt tijd om het idee uit te werken om aan iedere Nederlander
elk jaar een verhandelbare hoeveelheid airmiles en autokilometers ter beschikking
te stellen. Dat kon met de melkquotering; waarom kan dat hier niet! Gecombineerd
met een metronet in de Randstad en snelle verbindingen naar de regio's kan
het mobiliteitsvraagstuk en de ongelijke verdeling van het beslag op ruimte
en energie op een eerlijker manier worden opgelost.Voorzitter! Nederland wordt een hol land. Werken, werken en nog eens werken
is de ideologie van deze dagen. Nergens wordt zoveel geklaagd over de werkdruk
als in dit land. Natuurlijk is daar een hoeveelheid ritueel gemopper bij,
maar toch. De arbeidsproductiviteit hoort tot de hoogste ter wereld. Ondanks
de arbeidstijdverkorting is het aantal vrij besteedbare uren – de heer
Schuyer sprak er ook al over – afgenomen.Door verre van volledige herbezetting is de werkdruk nog meer verhoogd.
Buiten de contractueel afgesproken werktijd kost het steeds meer mensen een
aanzienlijke hoeveelheid uren om aan de eisen van hun werk te voldoen: langere
reistijden, werk mee naar huis, constant mobiel bereikbaar zijn, in privé-tijd
opgebeld worden door werkcontacten en thuis meer moeten nadenken over je werk.
Vrije tijd is er niet meer om wat leuks te doen. Daar ben je doorgaans te
moe voor. Vooral voor gezin en werk combinerende tweeverdieners wordt vrije
tijd steeds meer de tijd die je nodig hebt voor het lichamelijk en geestelijk
herstellen. Vrije tijd komt zo in dienst van de betaalde baan. Het hele leven
wordt geëconomiseerd. Geen wonder dat de stressuitval toeneemt. Geen
wonder ook, dat ouderen massaal een inkomensachteruitgang van 25% tot 32%
accepteren om van al dat gehol verlost te worden. De paarse aanpak van werk,
werk en nog eens werk kan een boemerang worden, die uitval bevordert en het
aan het werk houden van ouderen tot een illusie maakt. Er moet meer nagedacht
worden over de manier waarop wij in de 21ste eeuw deze samenleving draaiende
houden als er door vergrijzing en uitval steeds minder mensen zijn, die het
gedraaf in hol land bij kunnen benen. De onthaastingsoproep van minister De
Boer heeft terecht de aandacht getrokken. Wanneer gaat paars daar werk van
maken?Een tijdje is de gedachte dat de samenleving maakbaar is, niet zo populair
geweest. Maar dat is over. Paars heeft de ambitie om Nederland grondig op
de schop te nemen en vast te leggen tot diep in de volgende eeuw. Dat niet
alleen, we worden tot achter de voordeur lastig gevallen met wat wij moeten
en willen. Bemoeizorg wordt de nieuwe trend.Het offensief van de jaren tachtig – het gewoon jezelf zijn van
Ed Nijpels – was niet gericht tegen de maakbaarheid op zichzelf maar
vooral tegen het maken van een andere samenleving dan de VVD voor ogen had.
Nu de liberalen met voorsprong bepalen hoe hun nieuwe Nederland op de kaart
wordt gezet – groter Schiphol, tweede Maasvlakte, Betuwelijn, meer beton
en asfalt, denivellering, bevoordelen van de rijken, aanpakken van de economisch
en sociaal zwakkeren – hoor je in hun kringen niemand meer bezwaar maken
tegen deze maakbaarheid.Collega Wiegel doet daar nog een schepje bovenop met zijn pleidooi voor
een speciale eenheid, die onder leiding van de premier – Task Force
Kok – de normen, omgangsvormen en het fatsoen in dit land moeten herstellen.
Hij bedoelt, denk ik, vooral zijn normen en omgangsvormen. Van oudsher betekent
dat een zeker paternalisme en elitisme van de groep die er belang bij heeft,
dat mentaliteit en gedrag van burgers worden afgestemd op de eisen die ondernemend
Nederland aan ze stelt. Daar ligt dan ook de reden, dat bestrijding van armoede
altijd gepaard is gegaan met moralisering en disciplinering, wat nu bijvoorbeeld
is doorgeschoten in een overbodige wet boeten en maatregelen. Tien jaar lang
stelselmatig welzijnswerk en jeugdzorg tot op het maaiveld afbreken en dan
nu over ontbrekend fatsoen klagen! Wat mij stoort is de vanzelfsprekendheid
waarmee de toenemende ongelijkheid in dit land als volstrekt normaal wordt
geaccepteerd. De premier maakt zich oprecht boos over de excessieve verrijking
aan de optiebeurs, maar die boosheid wordt toch iets minder geloofwaardig
als men in aanmerking neemt, dat hij al negen jaar medeverantwoordelijk- heid
draagt voor een doorgaande denivellering en daarbij ontkent dat dat een beleidsdoel
is. Natuurlijk is het prima dat Justitie nu de ergste uitwassen bij de beurs
aanpakt, maar hoe zal arm Nederland denken over de welvaartsexplosie bij grote
groepen mensen die meer verdienen dan zij op kunnen en die dat surplus door
beleggen, slimme foefjes of regelrechte belastingfraude zien groeien tot kleine
en grote vermogens? Waar blijft eigenlijk een specifieke wet boeten en maatregelen
voor de boeven in nette pakken? Met die dubbele moraal kan ik slecht uit de
voeten.Een VVD die niet moe wordt marktwerking te bepleiten – in de gezondheidszorg
is dat voor verzekeringsmaatschappijen nu al een goudmijn aan het worden –
maar opeens dwars gaat liggen als die marktwerking ook voor notarissen gaat
gelden... Nee, deze exclusieve groep VVD'ers ziet niets in concurrentie, want
dat geeft lagere tarieven. En de VVD heult met ze mee. Niet fris!Voorzitter! GroenLinks heeft er niets op tegen dat de politiek het primaat
van de maakbaarheid opeist, als die maar meer is dan de technocratische maakbaarheid
van de tekentafel en de rekenmachine. Onze overheid treedt buiten de beperkingen
van de bureaucratie en het Haags aquarium. Een moderne overheid weet het niet
beter en zij staat niet boven de maatschappij. Zij gaat op allerlei plekken
met vele groepen het gesprek aan over de vraag hoe wij dit land willen hebben
en zij stimuleert het sociale en ecologische gedrag. Zo schept zij het draagvlak
voor een duurzame en onthaaste samenleving.Voorzitter! Ik sla nu een stukje van mijn tekst over, want ik moet afronden.De balans van paars is niet in evenwicht. De oriëntatie is te eenzijdig,
te veel gefixeerd op ouderwetse groei en te weinig op ecologie en innovatie.
Er is onvoldoende zicht op goedwerkende oplossingen voor problemen als toenemende
ongelijkheid, langdurige werkloosheid, oneerlijke verdeling van arbeid en
inkomen, falend vakonderwijs, onvoldoende integratie van minderheden, vastlopende
mobiliteit en de uitval door stress in een voorthollende samenleving. Dat
is jammer.We gaan weer richting verkiezingen. Kleine kwesties zullen grote woorden
krijgen. Grote kwesties zullen miezerig worden besproken. Essentiële
vragen worden vermeden. Beloftes zullen worden gedaan en niet gehouden. Programma's
worden gedrukt en weer vergeten. En de kiezer blijft thuis of stemt op hoop
van zegen. Wie de goden haten, slaan zij met polderblindheid.De heer Cohen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het kabinet waarvan wij vandaag de laatste begroting
bespreken, is een bijzonder kabinet. Niemand van de hier aanwezigen kende
uit eigen ervaring een regering zonder christendemocraten; niemand had eerder
een kabinet meegemaakt, waarvan tegengestelde hoofdstromen in de politiek
de hoofdmoot vormden. Wie had gedacht dat een dergelijke nieuwe combinatie
tot een geheel eigen aanpak van zaken zou leiden, werd al onmiddellijk bij
de regeringsverklaring door de premier stevig met beide benen op de grond
gezet: dit was een gewoon kabinet.Dat is ook wel gebleken, al zijn er ook kwesties op een manier geregeld
die met het CDA zeker anders waren gelopen. De Winkelsluitingswet, de veranderingen
in de sociale zekerheid, de Mediawet, vorige week hier aanvaard, en de decentralisatie
van het onderwijs zijn daarvan wel de belangrijkste voorbeelden.Overigens is deze coalitie terecht heel behoedzaam omgegaan met kwesties
die – ook! – de christen-democratie in het hart raken: het bijzonder
onderwijs is niet aangetast en medisch-ethische kwesties zijn niet behandeld
op een wijze die dwars tegen de opvattingen van het CDA ingaat, waaruit nog
maar weer eens mag blijken dat het CDA ten aanzien van dat soort kwesties
niet zodanig afwijkende denkbeelden heeft als het zelf wel eens denkt.Een gewoon kabinet dus, dat in hoog tempo gedaan heeft wat bij regeerakkoord
was afgesproken: het heeft een financieel gezond beleid gevoerd, het begrotingstekort
teruggebracht, lastenverlichting gerealiseerd en werkgelegenheid mee helpen
creëren. Het heeft, daartoe gesteund door een uitstekend economisch tij,
waargemaakt wat het beloofde, het heeft "werk, werk en nog eens werk" tot
stand gebracht en tot stand helpen brengen. Het verbaast mij dan ook, dat
collega Van Leeuwen over dit thema slechts één zin in zijn beschouwing
heeft uitgesproken.Het kabinet heeft bijgedragen, trouwens in vervolg op voorgaande kabinetten,
aan de omvorming van de "Dutch disease" tot het nu in het buitenland zo geroemde
poldermodel – ook ik ontkom er niet aan om daarover te spreken –
al worden bij de resultaten daarvan ook kanttekeningen geplaatst. Waar dat
model precies voor staat is niet helemaal duidelijk. Het zou mij niet verbazen
als de VVD er daarbij de nadruk op legt dat wij in ons land in staat zijn
gebleken om noodzakelijke ombuigingen tot stand te brengen, terwijl sociaal-democraten
de nadruk leggen op het consensuskarakter ervan, op de constructieve samenwerking
tussen werkgevers en werknemers en op de verrassend constructieve samenwerking
tussen de politieke tegenstanders van weleer, VVD en PvdA, die in staat zijn
compromissen te sluiten waarvan duidelijk is dat het compromissen zijn. Er
wordt niet gezegd dat het consensus is, maar dat het compromissen zijn waarin
sprake is van geven en nemen aan beide kanten.Hoe clichématig dat inmiddels ook geworden mag zijn, ik neem het
poldermodel tot uitgangspunt van mijn beschouwingen. Ik zei net al dat het
een model is waaraan constructieve samenwerking ten grondslag ligt. Dat betekent
dat het alleen maar lijkt te kunnen floreren wanneer politieke tegenstellingen
niet te groot zijn of wanneer de bereidheid bestaat om over grote tegenstellingen
heen te stappen. Het lijkt mij onmiskenbaar dat in ons land op dit moment
van het eerste sprake is. De tegenstellingen zijn niet groot. Vaak lijken
ze zelfs zo klein dat de politiek wordt verweten saai te zijn. Bovendien is
het maar de vraag of het model standhoudt bij grote tegenstellingen, tenzij
er werkelijk sprake is van calamiteiten zoals oorlog of natuurrampen.Dat die tegenstellingen op dit moment niet al te groot zijn, blijkt uit
de erkenning van de sociaal-democratie dat een belangrijke voorwaarde voor
maatschappelijk welzijn gevonden moet worden in de eigen verantwoordelijkheid
van de burger, terwijl het liberalisme erkent dat de vrijheid van de burger
zijn grenzen heeft in sociale gerechtigheid, namelijk wanneer de burger niet
in staat is om die vrijheid te verwerven. Ook de christen-democratie voegt
zich in dat spectrum door de onnavolgbare wijze waarop werk geven en werk
nemen in een en hetzelfde gezin samenkomen. Desalniettemin gaat het om een
wankel evenwicht, want het is niet zo eenvoudig om het optimum te vinden waar
de eigen verantwoordelijkheid van een individuele burger ophoudt en omslaat
in de noodzaak tot het bieden van solidariteit, op een zodanige manier dat
het tot nieuw perspectief leidt. Omgekeerd moet het optimum worden gevonden
waar de vrijheid voor de individuele burger om welvaart te verwerven ophoudt,
omdat dat in maatschappelijke zin contraproductief wordt.Ook wat de verhouding publiek-privaat betreft is sprake van een wankel
evenwicht. Het beleid van de afgelopen jaren heeft geleid tot een aanzienlijke
versterking van de private sector met hoge winsten en dito voorspoed. Het
heeft tezelfdertijd geleid tot een verschraling van de publieke sector. Beide
sectoren zijn uit elkaar gelopen. Ook hier doet de vraag zich voor of en zo
ja, wanneer dat contraproductief wordt.Het gaat mijn fractie er daarom bij deze algemene politieke beschouwingen
om de grenzen van het poldermodel nader te verkennen. Het heeft in de achterliggende
jaren gewerkt, waarbij het beleid erop gericht is geweest meer nadruk te leggen
op de eigen verantwoordelijkheid van burgers. De vraag rijst onder welke condities
het kan blijven werken. Die vraagstelling biedt de gelegenheid om zowel de
daden van het kabinet te evalueren alsook om een perspectief te schetsen voor
de komende jaren.Het kabinet heeft een hoofdthema gemaakt van werk. De door alle partijen
onderschreven motivering daarvoor is dat werk de belangrijkste manier is om
in eigen onderhoud te kunnen voorzien en maatschappelijk goed te kunnen functioneren.
Hoe meer werk, des te beter, waarbij naar het oordeel van mijn fractie terecht
voorwaarden worden gesteld aan het minimumloon; werk en de beloning daarvoor
moeten iets met elkaar te maken blijven houden. De volgehouden pleidooien
van de VVD om het minimumloon te verlagen wijzen wij, naar ik begrijp met
minister Dijkstal, af.Het kabinet heeft een scala van maatregelen geïnitieerd om aan het
hoofdthema werk vorm te geven, niet in eerste instantie door zelf werk te
scheppen, wel door met Melkertbanen krachtige stimulansen te geven, zo krachtig
dat nu ook de VVD, toch van oudsher niet de partij die de overheid in dit
opzicht een belangrijke rol toedicht, wil overgaan tot het scheppen van De
Grave-banen. Wij juichen dat van harte toe en wel om meer dan een reden.Het kabinet heeft dat ook gedaan door voort te gaan op de weg van lastenverlichting.
Ook dat heeft in de marktsector banen opgeleverd, in die zin dat hij de nieuwkomers
geabsorbeerd heeft. Het kabinet is actief, als het gaat om reïntegratie
en inschakeling van werkzoekenden. Er is enige aandacht geweest voor allochtonen
op de arbeidsmarkt. Het valt overigens op dat de overheid, daarbij inbegrepen
de rijksoverheid, het altijd slecht doet, als het gaat om inschakeling van
werklozen, allochtonen en arbeidsgehandi- capten. Verder heeft het kabinet
aandacht besteed aan de verhouding tussen betaalde en onbetaalde arbeid, waarbij
vooral het beleid gericht op de combinatie van arbeid en gezin positief kan
worden beoordeeld. Onbetaald ouderschapsverlof, betaalde loopbaanonderbreking
en enige uitbreiding van kinderopvang – hoewel nog lang niet genoeg –
zijn daarvan voorbeelden die tegelijkertijd laten zien dat ook hier de eigen
verantwoordelijkheid een belangrijke rol speelt.Kortom, mijn fractie is bepaald te spreken over het beleid van het kabinet
op dit centrale thema. Dat is van des te meer belang nu hier de kern ligt
van een moderne samenleving, met mensen die door middel van zinvolle arbeid
binnens- en buitenshuis een belangrijke basis voor een goed leven kunnen leggen.
Het laat eens te meer zien hoe belangrijk het is om werk te vinden voor alle
leden van de samenleving en dus dat het niet snel mogelijk is om juist hier
met zelfgenoegzaamheid naar de behaalde resultaten te kijken.Het kabinet is voortgegaan op de weg naar herstructurering van de sociale
zekerheid; een herstructurering die eveneens stond in het teken van werk.
Sociale zekerheid is een essentiële verworvenheid van onze samenleving,
maar het streven moet erop gericht zijn – behalve wanneer het om voorzieningen
voor ouderen gaat of wanneer werken echt onmogelijk is – om er maar
zo kort mogelijk gebruik van te maken. Ook hier gaat het erom, burgers zoveel
 mogelijk opnieuw in te schakelen in het werkzame leven. Dat
heeft geleid tot een actieve rol van de overheid, maar ook tot een toename
van eigen verantwoordelijkheid, met meer risico's voor velen en minder voor
de samenleving als geheel.Gelijk bekend, heeft mijn fractie in deze kabinetsperiode met de uitwerking
van dat beleid moeite gehad, ook al hebben wij de coalitie op dit stuk telkens
het voordeel van de twijfel gegeven. Die moeite had in het bijzonder betrekking
op een tweetal factoren. Wat de nabestaandenwet betreft, hebben wij grote
moeite gehad met het tempo van de veranderingen. Wij vonden en vinden dat
zeker voor de overheid rechtszekerheid een wezenlijke norm is. Wanneer beleidswijziging
desalniettemin wenselijk of noodzakelijk is, dan moet serieus rekening worden
gehouden met de gevolgen die dat heeft voor burgers die soms al gedurende
een reeks van jaren hun leven op dat oorspronkelijke beleid hebben ingericht.
Het geeft mijn fractie dan ook enige voldoening dat bij de nabestaandenwet
de scherpste kantjes nog net tijdig voor de invoering daarvan zijn afgeslepen.Problemen die wij met de Organisatiewet sociale verzekeringen en het PEMBA-complex
hebben gehad, betreffen in de eerste plaats de vraag of de beoogde marktwerking
hier wel haar doel zal treffen, en in de tweede plaats de vraag of dat ook
het geval moet zijn. Van beide zijn wij nog steeds niet overtuigd, al stemmen
wij in met het doel, te weten grotere effectiviteit en doelmatigheid bij de
organisatie van de sociale zekerheid. Maar de vermenging die nu bij de Organisatiewet
sociale verzekeringen optreedt tussen publieke en private delen, bezien wij
buitengewoon kritisch en zeker niet alleen omdat hier een nieuwe forse bureaucratie
geschapen lijkt te worden. Daarnaast voelen wij ons meer thuis bij een sociale
zekerheid in de publieke sector waar overwegingen van solidariteit gemakkelijker
een rol spelen dan daarbuiten. Wij staan daarin niet alleen. In onze samenleving
constateren wij voor een dergelijke solidariteit gelukkig een groot draagvlak.
Die blijkt niet alleen uit allerlei enquêtes, maar bijvoorbeeld ook
uit het feit dat MKB-Nederland het initiatief heeft genomen om de marktwerking
van PEMBA te omzeilen door een onderlinge waarborgmaatschappij, daarmee terugkerend
naar de verre oorsprong van ons stelsel van sociale zekerheid, toen de overheid
daarin nog geen rol speelde. Ten slotte is het nog maar de vraag of de gedachte
marktwerking met haar efficiencywinst in de uitvoering ook werkelijk tot stand
zal komen. De vooruitzichten daarop zijn niet gunstig. Desalniettemin hebben
wij de desbetreffende wetsvoorstellen gesteund, niet omdat wij ze zelf bedacht
zouden hebben, maar wel omdat dat, wat ons betreft, deel uitmaakte van het
compromis dat een regeerakkoord nu eenmaal met zich brengt.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Ik wil een vraag stellen over deze hele passage. Kan dit nu
eigenlijk wel? Kort samengevat, zei de heer Cohen: het is niks; het is ons
door de keel geduwd bij de totstandkoming van het regeerakkoord; wij hebben
dat toen geslikt. Mijn vraag is nu of dit betekent dat de PvdA de verkiezingen
ingaat met op z'n minst het herstel van al die dingen die zij niets vindt.
En daarvan liggen er nu drie voorbeelden heel concreet op tafel.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Eerst de vraag of dat wel kan. Mijn antwoord vindt de heer
De Boer in de laatste zin die ik heb uitgesproken. De PvdA heeft regeringsverantwoordelijkheid
gedragen. Dat hebben wij met open ogen gedaan. Dat is een kwestie van geven
en nemen. Als de heer De Boer vraagt of wij wat dat betreft op alle punten
gelukkig zijn, dan is het antwoord natuurlijk: neen. Anders zou er geen sprake
zijn van een coalitie.De heer De Boer (GroenLinks):Is de uitkomst van het eerste regeerakkoord in evenwicht? Zit daar voor
de PvdA voldoende balans in?De heer Cohen (PvdA):De heer De Boer heeft het stuk dat ik hiervoor heb uitgesproken ongetwijfeld
ook gehoord. Het antwoord daarop luidt dus: ja.De heer De Boer (GroenLinks):Wat is de inzet voor de verkiezingen tegenover de punten die de PvdA-fractie
eigenlijk niets vindt?De heer Cohen (PvdA):De heer De Boer heeft mij niet horen zeggen dat ik die niets vind. Ik
heb wel gezegd dat wij op bepaalde punten – ik heb die precies aangegeven –
vragen hebben. Die vragen leven bovendien in de maatschappij. Het is wat dat
betreft nog maar de vraag of een en ander werkelijkheid zal worden. Ik heb
gezegd hoe wij erover denken. Dat is ook de manier waarop de PvdA wat ons
betreft de verkiezingen ingaat. Daarna zal er wel weer een coalitie komen.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Is er toch ruimte om over verkiezingsprogramma's te praten?
U kapte mij zojuist af toen ik de fractievoorzitter van de VVD terzake een
vraag stelde.De voorzitter:Het is de bedoeling dat interrupties betrekking hebben op hetgeen hier
wordt besproken. Ik had de heer Ginjaar niet over zijn verkiezingsprogramma
horen spreken.De heer De Wit (SP):Neen, de heer De Boer vroeg aan de fractievoorzitter van de PvdA of een
en ander bij de verkiezingen een bepaalde inzet oplevert.De voorzitter:Naar aanleiding van hetgeen de heer Cohen opmerkte over het nu gevoerde
beleid. Iets anders heb ik de heer De Boer niet horen vragen. Het woord is
aan de heer Cohen. Dit was trouwens geen interruptie van de heer Cohen, maar
van mij.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik kom toe aan de inkomensverhoudingen. Onder dit kabinet
is de inkomensverdeling verder gedenivelleerd. Ook dat is een effect van de
toegenomen eigen verantwoordelijkheid van burgers en een beperktere overheidsinvloed,
met grotere winstgevendheid van het bedrijfsleven enerzijds, en een forse
toename van bijvoorbeeld gemeentelijke heffingen anderzijds. Bovendien zijn
de aftrekposten onder dit kabinet eerder gegroeid dan verminderd. Dat heeft
natuurlijk bijgedragen aan het verlagen van de collectievelastendruk en ook
aan het uitlokken van gewenst gedrag, maar er staat tegenover dat de baten
daarvan niet evenredig gespreid zijn, en tot op zekere hoogte vormen van openeindfinanciering
zijn.Voorzover de denivellering een nuttig effect heeft gehad op de hoofddoelstellingen
van het kabinet, valt er een rechtvaardiging voor te vinden. Maar er kleven
ook bezwaren aan. Wanneer de verschillen tussen burgers te groot worden, zal
het des te ingewikkelder worden om de hoofdlijnen van het poldermodel in stand
te blijven houden. Dat zal niet alleen gelden tussen werknemers in verschillende
sectoren, maar ook tussen werkenden en hen die, ondanks alle maatregelen die
daartoe op touw zijn en worden gezet, niet kunnen of niet zullen gaan werken.
Dat knaagt op den duur aan de samenhang binnen onze samenleving, aan haar
sociale rechtvaardigheid en haar sociale cohesie. Daarover kom ik straks nog
uitvoeriger te spreken.Hoe zou het beeld eruit hebben gezien, wanneer de vermogensaanwasdeling
in de door sommigen vermaledijde jaren zeventig wel tot stand was gekomen?
Zou dat niet tot veel minder denivellering hebben geleid? Zouden niet veel
meer burgers hebben kunnen profiteren van de enorme vermogenswinsten van de
afgelopen jaren?Ik kom aan de kwestie van de decentralisatie en de overheveling van overheidstaken.
De veranderde opvatting over de taakverdeling tussen overheden en private
sector heeft geleid tot decentralisatie en overheveling van overheidstaken.
Of het decentralisatiebeleid over de gehele linie goed uitpakt, zullen wij
moeten afwachten. Er is op zoveel terreinen zo veel en in zulk hoog tempo
gedecentraliseerd dat mijn fractie het van belang acht om de effecten daarvan
nader in kaart te brengen. Decentralisatie leidt per definitie tot verschillende
behandeling in verschillende gemeenten en provincies. Hoe pakken die verschillen
uit? Werken die soms niet contraproductief, wanneer landelijke afstemming
toch noodzakelijk blijkt? Dat is bijvoorbeeld het geval bij het jeugdwelzijnsbeleid.
Vanaf welk moment moet je van een vorm van rechtsongelijkheid gaan spreken,
die wij in ons kleine landje juist niet aanvaardbaar achten? Zijn alle gemeenten
voldoende geëquipeerd gebleken om de stoet aan nieuwe taken adequaat
uit te voeren? Is ook hier de regering soms niet te snel geweest bij de invoering
van de overheveling? Zijn de efficiencykortingen, die bij de overheveling
van taken nog wel eens werden doorberekend, wel altijd in overeenstemming
gebleken met de zwaarte van de taken? Leidt ook hier de op zichzelf begrijpelijke
behoefte aan daadkracht soms niet tot onzorgvuldigheid bij start en uitvoering
van de gedecentraliseerde taken? Kortom, wij hebben er behoefte aan dat deze
omvangrijke overhevelingsoperaties eens aan een systematische evaluatie worden
onderworpen.Ook op het gebied van de overheveling van eerst door de rijksoverheid
zelf uitgevoerde taken naar ZBO's en naar de private sector is in deze kabinetsperiode
veel gebeurd. Ik noemde al de ontwikkelingen bij de sociale zekerheid en ik
wijs verder op de privatisering van het ABP, de NS en de energiesector; voorbeelden
die laten zien dat zij vitale sectoren van onze samenleving raken. De vraag
rijst in dit verband of wij het einde van die verzelfstandigingen nu zo langzamerhand
in zicht hebben en of de wijze van verzelfstandiging in retrospectief als
succesvol kan worden beschouwd.Dat is een vraag die alleen maar beantwoord kan worden wanneer er duidelijk
zicht bestaat op hetgeen wij hier en nu als overheidstaken beschouwen en waarom.
Mijn fractie vindt het van belang om die vraag telkens opnieuw te stellen;
alleen zo kan goed overwogen worden waarom dergelijke stappen gezet worden.
Wat ons betreft, volgen wij daarbij graag de Raad van State die in zijn commentaar
op de Miljoenennota weliswaar instemt met het geven van prikkels aan overheidsorganisaties
om meer klantgericht, doelmatig en kostenbewust te werken, maar waarschuwt
dat aan de overheid nu juist taken zijn toebedeeld, omdat andere waarden gelden
dan die beheerst worden door de wetten van vraag en aanbod.Ik noem enkele verschillen in waarden tussen markt en overheid. Een overheid
die zich verantwoordelijk weet voor openbaar vervoer, vindt het van belang
dat te regelen tot in de haarvaten van de samenleving. Bij privatisering ligt
de nadruk op winst, efficiency en dús komt de vraag over onrendabele
lijnen op tafel. Een overheid die de sociale zekerheid regelt, legt de nadruk
op bescherming van burgers. Een sociale zekerheid die geprivatiseerd is, kan
lieden met een vlekje slecht gebruiken.De Raad van State heeft kritische opmerkingen gemaakt over de wijze waarop
de overheveling van overheidstaken in de richting van ZBO's en verzelfstandiging
heeft plaats gevonden, en vraagt om nader onderzoek terzake. Bij mijn fractie
leven dezelfde vragen. Daarom wil ik graag weten of de regering dat nadere
onderzoek in gang heeft gezet.De grotere nadruk op eigen verantwoordelijkheid en de daarmee samenhangende
terugtred van de overheid heeft grote gevolgen gehad voor de overheidstaak.
Mijn fractie erkent de noodzaak van de terugtred van de overheid van de afgelopen
jaren. Wij hebben daar tijdens de algemene beschouwingen van vorig jaar het
nodige over gezegd. Desalniettemin is een effect van die terugtred dat op
verschillende terreinen van overheidszorg van aanzienlijke verschraling sprake
is geweest; een verschraling die afsteekt bij de juist toegenomen welvaart
in de private sector. Het is niet voor niets dat in de inmiddels bekende verkiezingsprogramma's
van alle politieke partijen grote nadruk wordt gelegd op investeringen op
het gebied van onderwijs en zorg, ook al staat niet vast dat iedere partij
daar telkens hetzelfde onder verstaat.In beide gevallen gaat het daar om terreinen waar de wetten van vraag
en aanbod zeker niet in volle omvang gehanteerd kunnen worden. Iedereen heeft
recht op de ontplooiing van zijn talenten – dat is trouwens ook voor
de samenleving als geheel van het grootste belang – ook al is dat recht
natuurlijk niet onbegrensd. Iedereen heeft recht op zorg, ook al betekent
dat niet dat iedereen altijd recht heeft op iedere denkbare zorg. Men heeft
wel recht op een zorg van minimale kwaliteit en dat minimum aan zorg en kwaliteit
lijken wij nu niet altijd te kunnen bieden.Wat mijn fractie betreft, is een voortgezette verkleining van de publieke
sector daarom helemaal niet per se wenselijk. Publieke rijkdom is tenslotte,
wanneer wij dat goed aanpakken, rijkdom van ons allen en daarmee een investering
die haar vruchten voor ons allen afwerpt, vooral óók voor hen
die niet zo uitbundig profiteren van de economische hoogtij.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! De conclusie van de PvdA-fractie is dat er sprake
is van verschraling. Heeft die nu het gewenste niveau bereikt en is verdere
verschraling voor de PvdA niet bespreekbaar? Ik vraag dus eigenlijk om een
waardeoordeel over het niveau van de publieke sector. Is dat goed of is er
reparatie nodig?De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Die vraag is, zo algemeen gesteld, moeilijk te beantwoorden.
Ik heb net gezegd dat de verschraling ook een gevolg is geweest van de terugtred
van de overheid. Deze terugtred was noodzakelijk. Ook als je zegt dat dit
tot een verschraling heeft geleid die je liever niet gezien zou hebben, dan
nog moet je soms tot de conclusie komen dat het niet anders kon. Uw vraag
is vervolgens, mijnheer De Boer, of ik vind dat de publieke sector weer wat
meer vlees op de botten moet krijgen als de mogelijkheid daartoe bestaat.
Ons antwoord daarop is "ja".De heer De Boer (GroenLinks):En die mogelijkheid is natuurlijk een kwestie van kiezen. Als je het wilt,
dan kan het!De heer Cohen (PvdA):Was het maar zo eenvoudig! Maar als er mogelijkheden zijn, als de economie
verder groeit – en daar moet je dan wel vóór zijn –
dan moet dat wat ons betreft ook voor een niet onbelangrijk deel terechtkomen
in de publieke sector.De heer De Boer (GroenLinks):Selectieve groei.De heer Cohen (PvdA):Dat zei u.De heer De Boer (GroenLinks):Ja, dat zei ik. Dat zegt u niet?De heer Cohen (PvdA):Dat hebt u mij niet horen zeggen.De heer De Boer (GroenLinks):U bent voor generieke groei?De heer Cohen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik vind het prachtig om het debat nu verder langs
de lijnen van de heer De Boer te voeren, maar ik wil toch mijn eigen tekst
maar even aanhouden.De heer De Boer (GroenLinks):Dat mag.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Het gaat daarbij natuurlijk niet alleen om onderwijs en zorg;
het geldt even hard voor de fysieke infrastructuur en het milieu. Op het gebied
van de fysieke infrastructuur heeft het kabinet veel tot stand gebracht en
in gang gezet. Dat was ook hard nodig, zoals wij iedere dag opnieuw merken.
En dat het niet eenvoudig is om hier wegen te vinden die het juiste midden
houden tussen economie en ecologie, blijkt uit de scherpe discussies die gevoerd
zijn en worden over de ondertunneling van het Groene Hart en Schiphol. Ecologie
is niet de correctie op de economische fall-out; het is een andere benadering
van wat in kwalitatief opzicht, maar ook economisch op langere termijn rendabel
is. Die benadering gaat verder dan een versnelde aanleg van de vijfde baan
op Schiphol of een tunnel onder het Groene Hart. Mijn fractie heeft niet het
gevoel dat wij al de methodes hebben gevonden om te komen tot een juiste afweging
van baten en kosten; wij weten niet zeker of wij de middelen altijd op de
juiste manier inzetten.Mijnheer de voorzitter! Overzien wij deze effecten van het kabinetsbeleid,
dan zien wij dat thans meer mensen perspectief hebben gekregen doordat zij
in het arbeidsproces zijn opgenomen, met alle financiële en sociale gevolgen
van dien. Bovendien leidt de gunstige ontwikkeling van de economie ertoe dat
datzelfde voor nog meer burgers zal gaan gelden.Dat is natuurlijk verheugend, en des te meer naarmate ons land zich in
dit opzicht positief onderscheidt. Dat laatste prikkelt overigens vooral onze
nationale trots; eigenlijk zou het natuurlijk veel beter zijn als eenzelfde
groei in veel meer landen zou plaatsvinden, zeker in ontwikkelingslanden.
Het is en blijft de beste remedie tegen de noord-zuidkloof die ons op het
gebied van het vreemdelingenbeleid zoveel parten speelt en ons ook in de komende
jaren met de neus zal blijven drukken op mondiale ongelijkheid. Vreemdelingenbeleid
is de open zenuw van mondiale ongelijkheid.Tegenover degenen die het als gevolg van de banengroei beter hebben gekregen –
en dat zijn er dus velen – staan degenen voor wie dat perspectief niet
geldt. En voor hen zijn de omstandigheden er niet beter op geworden. De kloof
tussen de "haves" en de "havenots" is gegroeid; wie niet of niet volledig
op eigen lichamelijke of arbeidskracht door het leven kan, heeft het moeilijker
dan vroeger. Deze dreigende kloof loopt veelal langs lijnen van oud, allochtoon
of eenoudergezin, zij het ook dat dit lang niet voor iedereen uit die categorieën
geldt. De zaak wordt pas problematisch bij een laag inkomen, dat snel aanwezig
is bij werkloosheid. Juist bij deze groepen is de kans daarop, ook buiten
hun schuld, onevenredig groot: en wanneer dat lot je treft, is het niet alleen
een kwestie van laag inkomen, maar vaak ook van sociale isolatie en problemen
met de gezondheidszorg. En wie langer dan een paar jaar geen baan heeft gehad,
vindt, ook bij een groeiende economie, niet snel een nieuwe. Sterker nog,
wij weten dat werkloosheid soms over generaties heen doorloopt. Tussen hen
en diegenen die wel deelnemen aan het arbeidsproces groeit de afstand, die
bovendien steeds moeilijker te overbruggen is.Zeker, er zijn goede argumenten voor het gevoerde beleid dat hiertoe heeft
geleid; vermindering van overheids- en overdrachtsuitgaven heeft de economie
weer in het goede spoor gebracht, en maakt daardoor op haar beurt weer meer
ruimte. Maar ik heb er in het begin van mijn beschouwing al op gewezen dat
dit beleid alleen maar mogelijk was bij de gratie van harmonie en samenwerking,
bij de gratie van beperkte verschillen. Dat lijkt buitengewoon paradoxaal:
het gevoerde beleid kón alleen maar gevoerd worden door de in onze
samenleving bestaande beperkte verschillen, terwijl datzelfde beleid juist
geleid heeft tot grotere verschillen. Want de verschillen zijn niet alleen
aan de onderkant gegroeid. Voor de bovenkant geldt hetzelfde. Topsalarissen
in ons land zijn nu vele malen hoger dan nog niet zo verschrikkelijk lang
geleden zelfs maar denkbaar was, terwijl de beursexplosie van de afgelopen
jaren vermogensbezitters nog vermogender heeft gemaakt. Wie daarom over onze
samenleving denkt in termen van een tweedeling, doet er beter aan om te spreken
van een driedeling: een top van zeer rijken, een aanzienlijk groter geworden
middenklasse, en aan de voet een groep die het moeilijk heeft en over weinig
kansen beschikt om de sprong naar de middenklasse te maken.Ik sprak net over de paradox van het poldermodel, dat bestaat bij de gratie
van beperkte verschillen, maar dergelijke verschillen wel lijkt te creëren.
Het is de vraag of hier inderdaad sprake is van een paradox. Bij nader inzien
is dat niet het geval. Dat zou wel zo zijn wanneer je het poldermodel met
ongewijzigd beleid zou kunnen voortzetten. En dat kan nu net niet. Mijn fractie
is van mening dat een beleid dat leidt tot verdergaande denivellering en tot
verdergaande verschillen tussen de private en de publieke sector, precies
de bijl legt aan het succes van het poldermodel om de eenvoudige reden dat
het niet langer op deze manier zal kunnen functioneren.Grotere inkomensverschillen bij een krappere arbeidsmarkt kunnen alleen
maar leiden tot hogere looneisen. Hogere looneisen zullen op hun beurt leiden
tot een afname van de groei van de werkgelegenheid, terwijl intussen het onderscheid
tussen werkenden en niet-werkenden zal toenemen. Bovendien rijst de vraag
waarom je in een dergelijk scenario zou inzetten op verdergaande lastenverlichting.
Die komt dan immers niet ten goede aan nieuwe banen, maar aan hogere salarissen.
Dat alles leidt tot minder harmonie en meer spanning in de samenleving.Grote verschillen tussen de private en de publieke sector zijn op hun
beurt contraproductief. De publieke sector is de smeerolie van de private.
Zonder behoorlijk onderwijs, zonder goede medische verzorging, zonder een
goed milieu, zonder een goed functionerend vervoerstelsel loopt de private
sector hartstikke vast. Om dat alles op het vereiste kwalitatieve niveau te
houden, kan het niet anders dan dat privaat en publiek met elkaar in balans
moeten zijn.Men behoeft daarom nog niet eens ethische motieven aan te voeren, zoals
de Raad van Kerken al jaren doet met zijn programma "De arme kant van Nederland",
of motieven van sociale rechtvaardigheid om een samenleving te bepleiten die
voortgaat op de wijze zoals de onze nu functioneert: met een beperkte mate
van verschillen. Het kan ook eenvoudig – voor diegenen die dat meer
aanspreekt – met het argument van eigenbelang.Over balans gesproken: dat geldt ook wanneer wij de Randstad vergelijken
met andere delen van het land. Nu staat het vast dat de Randstad te kampen
heeft met grote problemen. Of het nu gaat om typische grotestadproblemen,
congestie of het milieu, er is alle reden om daar grote aandacht aan te besteden.
Maar dat is geen reden om minder intensief naar de andere delen van het land
te kijken, in het bijzonder naar het noorden, dat op tal van punten zoveel
armer is en waar het probleem van de werkgelegenheid klemmend blijft, en naar
het zuiden, dat het in economisch opzicht weliswaar in het algemeen goed doet,
maar waar de infrastructuur achterblijft bij het westen en waar de daar voelbare
Europeanisering vraagt om voor dat gebied specifieke regelgeving. Collega
Van Leeuwen heeft daar ook aandacht voor gevraagd. Mijn fractie meent dat
het voor ons land alleen maar effectief kan zijn, wanneer de ontwikkeling
van noord, oost en zuid in de pas gaat lopen met de Randstad. Dat kan de Randstad
ontlasten en de andere delen van het land ten goede komen.Wanneer wij dat alles overzien, komen wij tot de conclusie dat wij in
de komende jaren flinke aandacht zullen moeten besteden aan de sociale cohesie
in onze samenleving, naast de aandacht die nodig blijft om de maatschappij
aan te passen aan de eisen van de tijd, eisen die niet alleen zijn op te vangen
met de wetten van vraag en aanbod.Ik realiseer mij dat dit wel een erg algemene uitspraak is. Ik wil daarom
proberen het begrip "sociale cohesie" iets nader te verkennen, om daar vervolgens
enkele punten uit te destilleren die wij voor de komende jaren hoog op de
beleidsagenda willen plaatsen. Nu is dat zo eenvoudig nog niet, omdat het
om een containerbegrip gaat. Twee dimensies zijn er in ieder geval in te onderscheiden:
bij de ene dimensie is de vraag aan de orde over welke gemeenschappelijke
morele waarden onze samenleving nog beschikt, en bij de andere dimensie is
de vraag aan de orde welke sociale bindingen, dus bindingen in termen van
onderlinge solidariteit en betrokkenheid, "de boel bij elkaar houden".Op het eerste gezicht lijken veel gemeenschappelijke waarden te zijn weggevallen.
De ontkerkelijking en de individualisering wijzen in die richting. Bij nader
inzien – en ik refereer daarbij graag aan de onder redactie van Mark
Bovens en Anton Hemerijck gepubliceerde studies die onder de titel "Het verhaal
van de moraal" verschenen zijn – valt dat aardig mee. Wij kennen nog
steeds belangrijke integrerende instituten, zoals het gezin en het huwelijk,
hoezeer die ook van karakter zijn veranderd. Voor ons arbeidsethos geldt iets
dergelijks. Het is niet meer gebaseerd op calvinistische plicht, maar wel
maatschappelijk breed aanvaard. Ik noem verder een hoge mate van vrijwilligerswerk,
dat sterker is dan in tal van andere landen.Tenslotte vinden wij gemeenschappelijke waarden bij onze bestuurders en
in de ambtenarij waar zich, ondanks verhalen van het tegendeel, maar een zeer
beperkte mate van corruptie voordoet. Overigens moet gevreesd worden dat die
ambtelijke moraal onder spanning komt te staan, hoewel dat niet onmiddellijk
tot corruptie behoeft te leiden, wanneer de tendentie van overheidsdiensten
die zich ook op de markt gaan begeven, zich zou doorzetten. Dat is een wezenlijk
argument waarom mijn fractie zich in beginsel tegen een dergelijke hybridisering
keert. Men moet maar van mij aannemen dat het feit dat de voorzitter van die
fractie juist hierin een hybride positie inneemt, daarbij geen rol heeft gespeeld.Ten aanzien van sociale bindingen kan in de eerste plaats geconstateerd
worden – ik zei dat al eerder – dat er nog steeds in ons land
een grote mate van bereidheid bestaat, via belastingen en sociale verzekeringen
solidair te zijn. Mijn fractie beschouwt dat als een groot goed en wijst erop
dat hierin bepaald niet een argument gevonden kan worden dat pleit voor voortgang
van privatisering in de sociale zekerheid, integendeel.Juist op het gebied van sociale bindingen doen zich enkele centrifugale
krachten voor. De eerste is van sociaal-culturele aard. De jaarlijkse immigratie
van zo'n 30.000 à 40.000 nieuwe burgers vergroot de pluriformiteit,
leidt tot minder gemeenschappelijke ervaringen, kan bij onvoldoende integratie,
leiden tot ontworteling en in het verlengde daarvan, tot criminaliteit. Aangezien
in de komende jaren deze immigratie niet zal stoppen, vraagt dat om meer en
specifieker beleid, zowel wat de opvang van nieuwe Nederlanders betreft,
alsook ten aanzien van het tegengaan van discriminatie. Wat intussen hoopvol
stemt, is dat in tal van gemeenschappen de opvang van zelfs aanzienlijke groepen
immigranten aanzienlijk beter verloopt dan verwacht.Een tweede centrifugale kracht is eerder in mijn betoog ter sprake gekomen
en betreft de denivellering die lijkt te leiden tot een driedeling in onze
samenleving. Dat is aan de onderkant, maar evenzeer aan de bovenkant, een
riskante onderneming. Aan de onderkant is dat riskant, omdat steeds meer tekenen
erop lijken te wijzen dat alle stimuli die tot werken moeten leiden, hier
niet functioneren. Als dat zo is, dan vraagt dat, vindt mijn fractie, om een
specifiek inkomensbeleid voor deze groep. Want als er voor deze overigens
niet al te omvangrijke groep werkelijk geen mogelijkheid is om aan werk te
komen, kunnen wij niet volstaan met een beleid dat nu net gericht is op datgene
wat niet lukt.Maar ook aan de bovenkant, bij de puissant rijken, rijst een probleem.
Willen zij nog wel deel uitmaken van onze samenleving? Of worden zij, net
als grote ondernemingen, foot-loose, en verschansen zij zich achter hoge muren,
hier of in een buitenland, waar het weer mooier is en de belastingen lager
zijn? Of slagen wij erin, ook deze groep binnen boord te houden, doordat zij
beseffen dat dat poldermodel toch wel erg veel voordelen biedt: voordelen
van sociale rust, van een goed geordende samenleving met ruimte voor cultuur?Aegon-bestuurder Kees Storm is van die laatste categorie een mooi voorbeeld.
Ik citeer hem aldus. "Ik betaal met vreugde belasting. Emigreren zal ik nooit.
We wonen in een land met een evenwichtige verdeling tussen rijk en arm, zodat
je je veiliger voelt dan waar ook ter wereld. Dat kost wat aan belasting,
maar je krijgt ook waar voor je geld."Het mag duidelijk zijn, mijnheer de voorzitter, dat mijn fractie denivellerende
tendensen niet met enthousiasme aanschouwt. En als de bouwstenen voor een
nieuw belastingstelsel, waar het kabinet al zo lang op broedt, nog even uitblijven
op grond van dit soort overwegingen, dan hebben wij daar geen enkel bezwaar
tegen. Wanneer voorstellen voor een tax-credit kunnen helpen, de afstand te
overbruggen, dan juichen wij die toe.Ik kom toe aan de derde centrifugale kracht die eigenlijk een conglomeraat
omvat. Je zou het de erosie van het publieke domein kunnen noemen en omvat
een aantal tendenties waar de overheid indirect zeker mee te maken heeft.
Te wijzen valt op de verzwakking van de traditionele middenstand, waarbij
mogelijkerwijze een relatie ligt met de winkelsluitingswet, op de ontvolking
van stedelijke centra, waarbij de Vinex-operatie een rol speelt, en van dorpen.
Ik wijs op het mooie boek Hoe God verdween uit Jorwerd. Het zijn allemaal
elementen die de samenhang in een gemeenschap kunnen aantasten en op hun beurt
ontworteling en criminaliteit kunnen meebrengen. Voor het ministerie van Volkshuisvesting
en Ruimtelijke ordening liggen op dit gebied belangrijke vragen en taken.
Te wijzen valt in dit verband ook op de gevolgen van de grotere druk die op
gezinnen rust met veel meer tweeverdieners dan vroeger. Dit tast de bereidheid
tot vrijwilligerswerk aan en laat in die sector een verschuiving zien naar
ouderen en inactieven. Het begrip "inactief" is in dit verband overigens wat
raar.Voorzitter! Mijn fractie vindt dat de overheid deze centrifugale krachten
scherp in het oog moet houden en beleid moet voeren dat die krachten tegengaat,
voorzover dat in haar vermogen ligt. Dat is lang niet altijd het geval; zoveel
greep heeft de overheid nu ook weer niet op de samenleving, op een aantal
gebieden zelfs veel minder dan enkele decennia geleden. Maar waar zij het
kan, moet zij het doen en dat betekent een herwaardering van de publieke sector.
Niet in de zin, dat de overheid overal moet hernemen wat zij net heeft afgestoten,
maar wel moet zij zich ervan bewust zijn dat grotere marktwerking en marktwerking
op meer gebieden, afgezien van de voordelen die dat zonder twijfel ook kan
hebben, naar haar aard effecten heeft die de sociale cohesie in een samenleving
kunnen aantasten.De kwaliteit van het publieke aanbod is het voornaamste instrument om
de nadelige effecten van de markt te corrigeren. Dat betekent aandacht voor
onderwijs en zorg waarvoor gelukkig meer geld kan en zal worden uitgetrokken,
voor het milieu en voor volkshuisvesting en ruimtelijke ordening. Het vraagt
om justitie en politie die onberispelijk zijn. Ik neem dat woord van de minister
van Justitie graag over en constateer dat het kabinet op justitiegebied daarmee
verder is gekomen dan op politiegebied. Er is dus ruimte genoeg voor het inzetten
van De Grave-banen; als zij er komen, mogen zij van ons zo heten.Voorzitter! Bij dat alles kan onze positie in Europa natuurlijk niet buiten
beschouwing blijven, al was het maar omdat dat in toenemende mate zowel onze
grenzen als onze mogelijkheden bepaalt. Dat geldt, om eens wat te noemen,
voor economie, voor arbeid, voor ecologie en voor ons belastingklimaat. Binnen
Europa zijn gemeenschappelijke morele en sociale waarden van des te meer belang
nu de globalisering in economisch opzicht met onzichtbare hand gestuurd wordt.
Des te meer reden is er voor de publieke sector om leiding te geven aan het
verstevigen van morele en sociale waarden en aan de publieke moraal. Dat leiderschap
mag van ons sterker zijn; het niet tot stand komen van daarvoor vitale institutionele
wijzigingen bij het Verdrag van Amsterdam vinden wij daarom teleurstellend.
Het gaat ons overigens te ver om, zoals bijna uit de woorden van de heer Van
Leeuwen kan worden opgemaakt, dit geheel op conto van de Nederlandse regering
te schrijven. Mijn fractie verneemt graag van de regering met welke ambities
zij komende week naar de Banentop in Luxemburg gaat. Ook het tot stand komen
van de euro zien wij als een noodzakelijke stimulans. Het niet tot stand komen
daarvan zou tot een ongehoorde backlash leiden.De heer Van Leeuwen (CDA):U meent uit mijn opmerkingen over de top van Amsterdam te kunnen opmaken
dat ik van oordeel zou zijn dat als gevolg van de Nederlandse inzet een teleurstellend
resultaat zou zijn behaald. Dat heb ik op geen enkele manier willen aangeven.
Ik heb aangegeven dat de top van Amsterdam niet is gelukt maar redenen daarvoor
heb ik niet vermeld. Nu u daarop ingaat, kan ik zeggen dat die top niet is
gelukt als gevolg van de verschillen van inzicht die er waren tussen allerlei
Europese leiders. Het Nederlandse voorzitterschap heb ik geen direct verwijt
willen maken.De heer Cohen (PvdA):Zo had ik het begrepen, maar als die conclusie niet juist is, stemt mij
dat alleen maar gelukkig.Voorzitter! Het poldermodel zoals ik dat hier besproken heb, houden wij
graag in stand, maar dat kan alleen door het op onderdelen aan te passen,
en met name door de publieke sector daarin een meer prominente rol te geven.De vergadering wordt van 16.30 uur tot 16.45 uur geschorst.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Mijn bijdrage aan deze algemene beschouwingen valt in hoofdzaak
in twee delen uiteen...De heer Schuurman (RPF):Mijnheer de voorzitter, een punt van orde! Is het niet dienstig de vergadering
te schorsen totdat het kabinet aanwezig is?De voorzitter:Er is gebeld; de schorsing is geëindigd. Ik laat de wellevendheid
van het kabinet nu herstellen door de minister-president zelve.De vergadering wordt enige ogenblikken geschorst.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Ook al heeft volgens de pers de vicepremier de naam de minister
van coalitiezaken te zijn, het lijkt er toch op dat de premier zelf zijn kabinet
bij elkaar moet zien te houden.Mijn bijdrage aan deze algemene beschouwingen valt in hoofdzaak in twee
delen uiteen. Eerst zal ik aandacht besteden aan de financieel-economische
aspecten van het beleid. Daarbij zal ik refereren aan het regeerakkoord en
de Miljoenennota. Ik neem mij voor om in het tweede deel stil te staan bij
een aantal immateriële aspecten van het beleid.Voorzitter! Dit kabinet kan een half jaar voor de verkiezingen vooral
wat betreft de financieel-economische aspecten van het beleid, tevreden zijn
over de in drie en een half jaar tijd bereikte resultaten. Volgens de Sociale
en culturele verkenningen 1997 is driekwart van de Nederlanders tevreden over
het kabinetsbeleid. Het lijkt zelfs overbodig het kabinet te waarschuwen tegen
zelfgenoegzaamheid, in de zin dat het alleen nog maar een voorbeeld aan zichzelf
zou behoeven te nemen. Kortom, het kabinet lijkt het er goed af te brengen.Als mijn waarneming juist is, waren echter de eerste twee jaren gemakkelijker
dan de laatste twee. Naarmate men het einde nadert, wordt het moeilijker.
De verkiezingen komen dichterbij. De profileringsdrang onder de coalitiepartners
neemt toe en de kracht van het regeerakkoord neemt af. Naarmate er meer nieuwe
problemen rijzen die niet werden voorzien, en deels ook niet konden worden
voorzien, en naarmate er meer beslissingen genomen moeten worden die buiten
het bestek van het regeerakkoord vallen, wordt het debat politieker en komen
er meer verschillen openbaar.Niettemin, de resultaten in financieel-economisch opzicht van dit kabinet
mogen er zijn. Wat mij het meest opvalt is dat deze resultaten zijn bereikt
door een kabinet waarin niet het CDA en wel de PvdA is vertegenwoordigd. Overigens
geeft de openingszin van de troonrede er blijk van dat het kabinet zich ervan
bewust is de bereikte resultaten te danken te hebben aan de inspanning van
"zeer velen". Een redelijk stabiel politiek en sociaal klimaat heeft deze
resultaten mede mogelijk gemaakt. Dat mag op zichzelf al opmerkelijk heten,
want het is algemeen bekend dat een combinatie van politieke vrijheid en democratie,
economische groei en sociale saamhorigheid moeilijk van overheidswege te realiseren
is. Verder zal dit kabinet ook niet ontkennen dat men de internationale wind
mee gehad heeft. Dat neemt echter niet weg dat men ook behendig en doelgericht
heeft weten te zeilen. Zulk een gunstig getij heeft het voordeel in zich dat
het altijd eenvoudiger zal zijn om de ruimte te verdelen dan de krapte, ook
al zal er in relatieve zin te allen tijde sprake zijn van schaarste. Pijnlijke
keuzen hoeven dan echter niet onmiddellijk gemaakt te worden. PvdA-wensen
kunnen dan immers bijvoorbeeld gemakkelijk uitgeruild worden tegen VVD-wensen,
en omgekeerd.Voorzitter! Het succes wordt in belangrijke mate toegeschreven aan het
inmiddels tot ver over de grenzen bekende Nederlandse model. Ik kan het woord
"poldermodel" bijna niet over de lippen krijgen, want mijn voorstellingsvermogen
schiet daarbij eigenlijk voortdurend tekort. Het Nederlandse model dus, dat
op drie pijlers berust: een bepaald begrotingsbeleid, een monetair beleid
en een loonbeleid. De begrotingspolitiek is gericht op bezuinigingen en het
terugdringen van het overheidstekort, het monetaire beleid op lage inflatie
en lage rente en het loonbeleid op loonmatiging en arbeidsduurverkorting.
Er moet geconstateerd dat we met de drieslag van lastenverlichting in ruil
voor loonmatiging, nadruk op werk en sanering van de overheidsfinanciën
vanaf 1982 – het Akkoord van Wassenaar – bezig zijn; dat wil zeggen,
inmiddels 15 jaar en vier kabinetten lang. Vóór 1982 zijn helaas
vele jaren verloren gegaan met palaveren, compromissen sluiten en belangengroepen
compenseren. Ook dat is een vrucht van wat de overlegeconomie genoemd wordt,
de twee zijden van het model waarover de heer Cohen al veel uitgebreider gesproken
heeft.Zonder te kort te doen aan de bereikte resultaten moet ook opgemerkt worden
dat het kabinet er op een aantal punten niet in is geslaagd, zijn doelstellingen
te verwezenlijken. Zo moet ik constateren dat het kabinet geen eensgezindheid
heeft weten te bereiken over het belastingstelsel voor de 21ste eeuw. En dat
terwijl er in de troonrede op gewezen wordt dat structurele aanpassingen nodig
zullen zijn in het kader van het wegvallen van de Europese binnengrenzen.
De vraag is verder wat er terecht komt van andere doelstellingen die met een
dergelijke herstructurering zouden moeten worden bewerkstelligd, te weten
dat arbeid goedkoper zou worden en milieuvervuiling duurder. Zoals geldt voor
het belastingstelsel, is het niet gekomen tot een fundamentele discussie over
de toekomst van het socialezekerheidsstelsel. De vraag is hier of men geen
kostbare tijd verloren heeft laten gaan. Volgens deskundigen is er sprake
van een achilleshiel bij teruglopend economisch getij.Ik wijs ook op het in september jongstleden uitgebrachte rapport "Economische
dynamiek en sociale uitsluiting" van de commissie van sociaal-economische
deskundigen van de SER. Deze commissie voorziet een aantal samenhangende problemen
van sociale en economische aard voor de periode na 2000, met name wat de inschakeling
van inactieven betreft, onder wie ik overigens niet de 800.000
huisvrouwen en huismannen reken, en zij gaat uit van de noodzaak van voortdurende
bij- en omscholing. Wie tien jaar stilstaat, is in de tegenwoordige omstandigheden
immers al afgeschreven. Maar het gaat erom dat als voorwaarde bij de aanbevelingen
van de commissie geldt dat Nederland het beleid van loonmatiging en flexibilisering
nog eens 15 jaar moet volhouden. Misschien zouden wij dat allemaal wenselijk
vinden, maar voor mij is het de grote vraag of dit nog een realistische veronderstelling
genoemd kan worden. Het kabinetsbeleid heeft voorts berust op een zekere herschikking
van de elementen markt, overheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. Vanuit
onze kritiek op het stelsel van de verzorgingsstaat hebben wij het vele jaren
geleden al opgenomen voor een accentuering van de marktwerking en de persoonlijke
verantwoordelijkheid. De tucht van de markt kan voor allerhande uitwassen
en scheefgroei bewaren. Concurrentie kan een prijs-/kostenvoordeel opleveren,
maar ook tot deconfitures leiden met menigerlei schadelijke gevolgen. Bekend
is ook inmiddels onze kritiek op een dereguleringsoperatie als die met betrekking
tot de winkeltijden; niet alleen vanwege de nadelige sociale en economische
gevolgen die wij voorzien, maar ook omdat andere door ons gewaardeerde publieke
waarden in het gedrang lijken te komen.Anderzijds vallen soms merkwaardige ontwikkelingen te constateren waarvan
wij ons afvragen of ze passen in het streven naar meer markt en meer persoonlijke
verantwoordelijkheid. Zo roept het feit dat dit jaar nog maar liefst 867.000
personen of huishoudens aangewezen zijn op huursubsidie, de vraag op hoe het
mogelijk is dat in een welvaartsstaat als de onze, mensen blijkbaar blijvend
aangewezen zijn op subsidiëring van één van hun eerste
levensbehoeften. Is dat niet ongerijmd te noemen? Minstens zo merkwaardig
vinden wij de in deze begroting aangekondigde maatregel om de BTW op toegangskaartjes
voor podiumkunsten van het hoge naar het lage tarief te brengen, alsof het
hier om een elementaire levensbehoefte zou gaan. Evenmin kunnen wij het uit
een oogpunt van persoonlijke verantwoordelijkheid plaatsen dat de overheid
zich de verdeling van arbeid en zorg tussen mannen en vrouwen aantrekt.Opmerkelijk vonden wij ook de kanttekeningen die door de Raad van State
bij de concept-Miljoenennota, in het bijzonder onder de punten 9 en 10, zijn
gemaakt. Of deze opmerkingen samenhangen met de wisseling in persoon die in
het vice-presidentschap is opgetreden, zullen wij maar tot het geheim van
de Raad van State rekenen. In ieder geval hebben deze opmerkingen ons aangesproken.
Terecht wordt erop gewezen dat bij de overheid andere waarden de doorslag
moeten geven dan op de markt. Een aantal "kernverantwoordelijkheden" vertalen
zich in een uiteindelijke verantwoordelijkheid van de overheid voor de kwaliteit
van de democratische en sociale rechtsstaat, waarvoor kenmerkend zijn, aldus
de Raad van State, heerschappij van het recht, democratische participatie
en publieke verantwoording. Wij bevelen deze opmerkingen graag in de aandacht
aan bij verdere operaties als de privatisering van overheidstaken, het onderbrengen
in zelfstandige bestuursorganen, het opdragen van taken aan agentschappen,
het uitbesteden daarvan en zeker bij het afstoten van taken, opdat de essentie
van het publieke domein, zoals de Raad van State het noemt, gewaarborgd blijft.Tevredenheid met of kritiek op het kabinetsbeleid hangt overigens nauw
samen met de vraag of men het beleid op macro- of op microniveau beoordeelt.
Immers, in concrete individuele gevallen of in bepaalde sectoren kunnen de
uitkomsten van algemeen beleid sterk verschillen. Zo is het te waarderen dat
het kabinet iets gaat doen aan de lokale lastendruk, waarover ik een jaar
geleden sprak. Evenwel heeft het MKB in een reactie op de kabinetsnota "Lokale
lasten voor bedrijven en instellingen", die uiteraard op macrocijfers is gebaseerd,
erop gewezen welke gigantische verschillen er per bedrijf en per gemeente
optreden. Globale maatregelen veranderen daar betrekkelijk weinig aan.Gevoelens van ernstige twijfel bekruipen ons ook wat betreft de verenigbaarheid
van het opgelegde streven naar economische groei en de milieudoelstelling
van het kabinet. Voorgangers op deze plaats hebben daar vanmiddag al uitvoerig
over gesproken.De vraag is of met de nota over economische groei en milieu niet ingehaakt
wordt op het feit, dat de bestrijding van de milieuvervuiling onder het publiek
in de jaren negentig minder hoog scoort dan in een vorig decennium. Het vooruitgangsgeloof
lijkt weer veld te winnen en dat geloof lijkt ook het kabinet parten te spelen.Voorzitter! Ik kom daarmee op het tweede deel van mijn betoog. De laatste
jaren vallen van diverse kanten van de samenleving kritische en waarschuwende
geluiden te vernemen over het streven naar meer marktwerking. Niet omdat "markt"
fout is, maar omdat "markt" niet alles is. Beter gezegd: niet alles is economie
en economie is niet alles. Marktdenken maakt misschien wel prijsbewust maar
niet waardenbewust.De vraag die in het tweede deel van mijn bijdrage dan ook centraal staat,
is niet of het kabinet zich wel voldoende inspant om allerlei problemen van
materiële aard het hoofd te bieden – daar had het eerste deel betrekking
op – maar de vraag hoe het kabinet zich opstelt tegenover minstens zo
belangrijke problemen van immateriële aard.Het eerste probleem dat ik signaleer, is dat van de afnemende politieke
binding van de burger. Het gaat hier niet om een nieuw verschijnsel, maar
terecht heeft de – bijna – oud-commissaris van de koningin van
Utrecht, de heer Beelaerts van Blokland, er recent op gewezen dat wanneer
deze ontwikkeling van verminderde binding van de burger aan het politieke
bestel zich door blijft zetten, het kritische punt van de legitimiteit van
ons huidige politieke stelsel in zicht komt. Dat is uiteraard in eerste instantie
een zaak van de politieke partijen, maar zoiets kan en mag de regering c.q.
het kabinet in een democratie niet koud laten. Wat zijn de oorzaken? Moet
onder andere niet ook gedacht worden aan het wegvloeien van publieke taken
van de rijksoverheid? Het privatiserings- en decentralisatiestreven heeft
de nodige overheidsbevoegdheden onttrokken aan het publieke domein, dan wel
aan de publieke sfeer van de nationale overheid. Anderzijds vloeit er soevereiniteit
van de nationale staat weg naar de Europese Unie in Brussel. Ons verontrusten
deze ontwikkelingen. Naarmate de eerstgenoemde ontwikkeling
zich verder doorzet en de tweede – het weglekken van soevereiniteit –
de kiezers koud laat, hoe zijn de burgers dan nog aan het politieke gebeuren
te binden? Zal alles, ook bij de komende verkiezingen, er niet van afhangen
of de media erin slagen bij de massa een sfeer van opwinding te creëren
over onverschillig welk al dan niet opgeklopt geschilpunt, waardoor politiek
tot een vorm van entertainment wordt teruggebracht?Een ander probleem van immateriële aard is in onze ogen de verwarring
en onzekerheid over de publieke moraal. Ik behoef de verschijnselen niet te
noemen die erop wijzen, dat daarmee her en der iets fundamenteel mis is. In
normale toestand wordt over waarden en normen, moraal en cultuur nauwelijks
gepraat of geschreven. Gebeurt dat wel, dan is dat een teken aan de wand.
Er heeft zich naar onze wijze van zien een belangrijke verandering op dit
punt voorgedaan. Generaliserend gesproken, hebben wij afscheid genomen van
een deugdenmoraal, waarin centraal stonden: eerlijkheid, fatsoen, wederzijds
respect, verantwoordelijkheidsgevoel, arbeidzaamheid, zelfdiscipline, doorzettingsvermogen.
Deugden worden thans ingevuld vanuit waarden als zelfontplooiing, vrijheid,
emancipatie, welzijn en geluk. Vage, abstracte waarden die per definitie niet
bindend zijn. Er valt objectief over te twisten en de invulling is een kwestie
van subjectieve voorkeur en smaak. Wat vinden we leuk, lekker en prettig?
Verplichtende normen zijn er niet aan te ontlenen en dus definiëren we
onze positie en ambities in rechten en aanspraken. Tot zover onze analyse.Het kabinetsbeleid kenmerkt zich hierdoor, dat het de maatschappelijke
dynamiek tot uitgangspunt neemt en die dynamiek ruimte tracht te geven. Die
dynamiek, zich uitend in processen als emancipatie en individualisering, moet
zich kunnen ontplooien. De politiek wordt geacht daar geen invloed op te hebben;
ze kan alleen belemmeringen opruimen. Het bieden van tegenwicht acht men als
kabinet niet geraden. Deze eenzijdige accentuering van de relatie tussen politiek
en samenleving biedt weinig zicht op een benadering van allerlei zorgwekkende
ontwikkelingen op immaterieel vlak, die, wanneer ze zichzelf niet keren, door
de overheid zeker niet gekeerd zullen worden.Voorzitter! Ik zei: economie is niet alles. Dat geldt ook voor de politiek.
De politiek vermag ook niet alles, gelukkig maar. Misschien vermag ze uiteindelijk
niet meer dan het voorkomen van chaos in de meest brede zin van dat woord.
Dat is trouwens al geen geringe opgave. Een overheid mag bij de vervulling
daarvan leunen op het verantwoor- delijkheids- en normbesef van mensen. Maar
wat als op vitale punten dat besef tekort blijkt te schieten? Schieten dan
ook de traditionele overheidsinstrumenten niet tekort? Zelfregulering en gedragscodes
lijken vandaag de nieuwe antwoorden op deze ontwikkeling te zijn. Maar als
de werking van het geweten faalt, omdat de autoriteit van een bovenmenselijke
toetsingsnorm ontbreekt, zullen ook deze middelen, hoe nuttig op zichzelf
ook, tekortschieten tegenover calculerend gedrag en brute onverschilligheid.Voorzitter! Het is geen geheim waaraan de SGP, ook in de politiek, haar
oriëntatie ontleent. Dat is het Woord van de God van Israël, de
Vader van de Heere Jezus Christus, op wiens genade en offer wij allen zijn
aangewezen voor al onze misstappen en al ons tekortschieten. Het doet ons
smart dat wij moeten constateren dat wij als volk steeds meer andere goden
dan die God van Abraham, Izaäk en Jakob aanhangen. Evenwel, kritiek op
en vragen bij het kabinetsbeleid zullen ons zeker niet doen verflauwen in
het gebed voor vorstenhuis, regering en parlement.De heer Schuyer (D66):De Staatsprijs voor literatuur, de P.C. Hooftprijs, mijnheer de voorzitter,
is dit jaar toegekend aan Judith Herzberg. Een bijzondere gebeurtenis, omdat
het voor het eerst is dat zowel de vader als de dochter deze prijs ontvangt.
Lezend in haar laatste bundel kwam ik het bijna achteloos neergeschreven gedichtje
tegen: "Vrede is het, wanneer je begint vrede gewoon te vinden en niet iets
tussen twee oorlogen in." Het is een waarneming die waarschijnlijk alleen
gemaakt kan worden door iemand die in twee werelden leeft: een deel van het
jaar in Israël, waar een constante waakzaamheid tegen oorlog is; en een
deel in Nederland waar een generatie opgroeit voor wie oorlog een onderwerp
uit geschiedenisboeken is. Een generatie die geen opkomstplicht voor militaire
dienst meer kent; die uitvoerig kan discussiëren over de vraag tot hoever
de NAVO naar het oosten kan uitbreiden; een generatie ook die opgroeit met
een steeds minder aanwezig vijandbeeld. Gelukkig een regering die leiding
kan geven aan een land waar – ik zeg Judith Herzberg na – vrede
gewoon is.Nu is het een menselijke eigenschap om de situatie waarin men leeft te
ervaren als blijvend. Het is voor de generatie die in deze Kamer en achter
de regeringstafel aanwezig is moeilijk voor te stellen dat onze kleinkinderen
of achterkleinkinderen de bedreiging van het communisme voor de Westerse democratie
in de geschiedenisboeken zullen leren als een fase die duurde van 1917 tot
1989, zo opgevoed als wij zijn met de vermeende blijvende aanwezigheid van
dat gevaar. Een oplettend waarnemer maakt ook op hoe nu gekeken wordt naar
de aanwezigheid van vrede als blijvend. Een regering mag zich daar echter
niet door laten leiden. Haar beleid dient constant te zorgen voor de realisatie
van vrede als een blijvend iets. Aan het eind van de regeerperiode van dit
paarse kabinet kan de vraag gesteld worden of de regering voldoende gedaan
heeft om die blijvend lijkende situatie ook inderdaad dichterbij te brengen.Er is een criterium waaraan dat te toetsen valt: de bemoeienis van Nederland
in de Europese Gemeenschap, die door het voorzitterschap in de eerste helft
van het jaar speciale attentiewaarde heeft. In de afgelopen regeerperiode
concentreerde zich dat op twee punten: het Verdrag van Amsterdam onder Nederlands
voorzitterschap en de ontwikkeling naar één Europese munt. De
verwachtingen rondom het verdrag zijn wellicht hoger geweest dan het resultaat
rechtvaardigt. Toch is mijn fractie met dat resultaat niet ontevreden. Alleen
degenen met onvoldoende historisch besef hadden verwachtingen kunnen hebben
dat gemeenschappelijk Europees beleid snel te realiseren zou zijn. Om de voortgang
in kleine stappen te bereiken is hoog inzetten soms nodig. Dat is precies
wat er is gebeurd. In de ogen van mijn fractie verdient de regering, in het
bijzonder de bewindslieden op Buitenlandse Zaken en de minister-president,
daarvoor een compliment.Geldt het hoog inzetten om een acceptabel doel te bereiken ook voor het
beleid rondom de Europese munt? Vooropgesteld is dat ook mijn fractie een
sterke Europese munt wil die het kan opnemen tegen dollar en yen. Door de
resultaten die bereikt zijn met de totstandkoming van het stabiliteitspact
kan men ook vertrouwen hebben dat een sterke munt er komt en blijft. Onze
minister van Financiën is internationaal geprezen voor zijn inspanningen
daarbij en wij sluiten ons daar graag bij aan. Juist omdat dit zo goed geregeld
is, kan men er vraagtekens bij zetten of het nodig is om de willekeurig gekozen
criteria bij de start zo rigide na te jagen. Men kan daartoe komen als de
realisatie van één munt uitsluitend gezien wordt als economisch
doel. Maar als het meer is – en voor mijn fractie is het dat –
dan is met het afgesproken stabiliteitspact voor ogen de noodzaak om zonder
nadere afweging daaraan vast te houden schadelijk.Het is zonder meer indrukwekkend om te zien hoe alle landen bezig zijn
de staatshuishouding op orde te brengen. Met de sancties die in het stabiliteitspact
zijn afgesproken, zal dat zo blijven; vandaar dat mijn fractie wil vasthouden
aan de startdatum en uitstel afwijst. In dit verband willen wij graag van
de minister-president vernemen hoe hij zich nu precies de verdere procedure
en de positie van de Staten-Generaal daarbij voorstelt. Vorig jaar is aan
de overzijde bij de algemene financiële beschouwingen daarover het een
en ander gezegd, maar zonder tot een einduitspraak is gekomen. Het kwam er
mijns inziens op neer dat de minister van Financiën stelde dat, als Nederland
voor zijn examen slaagt – het oordeel daarover is niet aan Nederland
zelf – het moet meedoen omdat het parlement de beslissing daarover al
in een eerder stadium zou hebben genomen. Dat zou betekenen dat Nederland
meedoet als straks tot invoering wordt besloten, ongeacht welke andere landen
ook meedoen. Is die interpretatie een juiste, zo vraag ik de minister-president.Voorzitter! Als je ongeveer een generatie lang netto-ontvanger bent geweest
in de Europese Gemeenschap, verdient het feit dat je nu een paar jaar nettobetaler
bent een genuanceerdere benadering dan de minister van Financiën heeft
gedaan. Gelukkig maar, zo zal ook onze liberale bondgenoot in het kabinet
denken, is er dan een minister van Buitenlandse Zaken die de juiste toon wel
weet te treffen.Over enkele weken worden hier financiële beschouwingen gehouden.
Er is dan volop gelegenheid om ook de verkenning inzake een toekomstig belastingsysteem
te bespreken als die is verschenen. Ik hoop dat bij het belastingsysteem ook
goed naar Europa wordt gekeken. Vermogensbelasting kan dan niet, maar vermogenswinstbelasting
onder bepaalde omstandigheden wel. Hoe ziet de minister-president dat aspect
van het belastingsysteem in relatie met Europa?Voorzitter! In de Sociaal-culturele verkenningen 1997 en in het WRR-rapport
over de gezondheidszorg wordt melding gemaakt van toenemende ongelijkheid
tussen inkomens van huishoudingen en van ongelijkheid in gezondheid en levensverwachting
tussen mensen in ons land. Dat zijn ook de voornaamste punten waarop de oppositie
het paarse kabinet ter verantwoording roept. Voorop zij gesteld dat ook mijn
fractie van oordeel is dat de overheid zich forse inspanningen moet opleggen
om die ongelijkheid te bestrijden. Tegelijkertijd is het met het oog op de
effectiviteit van het daarop te richten beleid van belang om een duidelijk
onderscheid te maken tussen de verschillende oorzaken van de gesignaleerde
ongelijkheid. En die zijn niet allemaal aan het overheidsbeleid toe te schrijven.Bij de bestudering van de opmerkingen van het Sociaal-cultureel planbureau
wordt duidelijk dat de inkomensongelijkheid voor een belangrijk deel is te
wijten aan een veranderde samenstelling van de huishoudens. Het blijkt dat
het besteedbaar inkomen van echtparen door de toename van het aantal tweeverdieners
onder hen aanzienlijk is gestegen ten opzichte van dat van eenoudergezinnen.
Dat is echter niet aan de overheid toe te rekenen als schuld. Integendeel,
het is een welbewust beleid geweest in het kader van de emancipatie. En voor
de nabije toekomst blijft het een factor van betekenis om voldoende mensen
voor de arbeidsmarkt te behouden.Het Sociaal-cultureel planbureau constateert tegelijkertijd dat de groep
kansarme burgers in onze maatschappij is afgenomen. In de jaren tachtig was
deze nog 14% van de bevolking, nu 9%. De reden? Ten eerste een groei van de
banen van meer dan 15 uur per week en ten tweede een gestage groei in de onderwijsdeelname.
En dat nu zijn juist gevolgen van het gevoerde overheidsbeleid.Een soortgelijke opmerking valt te maken over de gezondheidszorg. De ongelijkheid
op dat terrein is voor een groot deel terug te voeren op ongezond gedrag met
genotmiddelen, zoals roken, en ongezonder eten. Hoewel uiteraard constante
aandacht en waakzaamheid geboden is, is naar de mening van mijn fractie de
regering op dat punt nauwelijks een verwijt te maken.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Dat zit nog, lijkt mij. Met andere woorden: is deze constatering
niet iets te positief? De problematiek van de wachtlijsten op tal van terreinen
van de gezondheidszorg, de problemen in de thuiszorg, de problemen bij de
RIAGG's en de problemen bij de jeugdhulpverlening hebben toch niets te maken
met genotmiddelen en gezond of ongezond eten. De problematiek op deze punten
is de laatste jaren ernstig toegenomen. Dit kabinet heeft behalve incidentele
lapmiddelen – dat klinkt echter wat onvriendelijk – of het hier
en daar wat verzachten van de pijn niet de durf gehad om de noodzakelijk financiën
ter beschikking te stellen om deze situatie echt te verbeteren. Daarom vind
ik het iets te mooi om ook richting de D66-minister die hiervoor verantwoordelijk
is, te zeggen dat het kabinet op dit punt niets te verwijten valt. Kan de
heer Schuyer zich dat voorstellen?De heer Schuyer (D66):Mijn klokje loopt door; daar wil ik wel even op wijzen.De heer De Boer (GroenLinks):De voorzitter drukt altijd!De heer Schuyer (D66):Ja, maar pas na een minuut. Het zit nog of die wachtlijsten en alles niet
vastzitten aan allerlei ongezond gedrag van mensen. Dat is een stelling die
ik niet zonder meer betrek. Ik ga hier echter niet op die manier op in. Straks
in mijn verhaal kom ik nog verder te spreken over dit punt.
Ik heb de heer Van Leeuwen bij interruptie al gezegd dat het natuurlijk geen
schoonheidsprijs verdiende om de 1,3% voor de groei van de gezondheidszorg
in het regeerakkoord vast te spijkeren. Er is echter wel jaarlijks incidenteel
geld bij gedaan. Het bezwaar dat daartegen bestaat, is dat je met incidenteel
geld geen structureel beleid kunt voeren. En dat moet veranderen. In een coalitie
is een afspraak echter een afspraak. Dat betekent dat dit een aspect is dat
onder een volgend paars kabinet moet veranderen.De heer De Boer (GroenLinks):En daar word ik nou zo moe van; dat vind ik nou precies het verwijtbaar
gedrag. De financiën zijn aanzienlijk toegenomen. Laten wij het niet
over de oorzaak hebben, maar dit gewoon vaststellen. Wij zijn gewoon ruimer
in onze jas komen te zitten. Deze regeringscoalitie kan echter niet het lef
vinden om te zeggen: hier ligt een ernstig probleem; wij pakken dat binnen
deze kabinetsperiode aan en wij verschuiven het niet naar een volgend kabinet.
Het is eigenlijk dezelfde redenering als bij het milieubeleid. Ik vind dat
niet goed en dat is verwijtbaar, niet alleen aan het kabinet, maar ook aan
de coalitiepartijen. Op de vraag van de heer Glastra van Loon hoe GroenLinks
in het kabinet komt, kan ik zeggen dat het, gezien de opvattingen van GroenLinks,
nog wel even zal duren. Dat zou echter wel een verbetering voor het land kunnen
betekenen.De heer Schuyer (D66):Wij verschillen op dit punt gewoon van mening. Ik heb al gezegd dat in
een coalitie een afspraak een afspraak is, ook als die afspraak niet in collectieve
zin omgezet kan worden in een andere. Dan voel je je daaraan gebonden. Bovendien –
ik kom daar nog op terug – is er wel wat voor te zeggen om ook de gezondheidszorg
vrij strak te houden. Ook voor de volgende periode luidt daarom het parool:
het bevorderen van de maatschappelijke participatie via het creëren van
werkgelegenheid als de beste remedie en de koninklijke weg om de problemen
het hoofd te bieden. Daarnaast is er ruimte en extra aandacht nodig voor een
beperkt aantal groepen, zoals ouderen, eenoudergezinnen, bijstandsmoeders
en nieuwe Nederlanders.De gehele regeerperiode van Paars 1 is vergezeld gegaan van kritiek op
de in het regeerakkoord afgesproken groei van 1,3% van de gezondheidszorg.
Ook al is dit percentage vrijwel jaarlijks met incidenteel geld aangevuld
om de tekorten gedeeltelijk te dekken, het beleid is gericht geweest op het
bereiken van de afspraak uit het regeerakkoord. Ik geloof dat alle partijen
voor de komende periode inzetten op het afspreken van een hoger percentage
groei van de zorg en het onderwijs. Het eerste, omdat de werkelijke groei
nu eenmaal hoger is. Het tweede, omdat de onderwijsuitgaven onder het gemiddelde
liggen van die van andere beschaafde landen. Maar dit is de plek om daar toch
wat kanttekeningen bij te plaatsen. Immers, het verhogen van dit type uitgaven
zonder verder aanvullend beleid betekent alleen maar dat de spanning op het
budget tijdelijk vermindert. Na een korte periode is de maatschappelijke druk
ter verhoging van de budgetten weer volop aan de orde. Op basis van de publieke
opinie mogen zorg en onderwijs meer kosten. Vanuit dat gegeven is er wellicht
iets voor te zeggen om de uitgaven voor deze sectoren gedurende langere tijd,
langer dan de duur van een kabinetsperiode, te koppelen aan een bepaald percentage
van het bruto nationaal product. Een dergelijk systeem heeft zeker nadelen,
maar ik vermoed dat de voordelen toch groter zijn. Misschien wil de minister-president
hierop eens reageren.Het is bij het onderwijsbeleid altijd heel moeilijk om te voorspellen
hoe een bepaald beleid zal uitpakken. Vandaar dat de centrale regelgeving
zoveel mogelijk moet worden ingeperkt. Maar de decentralisatie van het onderwijsbeleid
behoort meer functioneel, naar de school, dan territoriaal, naar de gemeenten,
te zijn. Als er niet voor die aanpak wordt gekozen, dan zal de effectiviteit
van meer middelen naar het onderwijs ook niet het te verwachten resultaat
hebben.De mens wordt gemiddeld ouder dan een generatie geleden. De aandacht voor
de éducation permanente neemt sterk toe, maar het is de vraag of de
kwestie van meer aandacht voor de spelende mens, of beter nog het spelende
kind, niet te veel uit het zicht van het onderwijs is verdwenen. Ook voor
"mijn spelen is leren" behoort het onderwijs weer aandacht te krijgen. Zo
lang die absolute garantie niet is te geven, is de verlaging van de leerplichtige
leeftijd af te wijzen.Het is op zichzelf een groot voorrecht in een land te leven dat zich de
kosten van de gezondheidszorg kan veroorloven en dat een zorg ter beschikking
heeft die ook adequaat is. Maar waar bij een aantal verouderingsziekten sprake
is van levensverlenging en palliatieve zorg, behoren wij de discussie over
levensverlenging en de kwaliteit van het leven op ethische gronden niet te
schuwen. Wanneer de politiek ook in de gezondheidszorg het primaat wil houden,
zal zij ook leiding aan die discussie dienen te geven.Over een langere periode gemeten, is de belangstelling voor de politiek
eerder iets toe dan afgenomen. Maar voor de dragers van ons politieke bestel,
de politieke partijen is de aandacht gering. Het afgelopen jaar is er ook
in de media uitvoerig aandacht geweest voor de risico's die dit heeft voor
het functioneren van onze democratie. Wij willen de regering complimenteren
voor het feit dat ook zij aandacht voor het vraagstuk heeft, al is het duidelijk
dat de oplossing nog niet voorhanden is. De financiële positie van de
partijen is precair. Steun op dat vlak moet zeker worden overwogen om ervoor
te zorgen dat zij onafhankelijk kunnen blijven. Maar een echte oplossing is
het natuurlijk niet. D66 heeft om de belangstelling voor politiek te entameren
altijd gepleit voor vernieuwingen in de structuur ervan, en wel zo dat voor
kiezers direct aantoonbaar is wat hun invloed is. Kern van die vernieuwing
is in onze ogen de verkiezing van de minister-president. Het is onthullend,
te ervaren hoe ook de meest geharnaste tegenstanders praten over de "premier-bonus"
bij de verkiezingen. Ik wijs erop dat deze bonus niet aan de premier maar
aan een partij toevalt, terwijl dat geenszins de bedoeling van de kiezer behoeft
te zijn. Wij beseffen dat er nu geen meerderheid is te vinden voor de invoering
van een systeem waarbij de kiezer met één stem het parlement
kiest en met een andere stem de premier, maar dat hoeft ons niet te verhinderen
om voor een dergelijk systeem te blijven pleiten.Bij de realisering van dit eerste paarse kabinet in de moderne politieke
constellatie heeft D66 gepleit voor de invoering van een referendum in correctieve
zin en heeft het de afspraken daarover in het regeerakkoord laten vastleggen.
Het is bekend dat ten minste een van onze coalitiepartners niets voelt voor
de invoering van zo'n referendum. U, voorzitter, heeft bij de eerste algemene
beschouwingen in deze regeerperiode dat ook nog eens nadrukkelijk vermeld
en aangegeven dat het de prijs is die de VVD betaalt in het geheel van afspraken
uit het regeerakkoord. Natuurlijk zijn wij daarbij uitgegaan van het nakomen
van die afspraak naar de geest, hetgeen wil zeggen dat ook het lokaal referendum
over iets dient te kunnen gaan.Het nakomen van de afspraak is al met al toch nog moeizaam gegaan. Collega
Wiegel heeft er enkele maanden geleden vanaf dit spreekgestoelte op gewezen
dat D66 met argumenten moet overtuigen en niet moet dreigen. Bovendien, zo
zei hij, naarmate de tijd vordert, heeft dreigen zo weinig zin. De heer Wiegel
heeft natuurlijk gelijk; maar ook hij weet dat er in de politiek momenten
zijn waarop opvattingen tegenover elkaar blijven staan en dat daarvoor onder
andere regeerakkoorden worden gemaakt. Daarbij valt wel op dat de indiening
van de voorgenomen grondwetswijziging wel erg lang op zich liet wachten. Afspraken
in het regeerakkoord moeten in de toekomst wellicht ook van een datum worden
voorzien waarbinnen die afspraak wordt nagekomen. Ik neem aan dat voor deze
wet dezelfde regel geldt als afgesproken voor andere wetgeving, namelijk dat
de wetten die voor 28 november hier zijn ingediend, nog dit kalenderjaar tot
een afronding komen.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik heb hierover een vraag, die ik in dit geval ook aan u stel.
Ik heb de indruk dat de heer Schuyer de afspraak omdraait. Er is afgesproken
dat de Eerste Kamer dit jaar geen wetsvoorstellen meer zal behandelen die
haar na 28 november bereiken. De wetsvoorstellen die na die datum binnenkomen,
worden niet meer voor het kerstreces behandeld. Wij hebben niet afgesproken
dat alle wetsvoorstellen die voor 28 november binnen zijn, absoluut voor het
eind van het jaar door ons moeten zijn behandeld.De voorzitter:Ik zal proberen, uitsluitsel te geven. Het noemen van een datum houdt
ten nauwste verband met een brief van de minister-president, waarin hij laat
weten welke wetsvoorstellen naar de wens van het kabinet voor het kerstreces
door de Eerste Kamer behandeld moeten worden. Daarop is het antwoord gegeven –
dit antwoord moet geplaatst worden in de context van de vraag – dat
de Eerste Kamer wetsvoorstellen die haar na 28 november bereiken, niet meer
in behandeling kan nemen, maar dat de wetsvoorstellen die haar voor of op
28 november bereiken, in principe voor het kerstreces zullen worden afgehandeld.De heer Van Leeuwen (CDA):Dat geldt toch niet voor alle wetsvoorstellen die nog bij de Eerste Kamer
liggen?De voorzitter:Voorzover deze voorkomen op de lijst van de minister-president, hebben
wij een dergelijke inspanningsverplichting wel op ons genomen.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Ik neem aan dat de coalitiepartners in deze Kamer het aanvaarden
van de grondwetswijziging zullen bevorderen. Is het na de vele commissies
die de kwestie bestudeerd hebben, het regeerakkoord dat gesloten is en de
uitvoerige en principiële behandeling aan de overzijde van het Binnenhof
nu werkelijk nodig om in deze Kamer alles nog eens opnieuw te doen?Voorzitter! Noch de commissaris- senbenoemingen in Groningen, Gelderland
en Flevoland, noch de burgemeestersbenoemingen in Tilburg en Den Haag zijn –
laat ik het onderkoeld formuleren – aan de aandacht van de pers ontsnapt.
Het zal bekend zijn dat mijn partij voorstander is van gekozen functionarissen.
Dat is niet alleen om te voorkomen dat politieke soapopera's kunnen worden
opgevoerd; het gaat er ook om dat de lagere overheid niet meer monistisch
maar dualistisch wordt bestuurd. De mogelijkheid van wethouders buiten de
raad is een stap in die richting. Controle op het bestuur in plaats van besturen
door de raad zelf, kan een remedie zijn om het disfunctioneren van colleges
aan te pakken. Het is in die context dat D66 in een komende regeerperiode
de problematiek van de lagere overheid op de politieke agenda wenst te plaatsen.
De gekozen burgemeester is daar een onderwerp in.Voorzitter! Een van de meer beproefde bewindslieden is de minister van
landbouw, die tijdens zijn beleid te maken heeft gekregen met varkenspest
en gekkekoeienziekte. Wij wensen zijn beleid voluit te steunen. Het wetsontwerp
dat de verlaging van de varkensstapel beoogt, verdient brede steun. Het zou
beter zijn als daar geen modaliteiten op worden aangebracht en ook geen alternatieven,
zoals de Partij van de Arbeid vanmorgen heeft gepubliceerd en neergelegd.
Dat geeft valse hoop. Wij zouden uit een mond moeten praten naar die sector.Voorzitter! Een andere bewindspersoon die beproefd is geweest was de staatssecretaris
van justitie. Dat was in een vorig kabinet zo en het is onder paars niet anders.
Wij hechten eraan waardering uit te spreken voor de wijze waarop mevrouw Schmitz
haar beleid gestalte geeft. Met die waardering in het achterhoofd moet het
mogelijk zijn, om zonder dat dat als een aanval op personen kan worden gezien,
met elkaar van gedachten te wisselen over het kerkasiel. Kabinet, bewindspersonen
en vrijwel de gehele Tweede Kamer zijn – naar het oordeel van mijn fractie –
daar wel erg ongenuanceerd mee omgesprongen. In D66-kring is vrijwel vanaf
de oprichting de discussie over het morele recht van de burger op burgerlijke
ongehoorzaamheid een belangrijk gespreksthema. Het kerkasiel wordt door ons
vanuit dat perspectief beschouwd. In wetenschappelijke zin heeft deze discussie
haar pendant gekregen in het proefschrift van prof. Schuyt. Hij claimt het
moreel recht op het verzet voor de burger met name op die terreinen waar sprake
is van interpretatie van normen en waarden. Het is mede vanuit die idee dat
D66 het bestaansrecht van bijvoorbeeld de SGP in ons politiek bestel verdedigt,
ondanks het feit dat die partij het uitgangspunt dat elke Nederlander –
man of vrouw – in elk ambt benoembaar en dus ook gekozen moet kunnen
worden, in haar politieke optreden niet onderstreept. En bij onderwerpen van
veiligheid, leven en dood is er al helemaal sprake van het recht
op burgerlijke ongehoorzaamheid; te meer als daarbij sprake is van het bemoeilijken
van de uitvoering van regels en niet van het overtreden ervan.En dan, voorzitter, de concrete aanleiding tot de discussie. Als aan de
familie Gümüs, na alles wat er gebeurd is, kerkasiel zou zijn verleend,
dan zou ik een volstrekt ander betoog hebben gehouden. Maar het gaat om Iraniërs,
afkomstig uit een land dat nog steeds jacht maakt op Salmon Rushdie; een land
waar personeel van Smit Tak gegijzeld wordt als het probeert de bemanning
van een verongelukte Amerikaanse helikopter te redden; een land waar we op
gezette tijden onze ambassadeur uit terugroepen; een land waar gedreigd is
mensen van de ambassade bij de monitoring te attaqueren; een land waar gerespecteerde
organisaties als Amnesty International, het Rode Kruis en tal van anderen
waarschuwen voor gevaren in de persoonlijke levenssfeer: voor mensen afkomstig
uit dat land springen mensen in de bres met een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid.
Het is een signaal aan de politiek. Mijn fractie vraagt met nadruk aan het
kabinet en de minister-president, dat signaal niet mis te verstaan of te veroordelen.Voorzitter! Wat geschreven en gesproken wordt over bijvoorbeeld kerkasiel
en burgerlijke ongehoorzaamheid ontstaat niet zonder een visie op normen en
waarden. Enkele verschrikkelijke gebeurtenissen van straatgeweld, maar ook
de confrontatie van problemen die ontstaan door bijvoorbeeld de intensieve
veehouderij en met het milieu, hebben ervoor gezorgd dat normen en waarden
en hoe daarmee om te gaan, weer prominent op de politieke agenda prijken.
Het is belangrijk om de gevolgen van politiek handelen ook op normen en waarden
te toetsen. Als beleid voor bepaalde groepen armoede tot gevolg heeft, dan
is er op grond van normen en waarden zoals die bij D66 leven, reden om dat
beleid te wijzigen. Dat kan gelden voor bijstandsmoeders, eenoudergezinnen
en voor weduwen en wezen. Mijn fractie steunt dan ook de reparatie van de
Algemene nabestaandenwet. Alleen, men had wel wat royaler in die reparatie
mogen zijn. Zit er volgens de minister-president nu werkelijk niets meer in?
En als het antwoord nee is, wil hij dan nog eens uitleggen waarom dat dan
niet kan?De heer De Boer (GroenLinks):Ik heb met waardering naar diverse passages, zeker de paar laatste, uit
het verhaal van collega Schuyer geluisterd. Er is echter toch een probleem.
Ook mijn fractie was er voorstander van dat de Algemene nabestaandenwet werd
gemoderniseerd. In het regeerakkoord zijn hierover afspraken gemaakt. In de
behandeling in deze Kamer is vastgesteld dat de uiteindelijke invulling verder
ging dan de in het regeerakkoord gemaakte afspraken. Toch hebben de regeringsfracties
die wet voor hun rekening genomen, terwijl het regeerakkoord dat niet expliciet
vroeg. Nu maakt de heer Schuyer bezwaren en wil hij repareren. Ik vind dat
geen consistente politiek. Waarom was die ruggengraat er drie jaar geleden
niet? Het regeerakkoord bood daar wel de ruimte voor.De heer Schuyer (D66):Dat kwam omdat het in een mandje zat. Dan moet je een politieke afweging
maken. De heer De Boer heeft dat gisteren zeer voortreffelijk voor de radio
geformuleerd.De heer De Boer (GroenLinks):Ik houd er toch moeite mee dat die zaak een paar jaar later wordt gerepareerd.De heer Schuyer (D66):Wil de heer De Boer dan dat het niet wordt gerepareerd?De heer De Boer (GroenLinks):Nee, natuurlijk niet.De heer Schuyer (D66):Nou dan.De heer De Boer (GroenLinks):Als fracties roepen "dit was wat wij altijd hebben gewild", dan denk ik:
zeg dat dan twee jaar eerder. Mandjes of geen mandjes, houd een keer je poot
stijf. Het had gekund.De heer Schuyer (D66):Dat wij het gewild hadden, was hier wel duidelijk.Voorzitter! Gemengde gevoelens hebben wij ook bij de opzegging van de
sociale code van een verdrag waarbij het enige motief is om onwelgevallige
claims te ontlopen die ook aan de Algemene nabestaandenwet raken. Wil de minister-president
daar nog eens op ingaan?Hier en daar wordt het verval van normen en waarden wel toegeschreven
aan voortschrijdende individualisering van wet- en regelgeving. Daar neemt
D66 nadrukkelijk afstand van. Straatgeweld en geweld bij sportwedstrijden
is vrijwel altijd groepsgeweld. Nog erger wordt het als integere wet- en regelgeving
bij abortus en levenseindigend handelen als de oorzaak – al dan niet
rechtstreeks – wordt aangeduid voor zinloos geweld en doodslag. Zij
die dat doen, laden de verdenking op zich te kwetsen met voorbedachte rade.Deze algemene beschouwingen worden gehouden op een moment dat de verkiezingen
minder dan een half jaar weg zijn. Wij mogen er derhalve van uitgaan dat de
coalitie de eindstreep haalt. En de vraag komt op: wat daarna? Een grote meerderheid
van de kiezers, zo blijkt uit opiniepeilingen, wil voortzetting van dit beleid.
Het ligt dan ook nogal voor de hand dat de drie partijen die de coalitie vormen,
het beleid tot inzet van die verkiezingen maken en na de verkiezingen als
eerste de mogelijkheid onderzoeken om met elkaar verder te gaan. Maar evenals
vier jaar geleden moet er voor elk van de partijen wel wat te regeren blijven,
hetgeen allereerst in het te maken regeerakkoord vorm zal moeten krijgen.
Het is voor de kleinste regeringspartij moeilijk geweest om zich in de regering
te kunnen profileren. Voor een deel ligt dat zeker aan onszelf, maar wat wil
je ook als je leest in toonaangevende kranten "PvdA aan de haal met D66 ideeën" –
natuurlijk zonder bronvermelding – en kort daarna "Bolkestein maakt
opvatting van D66 waar"? Gedoeld wordt dan op het dualisme. En inderdaad is
de VVD, meer dan ooit met het CDA mogelijk is geweest, erin geslaagd het dualisme
vorm te geven. Paars 1 is er niet gekomen omdat D66 door de kiezers in de
positie is gebracht dat zij dat experiment – dat in gemeenten en provincies
bleek te kunnen – ook op landelijk niveau kon realiseren. Wij hebben
het met z'n drieën gedaan, maar Paars 1 voerde op tal van beleidsterreinen
een beleid dat programmatisch zo dicht tegen ons verkiezingsprogramma aan
zat, dat het voor onze Kamerfracties moeilijk was zich daartegenover te profileren.Voor de nabije toekomst leven wij in de geruststellende gedachte dat PvdA
en VVD in deze Kamer geen meerderheid hebben en er ook niet van uit kunnen
gaan die na de statenverkiezingen in 1999 wel te hebben. Het is een aspect
dat in de media stelselmatig over het hoofd wordt gezien als het gaat om de
vraag of D66 wel nodig blijft. Het ontstaan van een regeringscoalitie die
geen meerderheid in de senaat heeft, zou voor Nederland een unicum zijn. Als
Paars 2 er komt, zal dat een kabinet van drie partijen zijn. Of het er komt,
is aan de kiezer op 6 mei. Er is maar één objectief gevaar dat
het er niet komt, namelijk als de kiezer de realisering van Paars 1 onvoldoende
ook aan D66 toeschrijft.Er zal, voorzitter, weer meer dan in de achter ons liggende periode aandacht
moeten zijn voor de verhouding tussen milieu en economie. Het is hoog tijd
dat met zuivere argumenten de problematiek onder ogen wordt gezien. Niemand
weet met zekerheid of het mogelijk is, milieu en economische groei zo met
elkaar te verbinden dat groei kan met behoud of verbetering van milieuomgevingsfactoren.De pessimisten onder ons die stellen dat dit niet kan, hebben de geschiedenis
mee waaruit blijkt dat het tot nu toe in ieder geval niet is gelukt. Maar
wanneer je op grond van dat feit voor de toekomst een beleid bepleit waarin
economische groei getemperd wordt of zelfs stopgezet, houdt men geen rekening
met wetmatigheid in het menselijk gedrag die ook met historisch materiaal
is aan te tonen. Voor een deel moet milieubeleid ook internationaal beleid
zijn en moet bijvoorbeeld de strijd aangebonden worden tegen illegale lozingen
op zee of tegen bosbranden in Indonesië. Dat betekent ook dat ƒ
1 Nederlands begrotingsgeld besteed aan milieuoplossingen bijvoorbeeld in
Oost-Europa meer effect sorteert voor het milieu dan bij ons.De minister van Economische Zaken heeft meer dan eens de ambitie uitgesproken,
op elk terrein van het milieubeleid een beleid te ontwikkelen waarmee wij
de besten van de wereld willen zijn. Dat is een uiterst ambitieuze doelstelling,
maar haalbaar. Met een dergelijk uitgangspunt een regeerakkoord vormen voor
de volgende periode, is voor het milieu zegenrijker dan aan de kant waarschuwen.Mijnheer de voorzitter! Ik sla een stukje over, hoewel u mijn spreektijd
hebt laten doorlopen.In de troonrede heeft Hare Majesteit de Koningin een drietal belangrijke
herdenkingen voor 1998 aangekondigd. Twee ervan hebben met onze vaderlandse
geschiedenis te maken: de Vrede van Munster in 1648 en 150 jaar Grondwet.
Hoe noodzakelijk de aandacht voor eigen bronnen is, bleek weer eens uit een
enquête naar de belangstelling voor vaderlandse geschiedenis op school.
Belangstelling voor de eigen bronnen heeft uiteraard niets van doen met eng
nationalisme. Wij gaan er van uit dat de regering dat bij de komende herdenkingen
ook nadrukkelijk zal uitdragen.Het is heel zinvol om te weten dat bij de Grondwet van 1798 de burgers
in een gemeente wel invloed hadden op de verkiezing van de burgemeester. Maar
de Grondwet van 1848 bestendigde – overigens tegen de zin van de liberaal
Thorbecke en in 1957 nog eens tegen de zin van de liberaal Oud – het
beleid uit de Franse bezetting van 1810 waarbij de burgemeester door de Franse
keizer werd benoemd. Parijs benoemt graag vanuit een centraal gezag, voorzitter.
Het is goed, daarmee in de nabije toekomst ook rekening te houden!Het is voor de bezoekers aan dit huis leuk om te weten waarom de beeltenis
van raadpensionaris Cats in tegenstelling tot vele anderen niet in deze zaal
aanwezig is, maar dat hij het moet doen met een schilderij in de Noenzaal.
In 1635 wist Frederik Hendrik zich te ontdoen van de lastige raadpensionaris
Adriaan Pauw en de volgzame Cats in zijn plaats benoemd te krijgen. In de
Staten van Holland werd dat met gemengde gevoelens aangezien. Immers, lang
niet altijd had het Huis van Oranje 85% van de burgers uit de Staten van Holland
achter zich. Daarom is het noodzakelijk, het verhaal terug te brengen in het
geschiedenisonderwijs.De heer Batenburg (AOV):Mijnheer de voorzitter! Vadertje Drees zorgde met zijn noodwet voor een
doorbraak van behoeftige omstandigheden naar een beetje zekerheid voor onze
65-plussers. Later werd deze wet vervangen door de AOW, waarvan de betaalbaarheid
nu ter discussie staat. Onze premier heeft aangekondigd dat hiervoor middelen
beschikbaar worden gesteld. Dat is een geruststelling maar daarmee zijn wij
er nog niet. Immers, met de hoogte van de bestaande AOW-pensioenen hebben
de 65-plussers, als gevolg van de forse bezuinigingsmaatregelen van het vorige
kabinet, nog steeds een achterstand van ongeveer 15%. Hierdoor verkeert de
leefbaarheid voor de groep van bejaarden zonder aanvullend pensioen nog altijd
in problemen.En dan hebben wij het alleen nog maar over de groep 65-plussers! Wat doen
wij met het armoedeprobleem waarmee de grote groep van medemensen wordt geconfronteerd,
die zich voortdurend veel zorgen maakt over haar toekomst? Zij vragen zich
af of zij wel kunnen overleven. Ja, het komt zelfs voor dat mensen naar de
dood verlangen omdat zij het helemaal niet meer zien zitten.Ter leniging van dit immense, maar ook ontoelaatbare probleem gaan mijn
gedachten voortdurend uit naar een leefbaar minimuminkomen voor iedereen.
Die gedachte bracht ik al naar voren tijdens de algemene politieke beschouwingen
in 1995. Ik bepleitte dat alle bestaande ondersteuningswetten op grond waarvan
uitkeringen worden geregeld, zouden worden vervangen door één
solidariteitswet, met sancties voor degenen die wel kunnen maar niet willen
werken. Voorzitter! Onder een "leefbaar minimuminkomen" versta ik dat er,
naast de kosten van levensonderhoud en huisvesting, ook een gedeelte beschikbaar
is voor ontspanning.De premier antwoordde dat verwezenlijking hiervan te moeilijk was. Door
de schroom die ik toen nog als beginneling in de politiek had, liet ik het
daarbij. Echter, ik had eigenlijk mijn gevoel moeten volgen door aan te geven
dat ik met dat antwoord niet tevreden was. Recente uitlatingen van bisschop
Muskens over de armoede hebben dit probleem duidelijk in het daglicht geplaatst.
Dit probleem schreeuwt om een snelle en rigoureuze aanpak. Om die reden acht
ik het dringend nodig om op mijn signalering van 1995 terug te komen. Daarmee
stel ik het armoedeprobleem opnieuw aan de orde. Naar mijn oordeel zou de
 door mij bedoelde solidariteitswet eenvoudig te hanteren zijn
en tot een effectiever resultaat leiden. De kosten van zo'n omvangrijk plan
zullen betaald moeten worden door de instellingen en de beter gesitueerden
in ons land, die daar in hun levensomstandigheden weinig of niets van zullen
merken. Ook de winsten die ondernemingen maken als gevolg van de steeds verder
gaande automatisering en mechanisering, waardoor mensen op straat komen te
staan, zullen voor een groot deel ten goede moeten komen aan de financiering
van een nieuwe solidariteitswet. Het is de plicht en de verantwoordelijkheid
van elk van ons, solidair te zijn met onze medemensen die in moeilijke omstandigheden
of in nood verkeren. Het vergt natuurlijk heel veel inspanning om zo'n plan
functioneel te maken, maar wij mogen het werk niet laten liggen omdat het
te moeilijk zou zijn. Voorzitter! Ik vraag derhalve aan de minister-president,
de grootst mogelijke aandacht aan het genoemde armoedeprobleem te besteden.
Het zou een grote doorbraak voor ons hele volk betekenen, zoals "vadertje
Drees" dat was voor de 65-plussers.Mijnheer de voorzitter! Nu zou ik het graag hebben over een geheel ander
probleem, namelijk dat van het wegverkeer en het openbaar vervoer. Voorzover
ik het heb begrepen, heeft de minister van Verkeer en Waterstaat om het wegverkeer
te ontlasten een ontmoedigingsbeleid gehanteerd waardoor de benzineprijs zeer
fors is gestegen. Het resultaat hiervan is nihil, omdat men in het beroepsvervoer
zijn kosten toch van de belasting kan aftrekken. De particulieren, de mensen
die in het weekend hun kinderen of andere familieleden willen bezoeken, zijn
de sigaar. De overheid, zo schat ik het in, wordt er alleen maar beter van.Nu heeft de minister van Verkeer en Waterstaat een plannetje bedacht om
de Nederlandse Spoorwegen te bewegen, de prijs van het treinkaartje niet te
verhogen, om het publiek de trein in te krijgen. Maar dat is niet eenvoudig
meer, sinds de NS geprivatiseerd is. De minister zal diep in de buidel moeten
tasten om haar plannetje te laten slagen. En zo verdwijnt het voordeel van
de verhoging van de benzineprijs als sneeuw voor de zon. De enige remedie
om het beroepsmatige wegverkeer te ontlasten is volgens mij het terugdraaien
van de privatisering van de NS en het openbaar vervoer gratis of tegen een
kleine vergoeding aan het volk ter beschikking te stellen; dat wil zeggen,
door de kosten ervan ten laste van de staatshuishouding te brengen.Dan blijft er nog een groep mensen over die lichamelijk niet in staat
zijn, van het openbaar vervoer gebruik te maken. Rolstoelgebruikers kunnen
bijvoorbeeld wel met de trein mee, maar hoe komen ze op het station? Er zijn
ook mensen die niet meer dan honderd meter kunnen lopen en daarna volledig
afknappen, enz. enz. Deze groep van gehandicapten mag beslist niet worden
vergeten.Een mooi voorbeeld van gratis openbaar vervoer wordt gegeven door de Belgische
gemeente Hasselt. Onze gemeenteraadsfractie in Eindhoven en ik waren onlangs
uitgenodigd om kennis te maken met dit project. Het verkeert nog in een experimenteel
stadium, maar het functioneert al goed. De stad heeft grote en kleine bussen,
die allemaal vol zitten. Ze hebben een lage opstap, waardoor ouderen en gehandicapten
minder moeite hebben met instappen. Rondom de stad zijn gratis en toch bewaakte
parkeerplaatsen gerealiseerd, waar men van de eigen auto op de bus kan overstappen.
Het centrum van de stad wordt omsloten met een zogenaamde binnenring, waaraan
enige gratis parkeerplaatsen zijn gesitueerd. Wat mij het meest is opgevallen,
is dat het er opmerkelijk rustig is. Nagenoeg geen auto's, geen bromfietser
en geen fietsers. De verkeersveiligheid heeft hiermede een grote stap voorwaarts
gemaakt. De stad lijkt een eldorado van rust te zijn en nodigt uit tot veilig
wandelen en winkelen, hetgeen ten goede komt aan de middenstand.Wij waren benieuwd naar de financiering van het project en kregen te horen
dat de kosten voor 90% gedekt zijn uit Europese en eigen middelen en dat de
rest geen grote problemen voor de bevolking hoefde op te leveren.Ik heb bewondering voor de moed van de magistraten van Hasselt om zoiets
te durven aanpakken. Ik vraag aan de regering of zij ook zoiets durft te ondernemen.
Of is de regering minstens bereid, hiernaar een onderzoek in te stellen?En nu een geheel ander onderwerp waartoe ik mij wil beperken en waarmee
ik mijn inbreng bij de algemene politieke beschouwingen wil afsluiten. Dat
betreft het medisch-wetenschappelijk (experimenteel) onderzoek dat op mens,
dier en plant wordt toegepast. Het is natuurlijk een zegen dat het de mens
gegeven is om zo ver te mogen gaan, dat door wetenschappelijke onderzoeken
middelen en methodieken worden gevonden waarmee het leven van mens, dier en
plant waardevoller en veraangenaamd kan worden. Indien de wetenschap zich
uitsluitend blijft concentreren op de bevordering van de gezondheid, kan iedereen
het ermee eens zijn dat wetenschappelijk onderzoek een noodzaak is.Maar er is naar mijn gevoel en inzicht een groot gevaar verbonden aan
verregaande onderzoeken op het terrein van de genetische manipulatie, experimenten
met embryo's, spermascheiding en het klonen van typen van mens, dier en plant
enz., enz. Sinds de oorsprong van het uitspansel en de aarde hebben natuurwetten
de richting aangegeven hoe de schepping zich zou ontwikkelen. De soevereine
gang van het leven zou zeer ernstig kunnen worden verstoord door het doorkruisen
van natuurwetten, met als gevolg een niet onmogelijke degeneratie van het
leven en wellicht de ondergang van alles wat leeft en groeit.Kan de regering het met mij eens zijn, dat het respect voor de schepping
ons gebiedt aan de genoemde soort van onderzoeken een halt toe te roepen?
Ik verzoek de regering hieraan gevolg te willen geven.Mijnheer de voorzitter! Hoewel er zeker onderwerpen zijn waarvoor de tijd
niet beschikbaar is om ze uitputtend te behandelen, zoals de zorgsector, de
nabestaandenwet en andere die te maken hebben met de leefbaarheid van vooral
de zwakken in de samenleving, die de grootst mogelijke aandacht vergen, wil
ik mij voor het moment beperken tot mijn inbreng tot nu toe. Ik dank u voor
uw aandacht.De heer Schuurman (RPF):Mijnheer de voorzitter! Een kabinet dat na drie jaar regeren een positieve
balans kan opmaken, zal een optimistisch gestemde troonrede
presenteren. Van maatschappelijke onrust aan het arbeidsfront is nauwelijks
sprake. Het overlegstelsel en de stabiele arbeidsverhoudingen worden terecht
gekoesterd. Financieel gezien worden er enorme successen geboekt. Zeker tot
aan de verkiezingen van volgend jaar zullen de geboekte resultaten herhaald
worden en zal paars in alle toonaarden worden bezongen.Wij hebben daar alle begrip voor. Wanneer we niettemin de vinger willen
leggen bij sluimerende problemen, dan is dat niet om een domper te zetten
op de "paarsvreugde", maar om op reële gevaren te wijzen, die in de huidige
politieke ontwikkeling zitten en die in de politieke toekomst aan de oppervlakte
zullen treden en om een antwoord vragen. Ik wil een aantal van die problemen
kort de revue laten passeren.De troonrede zegt al direct in het begin dat "bevordering van maatschappelijke
en economische participatie door alle burgers ... voorop zal staan". Van mensen
die kunnen werken zal gevraagd mogen worden de handen uit de mouwen te steken.
Dat vormt ook de beste garantie voor maatschappelijke participatie. Een belangrijke
vraag doet zich daarbij voor: wordt "maatschappelijke participatie" niet eenzijdig
verbonden met economie, met de economie van de productie? Zou juist in een
tijd waarin het economisch goed gaat niet van meet af de aandacht gevraagd
dienen te worden voor zorg voor de ander en verzorging van de zwakkeren en
bejaarden? Dreigt dat noodzakelijke werk niet het kind van de rekening te
worden bij een zo sterke inzet voor participatie van allen aan de economische
productie?Bovendien vormt het pleidooi voor economische zelfstandigheid van elk
individu, waarvan zelfs een politieke druk uitgaat, een aanslag op de zorgcapaciteit
in de samenleving. Is het daarom dat de troonrede nergens spreekt van versterking
van het gezin als basis voor een gezonde samenleving? Het gezin is de plek
waar in de eerste plaats normen en waarden kunnen worden overgebracht, waar
weerbaarheid kan worden geleerd en weerstand kan worden geboden tegen allerlei
oude en nieuwe jeugdproblemen. In het gezin moeten de echte solidariteit en
zorgen en verantwoordelijkheid voor elkaar worden geleerd. Zou het in navolging
van Engelse premier Tony Blair niet dienstig zijn om naast de positieve steun
aan het gezin alle mogelijke negatieve effecten van beleidsmaatregelen en
wetgeving voor het gezin op te sporen en te neutraliseren?Het kabinet wil de jeugdcriminaliteit bijzondere aandacht geven. Daarbij
wordt terecht gedacht aan werkgelegenheidsprojecten en onderwijsbeleid. Maar
zouden niet eerst de oorzaken van de jeugdcriminaliteit en van het jeugdgeweld
moeten worden opgespoord en bestreden? Vooral nu we daarvan een explosieve
groei meemaken. Een beleid dat alleen aandacht vraagt voor de jeugdcriminaliteit,
zonder over het ontstaan ervan te spreken zal tot mislukken gedoemd zijn.
Zouden, om enkele algemene oorzaken te noemen, de ontbinding van vele gezinnen,
het verlies van normen en waarden, het verlies van zin in het leven, de groeiende
afwezigheid van ontzag en de crisis van het gezag, het individualiseringsproces
niet een beleid vragen dat naast de voorgestelde maatregelen ook op het wegnemen
of verminderen van die oorzaken is gericht? Dat is geen gemakkelijke opgave
voor de politiek. Maar wel noodzakelijk, om dweilen met de kraan open te voorkomen.Wij verheugen ons met het kabinet op de terugloop van het aantal werklozen.
De inzet om de werkloosheid nog meer terug te dringen, verdient waardering.
Toch knaagt bij ons het gevoel dat we met de geringe arbeidsparticipatie van
laaggeschoolden met een structureel probleem te maken hebben. Wordt niet te
veel gesuggereerd dat we daar met een aantal maatregelen wel een oplossing
voor kunnen bieden, terwijl de laaggeschoolden naar alle waarschijnlijkheid
blijvend niet aan de vereisten voor participatie aan de dynamiek van de hoog-technolo-
gische en economische ontwikkelingen zullen kunnen voldoen? Dit geldt temeer
daar ook ouderen, die lange tijd wél participeerden, de ontwikkelingen
niet bij kunnen houden en om allerlei redenen vroeg worden uitgeschakeld of
zich laten uitschakelen. We hebben immers nog steeds 2,5 miljoen personen
onder de 65 jaar met een uitkering. Dat is ver boven de 6% officiële
werkloosheid. Met andere woorden, schuilt er niet een diep probleem in de
relatie tussen de mens en de hoog opgevoerde technisch-economische ontwikkeling?
Voor velen roept deze ontwikkeling ondraaglijke spanningen op en sluit daardoor
eerder participatie uit dan dat ze tot participeren uitnodigt.De minister-president heeft kortgeleden in verband met de snelle maatschappelijke
ontwikkelingen de opmerking gemaakt, dat er in de toekomst geen baanzekerheid
meer zal zijn, maar dat via bijscholing en blijvend leren wel werkzekerheid
kan worden gegarandeerd. Ook zo'n eenzijdige uitspraak lijkt mij gevaarlijk.
Het is de vraag of de mens wel zo elastisch is als de uitspraak suggereert.
Wordt dit gegeven wel voldoende onderkend? De troonrede zegt dat uitsluiting
economisch steeds minder verantwoord is en tegelijk dat een van de doelstellingen
van het kabinet is, de economische dynamiek te vergroten. Maar moet ook niet
gezegd worden, dat de dynamiek van onze technisch-economische ontwikkeling
van die geringe participatie de oorzaak is? Het lijkt mij een paradoxale situatie,
waarop voortgaande bezinning vereist is om inderdaad adequate maatregelen
te kunnen nemen.Ik zei al dat ik de inzet van het kabinet voor meer werkgelegenheid positief
waardeer. Zou in navolging van de subsidie voor de zogenaamde witte werkster,
ook niet een subsidie voor witte klusjesmannen en tuinmannen kunnen worden
geïntroduceerd? Er moet toch alles aan gedaan worden om naast het oplossen
van het probleem van de werkloosheid het zwartwerken, dat in deze categorieën
nogal eens voortkomt, tegen te gaan? Dan worden de lagergeschoolden mijns
inziens beter geholpen dan wanneer men slechts denkt dat ze nog wel eens in
een door hen niet bij te houden maatschappelijke ontwikkeling zouden kunnen
participeren. Aan de daarvoor benodigde vereisten zullen ze mijns inziens
blijvend niet kunnen voldoen.Indien het kabinet ook met andere creatieve en verantwoordelijke voorstellen
komt, zullen wij die graag steunen.Lastenverlichting klinkt elke burger als muziek in de oren. De vraag is
of zo'n algemene maatregel wel gerechtvaardigd is wanneer we letten op de
problemen van achterstand in de gezondheidszorg en in het onderwijs. Waarom
wordt niet volstaan met enkel lasten verlichting voor diegenen
die we als zwakkeren aanmerken? Meer lastenverlichting bevordert de kwaliteit
van de samenleving niet. Er is immers veel geld nodig voor het justitiële
apparaat, de politie, het onderwijs en de gezondheidszorg. Bovendien, het
is nog maar kortgeleden, dat we economisch en financieel in een diep dal zaten.
Dat kan zo weer gebeuren. Waarom wordt niet de moed opgebracht om aan verhoging
van de kwaliteit van de samenleving en het reserveren meer aandacht te geven –
we hebben natuurlijk waardering hebben voor de instelling van het AOW-fonds –
dan aan een algemene lastenverlichting? Ik zeg nadrukkelijk: algemene lastenverlichting.
Naast extra aandacht voor de zwakkeren lijkt ons een ontlasting aan de onderkant
van de arbeidsmarkt met het oog op werkgelegenheid zinvol.Graag willen we in dat verband weten of het kabinet er met de nieuwe belastingplannen
in zal slagen in het algemeen de belastingdruk op arbeid te verminderen en
die te verschuiven in de richting van milieubelastingen, grondstoffenheffing,
belasting op geavanceerde technologieën enz. Een dergelijke verschuiving
zou een goede invloed hebben op de werkgelegenheid en zij zou de overspanning
van de technisch-economische ontwikkeling kunnen afremmen.Het milieuprobleem blijft weerbarstig. Vooral de minister voor milieuzaken
moet, terwijl ze met de beste bedoelingen bezield is, elke keer weer constateren
dat het milieubeleid meer dan eens wordt gefrustreerd. De troonrede zegt wel,
dat ondanks de groeiende economie de druk op het milieu op vele terreinen
daalt. Maar nog altijd sterven vele planten- en diersoorten uit. Verschillende
maatregelen hebben slechts ten dele effect, omdat de milieueffecten van de
voortgaande technisch-economische ontwikkeling de behaalde resultaten voor
een deel weer ongedaan maken. De nota Milieu en economie mag dan goede maatregelen
voorstellen die binnen het huidige kader ook steun verdienen – laat
daarover geen misverstand ontstaan – de vraag zal gesteld en eens beantwoord
moeten worden of het paradigma, het model waarbinnen de Westerse techniek
en economie zich ontwikkelen, niet aan een grondige vernieuwing of herziening
toe is.Onze economie is een productie-consumptie-economie, waarbinnen een voortgaande
technologische ontwikkeling kritiekloos past. Onzes inziens zullen wij naar
een technisch-economisch model toe moeten, waarin het produceren en consumeren
wordt ingekaderd in hoeden, verzorgen, koesteren, beschermen en bewaren. Dat
zal implicaties hebben voor ons productie- en consumptiegedrag. De grote moeite
zal alleen zijn om die andere activiteiten die naar de oorspronkelijke betekenis
van het woord "economos" ook tot onze economische activiteiten behoren in
geld uit te drukken. Ziet het kabinet, ziet de minister-president dit ook
als een uitdaging voor de toekomst? Pas een vernieuwing van ons technisch-economisch
model zal de milieudruk echt doen afnemen en de richting van een meer rechtvaardige
verdeling van goederen en diensten op wereldschaal bevorderen.Dat laatste voeg ik er nadrukkelijk bij. Dat wil ook zeggen dat de uitdaging
niet alleen maar nationaal of Europees kan worden aangepakt, maar op wereldniveau
aandacht verdient. De uitdaging wordt er daarmee overigens niet minder door,
maar zelfs dringender. Ik vermoed dat de wereldwijde milieuproblematiek, vooral
ook vanwege de uitstoot van emissiegassen en gebrek aan schoon zoet water
alsmede de gevolgen van die problematiek op niet te lange tijd ons anders
wel hardhandig duidelijk zullen maken dat wij met het huidige cultuurmodel
van wetenschap, techniek en economie op de verkeerde weg zijn. Wij kunnen
inzake de aantasting van de biosfeer in een fase terechtkomen van onomkeerbare
schade en bedreiging. En indien herstel nog mogelijk is, zal dat niet gaan
omdat de op te brengen kosten te hoog zijn geworden. Wil het kabinet daarom
nog meer bevorderen dat binnen de VN en andere internationale organen niet
alleen over terugdringende maatregelen wordt gesproken – dat moet in
elk geval gebeuren, vanzelfsprekend – maar dat ook de manier waarop
wij wetenschap, techniek en economie ontwikkelen zelf kritisch wordt bekeken
en een fundamentele heroriëntatie wordt voorgestaan?De minister-president zei laatst in een interview in het dagblad Trouw
dat hij veel verwachtingen heeft van de technologie. Minister Borst, als politiek
leider van D66, sprak bij de eerste presentatie haar geloof uit in de technologie.
Er mag geen misverstand zijn: wij zullen technologie moeten ontwikkelen om
de problemen van nu aan te pakken. Maar technologie is op zichzelf niet voldoende.
Een morele context en een ethische motivatie en inkadering zijn voor een ander
perspectief noodzakelijk. Zonder zulke ingrijpende veranderingen houden wij
onszelf met alle goed bedoelde maatregelen voor de gek. Gelukkig zijn er tekenen,
ook in het regeringsbeleid, die wijzen op andere mogelijkheden zoals de biologische
of ecologische landbouw, de ontwikkeling van duurzame energiebronnen, het
inzetten van de informatietechnologie voor meer differentiatie in werksituaties
en vermindering van verkeersdruk, alhoewel dat wat ons betreft nog meer zou
kunnen gebeuren. Gelukkig zetten wij ons ook in voor een verbetering of vervanging
van de bioindustrie onder invloed van de varkenspest met het oog op een verbetering
van de kwaliteit van het milieu en het dierenwelzijn. Wat ons betreft zullen
al die inspanningen echter opgevoerd dienen te worden.In het verlengde van het voorgaande punt zou ik ook aandacht willen vragen
voor de uitspraak in de troonrede, die voorzover ik heb kunnen nagaan nergens
enige aandacht heeft gekregen: "De vruchten van wetenschap en technologie
bepalen in hoge mate de kwaliteit van de samenleving van morgen."Zo'n uitspraak is te verdedigen, maar het omgekeerde net zo goed: de resultaten
van wetenschap en technologie bepalen in hoge mate de problemen van morgen.
Wij zouden ons er meer bewust van moeten zijn dat de ontwikkeling van wetenschap
en technologie niet vanzelfsprekend alleen maar positieve gevolgen heeft.
Een ideologische verblinding kan verhinderen om in te zien dat wetenschap
en technologie ons ook in een steeds technischere, zakelijkere en onmenselijkere
samenleving brengen; een samenleving met een fundamentele tweedeling: degene
die participeren staan tegenover hen die niet of niet meer kunnen deelnemen.
Een hoog wetenschappelijk-technische ontwikkeling kan uitsluiten
en mensen tot cultuuranalfabeten maken én tegelijk het cultuurbarbarisme
bevorderen van hen die zich aan die ontwikkeling overgeven en er alle heil
van verwachten.De gewraakte passage uit de troonrede staat in het gedeelte over het onderwijs
en wordt in verband gebracht met het nationaal programma Een leven lang leren.
Zou het geen aanbeveling verdienen om in het sterk veranderende onderwijs
vooral aandacht te vragen voor een bredere vorming dan die van wetenschap
en technologie alleen? Juist omdat wetenschap en technologie zo snel veranderen
en daardoor de maatschappij verandert, is het nodig om in het onderwijs aandacht
te vragen voor de continuïteit van onze samenleving, voor de achtergronden,
de ethische problemen en de nieuwe uitdagingen. Kennis van de achtergronden
van onze eigen geschiedenis en cultuur is een noodzakelijke voorwaarde om
niet te ontsporen in een identiteitsloze, zielloze, technische en materialistische
cultuur. Dit is temeer het geval, daar de Europese integratie dit ongunstige
proces eerder bevordert dan afremt.De grote vraag zal zijn hoe een dynamische wetenschappelijk-technische
ontwikkeling tegelijk ook humaan kan zijn. Met andere woorden: wetenschap
en technologie zullen de mens moeten dienen in plaats van hem uit te buiten
en onder druk te zetten. Erkent de minister-president dat er voor een gezonde
maatschappij van de toekomst meer nodig is dan wetenschap en technologie die
een versnelling van de economische dynamiek mogelijk maken? Wij zullen de
dienstbaarheid van wetenschap en technologie moeten terugkrijgen in plaats
van dat zij ons doen en laten dicteren of zelfs terroriseren. En moet het
onderwijs daarom niet worden vernieuwd in plaats van zich aan te passen bij
de bestaande trend? Dan krijgen we, zoals iemand eens zei, te maken met geschoolde
onbekwaamheid om maatschappelijke problemen te kunnen beoordelen en verantwoord
aan te pakken. Dat is wat ik bedoel met cultuurbarbarisme.Dat daar te weinig oog voor is, mag ons niet beletten om de dingen bij
de naam te noemen. We kunnen ons zo aan economie, wetenschap en technologie
uitleveren dat andere belangrijke zaken aan de aandacht ontsnappen. Wordt
er daarom, om maar een voorbeeld te noemen, in het algemeen al minder aandacht
gegeven aan ontwikkelingssamenwerking? Dat is merkwaardig genoeg. Het is een
thema dat hoognodig op de agenda geplaatst zou moeten blijven, maar dat ook
bij de algemene beschouwingen nauwelijks meer aandacht krijgt. Die aandacht
zou echter juist bij een groeiende materiële welvaart bij ons moeten
toenemen. En die blijvende en zelfs versterkte aandacht is toch vereist om
de sociale rechtvaardigheid tussen de volkeren te zoeken en te versterken?Tot slot wens ik het kabinet als geheel en elk lid afzonderlijk graag
wijsheid en zegen van God toe.De heer De Wit (SP):Voorzitter! VVD-leider Bolkestein heeft dit kabinet bij herhaling een
liberaal kabinet genoemd. De slogans die dit kabinet hanteert, te weten marktwerking,
terugtredende overheid, en meer eigen verantwoordelijkheid voor de burger,
geven dat reeds aan. Uit het beleid dat het kabinet de afgelopen jaren heeft
gevoerd, blijkt dat Bolkestein helaas gelijk heeft. Ik wil het vandaag daarom
hebben over enkele opvallende zaken die zich voordoen sinds het aantreden
van paars.Ik begin met de marktwerking. Laat de markt haar werk doen en laat de
overheid alleen nog maar doen wat de markt laat liggen. Dat is het motto van
dit kabinet geworden. Dus wordt de markt overal ten tonele gevoerd. De afgelopen
jaren bewijzen dat je "marktwerking" wel gemakkelijk kunt roepen, maar ze
hebben ook pijnlijk duidelijk gemaakt dat er grenzen zijn aan de marktwerking
en dat marktwerking schadelijk en zelfs gevaarlijk kan zijn. Neem het voorbeeld
van de gezondheidszorg, speciaal de thuiszorg. Daar hebben de particuliere
thuiszorginstellingen geleid tot een chaos. Iedereen is er nu van overtuigd
dat de marktwerking daar verkeerd heeft uitgepakt. Deze is inmiddels bevroren.
Of neem de marktwerking in de sociale zekerheid. In een stelsel dat is gebaseerd
op solidariteit horen marktwerking en concurrentie naar mijn mening niet thuis.
Dat is zo iets als vloeken in de kerk. Toch moeten die er komen, vindt dit
kabinet. De Ziektewet is reeds geprivatiseerd. Per 1 januari aanstaande kunnen
bedrijven in de WAO eigenrisicodrager worden en voor vijf jaar uit het publieke
bestel stappen. Uit de berichten die tot nu toe naar buiten zijn gekomen,
blijkt dat het animo om eigenrisicodrager te worden of te herverzekeren niet
al te groot is. Zelfs MKB-Nederland, dat een eigen waarborgmaatschappij oprichtte,
hult zich in stilzwijgen op dit moment. Vooralsnog weinig markt dus.Als uitvloeisel van de parlementaire enquête-Buurmeijer moest het
gehele socialezekerheidsgebouw op de helling. De verstrengeling tussen bestuur
en uitvoering in de bedrijfsverenigingen deugde niet, leidde tot onderonsjes
van werkgevers en werknemers en was de oorzaak van een veel te grote instroom
in de Ziektewet, de WW en de WAO, zo vond men. Er moest ontvlecht worden.
Ik hoef de historie hier en nu niet te herhalen.In de Organisatiewet sociale verzekeringen 1997 ligt de nieuwe uitvoeringsorganisatie
vast. Eén van de belangrijkste principes van die nieuwe structuur is
de concurrentie, die op 1 januari 2000 tussen de uitvoeringsinstellingen zou
moeten losbarsten. Maar wat blijkt op dit moment? De meeste uitvoeringsinstanties
zijn reeds onderdeel geworden van een ingewikkelde holdingstructuur met A-
en B-poten. Inmiddels is de ING een samenwerkingsverband aangegaan met het
Sociaal fonds bouwnijverheid, de Rabobank met Cadans en GUO en het verzekeringsconcern
Achmea met GAK-Nederland. De socialezekerheidsmarkt is al verdeeld. Buurmeijer
wijst er terecht op dat bedrijven en bedrijfstakken op die manier met handen
en voeten gebonden zijn aan commerciële bedrijven. De uitvoering van
de sociale wetten wordt een onderdeeltje van een heel dienstenpakket dat de
bank of de verzekeringsmaatschappij aanbiedt aan bedrijven, zoals kredietfaciliteiten,
arbodiensten en speciale verzekeringen.De SP heeft steeds bezwaar gemaakt tegen de invoering van concurrentie
in de sociale zekerheid. Dat die er wellicht niet komt, is wat ons betreft
een goede zaak. Wat dreigt, is dat de uitvoering van de sociale zekerheid
ondergeschikt wordt aan op winst gerichte activiteiten van
een bank- of verzekeringsconcern. De wetten van de markt moeten immers hun
werk doen. Daarmee komt dan de kwaliteit van de uitvoering in het geding.
Buurmeijer komt inmiddels al met een nieuwe wijziging van de Organisatiewet
sociale verzekeringen. Er moet een apart orgaan komen voor intake, claimbeoordeling
en selectie. Ik vraag de minister-president wat hij van deze ontwikkelingen
vindt en wat zijn mening is over het recente voorstel van Buurmeijer.Nog een voorbeeld van marktwerking. Bij de algemene beschouwingen van
vorig jaar heb ik uitgebreid aandacht besteed aan enkele zorgwekkende ontwikkelingen
in de rechtshulp. De forse bezuinigingen op de Wet op de rechtsbijstand hebben
ervoor gezorgd dat nog slechts 43% van de bevolking in aanmerking komt voor
gefinancierde rechtshulp. Tot op heden blijkt niet dat de vraaguitval op andere
manieren wordt gecompenseerd. In het Advocatenblad van 8 november 1996 concludeerde
de deken van de Nederlandse orde van advocaten dat de bezuinigingen op de
rechtshulp ertoe leiden dat miljoenen mensen geen aanspraak meer kunnen maken
op rechtshulp, dat er onrecht geschiedt in Nederland. "Dat kan niet", zei
de deken. In het Advocatenblad van 14 november 1997 zegt dezelfde deken met
veel gevoel voor fantasie: "dat kan echt niet". Hij heeft het dan opnieuw
over de gefinancierde rechtshulp, maar nu over de uurvergoeding voor advocaten.
Die vergoeding blijkt ver onder de minimumkostprijs te liggen. De advocaten
leggen dus geld toe op hun werk. Dat is inderdaad een ernstige zaak, niet
alleen voor de advocaten die dit werk doen, maar ook voor de rechtzoekende.
Als hij al in aanmerking komt voor gefinancierde rechtshulp dan loopt hij
ook nog eens het risico maar half geholpen te worden omdat zijn advocaat de
te besteden uren niet vergoed krijgt. Het lijkt er al met al op dat wij weer
teruggaan naar de pro deo-advocaat. De in de Grondwet en in internationale
verdragen verankerde rechten van de burger op toegang tot de rechter en op
rechtshulp door middel van een advocaat komen op die manier opnieuw en nog
meer in de verdrukking. Dat kan niet in een rechtsstaat. Het is duidelijk
dat de vergoeding moeten worden verhoogd en dat de inkomensgrenzen voor de
gefinancierde rechtshulp moeten worden verlaagd. Graag hoor ik op dit punt
de mening van de minister-president.Het volgende opvallende punt waar ik bij wil stilstaan, is de tweedeling
die onder dit kabinet is toegenomen. Aan ene kant is er het Nederland van
hen die het goed gaat, van hen die volop profiteren van de economische groei
en aan de andere kant het Nederland van hen die erbuiten staan, van degenen
die niet mee profiteren. Voor de kansen die iemand op de arbeidsmarkt heeft,
voor zijn gezondheid, voor de kwaliteit van het onderwijs, voor de kwaliteit
van wonen, wordt hoe langer hoe meer bepalend tot welke van deze twee groepen
men behoort.Volgens het CBS is de inkomensongelijkheid in ons land sinds 1997 toegenomen
met 8%. De salarissen van topdirecteuren en managers zijn tussen 1990 en 1996
met 33% gestegen, die van eerste en de tweede managementslaag met 15% en die
van de werknemer op de werkvloer slechts met 9%. Op dit moment heeft 5% van
de bevolking 50% van het totale privé-vermogen van Nederland in bezit.
Het aantal miljonairs ligt inmiddels boven de honderdduizend.Daartegenover kennen wij het armoedeprobleem. Ongeveer een miljoen huishoudens
leven op de armoedegrens en 430.000 huishoudens leven daar al jaren onder.
Het recente rapport van Engbersen, "De kwetsbaren" – dit keer speciaal
handelend over kinderen – toont aan dat armoede als het ware erfelijk
is. Als er in het verleden in een gezin dingen fundamenteel fout zijn gegaan
vanwege te weinig inkomen, is de kans groot dat de kinderen uit dat gezin
later in eenzelfde situatie terechtkomen. Opmerkelijk is dat Engbersen ook
aantoont dat de echte armen in ons land – de oudere alleenstaanden,
de langdurig werklozen, de chronisch zieken – niet geholpen kunnen worden
met werk, omdat zij daar niet of nauwelijks toe in staat zijn. Een belangrijke
bijdrage aan de oplossing van het probleem van de toenemende tweedeling is
het verhogen van het minimumloon en de daaraan gekoppelde uitkeringen. De
SP is daar voorstander van en heeft dit al meermalen voorgesteld. Trekt de
regering ondertussen nu ook niet deze conclusie als zij kennisneemt van het
rapport van de commissie-Derksen? In dit rapport wordt aangedrongen op generieke
in plaats van inkomensafhankelijke maatregelen. Graag verneem ik op dit punt
de mening van de minister-president.Voorzitter! Vervolgens ga ik in op de ontwikkeling van de arbeidsmarkt.
Degenen die werk hebben, hebben het steeds moeilijker. De afgelopen jaren
zijn er steeds meer flexibele banen bijgekomen. Nederland was al kampioen
op dit gebied met 16% flexibele banen. Volgens De Jong en Delsen in ESB van
april 1997 is 60% van de nieuwe banen flexibel. Perspectief op een vaste baan,
op zekerheid voor de toekomst is er steeds minder. Wetten en regelgeving zijn
aangepast aan de flexibiliseringseisen van de ondernemers. Maar er komt een
nieuwe flexibiliseringsgolf aan, aangeduid met het woord "employability" of:
brede of duurzame inzetbaarheid van de werknemer. "Wie daar niet aan denkt,
mist de boot", zei de minister-president onlangs. De werknemer moet dus scholen,
leren en blijven leren. Op zich is daar niets mis mee, maar employability
dreigt de stok te worden om de werknemer mee te slaan. Doe je alles aan je
employability, dan ben je niet meer gebonden aan je baas, dan moet je zo naar
een andere baas kunnen overstappen, maar anderzijds heb je niet automatisch
recht op een hoger loon. Doe je onvoldoende aan je employability, dan vlieg
je eruit of moet je genoegen nemen met minder loon, demotie dus. Philips,
Akzo, DAF en vele andere ondernemingen storten zich op dit moment gretig op
het modewoord "employability". Philips gaat daarbij zover dat de vaste contracten
ter discussie komen te staan. De gevolgen van deze nieuwe modegril voor de
werknemers zijn duidelijk: nog meer stress, vooral nu de werkgevers steeds
meer overgaan tot het invoeren van prestatieloon.Voorzitter! Een carrière op de arbeidsmarkt lijkt op die manier
alleen weggelegd voor de jonge, goedgeschoolde, flexibele arbeidskracht. Voor
langdurig werklozen en mensen die chronisch ziek zijn of een aandoening hebben,
wordt het steeds moeilijker. De WULBZ en de Pemba maken het weinig aantrekkelijk
om mensen die een risico vormen, aan te trekken. Werkgevers selecteren nog
steeds op gezond heid. Volgens het laatste Zara-onderzoek zelfs
24%. Voor mij is de vraag of de gesubsidieerde banen, de Melkertbanen en de
toekomstige WIW-banen een uitweg bieden. Komt men ooit aan een hoger loon
toe dan 120% van het minimumloon? Immers, zowel in de zorgsector als bij de
gemeentelijke overheid dreigt voor mensen met een Melkertbaan ontslag, zodra
de beloning uitkomt boven de subsidiegrens, omdat de werkgevers weigeren de
beloning vervolgens geheel voor hun rekening te nemen. Of neem nu de specifieke
afdrachtskorting, ook bedoeld als middel om mensen tegen het minimumloon aan
het werk te zetten door de wig voor de werkgevers te verkleinen. Volgens het
CPB komt de SPAK niet terecht bij de mensen voor wie deze bedoeld is. Zij
draagt niet bij aan de verlaging van de werkloosheid, aldus het CPB. Bovendien
wordt het effect op de werkgelegenheid geremd, doordat werkgevers hun werknemers
laten zitten op het SPAK-niveau, geen loonsverhoging geven en ook niet investeren
in hun opleiding.Wat de reïntegratie betreft: van de nu bestaande maatregelen werkt
alleen de terugkeer bij de eigen werkgever. Afgewacht zal daarom moeten worden
of de nieuwe wet op de reïntegratie wel zal werken en beter effect zal
hebben. Ik noemde reeds de negatieve invloed van WULBZ en Pemba. Verdergaande
maatregelen zoals quotering van arbeidsongeschikten en een strengere verplichting
voor werkgevers om meer te investeren in scholing van nieuwe werknemers, lijken
mij onvermijdelijk. Graag hoor ik ook op dit punt de mening van de minister-president.Mijnheer de voorzitter! Dit kabinet heeft de afgelopen jaren de wind meegehad.
Nederland heeft furore gemaakt met zijn "poldermodel". Het gaat goed met Nederland,
met de economie wel te verstaan. Volgens de geleerden is het succes van het
poldermodel vooral te danken aan de sterk gestegen particuliere consumptie:
5 mld. aan hypotheken en 16 mld. aan consumptieve kredieten. Dat kan natuurlijk
niet zo blijven doorgaan. In het werkgeversblad Forum van deze maand staat
dan ook een artikel onder de wat angstige kop "Hoe lang nog?".Als er in de komende kabinetsperiode een recessie komt, zal dat hard aankomen.
Vanwege de eisen die de EMU oplegt, zullen onvermijdelijk de collectieve lasten
opnieuw worden aangepakt. De gesubsidieerde banen zullen verdwijnen en de
uitkeringen zullen opnieuw onder druk komen te staan. Maar zelfs als er op
korte termijn geen recessie komt, is het beleid van paars geen garantie voor
een goede toekomst voor iedereen. Paars kijkt te veel naar grote infrastructurele
werken, wil vrij baan voor een economie met zo weinig mogelijk sturing van
de overheid en volledige autonomie van de ondernemer. Lastenverlichting voor
de ondernemers, zo weinig mogelijk regels.Dat is niet de maatschappij die de SP voor ogen staat. Het leidt immers
tot de tegenstellingen die we nu waarnemen. Wat de SP betreft, is de overheid
bij uitstek gelegitimeerd om vanuit de zorg voor het algemeen belang zaken
te regelen als openbaar vervoer, onderwijs, gezondheidszorg en een sociaal-zekerheidsstelsel
gebaseerd op solidariteit. Dat biedt naar mijn mening betere waarborgen voor
een land zonder tweedeling.De heer Bierman:Voorzitter! Aan het begin van het debat verhelderde de minister-president
het conflict met bisschop Muskens rond het armoedeprobleem. Ik heb begrepen
dat de minister-president vindt dat wetten behoren te worden nageleefd, zelfs
als het om armoede gaat. Ik ben buitengewoon ingenomen met, en zelfs opgelucht
door deze opmerking, want dat betekent dat tegenover andere diefstallen een
soortgelijke houding zal worden aangenomen. Ik denk dan met name aan Schiphol.
Daarbij hebben wij natuurlijk niet te maken met diefstal van brood, maar van
volksgezondheid. Ik zie dan ook graag een adequate reactie van de minister-president
tegemoet over het "op zijn" van de geluidsruimte bij Schiphol en het nemen
van maatregelen teneinde de luchtvaart beperkingen op te leggen en de volksgezondheid
en het milieu daarmee te dienen.Er zijn mensen die rapportcijfers willen uitdelen, er zijn mensen die
hebben gezegd dat het kabinet maar weg moet of dat leden van het kabinet maar
beter kunnen opstappen. Ik ben geneigd om te zeggen: blijf nog maar even.
Hoe moet ik nu beoordelen of dit kabinet heeft gefunctioneerd zoals een buitengewoon
kabinet had moeten functioneren? Ik moet hierbij een onderscheid maken tussen
robuuste trends en hetgeen het kabinet met die trends of tegen die trends
in zou hebben moeten doen. Ik wil dus al bij voorbaat relativeren. Zoals bekend,
ben ik bij de algemene beschouwingen iedere keer mild geweest en heb ik het
kabinet het voordeel van de twijfel gegeven. Ik heb mij alleen willen beperken
tot de vraag: heeft het kabinet mogelijkheden gehad en gebruikt om verbeteringen
aan te brengen?De eerste robuuste trend is al vaak genoemd. Dat is de economische groei.
Het tij zat mee. De economische groei is de laatste twintig jaar tezamen 56%
geweest. De koopkracht is daardoor wel gestegen, maar zeer ongelijk verdeeld.
De minima zijn erop achteruitgegaan en boven modaal is er veel meer op vooruitgegaan.
De werkgelegenheid is toegenomen met een procent of 22. Dat waren echter voor
60% parttimebanen of flexbanen. Dat is aardig. Maar was dit bij een ander
kabinet niet ook het geval geweest? Nu was de minister-president voor die
tijd ook al lid van een kabinet en betrokken bij een akkoord waarbij een beetje
de basis is gelegd voor deze robuuste trend, maar niettemin wil ik het kabinet
afrekenen op de meerwaarde. Nederland is het laagste hogelonenland. Ik denk
niet dat wij straks een fiets van een kwartje zullen gaan maken. Wij zullen
dus moeten investeren in kennis, opdat wij slimmer zijn voordat de problemen
verergeren. De investeringen daarvoor ontbreken of schieten tekort.De laatste twintig jaar is 56% economische groei gerealiseerd. Ik hoor
hier altijd dat economisch groei nodig is om te investeren in het milieu.
Als ik zie hoe het milieu ervoor staat en hoe het er binnenkort voor zal staan –
het rapport van het RIVM geeft dat heel duidelijk aan – wanneer de wet
van de verminderde meeropbrengst gaat gelden en alles wat tot nu toe is bereikt
weer helemaal zal verdampen door consumptiegroei, dan vind ik dat toch een
mager rendement. Had daar niet meer uit gehaald kunnen worden? Had daarmee
niet veel meer werk gegenereerd kunnen worden? Aan investeren in het milieu
zit toch een flinke werkgelegenheidscomponent? Ik heb alleen maar een nota
Economie en milieu. Daarmee zal ik het deze kabinetsperiode
verder moeten doen, want het is nog maar een half jaartje. Niettemin wil ik
niet de helft van mijn tijd aan de algemene beschouwing besteden. Ik wil toch
nog een paar dingen noemen. Wellicht komen enkele leden van dit kabinet nog
terug in een volgend kabinet.Ik zie dat de leden van het kabinet al naar elkaar wijzen. Zij wijzen
nog niet naar mij, maar dat kan nog komen.Voorzitter! Ik had al eerder gevraagd om een groene boekhouding. Ook die
is er niet gekomen. Het tafelzilver is allemaal in orde. Dat is gered, maar
of wij in de brandkast nog het milieukapitaal hebben liggen dat wij met toekomstige
generaties zullen moeten beheren, vraag ik mij af. Daar is men nog steeds
niet duidelijk in geweest. Het verschil met het buitenland is inmiddels 0,5%
economische groei. Dat is toch heel aardig, zou je zeggen. Hier is een geheim,
hier is een mythe, hier is een poldermodel dat heeft gewerkt. Ik denk van
niet. De heer De Wit heeft het zo-even ook al gezegd. Dat halve procent economische
groei is meer per ongeluk ontstaan, want het kabinet heeft er juist alles
aan gedaan, die niet te laten ontstaan.De economische groei is ontstaan door schaarste op de woningmarkt, waardoor
er waardevermeerdering optrad. Men heeft die verhypothekeerd. Dat heeft ertoe
geleid dat wij een enorme consumptie-impuls konden realiseren die vervolgens
voor de helft naar het buitenland is weggelekt. In het buitenland ging het
ook een beetje beter, want wij kopen natuurlijk buitenlandse producten voor
ons geld. Die schijnen beter te zijn dan de onze. De rest is gewoon opgegaan
aan particuliere consumptie!Dat was natuurlijk evengoed gebeurd. Sterker nog, dit kabinet probeert
door er vooral veel huizen bij te bouwen deze economische groei om zeep te
helpen, door een verdunning van het aantal woningen de krapte weg te nemen
en daarmee dat halve procent economische groei weg te laten vloeien. Het is
van tweeën een: of wij willen economische groei zodat wij eindelijk die
investering in het milieu kunnen doen, of wij zijn gewoon op een andere manier
bezig, maar dan wil ik dat wel graag van de minister-president horen.Wij creëren nu in feite economische groei op de pof. Zodra het Vinex-beleid
slaagt, zullen wij vervalprocessen krijgen. Men zit met schulden. Men heeft
overhypotheek genomen. En dan hebben wij helemaal niets meer: geen economische
groei, maar ook geen investeringen die het minder groen maken. Dat vind ik
dan weer de leuke zijde daarvan, los van het feit welk kabinet hier zou hebben
gezeten. Het is tragisch, maar niettemin is de consumptie-impuls dan weg en
zijn wij iets minder milieuvijandig dan wij anders zouden zijn geweest.Kortom, er zijn allerlei dingen waarop het kabinet, of het nu iets doet
of niet, gewoon meelift. De vergrijzing is door mij ook al vaker tijdens de
algemene beschouwingen genoemd. De geboortegolf gaat in 2020 met pensioen.
Dat betekent dat er geen woon-werkfiles meer zijn. Moeten wij dan nog wel
asfalteren? Het betekent ook dat er uitgesteld loon wordt geconsumeerd. Dat
houdt in dat er niet meer zo'n economische groei behoeft te worden gerealiseerd
om een welvaartspeil voor nog net geen kwart van de bevolking te garanderen.
Dat hebben ze zelf al gedaan en dat scheelt ongeveer 1%. Dat betekent ook
dat het dogma dat er zo nodig economische groei moet zijn om het welvaartspeil
te handhaven, deels vanzelf wordt opgelost doordat er een bepaalde bevolkingsontwikkeling
aankomt.Ik vind het alleen jammer dat dit kabinet niet vooruitlopend daarop reeds
nu maatregelen heeft genomen om daarvan gebruik te maken en op de op til zijnde
veranderingen in behoeftepatronen in te spelen. Dat is te betreuren, want
zo meteen loopt de mammoettanker toch stuk op de ijsberg, want dan krijgen
wij de grote uitvaart. Dat betekent dat een kwart van de bevolking vrij schoksgewijze
in 2030 deze planeet zal verlaten. Wij zitten dan met een enorme overmaat
aan onderdak en infrastructuur.Ik weet inmiddels dat de WRR rapport zal uitbrengen over de effecten.
Ik loop daar wat op vooruit, ook omdat het mijn vak is en omdat het interessant
voor dit kabinet is zodat het zich nog even realiseert wat het daarmee nog
kan doen in het halfjaartje dat eraan komt.Er is nog een punt waarop meegelift kan worden, namelijk het geldtekort.
Ik ben buitengewoon blij met het feit dat de Agenda 2000-plus daardoor toch
behoorlijk "verdampt" en dat er problemen ontstaan over de vraag of alle dingen
die wij wilden uitvoeren, nog wel uitgevoerd kunnen worden. Ik ben daar heel
blij mee, want de dingen die wel in uitvoering zijn, zijn noch financieel
verantwoord, noch een investering ten bate van het milieu. Wellicht komt er
dit halfjaar een soort van bezinning op gang met een herijking van prioriteiten
ten aanzien van de HSL en de Betuweroute die wat mij betreft, kunnen worden
getemporiseerd. Dat geldt voor de Betuweroute omdat de rails waarschijnlijk
nog tot 2050 leeg zullen blijven voor het goederentransport. Met de Havenspoorlijn
zijn wij er wel ongeveer. Dat geldt ook voor de HSL. Als je dan maar wel het
geld dat je van plan was uit te geven, investeert in zaken die echt iets oplossen.
Dat is natuurlijk in randstadrail, in het fijnmazig stads- en streeknet in
de Randstad, maar vooral ook daarbuiten.Als de regering dat doet, wordt zij voor een deel van het probleem van
de HSL verlost, want dan kan zij overbodige stoptreinen opheffen, wat capaciteit
vrijmaakt voor een HSL over bestaand spoor. Ik heb dat al vaker tegen de minister
van Verkeer en Waterstaat gezegd. Zij kan dan over bestaand spoor met de HSL
een heel eind komen. Per saldo kom je dan ongeveer op dezelfde tijd in Parijs
aan als met dit technische hoogstandje, doordat het tijdverlies in voor- en
natransport is weggenomen.Al deze adviezen geef ik omdat er in het laatste halfjaar toch nog wat
gedaan kan worden. Wellicht zijn zij nuttig bij eventuele besprekingen voor
een volgend kabinet.Het kabinet is in mijn ogen niet meer bijzonder. Ik weet dat de minister-president
daar nooit naar gestreefd heeft. Hij heeft dat altijd afgehouden. Dat siert
hem ook. Ik heb natuurlijk, naïef als ik was, want ik was pas in deze
Kamer, hoge verwachtingen gehad. Ik dacht: nu gaat er inderdaad een heleboel
gebeuren. Wij zullen nu zien dat het milieu gespaard wordt. Bij het landbouwbeleid
dacht ik: het gaat nu echt komen. Wij kijken naar Denemarken en zien dat het
een marktkwestie is. En wat zie ik? Zelfs wat dat betreft doet het kabinet
het niet; de veestapel heeft zichzelf verminderd. Zo kan ik nog wel even doorgaan
met het noemen van dingen die gewoon gebeuren en waaraan het
kabinet niets toe of af behoeft te doen. De wal begint het schip dus wel een
beetje te keren. Mijn wijze van regeren zou het niet zijn.Wellicht dat enkele bewindslieden terugkeren in het volgende kabinet,
maar ik zou dit kabinet willen aanbevelen: regeer over uw graf heen. Probeer
nog een paar dingen te realiseren. Ik zou het buitengewoon op prijs stellen
wanneer nog eens zou worden nagegaan of de overdrachtsbelasting niet zou kunnen
worden afgeschaft. Het is een kleinigheid in een tijd waarin het goed gaat,
maar dit zou kunnen leiden tot minder dagelijkse verplaatsingen. Als er niet
genoeg geld voor is, zou men alleen de overdrachtsbelasting kunnen afschaffen
voor situaties waarin men van groot naar kleiner wonen gaat.Voorzitter! Vaak wordt erop aangedrongen dat bewezen wordt dat je met
economische groei ook milieuvriendelijke dingen kunt doen. Toch zie ik dat
niet gebeuren terwijl ook door mij voorbeelden op een presenteerblaadje worden
aangeboden. Als voorbeeld noem ik het luchtschip. Op papier wordt daar wel
het nodige aan gedaan, maar het komt niet van de grond. Daar staat tegenover
dat wij subsidie verstrekken voor zaken die nooit van de grond zijn te branden.
Voorzitter! Wij hebben op luchtvaartgebied een traditie en die zouden wij
op deze manier een nieuwe inhoud kunnen geven. Daardoor zou een droom van
mij kunnen worden bewaarheid: de regionale luchthavens zouden tot luchtschiphavens
kunnen worden omgebouwd. Op die manier zou een belangrijke impuls aan de welvaart
in onze samenleving gegeven kunnen worden zonder al die milieubelasting waaronder
wij nu zo gebukt gaan. Ik hoop, voorzitter, dat het kabinet in het laatste
halfjaar iets van deze zaken waarmaakt, want anders gaat het niet als "gewoon"
maar als "doodgewoon" de geschiedenis in.De heer Veling (GPV):Mijnheer de voorzitter! Voor deze algemene beschouwingen, in het laatste
jaar van dit paarse kabinet, kies ik het thema werk, hetgeen voor de hand
ligt. Dit betekent niet dat er geen andere appeltjes te schillen zouden zijn,
zoals in het verleden wel is gebleken. Vandaag wil ik graag ingaan op de keuze
van dit kabinet voor werkgelegenheid en arbeidsparticipatie als topprioriteit.
Rondom deze keuze zijn principiële vragen aan de orde, die mijns inziens
ook van belang zijn voor de beantwoording van de vraag hoe dit kabinet het
heeft gedaan en de vraag of Paars 2 eigenlijk wel zo'n goed idee zou zijn.Mijns inziens is de keuze voor het motto "werk, werk en nog eens werk"
een gedeelte van de verklaring voor de stabiliteit van dit kabinet. Dit motto
klonk als een soort oorlogsverklaring, die een soort zakenkabinet moest legitimeren.
Het paarse kabinet werd gepresenteerd als een "gewoon" kabinet dat brede steun
zocht zoals dat gebeurt wanneer in tijden van crisis een gemeenschappelijke
bedreiging het hoofd moet worden geboden. Ik heb drie jaar geleden geconstateerd
dat er programmatisch eigenlijk geen reden was waarom het CDA buiten de coalitie
zou blijven. Die constatering moge na drie jaar oppositie van het CDA minder
geloofwaardig klinken, de toegespitste doelstelling van het kabinet Kok fungeerde
wel degelijk als een samenbindende factor.Het paarse kabinet, dat op sociaal-economisch terrein mijns inziens dus
als een zakenkabinet kan worden gezien, vertoont ook het pragmatische dat
bij zo'n zakenkabinet hoort. Dat wil zeggen dat de aandacht voor de te klaren
klus niet te veel moet worden afgeleid door achterliggende vragen en onderlinge
nuances. Betaald werk is voluit als doelstelling gekozen. Dat is tegelijkertijd
een kracht en een zwakte. De vraag naar betaald werk als middel moest maar
even wachten. Toch is mijns inziens een nadere beschouwing van werk beslist
noodzakelijk.Mijns inziens is arbeid niet alleen maar oplossing, maar ook probleem.
Betaald werk kan niet alleen beleidsdoelstelling zijn, maar moet ook worden
beschouwd als beleidsopgave. En als dat zo is, is er reden tot twijfel over
de wenselijkheid van een tweede regeringscoalitie met de p van paars, of misschien
moet ik zeggen met de p van pragmatisch. Er is in de loop van de tijd een
nieuwe visie op arbeid ontstaan en ook in de politiek ingeburgerd, maar het
is belangrijk om deze nieuwe visie nuchter te beoordelen en ook te letten
op de risico's die eraan verbonden zijn.Om te illustreren hoe snel dingen kunnen veranderen, ga ik een tijdje
terug in de geschiedenis. Nog niet eens zo vreselijk lang geleden, in 1980,
publiceerde de Nationale raad voor maatschappelijk welzijn een nota die was
voorbereid door de commissie-Vonhoff. Daarin werd betoogd dat het een van
de belangrijke beleidstaken van de Nederlandse overheid zou zijn, een antwoord
te vinden op de daling van het aantal arbeidsplaatsen die, zo werd aangenomen,
structureel zou zijn. De Nederlander zou moeten leren, zijn vrije tijd goed
in te vullen en dat zou een herwaardering van activiteiten buiten het terrein
van betaalde arbeid vragen. Er moest dus opnieuw over arbeid worden nagedacht.
We moeten, zo zei Vonhoff, een welzijnsscenario realiseren en dat vraagt een
verruiming van het begrip "arbeid". Ik citeer uit de nota: "Sociale zekerheid
houdt naar nieuwere opvattingen (...) in dat een actieve begeleiding plaatsvindt,
die de kansen tot zelfvoorziening en rehabilitatie van de cliënt verhoogt."
Die was buiten het arbeidsbestel terechtkomen en die moest dus geholpen worden,
zo werd er betoogd, en dat was welzijnswerk. Het gaat verder: "Daarbij kan
gedacht worden aan een terugkeer in het economische arbeidsproces, maar ook
aan arbeid in verruimde zin, het weer integreren in de samenleving." Men speelde
met de gedachte dat dit ook een plicht zou kunnen worden.Een paar jaar later fulmineerde de Bond tegen het Arbeidsethos onder andere
tegen de Partij van de Arbeid, tegen Den Uyl, die als aanvoerder van de sociaal-democraten
een pleidooi hield voor 2 miljoen nieuwe banen. Dat was volgens deze bond
niet al te best: "Banen waarin? Banen waarvoor? Voor welke producten? Daar
wordt niet over gerept. De PvdA heeft zich volkomen vereenzelvigd met dit
kapitalistische systeem, deze economische dictatuur van produceren en consumeren."
Voorzitter! Natuurlijk is dit nooit een brede beweging geworden, maar er is
binnen twintig jaar natuurlijk wel een totale omslag in het denken over arbeid
opgetreden. Ik denk dat wij er goed aan doen, er niet van uit te gaan dat
dit allemaal zo dom was en dat wij nu het licht gezien hebben, want er waren
dingen aan de orde die wij nu eigenlijk ook eens opnieuw zouden
moeten bedenken.Je zou kunnen zeggen dat arbeid in die tijd een probleem was. Iemand als
Ivan Illich analyseerde destijds de arbeid en hij constateerde dat de moderne
mens voor zijn eigen levensonderhoud zorgt. Hij sprak van een "animal laborans",
maar dan wel een getemde, gedomesticeerde vorm daarvan, omdat hij voor zich
laat zorgen in ruil voor het gebruik van zijn arbeidskracht. Dat beeld van
arbeid domineerde blijkbaar sterk en daardoor kon arbeid ook als een probleem
worden gezien. De werknemer, de arbeidskracht was passief; hij leverde zich
uit en liet voor zich zorgen. En als hij buiten het arbeidsbestel terechtkwam,
dan was hij een zielig probleemgeval en moest hij worden geholpen met weer
integreren in de samenleving. Arbeid leek afbreuk te doen aan de menselijke
ontplooiing en maakte de zin van menselijke activiteit onzichtbaar.Zoals wij weten, was dit niet het einde van het verhaal; de geschiedenis
ging verder. En eigenlijk kun je zeggen dat er eigenlijk niet zozeer beleid
voor gemaakt is, als wel dat gaandeweg de overtuiging groeide dat een wereld
zonder werk voor de meeste mensen helemaal niet zo aantrekkelijk is en dat
het dwaas zou zijn, te berusten in grote werkloosheid. De Bond tegen het Arbeidsethos
is nooit een brede beweging geworden. En uit publicaties van het Sociaal en
cultureel planbureau blijkt dat tot het midden van de jaren tachtig het arbeidsethos
wat verzwakte, dat vragen dienaangaande wat negatiever werden beantwoord,
maar dat er in het midden van de jaren tachtig een kentering optrad en men
weer positiever over arbeid ging denken.Terugkijkend, nog geen twintig jaar later, nu een kabinet al ruim drie
jaar betaald werk als topprioriteit in zijn beleid beschouwt, kan er geconstateerd
worden dat er heel wat is gebeurd. Ik denk dat het verhelderend is om een
modelletje te formuleren hoe arbeid nu gezien wordt. Ik denk dat je kunt zeggen
dat arbeid in de jaren negentig – anders dan indertijd – wordt
gezien als de activiteit van een kleine zelfstandige, een ondernemertje, die
zijn arbeidspotentieel ontwikkelt en inzet daar waar er vraag naar is en natuurlijk
als het even kan, daar waar zijn werk aanzien heeft en hij goed kan verdienen.
Dus mensen zijn kleine ondernemers. In de laatste jaren ontwikkelt deze visie
zich sterk, lijkt me. Hier zit iets aantrekkelijks in, want mensen worden
daardoor meer zelfstandig. Zij hebben meer eigen verantwoordelijkheid. De
passiviteit die er eerder zo sterk leek te zijn en die zo werd geassocieerd
met loonarbeid, wordt zo doorbroken. Mensen hebben een eigen verantwoordelijkheid.
En betaald werk krijgt zo opnieuw een prestige. En dat is beslist niet verkeerd.Maar er zijn ook risico's. Ik wil een boeketje van problemen die zich
voordoen, noemen. Opvallend is dat in de laatste decennia de Nederlander gemiddeld
meer tijd is gaan besteden aan betaald werk. Ondanks de werkloosheid en ondanks
deeltijdarbeid besteedde, zoals uit publicaties van het SCP is te destilleren,
de Nederlander in 1995 gemiddeld een kwart meer tijd aan betaalde arbeid vergeleken
met 1975. Dat komt voor een belangrijk deel op het conto van vrouwen, maar
bij mannen is hetzelfde het geval. Daar komt bij dat de arbeidsproductiviteit
hoog is in Nederland en dus moet de motivatie tot werken wel hoog zijn. Dat
is ook niet zo verwonderlijk, want uitval (in dat model van de kleine zelfstandige)
heeft de werknemer aan zichzelf te wijten. De klant, de aanbieder van emplooi,
heeft namelijk gelijk. Hij heeft iets wat hij gedaan wil hebben. Het is de
werknemer die moet zorgen dat hij "employabel" is.Deeltijdarbeid is gegroeid. Je zou zeggen dat dit ons ontspanning geeft,
maar het lijkt erop dat wij onze tijd ook wel nodig hebben voor onze deeltijdbaan
en voor wat er verder allemaal nog van ons gevraagd wordt. En wij moeten natuurlijk
mee consumeren. Het Centraal Bureau voor de Statistiek meldt dat het aantal
tweede banen merkwaardigerwijs opzienbarend groeit, van 272.000 in 1995 naar
301.000 een jaar later. Dat is spectaculair.Wie om zich heen kijkt, ziet voortdurend hoezeer mensen zich inspannen
om hun arbeid te gelde te maken. Van steeds meer werknemers wordt verwacht
dat zij zich scholen. En dat moet deels dan ook in de eigen tijd. "Flexibiliteit"
is een sleutelwoord. Ongeveer 16% van de werknemers in ons land zou een flexbaan
hebben en de recente banengroei bestaat voor 60% uit flexibele banen.Als employability een belangrijke waarde is, kun je zeggen dat het op
basis van vrijwilligheid moet en dat wij samen moeten werken aan een cultuurverandering.
Niet iedereen denkt daar echter zo over. Theorieën over management zijn
vaak harder. Een directeur van Berenschot wil bijvoorbeeld veel minder zachtzinnig
te werk gaan. Hij zegt: "Minder warme sociale wattenpakken, positieve en negatieve
arbeidsvoorwaardelijke prikkels, overtuigingskracht en misschien enige dwang
zullen noodzakelijk zijn om management en medewerkers te overtuigen van de
aantrekkelijkheid en de noodzaak van bredere inzetbaarheid."Dit lijkt mij exemplarisch voor de wijze waarop over werk gesproken wordt.
Dat is niet alleen maar positief, dat is mede een probleem.Een NWO-onderzoek naar psychische vermoeidheid in de arbeidssituatie geeft
verontrustende resultaten, zo bleek laatst. De onderzoeker schrijft dat "Werk,
werk, werk" niet alleen maar een beleidsdoelstelling is, maar dat het de politiek
correcte ideologie van de jaren negentig is. Je kunt je het niet meer permitteren
om anders in het leven te staan dan vanuit die opvatting.Dus is er geen sprake van passiviteit. Nog steeds zeg ik dat dit winst
is. Maar de balans lijkt te zijn doorgeslagen. En die consequenties worden
niet alleen ervaren door werknemers. De hoge druk op betaald werk belemmert
ook allen die niet zo gemakkelijk kunnen meedoen in de topsport van de arbeidsmarkt.
Er is een hardnekkige kern van langdurig werklozen. Er zijn ook anderen, allochtonen
en mensen die lager opgeleid zijn. Die hebben als ondernemertje geen gewild
product te bieden.Wie eenmaal zo kijkt naar arbeid, als activiteit van een kleine ondernemer,
ontdekt dat de vrijemarktvisie van liberale huize ook haar invloed op dat
vlak heeft. Ik denk dan niet alleen aan de weerstand tegen collectieve arrangementen,
bijvoorbeeld in de WULBZ en de PEMBA, die ook negatieve gevolgen hebben voor
potentiële werknemers van wie de product/prijsverhouding niet zo gunstig
is. Ook individuele werknemers moeten minder kunnen terugvallen op collectieve
regelingen. Geen vaste baan. Moeten CAO's wel zo automatisch geldig worden
 verklaard? Staat het minimumloon de vrije werking van de arbeidsmarkt
niet in de weg? Als je eenmaal zo naar mensen kijkt, heeft die liberale opvatting
over een vrije markt ook consequenties, en niet alleen maar positieve.De verschuiving van de visie op arbeid naar een grotere zelfstandigheid
van de werker heeft een positieve kant. Maar wie de arbeidsmarkt ziet als
een markt van kleine ondernemers die hun arbeid steeds opnieuw moeten zien
te slijten aan koning klant, het bedrijfsleven, verwaarloost al gauw waarden
als solidariteit, structurele verantwoordelijkheid, om van "onthaasting" maar
niet te spreken.Daar komt nog bij dat in deze race de vraag naar de zin van productie
en consumptie al helemaal niet meer aan bod lijkt te komen. Je kunt een beetje
lacherig doen over de Bond tegen het arbeidsethos, maar de vraag is natuurlijk
zeer terecht. Al met al denk ik met dit boeketje te hebben aangegeven, dat
er reden is om te zeggen dat arbeid niet alleen een oplossing is maar in bepaalde
opzichten ook een probleem. Betaald werk kan niet alleen maar beleidsdoelstelling
zijn, maar moet ook worden opgevat als beleidsopgave. En op dit punt schiet
het huidige kabinet mijns inziens tekort. De activering van het stelsel van
sociale zekerheid is zo hier en daar doorgeschoten. Denk aan de bijstand voor
eenoudergezinnen, prikkels die werkgevers hebben gekregen om kritisch te kijken
naar zieke en potentieel zieke werknemers, de korting op de kinderbijslag,
de druk om regulering van de economische bedrijvigheid te verminderen –
winkelsluiting, zondagsarbeid – en aan het onbekommerde pleidooi voor
grotere flexibiliteit. Hoewel, onbekommerd? Minister-president Kok zei in
Trouw, dat je inderdaad moet oppassen met eenzijdigheid. Betaald werk zo benadrukken,
heeft terdege nadelen: "Iemand die kiest voor niet-werken mag nooit een tweederangsburger
worden."Deze toch wat bezorgde woorden wijzen mijns inziens ook op de noodzaak
om in het overheidsbeleid het adagium werk, werk, werk niet te smal op te
vatten. De pragmatische aanpak van een kabinet dat "even" alles op alles zet
op betaald werk op een vrije markt, moet worden verbreed, zeker ook in de
volgende kabinetsperiode. Kan paars deze uitdaging aan? Ik ben daar niet zeker
van. Als je de tegenstelling in de opstelling en in de verkiezingsprogramma's
ziet, zal er een stevige robber gediscussieerd moeten worden. Tegenover de
doortrekkende lijn van de VVD, waarin de arbeidsmarkt inderdaad alleen maar
flexibeler lijkt te moeten worden, is de sociaal-democratie het aan haar traditie
verplicht in de huidige periode van hoogconjunctuur die zogenaamde eisen van
de economie niet maar klakkeloos te volgen. Niet alleen individuen moeten
ruimte krijgen, maar ook gezinnen en andere samenlevingsverbanden.Mijnheer de voorzitter! Hardwerkende Nederlanders willen nog wel eens
met trots of soms ook verontschuldigend verwijzen naar hun Calvinistisch arbeidsethos.
Misschien kan een bezinning op dit begrip wel helpen bij een verbreding van
onze visie op arbeid. Calvijn bepleitte een herwaardering van arbeid als dienst
waartoe mensen geroepen worden. Max Weber heeft deze Calvinistische opvatting
vertekend door de suggestie te wekken, dat volgens Calvijn de welvaart die
hard werken voortbrengt een bewijs van Gods verkiezende gunst zou kunnen worden
opgevat. Dat is allerminst het geval. Calvijns boodschap is die van verantwoordelijkheid,
ook van christenen, voor de wereld waarin we leven. Deze wereld is niet van
lager orde in vergelijking met het geestelijke leven. En Calvijns overtuiging
dat arbeid een zaak is van roeping biedt een goed aanknopingspunt voor de
vraag naar de normativiteit van de arbeid. Normativiteit ten overstaan van
de Here God, normativiteit in relatie tot verantwoordelijkheid van mensen
jegens elkaar, normativiteit ook in relatie tot een zorgvuldige omgang met
de schepping.Zoals u begrijpt ben ik zeer nieuwsgierig naar de komende verkiezingen
en de daarop volgende kabinetsformatie. Want met alle respect voor ook veel
waardevols in het beleid van het huidige kabinet, het wordt tijd voor verruiming
van de blik. Trouwens, er is natuurlijk geen reden om daarmee te wachten tot
de volgende ronde.Ik wens het kabinet en al z'n leden afzonderlijk Gods zegen toe in de
uitoefening van hun ambt.De heer Hendriks:Mijnheer de voorzitter! Drieënhalf jaar paars, dat betekent drieënhalf
jaar decentralisering en privatisering. Over een goed halfjaar zijn er weer
Tweede-Kamerverkiezingen en dus is het nu tijd om de balans op te maken. Het
gaat nu niet meer op om voor gemaakte fouten een vorig kabinet te blameren.
Wat is gebeurd en hoe dat is gebeurd: daarop kan nu paars worden aangesproken.
Laat ons eens voorzichtig trachten de prestaties van dit kabinet, door dik
en dun gesteund door de paarse fracties, te evalueren.Laten we dan eerst eens even kijken naar de verrichtingen van de bewindslieden.
Vanwege mijn beperkte spreektijd, moet ik dat tot "even" beperken; jammer,
want ik zou er een boeiende roman van kunnen maken. Ik loop dus maar eens
langs de rij en ik verzoek deze en gene in symbolische zin een pas voorwaarts
te maken.Eerst natuurlijk de minister-president: daar zal ik weinig over zeggen,
want hij krijgt nog uitgebreid het woord om zijn beleid toe te lichten en
daar wil ik niet op vooruitlopen. Bovendien heb ik eigenlijk alleen maar een
hoop waardering voor de wijze waarop hij zijn span weet te mennen.De vice-premier, daar wil ik wat meer aandacht aan wijden. De heer Dijkstal,
dat is toch die man van die tienduizend, pardon vijfduizend agenten: een belofte
die later uitdraaide op veertienhonderd of zo dienders, al zegt ook dit getal
absoluut niets, want niemand weet welk blauw nu eigenlijk in de telling moet
worden meegenomen. Trouwens, ook de civiel geklede politiemens schijnt hierbij
te moeten worden betrokken, of toch ook weer niet? Niemand kan daar nog een
touw aan vastknopen.Overigens kunnen veel van die dienders niet eens fatsoenlijk met hun pistool
overweg. Dus zijn ze sowieso slechts beperkt inzetbaar. Misschien kan minister
Kok op deze situatie eens wat licht laten schijnen. Overigens, ook komt van
die centrale leiding van onze politiekorpsen maar steeds niets terecht. Genoeg
echter over de heer Dijkstal, anders zou ik ook weer over die Brinkman-affaire
moeten beginnen en dat zou toch niet aardig zijn.Mijnheer de voorzitter! Ik kan natuurlijk niet voorbijgaan aan minister
Sorgdrager. Als coryfee begonnen, kreeg zij najaar 1995 te maken met het wankele
beleid van procureur-generaal Van Randwijck en dat deed ze af met een forse
gouden handdruk. De Tweede Kamer nam haar dat zeer kwalijk. Vervolgens kreeg
zij nog een hoop kritiek op haar beleid ten aanzien van drugs, Securitel en
natuurlijk ook Bouterse te verduren. Daarbij hadden we dan nog de ontsnapping
van gedetineerde Kröger en diens maatje en, niet te vergeten, al die
vormfouten. Je zou toch zeggen, dat na drieënhalf jaar oefenen zelfs
het openbaar ministerie redelijk in vorm zou moeten kunnen zijn. Maar nee,
men heeft kennelijk maar al te vaak moeite met de "vorm van de dag". Dezer
dagen zag ik een "schoolrapport" van de minister met de opmerking: "Winnie
kan beter naar een andere school." Misschien is dat wel zo.Dan hebben we mevrouw Borst, die chronisch geld tekortkomt voor haar gezondheidszorg.
In het rapport "Gezondheidszorg in tel" werd klip en klaar vastgesteld dat
een groei van de financiële middelen nodig is van 2,5%. Ook heeft de
Tweede Kamer het zojuist gehad over het Jaaroverzicht zorg 1998: wéér
is er sprake van een jaarlijks tekort van pakweg van 470 mln.! En toch ziet
mevrouw Borst maar geen kans om het kabinet c.q. de minister van Financiën
ervan te overtuigen, dat verdere bezuiniging, afslanking en nóg meer
doelmatigheidsmaatregelen hun zin verloren hebben en dat er gewoon veel meer
geld nodig is. Trouwens, over doelmatigheidsmaatregelen gesproken: kan de
minister-president ons wellicht zeggen wanneer die vier maanden – of
waren het er drie? – eindelijk verstreken zijn, die de minister van
VWS nodig had om de chaos op haar ministerie op orde te brengen?Voorzitter! Ik wil ook nog wat aandacht besteden aan de veteranenfooi
van de heer Gmelich Meijling. Het zou nu nog 36 mln. extra kosten om ook de
veteraan die als ambtenaar is gepensioneerd of diens weduwe die ƒ 1000
uit te keren, maar dat kan Bruintje niet trekken. Toegegeven, het is een behoorlijk
bedrag, maar om na al dat gênante gekrakeel toch nog een categorie op
die manier uit te sluiten: dat noem ik krentenwegen. Dat is echt Holland op
zijn smalst. Ik wil graag weten, voorzitter, of de baas van deze staatssecretaris
hem nog over deze mieze zaak heeft onderhouden, want dat zou, dacht ik, voor
de hand liggen. De mening van minister Voorhoeve over dit alles blijft echter
in het duister, maar ja, die heeft genoeg aan zijn eigen sores: Srebrenica,
verknoeide fotorolletjes enz.Een andere onderminister, mevrouw Terpstra, mijnheer de voorzitter, laat
eveneens dikwijls nadrukkelijk van zich horen: als initiator van een "wave"
of vastzittend in een overbeladen lift of als "moeder van de oudjes" –
ik kan het bijna niet uit mijn mond krijgen – Sinterklaas spelend in
een verpleeg- of verzorgingshuis. Ook zij ziet echter op geen enkele wijze
kans om de noden in de zorg op werkelijk effectieve wijze uit de weg te ruimen.
De wachtlijsten voor de thuiszorg zijn daar een voorbeeld van. Nu heb ik een
terzake deskundige hoogleraar horen beweren dat wij ons daar vooral niet druk
over moeten maken. Hij zegt: die lijsten verdwijnen op een gegeven moment
vanzelf. Zo eenvoudig is dat dus, wetenschappelijk beschouwd: als een huis
is afgebrand, gaat het vuur vanzelf uit. Dat ik daar niet opgekomen was! Dat
neemt echter niet weg dat wij nú met de wachtlijsten te maken hebben
en die liegen er niet om. De verpleeg- en verzorgingshuizen proberen weliswaar
door middel van capaciteitsvergroting hierop in te spelen, maar het beschikbare
budget is ontoereikend.Daarbij komt dat het geld dat in verband hiermee aan capaciteitsvergroting
wordt besteed, ten koste gaat van andere dringende zaken. Een schrijnend voorbeeld
hiervan is het ontbreken van klimaatbeheersing in, voorzover bekend, alle
verzorgings- en verpleeghuizen. Reeds jaren is bekend dat tijdens perioden
van grote hitte het sterftecijfer onder verpleeghuisbewoners met 50% toeneemt.
In de verzorgingshuizen is dit cijfer weliswaar iets lager, maar ligt het
toch altijd nog op zo'n 20%. Staatssecretaris Terpstra erkent het probleem,
maar wuift het weg onder het motto dat de tehuizen er nu eenmaal zelf voor
verantwoordelijk zijn hoe zij hun budget besteden. Kan de minister-president
wellicht bewerkstelligen dat het kabinet inziet dat het niet aangaat dat iedere
hete zomer vele honderden mensen extra overlijden, uitsluitend als gevolg
van het ontbreken van airconditioning?Zo zou ik nog wel even door kunnen gaan. Het is verleidelijk om nog wat
aandacht te besteden aan de staatssecretarissen Schmitz en Patijn in verband
met het onjuist informeren van de Tweede Kamer, maar zoals ik al zei: mijn
spreektijd is beperkt. Laat ik wat dit betreft besluiten met mijn respect
te betuigen voor de heer Linschoten, die wél de consequenties heeft
getrokken. Een nieuw modewoord is mijns inziens veelbetekenend voor de wijze
waarop het publiek het huidige gedoogbeleid aanduidt: excuuscultuur. Maar
of dit alles de politiek geloofwaardiger maakt betwijfel ik ten sterkste.Voorzitter! Het lijkt mij zinnig om ook eens even te kijken in hoeverre
wij nu, na verloop van drieënhalf jaar, blij kunnen zijn met de maatregelen
van paars op ouderengebied. Zo op het oog komen wij er redelijk van af, maar
laten wij eens bezien hoe blij de senioren in werkelijkheid moeten zijn met
dat alles. Hoe blij bijvoorbeeld moeten zij zijn met de Algemene nabestaandenwet?
In de Tweede en vooral in de Eerste Kamer is de regering door zowel twee van
de paarse als de meeste andere fracties met klem gewezen op de ongelofelijke
inkomensachteruitgang die deze wet op veel te korte termijn voor grote groepen
mensen zou veroorzaken. Ook is de nood geschetst waarin vooral vele na 1950
geboren weduwen zouden geraken. Al die waarschuwingen hebben niet geleid tot
het verwerpen van dit wetsvoorstel. Integendeel, uiteindelijk stemden de paarse
fracties toch voor. Het afgelopen jaar kwam er een stortvloed van brieven
naar de politiek en naar de regering met gerechtvaardigde en gefundeerde protesten.
Langzamerhand werd het zelfs dit paarse kabinet duidelijk dat dit echt niet
kon. Daarom zijn wij ook nu weer bezig een wet te repareren die er überhaupt
nooit had mogen komen en die, ook gerepareerd, een aanslag blijft op ons sociaal
stelsel. Ik vraag u: moeten wij hier blij mee zijn?En hoe blij moeten wij eigenlijk zijn met de nieuwe Ziektewet? Het arbeidsverzuim
is nauwelijks minder geworden. Werkgevers selecteren steeds meer op gezondheid
van nieuw personeel en verzinnen in verband met het verbod op leeftijdsdiscriminatie
allerlei voorwendselen om geen ouderen te behoeven aannemen. Onderzoek door
de FNV wijst uit dat zogenaamde risicoselectie van werknemers na het invoeren
van de nieuwe Ziektewet alleen maar is toegenomen. Onnodig te zeggen dat hiermee
vooral oudere sollicitanten en werknemers in de knel komen. Hoe blij moeten
wij daarmee zijn?Voorzitter! Een ander nieuwtje is de ecotaks. Ouderen gebruiken, zoals
bekend, meer energie dan jongeren. Ze hebben het sneller koud en zijn ook
veel meer thuis. De regering heeft hiervoor als compensatie de zogenaamde
ouderenaftrek voor de inkomstenbelasting met ƒ 100 verhoogd. De Consumentenbond
heeft echter bij een onderzoek geconstateerd dat vele duizenden senioren met
een minimuminkomen er op deze manier minstens ƒ 150 per jaar op achteruitgaan.
De ecotaks is met veel moeite en tegengas, ook door de paarse partijen, uiteindelijk
toch aangenomen. De vele negatieve gevolgen van deze wet werden tijdens de
behandeling in het parlement breed uitgemeten, maar tevergeefs. Onder anderen
de senioren zitten nu met de gebakken peren, terwijl zij zeker niet de grootste
energieverbruikers zijn. Wij zijn paars daar niet echt dankbaar voor en blij
zijn wij daar zeker niet mee.Dan hebben wij de nieuwe Huursubsidiewet. Daar valt ook van alles aan
te repareren, omdat anders grote aantallen mensen er op een verschrikkelijke
manier het slachtoffer van zouden worden. En dat kan natuurlijk niet, want
dat zou te veel paarse stemmen kosten. Dus wordt ook daaraan in niet geringe
mate gesleuteld. In de voorgestelde reparaties wordt overigens geen rekening
gehouden met de vele ouderen en gehandicapten die in service- of aanleunwoningen
wonen die veelal relatief hoge huren moeten opbrengen. Volgens de nieuwe Huursubsidiewet
wordt de maximale huurgrens bevroren op ƒ 1085. Stijgt de huur boven
deze grens, dan vervalt de huursubsidie. En weer worden dus de senioren getroffen.
De staatssecretaris van VROM heeft terzake een evaluatie en, afhankelijk van
de uitkomst daarvan, passende maatregelen toegezegd. Of deze ook echt zullen
worden afgekondigd, acht ik echter twijfelachtig, want deze paarse coalitie
moet en zal nu eenmaal bezuinigen. Als dat slachtoffers kost, is dat alleen
maar jammer. Hoe blij moeten wij dus zijn met die vernieuwde Huursubsidiewet?De koopkracht zal volgend jaar voor de meeste Nederlanders, ook de minima,
toenemen met bijna 2%, zo roepen het kabinet en de regeringspartijen triomfantelijk.
Dat klinkt natuurlijk erg goed in de aanloop naar de verkiezingen. Er wordt
echter wijselijk niet over gepraat dat dit een druppel op een gloeiende plaat
is vergeleken met de 15% tot 20% koopkrachtverlies die de ouderen de laatste
twaalf jaar hebben opgelopen. Dat zou politiek namelijk onverstandig zijn.
Daarnaast neemt volgens de zojuist uitgebrachte Armoedenota de armoede in
Nederland weer toe. Ruim een miljoen huishoudens leeft onder de armoedegrens
of heeft grote problemen om rond te komen. Vele gezinnen hebben onvoldoende
geld voor kleding, vervanging van kapotte meubels, ontspanning en vervoer,
hebben een huurachterstand, kunnen de energierekening niet betalen en hun
schulden niet aflossen. Andere huishoudens zijn bijna de helft van hun inkomen
kwijt aan vaste lasten. Daarbij heeft de huurontwikkeling in de jaren negentig
voor nog een extra forse stijging gezorgd. Onder de mensen die het echt moeilijk
hebben, zijn vele alleenstaande oudere vrouwen. Hoe blij moeten wij dus zijn
met al die mooie verhalen over toenemende koopkracht?Voorzitter! Ik zou nog best uitgebreid willen ingaan op het volslagen
ontoereikende Persoonsgebonden Budget en op de wachtlijsten voor opname in
een ziekenhuis. Op dit moment zijn er 127.000 wachtenden. Ik zou u gemakkelijk
nog een paar uur kunnen bezighouden met het beschrijven van de toestanden
in de verpleeghuizen met veel te weinig handen aan de bedden, mensen die veel
te laat geholpen worden en met vier of vijf personen op één
kamer liggen, enz. En u weet natuurlijk net zo goed als ik hoe slecht het
gaat in de thuiszorg na alle bezuinigingen en zogenaamde doelmatigheidsmaatregelen.
Wij kennen allen de schandalige voorbeelden ervan in onze omgeving. Ik vraag
u daarom hoe dankbaar wij paars hiervoor moeten zijn en hoe blij wij moeten
zijn met dat veelgeprezen poldermodel.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De minister-president zal morgenochtend om 10 uur antwoorden.Sluiting 19.20 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19971998-180-225.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl