Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1999 (26200 VI)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 746-786

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

08-03-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 20, pagina 746-786

23-02-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26200-VIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, de Auteurswet 1912 en de Wet op de naburige rechten met het oog op de aanpassing van enkele strafbepalingen in verband met de verordening (EG) nr. 3295/94 van de Raad van de Europese Unie van 22 december 1994 tot vaststelling van maatregelen om het in het vrije verkeer brengen, de uitvoer, de wederuitvoer en de plaatsing onder een schorsingsregeling van nagemaakte of door piraterij verkregen goederen te verbieden (PbEG L 341) en de Overeenkomst tot oprichting van de Wereldhandelsorganisatie, Bijlage 1C, Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom (Trb. 1995, 130) (25474)Pagina 786-793
Presentie en opening (dinsdag 23 februari 1999)Pagina 735-735
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Wet milieubeheer, de Wet rampen en zware ongevallen en de Arbeidsomstandighedenwet ter uitvoering van de EG-richtlijn betreffende de beheersing van de gevaren van zware ongevallen waarbij gevaarlijke stoffen zijn betrokken (Seveso-II) (25972); - Verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake de Nationale ombudsman (26157); - Verandering in de Grondwet van de bepaling inzake de voogdij over de minderjarige Koning (26159); - Verandering in de Grondwet, strekkende tot het doen vervallen van additionele artikelen die zijn uitgewerkt (26160); - Opheffing van het Bedrijfschap Detailhandel in Aardappelen, Groenten en Fruit (26327)Pagina 735-735
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van bepalingen van de Mediawet in verband met de privatisering van het Nederlands Omroepproduktie Bedrijf N.V. (25312)Pagina 735-746
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1999 (26200 VI)Pagina 746-786
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Justitie (VI) voor het jaar 1999 (26200 VI)Pagina 793-799
Lijst van besluiten (dinsdag 23 februari 1999)Pagina 799-800
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 23 februari 1999)Pagina 800-802

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 196 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Justitie (VI) voor het jaar 1999 (26200 VI).De beraadslaging wordt geopend.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! In oktober vorig jaar vierde het ministerie van Justitie haar
200-jarig bestaan. Er was een groots opgezette partij in het VSB-circustheater
in Scheveningen, er waren sprekers en er verscheen een boek. Er waren relatief
zo weinig leden van de rechterlijke macht en zo weinig advocaten, dat het
bijna leek, alsof die niet uitgenodigd waren. De stemming was gedrukt. Justitie
loopt, aldus een spreker, gevaar niet meer door de gemeenschap begrepen te
worden. Premier Kok vervolgde dat Justitie omgeven is met negatieve geluiden,
om moedig af te sluiten met de conclusie: Justitie kan met opgeheven hoofd
de 21ste eeuw ingaan. Het was tenslotte een feest!Voorzitter! De speciaal voor deze viering samengestelde essaybundel valt
op door enige eenzijdigheid. Van de 13 schrijvers zijn er 5 hoogleraar, 2
bijna-hoogleraar, 5 journalisten en 1 commissaris der koningin. Geen enkele
rechter, geen officier van justitie of advocaat, terwijl het toch ging om
het thema misdaad en straf. Een beperking derhalve tot de wetenschappelijke
en de mediale invalshoek. De mening van de uitvoeringspraktijk is niet gehoord.Voorzitter! Men kan dit verdrietig vinden, maar intussen leverde het voorgaande
wel een reflectie van de realiteit. Justitie toonde het beeld van een gehavende
jubilaris. Dat geldt in de eerste plaats voor het departement zelf. In september
vorig jaar had Geelhoed daar al op gewezen, waarna hij verder zijn mond moest
houden. Maar het gezagsverlies beperkte zich niet tot de wetgevingskwaliteit,
het wetenschappelijk debat en het blikveld van de media. Het werd met name
gevoeld bij diegenen, die het beleid in de praktijk moeten uitvoeren. Het
was pijnlijk en droevig, tegelijk te moeten constateren, hoe in een betrekkelijk
korte tijd de verhouding tot rechtspraak, tot het OM en de advocatuur zo kon
verslechteren. Drie jaar geleden heb ik in het beleidsdebat de vraag aan de
orde gesteld, in hoeverre het aftakelingsproces de zelfstandigheid van Justitie
bedreigde, en bijvoorbeeld Binnenlandse Zaken meer zeggenschap over de politie
naar zich zou trekken. Die alarmbel vond weerklank in een discussie hierover
in het Juristenblad, en aan de overzijde. Zo las ik in de Volkskrant van 12
februari 1997: "De VVD maakt zich grote zorgen over de uitholling van het
takenpakket van minister Sorgdrager van Justitie. Veel onderwerpen die traditiegetrouw
in haar portefeuille thuishoren, verdwijnen naar andere departementen. Vice-fractievoorzitter
B. Korthals stelt hiervoor de minister verantwoordelijk: 'Zij moet vasthouden
aan haar takenpakket."' Voorzitter! Deze uitspraak deed mij en mijn fractie
natuurlijk reikhalzend uitzien naar de nieuwe minister van Justitie, en zijn
eerste interviews. Die geven hoop.Voorzitter! In oktober vorig jaar zegt de nieuwe minister van Justitie
in het Juristenblad, te erkennen dat het respect voor Justitie op het hele
terrein verminderd is. Primair dient dus het vertrouwen te worden teruggewonnen.
Zijn uitspraken over het te ver doorgeschoten gedogen, alleen als ultimum
remedium, de toegang tot het recht, de versnelling en vereenvoudiging van
het procesrecht en de handhaving van de kantongerechtsprocedure spreken mij
bepaald aan. Intussen heeft Justitie wel, overeenkomstig mijn vrees, het beheer
van de politie bij het regeerakkoord aan BIZA moeten afstaan. Daar dreigt
toch een forse aderlating. Ik transponeer wat dat betreft een stelling die
in de huidige discussie over corporate governance met name van VVD-zijde nadrukkelijk
wordt geponeerd, naar mijn smaak wat te nadrukkelijk. Dat is de stelling dat
de betaler bepaalt. Hiermee lijkt het primaat naar Binnenlandse Zaken te zijn
verschoven. In de recente discussies hierover tussen de minister en de staatsrechtsgeleerde
Elzinga in Binnenlands Bestuur houd ik het overigens voorshands op de argumenten
en de inzet van de minister. Met hem denk ik dat de komende wijzigingen van
de Politiewet de werkelijke uitslag zullen bepalen.Justitie heeft in de afgelopen jaren nogal wat veren gelaten in haar controletaak
op de wetgeving, afkomstig van andere departementen. Dat is
in dit huis gebleken bij de discussies over de JBZ-raad, waar Binnenlandse
Zaken het primaat aan zich trok, bij de Securitel-affaire en laatstelijk bij
de behandeling van de wet Flexibiliteit en zekerheid, waarbij Sociale Zaken
met een complete reparatie moest komen, zij het vrijwel gedicteerd vanuit
de rechtspraktijk. Hier schiet mij Geelhoed weer in herinnering, waar hij
wees op het grote verschil in wetgevingskwaliteit op het departement en in
de advocatuur.Ik wil de minister van Justitie graag met nadruk vragen om de toezegging
dat zijn departement zich ook gaat bezighouden met het onderwerp corporate
governance, dat sedert de aanbevelingen van de commissie-Peters en de nu volledig
geregistreerde reactie van het bedrijfsleven daarop ook voor de wetgever actueel
geworden is, al was het maar om vast te stellen dat de wetgever terzake niet
behoeft op te treden. Ik zeg dat ook, omdat Justitie zich terzake nog niet
liet horen. Weliswaar is Justitie bij het wetsvoorstel dat de Ondernemingskamer
de bevoegdheid wil geven om beschermingsconstructies te doorbreken de eerste
ondergetekende, doch in de Peters-discussie was het tot dusverre slechts de
minister van Financiën die zich liet horen. Ik merk daarbij op dat minister
Zalm vanuit zijn financiële invalshoek meermalen een vergroting van de
macht van de aandeelhouder heeft bepleit en zich ook voorstander heeft getoond
van wijziging van het structuurregime. De Financial Times berichtte daar zelfs
over, maar er zijn ook andere invalshoeken. Die vinden hun waarborg in het
zogenaamde stakeholdersmodel, waarbij ook de belangen van de werknemers, de
economische bedrijvigheid, het milieu en de maatschappelijke betekenis van
een onderneming meetellen. Corporate governance is meer dan shareholders governance.
Het kan zijn dat dit leerstuk niet het exclusieve domein van juristen is en
dat naast financiële, ook sociale en ethische componenten een rol spelen,
maar uiteindelijk gaat het om de juridische vormgeving van de vennootschappelijke
organisatie. Daarom roep ik de minister, respectievelijk de staatssecretaris
gaarne op in die discussie uitdrukkelijk hun mannetje te staan.Een ander gebied waar samenwerking met Financiën aan de orde is,
betreft het terrein van misbruik, of beter verboden gebruik van voorwetenschap.
Na het debacle van de onlangs vervangen wet geeft ook de nieuwste versie die
zojuist tot wet is verheven weer aanleiding tot tal van vragen. De discussies
hierover de afgelopen drie weken in het Financieele Dagblad laten zien hoezeer
de deskundigen over bepaalde wezenlijke punten van mening verschillen. De
wet tot wijziging van de wet Toezicht effectenverkeer 1995, bedoeld om de
effectiviteit van het bestrijden van het gebruik van voorwetenschap te verbeteren,
draagt uitsluitend de handtekening van de minister van Financiën. Dat
is niet goed. Justitie moet bij dit onderwerp intensief betrokken zijn omdat
het gezag van het openbaar ministerie en van de rechter hiermee gemoeid is.
Het moet gezegd: de vorige wet inzake misbruik van voorwetenschap was voor
officier en rechter een buitengewoon moeilijk uitvoerbare wet. Daarbij kwam
dat de rechterlijke macht onvoldoende ervaring met en kennis van de materie
bleek te hebben en niet opgewassen bleek te zijn tegen de verdediging. Dat
is een aantal malen op uiterst pijnlijke wijze tot uitdrukking gekomen. Het
is dus van urgent belang dat de rechterlijke macht mogelijkheden krijgt om
zich te specialiseren, en wel tijdig, zodat zij nieuwe wetten op voldoende
deskundige wijze kan toepassen.Een achterblijvende rechterlijke macht, en met name een tekortschietend
OM, genereren claims tegen de overheid, eisen tot schadevergoeding terzake
van ten onrechte ondergane hechtenis en andere schade. Die claims rijzen de
pan uit. In 1997 werd maar liefst 86% van de ingediende claims gehonoreerd,
tot een totaalbedrag van ruim 10,5 mln. Dat is een aanmerkelijke stijging
ten opzichte van de jaren daarvoor. De hangende claims moeten een veelvoud
van dit bedrag zijn.Toen in 1995 een wijziging van de Gratiewet aan de orde was en schadevergoeding,
behalve in geld, ook mogelijk werd door verrekening van detentie met vrijheidsstraffen
in een ander delict, sprak ik jegens de toenmalige minister van Justitie mijn
zorg uit over deze groeiende claimcultuur, niet alleen met het oog op het
geldelijk verlies voor de Staat, maar ook met het oog op het gezagsverlies.
De toenmalige minister verwees naar een studie dienaangaande en deed de zaak
daarmee af. In de tussentijd heeft deze claimcultuur een bizar hoogtepunt
bereikt. De Koninklijke Begemann Groep en haar voormalige topman Joep van
den Nieuwenhuyzen eisen een schadevergoeding van maar liefst 1,2 mld. van
de Staat en de Vereniging voor de effectenhandel. Dit terzake van beweerde
benadeling door een jarenlange rechtszaak tegen deze zakenman wegens misbruik
van voorwetenschap. Zoals bekend, is Van den Nieuwenhuyzen vrijgesproken.
Er kan nu zelfs worden gehandeld in aandelen begaclaim op de beurs.Het is duidelijk dat het vervolgingsbeleid van het OM onder druk staat
door deze claimontwikkeling. Dat is niet bevorderlijk voor het beleid. Het
komt mij ook niet redelijk voor dat vrijspraak of ontslag – die kunnen
immers het gevolg zijn van vormfouten, vertraging of niet inhoudelijke redenen –
al spoedig tot de gehoudenheid van schadevergoeding moet leiden. In de hoop
dat de huidige minister meer belangstelling heeft voor dit probleem, dat naast
de gevolgen van de artikelen 89 en 90 Strafvordering uitdijt tot het civielrechtelijke
leerstuk van de onrechtmatige daad, doe ik een nieuwe poging.De vraag is of optreden van politie en OM dat indertijd werd gebaseerd
op redelijke vermoedens van schuld en dus rechtmatig was, later, als de schuld
toch niet of onvoldoende is gebleken, bijvoorbeeld als gevolg van vormfouten,
enz., alsnog tot schadevergoeding door de Staat moet leiden. Anders gezegd:
kan een in het eerste stadium op goede gronden rechtmatig geoordeeld optreden
later alsnog voor onrechtmatig worden gehouden? Ik beveel lezing aan van een
noot van de strafrechtdeskundige Corstens bij een uitspraak van de Hoge Raad
NJ 1995 nr. 512. Daarin zegt hij dat het moeilijk te verteren is dat optreden
van politie en justitie dat ex tunc redenerend rechtmatig is, en dat meestal
zelfs geboden is, achteraf het etiket onrechtmatig krijgt opgeplakt. Hij concludeert
dat ingrijpen van de wetgever geboden is. Ik overweeg een motie op dit punt
in te dienen. Eerst verneem ik heel graag van de minister of hij in de door
mij aangegeven richting actie wil ondernemen, dan wel nadere
studie wil laten doen, dan wel mij wil vertellen tot welke andere conclusie
een studie inmiddels is gekomen waarvan zijn voorgangster gewag maakte. Ik
ben zeer benieuwd naar zijn reactie.Ik wil ook iets zeggen over het tekort aan rechters. Met instemming nam
ik kennis van de aankondiging van de staatssecretaris om de civiele procedure
te versnellen. Er komt dus een wetsvoorstel aan. Dit valt samen met de verschijning
van een rapport eind vorig jaar van het WODC met de titel "Een kwestie van
tijd". De conclusie is dat met betere procedures veel tijdwinst valt te behalen.
Voor hen die werkzaam zijn in de rechtspraktijk is die conclusie niet opzienbarend.
Dat weten zij allang. Er wordt al vele jaren met verschillende varianten geëxperimenteerd.
Ook in deze Kamer is versnelling van de procedure meermalen bepleit.De rechterlijke machine is niet pas nu vastgelopen, die is reeds lang
vastgelopen. Als ik in het rapport lees dat voor de gemiddelde doorlooptijd
bij de rechtbank te Amsterdam voor een contradictoire handelszaak 24 tot 33
maanden wordt gemeten, dan is dat nog aan de positieve kant. Uit eigen ervaring
weet ik dat op dit moment bij een beetje ingewikkelde zaak bij de rechtbank
te Amsterdam ook na een termijn van vijf jaar nog geen vonnis kan worden gekregen!Het voordeel van dit WODC-rapport is dat de politiek eindelijk een overtuigend
inzicht wordt verschaft hoe een en ander in elkaar zit. Tot dusverre overheerste
ongeloof en kritische perceptie over lieden in toga die behept met een attitude
uit de vorige eeuw nog met de ganzenveer schreven. In dat klimaat viel de
roep om meer rechters en officieren slecht. Men moest eerst maar eens zelf
wat orde op zaken stellen.Welnu, dat is intussen in redelijke mate op gang gekomen. Met behulp van
schokeffecten, waarbij ik denk aan het verjaren van strafzaken, het maken
van fouten, de dreiging van rechters om het stuwmeer van duizenden beroepsprocedures
tegen verhoging van de onroerendezaakbelasting niet te behandelen, is door
het kabinet 140 mln. vrijgemaakt. Ik prijs deze bewindslieden dat zij deze
misstand van de trage procedures nu willen aanpakken. Intussen blijkt dat
geld alleen op de korte termijn geen soelaas biedt. Want waar haal je zo snel
gekwalificeerde rechters vandaan? Het gaat niet om tientallen, maar om honderdtallen,
aldus de voorzitter van de Vereniging voor rechtspraak.Ik heb alle begrip voor de minister, die het nodige wil doen om het acute
tekort op de korte termijn te verhelpen, toen hij een beroep deed op reeds
gepensioneerde rechters en wederom een beroep deed op de advocaten die tot
voor kort gewoontegetrouw als rechter-plaatsvervanger fungeerden. Ik zeg:
tot voor kort, omdat de vorige minister van Justitie dat instituut zo ongeveer
afschafte. De rechterlijke macht moest het niet hebben van met een fooi afgescheepte
vrijwilligers die bovendien ook nog eens de schijn kweken dat er in Nederland
recht wordt gesproken op basis van vriendjespolitiek. Met dank aan Lex Dura
in Vrij Nederland van 14 november 1998, wiens formulering ik hier overnam.Ik vond het om drie redenen een onverstandig besluit van de vorige minister
om dat instituut bijkans af te schaffen. In de eerste plaats is wel heel lichtvoetig
ingegaan op de beschuldiging van belangenverstrengeling, zonder het realiteitsgehalte
daarvan fundamenteel te onderzoeken. In de tweede plaats was het natuurlijk
voorspelbaar dat met het afdanken van de plaatsvervangers er een acuut probleem
zou ontstaan. In de derde plaats heeft de minister de advocatuur in een volstrekt
onterecht daglicht geplaatst. Zeer veel advocaten hebben jarenlang als plaatsvervanger
gediend zonder dat sprake was van enige belangenverstrengeling of klachten
daarover. Zij hebben die uitspraak als een belediging ervaren. Het is zoals
de hoogleraar advocatuur Quant het in Trouw van 3 november 1998 zei: "een
heleboel plaatsvervangers zijn ook uit eigen beweging opgehouden met zittingen.
Ook ik doe geen zittingen meer, want als er vanuit de samenleving vraagtekens
worden gezet achter zo'n instituut, dan hoef ik al niet meer." Ik heb het
exact zo gevoel. Ik heb ook zelf direct bedankt.Maar intussen bestaat er voor mij geen twijfel. Als het plaatsvervangerschap
ingevuld door advocaten ook maar de schijn van belangenverstrengeling oproept,
dan moeten wij daarmee ophouden. Geldt dat overigens ook voor officieren van
justitie? Maar dan kan niet tegelijkertijd alsnog een beroep op de advocaten
worden gedaan om die belangenverstrengeling nog even vol te houden en de kritiek
daarop te ondergaan, om bij de rechterlijke macht de dijk te helpen dichten.
Als deze bewindslieden nu toch wederom een beroep op de advocaat als rechter-plaatsvervanger
willen doen, dan hebben die advocaten er recht op dat de bewindslieden eerst
afstand nemen van de stelling dat daarmee de schijn van belangenverstrengeling
wordt opgewekt. En die eventuele schijn houdt naar mijn oordeel niet op bij
de arrondissementsgrens of het hoofdressort. Ik vrees dat een uitspraak dienaangaande
van de minister zelf minder waarde heeft, omdat hij als oud-advocaat natuurlijk
verdacht is. Ik verneem dan ook graag het standpunt van de staatssecretaris.Voorzitter! Ging het zo-even over de toegang tot het recht, bij de toegang
tot de rechtshulp is weer de vraag aan de orde of het verbod op het systeem
"no cure, no pay" moet worden opgeheven. Die vraag ligt nu ter beoordeling
bij de mededingingsautoriteit. Ook hier nodig ik de bewindslieden uit, te
bevestigen dat zij zich met die vraag bemoeien en niet zonder meer de conclusie
van de NMA afwachten. Immers, aan dat systeem kleven grote nadelen. Ik verwijs
kortheidshalve naar het artikel in de Volkskrant van vorige week van Quant
onder de titel "Advocaat is geen premiejager" en de discussie daarover in
het NJB van 19 februari jongstleden.Men bedenke zich goed alvorens advocaten te stimuleren proactief op jacht
te gaan naar zaken! Voor de claimcultuur heeft dit een absoluut opjagend effect.
Zelfs de Amerikanen waarschuwen daarvoor: "a hungry lawyer is a dangerous
animal". Maar er is wel een argument dat voor het systeem pleit, want op die
manier kan immers ook degene die zich financieel geen rechtsbijstand kan veroorloven,
toch zijn recht zoeken. Immers, boven de grens van de gefinancierde rechtshulp
en buiten de mogelijkheid van verzekering is rechtsbijstand voor de particulier
redelijk onbetaalbaar aan het worden. Vooral met het oog op dat argument vraag
ik de aandacht van de bewindslieden voor een alternatief. Dat maakt het misschien
makkelijker om "no cure, no pay" af te wijzen. Artikel 46 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering zegt keurig
dat hij die bij vonnis in het ongelijk is gesteld, verwezen zal worden in
de kosten. Maar elke ingewijde weet dat de rechter nimmer volledige vergoeding
van die kosten toewijst, en meestal slechts een verwaarloosbaar deel. Aan
de cliënt valt dit in de praktijk nooit uit te leggen. Als hij de zaak
gewonnen heeft, waarom krijgt hij dan niet ook vergoeding van de kosten die
hij voor zijn gelijk heeft moeten maken? Studie leert dat dit systeem berust
op een oud adagium uit de achttiende eeuw, dat beoogt een beschermingswal
voor overdreven beroep op de rechter op te trekken. Het adagium luidt kort
gezegd: fatsoenlijke mensen procederen niet. De proceslust wordt immers getemperd
als je weet dat je ook met het grootste gelijk van de wereld toch zelf voor
het belangrijkste deel de kosten moet dragen. Ik acht dat onrechtvaardig.
Artikel 57, lid 5, Rechtsvordering bepaalt dat het salaris van de advocaat
wordt berekend overeenkomstig wettelijk tarief. Ik ga nu maar voorbij aan
het verschil tussen procureur en advocaat, want het gaat hierom. Er is inderdaad
een wet uit 1843, waarop het niet-bindende, doch wel usantiële tarief
voor de liquidering van kosten berust. De volgens dat tarief berekende bedragen
blijven echter ver beneden de honoraria die door de advocaten aan cliënten
in rekening moeten worden gebracht. Ik vraag de bewindslieden of zij in het
kader van de huidige discussie over "no cure, no pay" dit systeem als mogelijk
alternatief onder de loep willen nemen om te bezien of voor dat ene zojuist
door mij genoemde argument wellicht een betere regeling te maken valt.Dan volgt het kopje "pseudo-gerecht". Het strafproces in Nederland is
met de grootste zorg omgeven. Televisie is in het algemeen niet in de rechtszaal
toegestaan en ook de schrijvende pers houdt zich als regel aan beschermende
maatregelen ten behoeve van de verdachte. De profileringsdrang is, als het
goed is, niet groot bij rechters, die specifiek en langdurig – volgens
sommigen te langdurig – voor hun ambt worden opgeleid. Er is wel eens
sprake geweest van profileringsdrift bij het openbaar ministerie en bij de
politiek, doch in het algemeen mag men toch zeggen dat in gevallen van vervolging
de identiteit van de vervolgde redelijkermate wordt afgeschermd om te voorkomen
dat de betrokkene door premature publiciteit op voorhand door de gemeenschap
wordt veroordeeld voordat de rechter heeft gesproken. Dat veroordeling aan
een rechter wordt overgelaten, berust op de goede grond dat zulks pas na overtuigende
vaststelling van de feiten, na afweging van alle relevante omstandigheden
en vooral vrij van elke emotie moet gebeuren.Op dit moment beleeft Nederland een strafzaak die menigeen aan de buis
gekluisterd houdt. De TV volgt de rechters in de rechtszaal op de voet en
door haar schijnwerpers op de verdachten, wier naam en functie algemeen bekend
zijn gemaakt, kan iedereen thuis zijn veroordelende conclusies trekken, zij
het zonder daarvoor te zijn opgeleid, zonder kennis van het dossier, zonder
mogelijkheid tot totale afweging van alle omstandigheden en vaak met diepe
emotie. Op de naoorlogse processen tegen de oorlogsmisdadigers na gaat het
hier om een van de belangrijkste rechtszaken van deze eeuw, want de ramp in
de Bijlmer was vreselijk en kent nog steeds ontelbare slachtoffers; het is
van onbetwistbaar belang dat de waarheid aan het licht komt. Het vreemde echter
is dat de rechtszaal deze zaal is, dat de rechters leden van de Tweede Kamer
zijn en dat de verdachten getuigen zijn; de zojuist door mij besproken strafprocessuele
waarborgen gelden daarbij niet. Die uitzonderingspositie is gereserveerd voor
de parlementaire enquête, die ook naar het oordeel van mijn fractie
door ernst en omvang van de onderwerpelijke problematiek volstrekt gerechtvaardigd
is. Ik stel dit echter aan de orde om de aandacht van de bewindslieden te
vragen voor de mijns inziens niet noodzakelijke uitwassen die de huidige procedure
laat zien. Is het gerechtvaardigd dat de getuige geen privacy meer wordt geboden,
dat in een uitzending van NOVA een filmpje wordt getoond waarin een verslaggever
zich met vermelding van naam en adres naar het huis van een getuige begeeft
en daar aanbelt om, geladen met verontwaardiging als gevolg van een verklaring
voor de commissie, namens de kijkers nog even om opheldering te vragen? Is
het wel voldoende bekend dat mensen die zo openbaar worden neergezet, op die
manier worden blootgesteld aan de meest gruwelijke bedreigingen van allerlei
kanten uit de samenleving en dat zij hun telefoon moeten afsluiten, moeten
verhuizen en tijdenlang weg moeten zijn om zich aan die bedreigingen te kunnen
onttrekken? Is men zich er wel voldoende van bewust dat de sentimenten die
uit dit soort openbare zittingen onvermijdelijk voortvloeien een blijkbaar
onweerstaanbare druk op politici en bewindslieden legt om aan al dat onrecht
wat te doen, nog voor de enquêterechter tot een afgewogen oordeel is
gekomen? Ik vraag de bewindslieden van Justitie, zich in deze zin over de
parlementaire enquête te willen buigen. De uitwassen waarop ik op doel,
moeten tot een minimum worden beperkt. De ware rechtsvinding moet op aanvaardbare
wijze tot stand kunnen komen.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! Het kost moeite om het welsprekend betoog van de heer Glasz
te onderbreken. Ik vraag hem of hij er zich van bewust is dat de Enquêtewet
na de herziening in de jaren zeventig een aantal nadere waarborgen voor getuigen
heeft opgenomen. Bovendien is er geen sprake van een proces, maar van een
openbaar verhoor waarbij iemand gedwongen kan worden om te komen om zaken
onder ede te verklaren. Dat is niet zonder meer vergelijkbaar met een proces.
Ik onderken het probleem dat de heer Glasz beschrijft voor een aantal getuigen
die op deze wijze openbaar worden verhoord. Bovendien denk ik dat beide bewindslieden
hier moeilijk iets aan kunnen doen. Het gaat om een autonome uitoefening van
bevoegdheden van de Tweede Kamer. Het kan wellicht, als wij het ooit zelf
gaan doen, ook gaan om de autonome uitoefening van bevoegdheden door deze
Kamer.Voorzitter: Korthals AltesDe heer Glasz (CDA):Ten eerste ben ik mij er zeer van bewust. Ten tweede vind ik de vergelijking
met een echt rechtsproces sprekend. Natuurlijk is het geen proces. Daarom
heb ik ook gesproken van een pseudo-gerecht. De vergelijking is echter sprekend.
Wij moeten ook niet denken dat processuele waarborgen voor
verdachten in een strafproces alleen dan moeten gelden. Het gaat om grote,
belangrijke waarden, die, als het even kan, ook anderen niet zouden moeten
schenden. Ten derde is een van de zaken die ik noem, dat men zich niet aan
de uitwas van onbeheerstheid moet overlaten. Ik vind het onvermijdelijk dat
er grote sentimenten spelen. Dat is bij een televisiezitting onvermijdelijk.
Ik vind echter dat van bewindslieden van Justitie, die vertrouwd zijn met
het berechten van mensen, met getuigen en met privacy, wellicht nog meer dan
andere leden van het kabinet, gevraagd mag worden het kabinet ertoe te brengen
om zich te beheersen en niet vroegtijdig, op sentimenten gedreven, uitlatingen
te doen die de zaak alleen maar erger maken. Dat geldt voor alle leden van
het kabinet, met inbegrip van de premier. Dergelijk uitlatingen zijn onverstandig.
Laten wij eerst met alle mogelijk zorgvuldigheid het oordeel van de enquêtecommissie
aanhoren.Ik zeg iets over geweld en veiligheid op straat. Daarover zal, zo weet
ik, ook door de sprekers na mij worden gesproken. Ik heb kennis genomen van
de voornemens van Justitie, waarbij de aanpak van met name uitgaansgeweld
voorrang krijgt. Ik volsta met de hoop dat het niet zal blijven bij de verzuchting
dat geweld van alle tijden is en dat wij er maar mee moeten leren leven. Daarbij
hoop ik van harte dat de mening van politiedeskundige Poelert uit Drenthe
niet illustratief is voor de opinie bij justitie, politie en de bewindslieden.
Ik doel dan op de mening dat het slechts gaat om een onveiligheidsgevoel dat
mensen boven de vijftig jaar elkaar aanpraten. Dat komt immers hard aan in
dit huis!Ik zeg ten slotte ook iets over het asielbeleid. De basisvraag met betrekking
tot het asielbeleid is onlangs in een televisiedebat gesteld. Voor wie zijn
wij verantwoordelijk? Het antwoord moet zijn: voor de asielgerechtigden op
grond van het Vluchtelingenverdrag. Gedurende de twaalf jaar dat ik over dit
onderwerp woordvoerder mocht zijn, heb ik als vast standpunt van de CDA-fractie
aangegeven dat wij voor de echte asielzoekers steeds ruimte zullen willen
houden. Het standpunt is niet gewijzigd. Wil dat uitgangspunt realiseerbaar
blijven, dan moet noodzakelijkerwijs onderscheiden worden in echte en economische
vluchtelingen, dan moet er sneller geprocedeerd worden en consequent worden
uitgezet als de aanvrager niet kwalificeert. Steeds heb ik daaraan de waarschuwing
toegevoegd dat naarmate aan die voorwaarden niet zou worden voldaan, een beleid
van contingentering of quotering als het ware op de loer ligt en onvermijdelijk
wordt. Daarvan wordt dan de echte asielzoeker het slachtoffer. Ik heb daarbij
aangegeven dat er meer nodig is dan toelating alleen. Er moet voorzien worden
in de behoefte aan huisvesting, financiën, scholing en werk. Ofschoon
de goede wil in principe onder grote delen van de bevolking best aanwezig
is, slaagt de maatschappij er niet in de wassende stroom van asielzoekers
op adequate wijze op te nemen. De hoeveelheden doen ons de das om. Toch wilden
te velen hiervan niet horen. Naastenliefde verplicht toch tot ruimhartige
toelating? Selectie en terugzending zijn harde maatregelen die men niet steeds
over het hart kan verkrijgen. Ik herhaal: de mogelijkheid om op te komen voor
die echte vluchtelingen staat en valt met selectie. Het is gratuit te denken
dat men christelijk dan wel humanitair handelt door vreemdelingen eerst door
te laten, voor lange duur in onzekerheid te laten, zelfs zolang dat de autochtone
omgeving niet meer begrijpt waarom iemand dan nog terug moet, om de betrokkene
later weer op te sporen en te verwijderen. De goed bedoelde menselijkheid
die ten grondslag ligt aan de gedachte om allen door te laten, wordt later
gezien als een onbegrijpelijke hardheid. De klassiek geworden middelen zijn
alle uitgeprobeerd. Ik denk aan werkelijke selectie, sneller procederen, daadwerkelijk
uitzetten, opvangen in de regio, terugkeerprogramma's met landen van herkomst
en meer Europese samenwerking. Dit alles heeft de wassende stroom niet kunnen
keren. Nu lijkt de wal het schip te keren, nu de zaak voor ieder openlijk
zichtbaar uit de hand loopt, Nederland veel meer vreemdelingen ontvangt dan
menig buurland en langer verblijf, vluchteling of niet, op zich zelf al een
autonome rechtvaardigingsgrond voor definitieve toelating lijkt in te houden.Nu is er een belangrijke wending in het politieke krachtenveld: het vorige
week door de PvdA geformuleerde standpunt dat voor uitgeprocedeerde asielzoekers
niet langer verantwoordelijkheid kan worden genomen. Natuurlijk blijft de
vraag: hoe verder wanneer om welke reden dan ook niet uitgezet kan worden?
Het enige verschil is dat de problematiek zich dan voortzet op illegaal niveau.
Mag ik de aandacht van de bewindslieden vragen voor de volgende denkrichting?
Ik zeg het in alle bescheidenheid. Als men ziet dat althans op korte termijn
die klassieke maatregelen te weinig zoden aan de dijk hebben gezet, als met
name blijkt, dat consequent uitzetten aan het einde van de rit toch niet lukt,
en voorts, dat juist onze onmacht om snel af te handelen extra emigranten
aantrekt, is het dan niet te overwegen, te studeren op een andere volgorde?
Als het mogelijk zou zijn om bij de landsgrens met bekwame spoed de niet echte
asielzoekers uit te selecteren – mijn excuses voor het woord –
maar die dan ook geen toegang tot het land te verschaffen in plaats van hen
op straat te zetten met het gevolg dat velen toch in het land verblijven,
dan resteert een hoeveelheid asielzoekers die wij wel kunnen beheersen. In
dezelfde denkrichting herken ik het voorstel van mijn geestverwanten in de
Tweede Kamer. Ook mijn gedachten gaan uit naar de Dublin-gangers. Juist met
het oog op behandeling van asielaanvragen in het eerste land van opvang, is
in 1993 in de Vreemdelingenwet artikel 15b opgenomen. Deze bepaling strekt
tot niet-ontvankelijkheid wanneer betrokkene via een ander EU-land is binnengekomen.Hoe zou een dergelijke denkrichting te effectueren zijn? Wij kunnen toch
de grenzen niet sluiten? Wij gaan toch geen versperringen aanleggen? Neen,
voorzitter, maar wij kunnen wél nagaan in hoeverre artikel 2, tweede
lid, van het Schengenverdrag de mogelijkheid biedt om aan de binnengrenzen
wederom nationale controles toe te passen op grond van openbare orde of nationale
veiligheid. We kunnen er tenminste op studeren. Mijn voorlopige gedachten
gaan uit naar het inrichten van meldpunten aan de grens en naar intensivering
van controles, zoals de huidige mobiele bewaking op de Hazeldonkroute. Wat
 wél kan bij het onderscheppen van vuurwerk bij de jaarwisseling
en van drugstransporten... Ik durf de vergelijking overigens nauwelijks aan,
maar waarom zouden wij niet intensieve controle toepassen wanneer het om dit
hoge doel gaat?Wanneer dergelijke controles aan de grens gepaard kunnen gaan met een
snelle beoordeling van de ontvankelijkheid, is onze onderhandelingspositie
tegenover de buurlanden een veel sterkere. Dan zullen buurlanden, gelet op
hun eigen belang, niet meer zo geneigd zijn om vreemdelingen toegang tot hun
land te geven, alleen maar om snel door te reizen naar Nederland. Van Europese
samenwerking – natuurlijk moet die er zijn – zonder een goede
onderhandelingspositie verwacht ik op korte termijn weinig. Die samenwerking
strekt er immers, wat ons betreft, vooral toe dat onze lasten worden verlicht,
zulks in het nadeel van andere landen; en die zitten daar heus niet op te
wachten. Voorzitter! Ik geef toe dat het nog maar een onvoltooide gedachtegang
is, maar niettemin reik ik deze denkrichting aan.Ik vraag mij af of ik, als vertegenwoordiger van een oppositiepartij,
de bewindslieden een genoegen doe met complimenten. In elk geval spreek ik
de hoop uit dat de minister met zijn nuchtere aanpak en zijn verstand van
zaken het vertrouwen van de sector zal weten te herwinnen. In de richting
van de staatssecretaris zou ik graag de positieve woorden onderstrepen die
mijn fractievoorzitter het vorige jaar bij de algemene beschouwingen aan zijn
adres richtte. Intussen ben ik natuurlijk zeer benieuwd naar de reacties van
de bewindslieden op mijn vragen en suggesties.De heer Heijne Makkreel (VVD):Mijnheer de voorzitter! Het is vandaag voor het eerst dat deze bewindslieden
in deze Kamer hun begroting verdedigen. Daarbij past een woord van herhaald
welkom. Ik verheug mij erop, met hen van gedachten te wisselen, zij het dat
dit genoegen in elk geval voor mij persoonlijk niet lang zal duren. Het is
immers vandaag de laatste keer dat ik aan de bespreking van dit begrotingshoofdstuk
in de plenaire vergadering kan deelnemen. Wat ik van plan ben daarbij te zeggen,
is niet nieuw; vrijwel alles heb ik in de loop der jaren meermalen eerder
gezegd. Onder het motto "frappez toujours" zal ik het toch herhalen, ten dele
zelfs letterlijk, en niet met een verwijzing volstaan.Voor ik daarmee begin, veroorloof ik mij een reactie op het betoog van
de heer Glasz, waarmee ik het op veel punten eens ben. Dat geldt in het bijzonder
voor zijn opmerkingen over de positie van de rechters-plaatsvervanger. Echter,
op één punt wil ik hem tegenspreken. Het betreft zijn opmerking
over de verstopping van de rechtbanken en de in dat verband genoemde termijn
van vijf jaar. Ik neem aan, dat hij die termijn gemeten heeft vanaf de dagvaarding
en dat is geen eerlijke maatstaf. Die termijn wordt voor een groot deel door
de partijen zelf gebruikt, omdat zij een- en andermaal uitstel vragen. Nu
zou men kunnen zeggen, dat de rechtbank wat minder vlot moet zijn met het
geven van dat uitstel. Daar kan ik ook nog wel in meegaan, maar dat is geen
kwestie van verstopping van de rechtbank. Die verstopping ligt namelijk bij
partijen zelf. Als zij eenmaal vonnis gevraagd hebben, krijgen zij dat binnen
een redelijke termijn bij de meeste rechtbanken.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Ik weet dat uit ervaring. Het gebeurt in Amsterdam. Ik heb
op dit moment een zaak, die al 3,5 tot 4 jaar geleden schriftelijk is uitgeprocedeerd
en wij wachten nog steeds op een eerste vonnis, hoewel er ook nog een tussenvonnis
kan zijn. Dat is niet uitzonderlijk. Om die reden heb ik ook gezegd, dat het
in Amsterdam anders is. Ik heb het naar voren gebracht om duidelijk te maken,
dat de WODC-rapportage wellicht nog aan de gunstige kant is.De heer Heijne Makkreel (VVD):Dit verbaast mij in hoge mate, want in het verleden hebben we wel rechtbanken
beleefd, die op een termijn van 1,5 jaar vonnissen wezen. Dat werd als uiterst
onwenselijk ervaren. Er zijn toen acties geweest, waarbij wat minder belaste
rechtbanken andere hebben bijgesprongen om dat weg te werken. Als de heer
Glasz dit zo uitdrukkelijk vermeldt, moet ik ervan uitgaan dat het waar is,
maar dan lijkt mij er inderdaad aanleiding te zijn om specifiek bij deze rechtbank
eens wat te gaan doen.Voorzitter! Ik keer terug tot mijn eigen tekst. Allereerst wil ik spreken
over de kerntaak van het ministerie van Justitie, de handhaving van het recht.
Ik vraag wederom de aandacht voor de wederzijdse beïnvloeding van de
gegevens regeldichtheid, de mate van vrijwillige acceptatie van de regels
door de burgers, de overheidsinspanning terzake van de handhaving en het daaruit
resulterende niveau van rechtshandhaving.Het is een illusie te menen, dat zware criminaliteit effectief zou kunnen
worden bestreden als de kleine criminaliteit ongemoeid blijft. Evenzo is het
een illusie dat kleine criminaliteit effectief te bestrijden is in een sfeer
waar het plegen van overtredingen normaal is. Wie geleerd heeft dat je iedere
verkeersregel ongestraft aan je laars mag lappen, ziet op een gegeven moment
ook niet meer in waarom je bij de groenteafdeling van Albert Heijn niet een
appel zou mogen opeten zonder die te betalen. En zo voort. Regelhandhaving
ook op het laagste niveau is essentieel voor het handhaven van de rechtsstaat.
Ook, of zelfs juist, simpele overtredingen dienen effectief opgespoord en
bestraft te worden. En op dat punt is er in de loop der jaren nogal een verslechtering
opgetreden. In mijn jeugd was het van algemene bekendheid dat wie 's avonds
fietste met een niet functionerend achterlicht een zeer aanzienlijke kans
had daarop aangesproken te worden door een surveillerende politieagent, en
dat kon best eens een boete van een rijksdaalder opleveren. Dat was toen heel
wat meer dan een rijksdaalder nu. Ik herinner mij ook nog – ik heb dit
voorbeeld eerder gebruikt – dat een medestudent voor de kantonrechter
verscheen terzake van het feit dat hij om twee uur 's nachts op de fiets een
hoek was omgeslagen zonder dat door de hand uit te steken tevoren te hebben
aangegeven. Laat staan, dat iemand het in zijn hoofd zou halen een rood verkeerslicht
te negeren. Kom daar nu nog maar eens om. Regelhandhaving op overtredingen-niveau
is, alle actie ten aanzien van de Lex-Mulder ten spijt, gebrekkig en het gehele
rechtshandhavingsniveau ondervindt daarvan de terugslag.Áls men daaraan iets wil doen, is het nuttig om na te denken over
de oorzaak van de markante teruggang in handhavingsniveau die ik signaleerde.
In dat verband vraag ik wederom de aandacht voor de toename
van de regeldichtheid en voor de gebrekkige acceptatie van regels door de
burger, die vaak het gevolg is van de omstandigheid dat het dan gaat om regels
die niet van nature al min of meer ingebed zijn in het menselijk normbesef.Een van de eerste noties waarop bij het begin van de studie van het recht
wordt gewezen, is het onderscheid tussen rechtsregels en normen in het algemeen.
Het recht omvat alleen de normen die van overheidswege worden gehandhaafd.
Dat moge zo zijn, maar het neemt niet weg dat men bij het beschouwen van rechtsregels
ontdekt dat sommige daarvan overeenkomen met normen die ook op andere wijze
gegeven zijn, terwijl andere dat niet doen. Dat men niet mag moorden en stelen
staat niet alleen in het Wetboek van Strafrecht, maar ook in de Tien Geboden,
in de Koran en naar ik vermoed ook in de gedragsvoorschriften van de meeste
andere religies of levensbeschouwingen.Dat men in het verkeer rechts moet houden is aanzienlijk minder evident.
In verschillende landen, zoals Engeland, is het dan ook niet eens waar. Niettemin
is in dat geval nog wel duidelijk te maken, dat het nuttig is zich aan zekere
afspraken te houden omdat er anders ongelukken komen en bovendien is het de
meeste mensen om het even of ze links of rechts rijden: niemand heeft dus
nadeel van het zich houden aan de norm en wie dat toch niet doet vergist zich
of heeft een puur slecht karakter.Maar een groot deel van onze recente wetgeving bevat regels waarvan het
nut niet iedereen helder voor de geest staat en die in sommige gevallen een
burger wel degelijk pijn doen, soms ook doordat ze op een betwistbare manier
worden toegepast. Een recent voorbeeld: onlangs is iemand op basis van de
Wet verontreiniging oppervlaktewater geverbaliseerd omdat hij zijn boot schoonmaakte
door die met de waterslang af te spuiten; daardoor kwam immers het vuil van
die boot in het water terecht. Dat dat vuil onmiddellijk in het water terecht
zou zijn gekomen als die boot er niet geweest was, wordt dan even uit het
oog verloren. Een dergelijk beleid wordt niet begrepen en veroorzaakt opstand.
Als de regel van de wet inderdaad zo uitgelegd moet worden is hij fout en
als hij niet zo uitgelegd moet, maar wel kan worden, is hij ook fout maar
op een andere manier.Ik herhaal: we hebben de afgelopen tientallen jaren te maken gehad met
een regelexplosie en wel een regelexplosie die voor het overgrote deel bestaat
uit regels van de laatste door mij genoemde categorie: regels die niet in
het algemeen menselijk normbesef zijn ingebed, maar door de overheid worden
vastgesteld teneinde de justitiabelen in een bepaald van overheidswege gewenst
gedragspatroon te dwingen. Waar dat gedragspatroon ook door de burger zelf
als wenselijk wordt ervaren is men nog wel bereid zich er goedschiks aan te
houden, maar waar de wenselijkheid niet zo wordt gezien of waar de regel pijn
doet of waar beide het geval is, loopt die bereidheid tot dicht bij nul terug
en kan de regel alleen zijn werk doen als deze van overheidswege wordt gehandhaafd,
door controle en opleggen van sancties bij overtreding. De tijd dat bijna
iedereen zich aan regels hield ook zonder zich het nut van die regel af te
vragen, gewoon omdat men zich nu eenmaal aan geldige regels behoort te houden,
ligt, vrees ik, ver achter ons.Het gehoorzamen aan regels, evenals die regels zelf, moet geleerd worden.
Kinderen leren dat van hun ouders. Hoe zullen kinderen dat leren als de ouders
het verleerd hebben? Het schadelijk effect van lieden die met hun kinderen
in het fietszitje dwars over het trottoir door rood licht fietsen kan nauwelijks
overschat worden. Hoe langer hoe meer ontwent men zich aan regels te houden
en ik beweer dat dat langzamerhand verder uitstraalt. Wie op straat gewend
is aan het los worden van de regels, zal er ook gemakkelijker toe komen in
de supermarkt en het warenhuis iets mee te nemen zonder afrekenen. Het niet
handhaven van de wet leidt ertoe, dat de wet steeds minder gehandhaafd zal
worden: het verschijnsel jaagt zichzelf op: er is, zoals dat in de regeltechniek
heet, een positieve terugkoppeling, met uiterst negatieve gevolgen overigens.Ik vrees dat de zaak al zo ver uit de hand is gelopen dat het niet eenvoudig
zal zijn haar weer in het gareel te krijgen. De steeds verder- gaande individualisering
van de samenleving heeft in dit verband bepaald ook negatieve aspecten. Er
is grote aandacht besteed aan de rechten van het individu – en ik ben
geenszins van plan daaraan te tornen, integendeel – maar de plichten
zijn wel eens wat onderbelicht gebleven. Burgers die meer oog hebben voor
rechten dan voor plichten, zijn ook eerder geneigd om als knellend ervaren
regels te negeren en zij maken dus een grotere handhavingsinspanning nodig.De stelling die ik vandaag wederom wil verdedigen, is dat de overheid
dient te kiezen tussen enerzijds handhaven in de zin van effectueren, zo nodig
door controle en sanctie waarvoor dan ook de nodige middelen uitgetrokken
zullen moeten worden, en anderzijds niet regelen dan wel de regel afschaffen.
Het laten voortbestaan van een regel zonder effect is uiterst schadelijk,
omdat dat bijdraagt aan genoemde schadelijke terugkoppeling. Een tweede stelling
die ik verdedig, is dat wetgeving een zekere mate van acceptatie moet hebben,
omdat wetgeving die niet wordt geaccepteerd, niet te handhaven is. Daarom
is het zo bedenkelijk dat onze wetgeving in de afgelopen tientallen jaren
zo geëxplodeerd is, juist in die sector waar de acceptatie niet zo vanzelfsprekend
is: de als gedragsbeïnvloedend bedoelde wetgeving. Dergelijke wetgeving
vereist een relatief hoge inspanning voor de effectuering ervan. Het heeft
er alle schijn van dat de handhavingsinspanning daarbij ver achter is gebleven.
Bij de begrotingsbehandeling van 1991 is uitgezocht dat het aantal door strafbepalingen
gesanctioneerde wettelijke regelingen van het eind van de tweede wereldoorlog
tot toen was gestegen van omstreeks 140 tot omstreeks 580, ruim verviervoudigd
dus. De begroting van Justitie echter die in de late jaren veertig boven 3%
van de totale rijksbegroting lag, was toen gezakt tot 2,2%. Ik heb die cijfers
dit jaar niet opnieuw uitgezocht, maar ik vermoed dat de regeldichtheid in
de sedertdien verstreken acht jaren alleen maar is toegenomen, de deregulering
ten spijt. Het begrotingsaandeel is dit jaar 2,78% geworden en is dus weer
iets verbeterd. Op zichzelf is dat een gelukwens aan de bewindslieden waard,
maar op het niveau van de jaren veertig zijn we nog niet terug. De wanverhouding
tussen toegeno men wetgeving en handhavingsinspanning bestaat
dus nog steeds.Ik ben van oordeel dat een van de belangrijkste determinanten voor de
effectiviteit van wetshandhaving is gelegen in de pakkans. Bij een vorige
begroting heb ik al eens betoogd dat men een door de verkeersdeelnemers als
uiterst onredelijk ervaren maximumsnelheid slechts kan handhaven door achter
iedere boom een politieagent neer te zetten. De toenmalige minister van justitie
was dat kennelijk met me eens, want hij interrumpeerde: "en een kantonrechter".
U kunt zich dat wellicht nog herinneren, mijnheer de voorzitter. Het is in
het bijzonder op dit terrein dat de negatieve spiraal door terugkoppeling
optreedt: als de pakkans als gering wordt ervaren zal de neiging om de regel
aan de laars te lappen toenemen en dus het aantal overtredingen, waardoor
bij gelijkblijvende handhavingsinspanning de pakkans nog kleiner wordt. Doorbreken
van dit effect vereist dus een merkbare toename van de handhavingsinspanning,
ergo van het budget. Ik wens de bewindslieden succes bij het streven dat te
realiseren.Mijnheer de voorzitter! Als de inspanning die nodig is om een regel te
handhaven, niet kan worden opgebracht, dan dient die regel te worden geschrapt.
Men moet dan niet gaan tegenwerpen dat dat niet kan, omdat die regel een goede
regel is en nodig is. Dat is een drogreden. Als de regel nodig is, moet de
nakoming zo nodig afgedwongen worden. En als dat niet gebeurt, is hij ten
opzichte van het beoogde doel onwerkzaam en doet het schrappen ook geen kwaad.
Het laten voortbestaan in onwerkzame toestand daarentegen doet wel kwaad,
omdat dat een bijdrage levert aan de verloedering die ik in het voorafgaande
uitvoerig schetste.Parallel daaraan is een uiterste terughoudendheid met het tot stand brengen
van nieuwe wetgeving geboden. Wat dat betreft, dienen wij ook als Kamer de
hand in eigen boezem te steken. Als ik op mijn 22 jaar in deze Kamer terugkijk,
is toch eigenlijk wel mijn belangrijkste frustratie dat wij te veel wetten
hebben doorgelaten. De minister van Justitie kan hier wellicht enige invloed,
ook op zijn collega's, uitoefenen via de Inspectie rechtshandhaving en het
werk van de sector wetgevingskwaliteitsbeleid, al ware het misschien wenselijk
dat ook de toetsing van de noodzaak van nieuwe wetgeving iets indringender
in de taakomschrijvingen tot uiting kwam. Kan de minister iets zeggen over
zijn opvattingen hieromtrent?De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! Kan de heer Heijne Makkreel mij inlichten over zijn opvattingen
over de vraag of deze Kamer, als zij het recht zou hebben om voorstellen terug
te zenden naar de Tweede Kamer, minder van dergelijke wetten zou hebben doorgelaten?De heer Heijne Makkreel (VVD):Die opvatting wil ik graag geven. Volgens mij maakt dat absoluut niets
uit. Ik zie niet in, dat daarvan enige invloed uitgaat. Maar daarover kunnen
wij misschien bij andere gelegenheden wat uitvoeriger discussiëren.De heer Jurgens (PvdA):Ik vraag het omdat, wanneer een lichtere mogelijkheid van correctie bij
deze Kamer ligt, namelijk terugzenden, de kans groter is dat wij er ook gebruik
van maken. De heer Heijne Makkreel heeft in die 22 jaar blijkbaar onvoldoende
keren tegengestemd.De heer Heijne Makkreel (VVD):Zeker. De heer Jurgens weet ongetwijfeld, dat men niet altijd dwars kan
liggen in zijn fractie, wat ook invloed heeft. De heer Jurgens gaat er stilzwijgend
van uit, dat het terugzenden van een wet door deze Kamer naar de Tweede Kamer,
even daargelaten of wij dat inderdaad makkelijker zouden doen dan tegenstemmen,
zou leiden tot aanpassing of niet-invoeren van de betrokken regeling. Die
consequentie zie ik nog niet helemaal.Voorzitter! Ik vervolg mijn oorspronkelijke betoog. Ik zou voorts willen
aanbevelen, dat de bestaande wetgeving wat systematischer en vaker op dor
hout wordt nagelopen en eventueel gesnoeid. Mijn partijgenoot Wiebenga verdedigde
al jaren geleden als lid van deze Kamer het horizonprincipe: een wet vervalt
na zekere tijd, tenzij uitdrukkelijk hernieuwd. Mag ik ook dat weer eens in
de aandacht aanbevelen?Voorzitter! Een rechtsgebied waar de ontwikkelingen in het bijzonder aanleiding
geven tot waakzaamheid, ook ten aanzien van de vraag of de ontwikkeling door
de justitiabelen wordt geaccepteerd, is het aansprakelijkheidsrecht. Ooit
was de hoofdregel: schade wordt gedragen waar die valt. Op die regel wordt
steeds meer inbreuk gemaakt, zodat er niet veel meer van over is. De wet heeft
heel wat aansprakelijkheden gevestigd. Jurisprudentie is geneigd die steeds
verder uit te breiden, en in het bijzonder steeds meer risicoaansprakelijkheden
te vestigen, met als gevolg onder meer een steeds verdergaande juridisering,
een lawyers paradise. Over zaken die vroeger geen enkele aanleiding tot enige
actie gaven, wordt nu geprocedeerd. Twee jaar geleden heb ik daarvoor ook
reeds de aandacht gevraagd. Het stemt tot tevredenheid, dat de minister inmiddels
het onzalige voorstel tot regeling van de verkeersaansprakelijkheid dat door
zijn voorgangster is geïnitieerd, voorlopig even op sterk water heeft
gezet. Ik heb vernomen dat degenen die deze regeling voorstonden de overtuiging
hadden dat zulks in overeenstemming was met de in het Nederlandse volk heersende
rechtsovertuiging, maar dat die overtuiging juist is, waag ik ernstig te betwijfelen.
Zowel perscommentaren als ingezonden brieven wijzen in een geheel andere richting.
Hoe het ook zij, uit het voorlopig opzij zetten van dit voorstel leid ik af
dat de minister in dezelfde richting denkt als ik. Toch nog twee opmerkingen.
In de eerste plaats wijs ik op de discussie over de gewenste regeling van
de verkeersaansprakelijkheid tussen Hartlief en Van Maanen in het laatste
nummer van Themis. Mijn voorkeur ligt bij het standpunt van Hartlief, maar
ook de implementatie van de gedachten van Van Maanen zou naar mijn voorlopige
mening een grote verbetering zijn, in vergelijking met het nu op sterk water
gezette wetsvoorstel. In de tweede plaats wil ik er nog eens op wijzen, dat
het hier niet alleen om het verkeer gaat. Bij de begrotingsbehandeling van
1997 heb ik er bijvoorbeeld op gewezen, dat niet lang voordien de Hoge Raad
de uitzondering op aansprakelijkheid van de werkgever voor bedrijfsongevallen
bij roekeloosheid van de werknemer de facto tot nul had teruggebracht, door
het begrip roekeloosheid tot een karikaturale schim van zijn normale betekenis
terug te dringen. Is sedertdien aan mijn toen aan de minister gedaan verzoek
om eens na te denken over de vraag of de uitbreiding die de jurisprudentie
aan de afwenteling van aansprakelijkheden geeft wel gewenst is en of de wetgever
hieraan niet een halt zou moeten toeroepen, iets gedaan en zo ja, wat?Voorzitter! Een belangrijk complement van inspanningen tot handhaving
van het recht is de kenbaarheid daarvan. Ter bevordering daarvan heeft altijd
de regel bestaan, neergelegd in artikel 11 van de Auteurswet, dat op wetten
en jurisprudentie geen auteursrecht bestaat. In het Nederlands Juristenblad
van 4 september 1998 is een kritische noot geplaatst bij de vertaling daarvan
in het aanhangige voorstel tot implementatie van de databankrichtlijn. Ik
wil daar nu niet uitgebreid op ingaan, omdat dit voorstel nog bij de Tweede
Kamer ligt, al wil ik mijn sympathie voor het genoemde NJB-artikel niet verhelen.
Ik maak nog wel twee kanttekeningen.In de eerste plaats merk ik op dat het auteursrecht van de uitgevers op
redactionele toevoegingen buiten kijf is en algemeen wordt erkend. Het gaat
alleen om de tekst van regel of uitspraak. De vraag rijst dan wat eigenlijk
nog het onderwerp van de discussie is, want het is in elk geval buiten twijfel
dat de uitgever zelf geen auteursrecht heeft op de tekst. Dat geldt mijns
inziens ook voor de tekst in elektronische vorm, alleen al omdat de uitgever
die bij de huidige stand van de techniek veelal in elektronische vorm zal
hebben verkregen. Weliswaar is daar de bewerking van de consolidatie van wetswijzigingen
in de oorspronkelijke tekst op uitgevoerd, doch dat kan nauwelijks een creatief
proces genoemd worden, aangezien de uitkomst, tenzij er fouten gemaakt zijn,
gedetermineerd is. Het lijkt mij in elk geval ongewenst dat het gebruik maken
daarvan auteursrechtelijk beperkt zou mogen worden.In de tweede plaats acht ik het wenselijk dat de Staat der Nederlanden
iedere samenwerking met een uitgever tot opzetten en exploiteren van een wetten-
en/of jurisprudentie-databank afhankelijk maakt van de bereidheid van de betrokken
uitgever om kennisname van teksten via deze databank, zulks te onderscheiden
van het gebruik van andere functies daarvan, vrij te laten. Gaarne hoor ik
hierop een reactie.Dan kom ik te spreken over de Deurwaarderswet. In 1973 vierde de Vereniging
van gerechtsdeurwaarders haar 100-jarig bestaan en verwierf zij het predikaat
"Koninklijke". De toenmalige minister van justitie verscheen persoonlijk ter
receptie om zijn gelukwensen aan te bieden. Bij die gelegenheid hebben de
deurwaarders in de week van 4 tot 11 november 1973 aan alle 225 leden van
de Staten-Generaal een exemplaar betekend van het door de vereniging opgestelde
concept voor een Gerechtsdeurwaarderswet. Dat betekent dat de discussie over
een dergelijke wet reeds op dat moment niet nieuw was. De deurwaarders betoogden
met kracht van argumenten dat een dergelijke wettelijke regeling gewenst was,
maar het departement van Justitie wilde er niet aan. Zo kan de toenmalige
situatie kort worden weergegeven.Toen ik niet zoveel later lid van deze Kamer werd en het hoofdstuk Justitie
in mijn portefeuille kreeg, heeft mijn toenmalige fractiegenoot Yme van der
Werff mij met die portefeuille zijn exemplaar van dat exploot overgedragen.
Ik heb na het bekijken daarvan de conclusie getrokken dat het verlangen van
de deurwaarders een redelijk verlangen was. Ik heb er vervolgens af en aan
op deze katheder iets over gezegd. Ik stond in dat oordeel overigens geenszins
alleen. Zo heeft bijvoorbeeld de Tweede Kamer in 1980 bij motie uitgesproken
dat er een Deurwaarderswet diende te komen. De totstandkoming daarvan bleek
echter een moeizame aangelegenheid te zijn, waarbij de discussie werd verlegd
van de vraag wet of geen wet naar de vraag hoe het toezicht moest worden geregeld.
De deurwaarders wensten een tuchtrecht, zoals dat ook bij advocaten en notarissen
bestaat. Het departement wenste het toezicht, ook op de niet-ambtelijke werkzaamheden
van de deurwaarders, in eigen hand te houden. Ook op dit punt is mijn oordeel
altijd geweest dat het verlangen van de deurwaarders redelijk was. Ook dat
heb ik meermalen hier tot uiting gebracht. Dat dit in deurwaarderskringen
niet geheel onopgemerkt is gebleven, blijkt onder meer uit een brief die ik
bij het voorbereiden van dit verhaal weer tegenkwam, waarbij een bestuurslid
van de KVG een kopie van mijn bijdrage aan de begrotingsbehandeling in het
jaar 1985 toezond aan het toenmalige lid van de Tweede Kamer, mr. B. Korthals.
Ook op dit punt stond ik in mijn oordeel niet alleen, want de Tweede Kamer
heeft datzelfde oordeel bij motie uitgesproken.Inmiddels heeft de Koninklijke Vereniging van Gerechtsdeurwaarders onlangs
haar 125-jarig bestaan gevierd. Anders dan 25 jaar geleden schitterde bij
deze viering zowel de politieke als de ambtelijke top van het ministerie van
Justitie door afwezigheid. Het komt mij voor dat dit niet zo had moeten zijn,
maar dat terzijde. Waar het me nu om gaat is: er is na meer dan 25 jaar en
twee moties van de Tweede Kamer nog steeds geen gerechtsdeurwaarderswet, en
het verdriet mij te moeten vaststellen dat ik het ook gedurende mijn lidmaatschap
van deze Kamer niet meer zal meemaken dat die wet het Staatsblad haalt. Ik
zou graag van de bewindslieden willen horen hoe het er nu mee staat, waarom
het zo lang moet duren, en graag de toezegging dat er nu eens wat druk op
de ketel gezet zal worden.Tot slot maak ik nog een enkele opmerking over het beheer van de rechterlijke
macht. Ik acht het een grote winst dat in de loop van een aantal jaren het
beheer over de bedrijfsvoering is verschoven van het departement naar de arrondissementen.
Daar heeft men veel meer zicht op wat er nodig is en kan men veel slagvaardiger
handelen. Echter: er is een probleem, gelegen in de samenloop van een rechterlijke
functie met een managementfunctie. In de rechterlijke functie wordt men benoemd
voor het leven. Daarin ligt de grondwettelijke bescherming van de onafhankelijkheid
van de rechtspraak besloten. Als manager echter, dient men over zijn beleid
verantwoording af te leggen, onder meer aan de verschaffer van de middelen.
Een manager dient ook afzetbaar te zijn indien hij of zij niet tot tevredenheid
van de betrokkenen functioneert. Indien de managementbevoegdheid wordt verbonden
aan een rechterlijke functie, hebben wij dus een probleem. Ik ben dan ook
van oordeel dat de instelling van de functie van coördinerend vice-president,
die juist speciaal hiervoor bedoeld was, een misgreep is geweest. De rechterlijke
macht zelf was daar dan ook tegen. Helaas was deze instelling verborgen in
een voorstel van wet dat nog vele andere elementen bevatte, waaronder een
aantal waaraan grote behoefte was, de even verwerpelijke als gebruike lijke koppelverkoop waartegen deze Kamer al vaak geprotesteerd heeft.
Nu worden presidenten en vice-presidenten benoemd om hun bekwaamheid leiding
te geven aan de rechtspraak in engere zin. Geschiktheid voor managementfuncties
vloeit daar niet zonder meer uit voort, en soms is ook de belangstelling daarvoor
helemaal niet aanwezig. Het is ook bepaald niet noodzakelijk om die koppeling
aan te brengen. De benoeming van sectorvoorzitters en arrondissementsbestuurders
zou zeer wel losgemaakt kunnen worden van deze functies, en ook uitdrukkelijk
voor bepaalde tijd moeten geschieden gedurende welke de betrokken functionaris
dan vrijgesteld wordt van een deel van de rechterstaak. Nogmaals: benoeming
in een functie die managementverantwoordelijkheid met zich brengt, mag niet
voor het leven geschieden. Ik zou de bewindslieden willen aanbevelen daarover
nog eens na te denken.Voorzitter! Wij wachten de reacties van de bewindslieden op deze beschouwingen
met belangstelling af.De heer Talsma (VVD):Mijnheer de voorzitter! In aansluiting op het betoog van mijn collega
Heijne Makkreel wil ik nog graag ingaan op twee bijzondere punten. Zij zijn
ook al door de heer Glasz genoemd: het asielbeleid en de geweldplegingen.
Net als hij wil ik proberen, met concrete punten, voorstellen, suggesties
en vragen een bijdrage te leveren aan het oplossen van beide problemen. Ik
ben over het asielbeleid iets minder pessimistisch dan de heer Glasz zei en
dat moge blijken uit hetgeen ik daarover ga zeggen.Ook mijn fractie – dat is al vaker betoogd, maar ik zeg het nog
een keer – is uitdrukkelijk van mening dat het uitgangspunt van het
asielbeleid moet zijn dat de echte asielzoeker, de echte asielgerechtigde
zonder enige beperking en dan volledig volgens het verdrag en de wettelijke
regelingen moet worden opgevangen, erkend en gesteund. Daar mag geen enkele
twijfel over zijn. Het is alleen zo jammer dat er ook veel anderen zijn die
daar niet aan voldoen. Daar zou nader op moeten worden ingegaan, juist om
die echte asielzoekers sneller, beter en rechtvaardiger aan hun nieuwe status
te doen komen dan nu het geval is.Ik wijs erop dat de ernstig uit de hand gelopen kosten van het hele asielvraagstuk –
ik hoor al bedragen noemen van een tekort dit jaar van meer dan 1 mld. –
niet in de eerste plaats zijn veroorzaakt door de grotere behoefte aan personeel,
maar voor het overgrote gedeelte door de extra kosten van opvang in allerlei
vormen van allerlei soorten asielzoekers. Dat alleen al zou een duidelijke
reden kunnen en moeten zijn om die nog steeds veel te lang lopende procedures
waarin veel te weinig tijd wordt besteed aan echte voorbereiding van beslissingen
en veel te lange tijd aan wachten en nog eens wachten drastisch terug te brengen.
Het is ieders doel, maar ik wil een paar steentjes bijdragen om daaraan iets
meer effect te geven.Het euvel van de paspoorten in vliegtuigen die worden weggemaakt of aan
een medereiziger worden gegeven die als een reisagent ze weer terugneemt voor
een volgende zending, is tot mijn spijt nog steeds niet opgelost. Ik heb het
probleem hier al enkele jaren genoemd. Aanvankelijk zei de toenmalige bewindsvrouwe
dat het juridisch niet kon. Een volgend jaar zei zij dat het politiek niet
kon. Van deze staatssecretaris heb ik begrepen dat het naar zijn mening wel
kan, maar het is nog niet gebeurd. Er gebeurt wel wat, maar er is altijd nog
een aarzeling om luchtvaartmaatschappijen die dat natuurlijk buitengewoon
onplezierig vinden, omdat het hun wat scheelt in hun omzet of omdat een transitovlucht
niet meer via Schiphol gaat, daartoe te verplichten. In het belang van deze
ernstige zaak zullen wij daar doorheen moeten breken. Daar is waarschijnlijk
niet eens een wetswijziging voor nodig. Als dat wel zo is, moet die er komen.Het is doodeenvoudig als je het consequent toepast. Op sommige punten
waar men aan boord gaat, is al een bepaalde controle door Nederlandse functionarissen.
De luchtvaartmaatschappij dient verplicht te worden om hetzij de paspoorten
van deze asielzoekers die meestal geen visum hebben, in te nemen tegen een
reçu dat zij bij de marechaussee terug kunnen krijgen op Schiphol.
In ieder geval dient van het paspoort consequent een fotokopie te worden genomen
en moeten asielzoekers op Schiphol naar de marechaussee worden verwezen. Ik
begrijp dat dit nog steeds niet zonder meer gebeurt. Dat heeft te weinig te
maken met de toevloed van asielzoekers, maar alles met doortastende besluitvorming
en zo nodig wetgeving. Ik verneem graag van de staatssecretaris of ik dit
min of meer feitelijk juist schets en wat hij daaraan op korte termijn denkt
te doen.Een ander, naar mijn mening ernstiger punt is dat mij dezer dagen langs
verschillende kanalen berichten bereiken dat het zogenaamde Havank-systeem
dat bij de aanmeldcentra zou worden gehanteerd en wordt gehanteerd nog steeds
niet binnen alle Schengenlanden functioneert. Ik ben zelf vier jaar geleden
bij de opening aanwezig geweest van het aanmeldcentrum Zevenaar. Daar werd
mij vol trots getoond dat een van de allereerste gebeurtenissen waaraan een
binnenkomende asielzoeker wordt onderworpen, het nemen van zijn vingerafdrukken
is. Die worden via een wiskundig cijfersysteem verwerkt tot een gecodeerd
systeem. Dat zou ook kunnen gelden voor bijvoorbeeld DNA-gegevens. Daarmee
zou binnen alle landen van het Schengenakkoord zonder meer door het indrukken
van enkele toetsen van een computer kunnen worden afgelezen of in welk van
die landen ook deze betrokken persoon al aanwezig was. Los daarvan is het
een buitengewoon nuttige zaak dat alle asielzoekers aan een herkenbaar systeem
gekoppeld zijn via deze registratie. Het systeem zou in maart 1995, dus vier
jaar geleden, zijn ingegaan. Er zal best wel wat op dit gebied gebeurd zijn,
maar als het werkelijk waar is dat het nog niet echt goed functioneert, is
het evident dat het hele Dublin-systeem, dus het verwijzen naar het eerste
land van aanmelding, niet goed functioneert. Ook dit is niet een kwestie van
een grote toevloed, maar een kwestie van een snelle besluitvorming en een
invoering. Ik weet dat het hele internationale contact op het gebied van asielvraagstukken überhaupt
erg moeilijk is, maar dit concrete punt dat in het Verdrag van Schengen uitdrukkelijk
staat als een verplichting voor alle deelnemende landen, zou dan toch nog
eens krachtig op tafel moeten komen. Ook hierop hoor ik graag commentaar.Bij het bezoek aan Zevenaar is mij uitvoerig uiteengezet dat het oorspronkelijk
de bedoeling was dat men daar niet langer dan 24 uur –
men spreekt nu over 48 uur, akkoord! – zou blijven en dat er dan een
aanvankelijke beslissing zou worden genomen aan de hand van de vraag of de
betrokkene überhaupt een asielzoeker is, dus of de betrokkene met recht
en reden mogelijk asiel zoekt. Men zei toen dat in ongeveer 16% van de gevallen
een afwijzende beslissing werd genomen. Ik heb mij nu laten vertellen dat
het zelfs nog wat meer is, namelijk zo'n 25%. Indien de betrokkene beroep
tegen die afwijzing zou wensen in te stellen, was het de bedoeling dat dit
beroep bijna direct daarna door een rechter die in dat aanmeldcentrum zitting
heeft, zou worden beoordeeld. Dat was een heel goed systeem, maar de rechterlijke
macht heeft toen te kennen gegeven dat zij daar niet voor voelde. Daardoor
is het ook niet gebeurd.Voorzitter! Ik kom daar toch nog even op terug, omdat het naar mijn mening
een buitengewone bespoediging zou zijn. Maar men moet dan niet eerst op een
wachtlijst komen. Ik weet dat er nu zelfs sprake is van een wat langere wachtlijst.
Er is na de afwijzende ambtelijke beslissing ook een wachtlijst, omdat de
rechtbanken daar dan tijd voor moeten vrijmaken. Ik wil hier toch even met
een voorbeeld aangeven dat het niet zo hoeft. Er is al tientallen jaren het
instituut van de rechter-commissaris in strafzaken, die moet beslissen over
de wel of niet inbewaringstelling; daarna krijg je een beslissing van de rechtbank
over de gevangenhouding. Dat moet gewoon gebeuren. Ik heb nog nooit gehoord
of meegemaakt dat ook maar één rechter heeft gezegd dat hij
daar geen tijd of mensen voor beschikbaar had. Uiteraard gebeurt dat, want
het is een wettelijk vereiste.De staatssecretaris is bezig met een wijziging van de wet. Ik geef hem
in overweging om een soortgelijke verplichtende bepaling in die wijziging
op te nemen. Ik heb het gevoel dat dit een buitengewoon grote versnelling
met zich zal brengen. Het zou best kunnen zijn dat daar nog wat meer rechters
voor nodig zijn. Het is de bewindspersonen ongetwijfeld bekend dat de commissie-Leemhuis
in het kader van de toekomstige regeling rechterlijke macht heeft gesproken
over 470 mln., waarvan slechts 130 mln. is toegewezen. Dat zou natuurlijk
ook aan de orde kunnen komen, maar dan vind ik het altijd nog beter dat die
miljoenen worden besteed aan een betere uitrusting van het rechterlijke apparaat
dan aan een veel te grote omvang van de onder te brengen en te verzorgen asielzoekers.Wij zijn het er allemaal over eens dat een asielzoeker die is afgewezen
op het primaire criterium of hij überhaupt een asielzoeker is, niet meer
verzorgd en gehuisvest moet worden. Het doet mij genoegen dat niet alleen
de staatssecretaris dat al lang zegt, maar dat ook belangrijke politici aan
de overzijde deze gedachte steeds meer uitdrukkelijk onderstrepen.Voorzitter! Ik wil nog een enkele opmerking in het algemeen maken. Een
tijdje terug heeft minister Van Boxtel gezegd dat Nederland een immigratieland
is. Daar is heel wat commotie over ontstaan en een discussie in de Tweede
Kamer en in de pers. De minister bedoelde met "immigratieland" een land waar
meer mensen binnen komen dan er weggaan. Dat is een puur feitelijke beschrijving.
Ik betwijfel of dat het meest gangbare begrip is. Dat zou betekenen dat een
land waar in het ene jaar wat meer mensen de grens passeren dan in het andere
jaar, het ene jaar een immigratieland zou zijn en het volgende jaar niet.
En het derde jaar is dat land dan misschien weer wel een immigratieland. Het
eigenlijke begrip "immigratieland" is wat anders dan dit. De meer gangbare
betekenis is dat een immigratieland een land is dat doelbewust als beleidsuitgangspunt
heeft om de immigratie naar dat land toe te bevorderen, zoals de Verenigde
Staten dat 100 jaar geleden lange tijd zeer uitvoerig hebben gedaan. Na de
laatste oorlog waren dat Canada en Australië. Dat is het echte immigratieland!De heer Glastra van Loon (D66):De heer Talsma heeft natuurlijk volstrekt het recht om een woord de betekenis
te geven die hij eraan wenst te geven, maar ik moet hem er toch op wijzen
dat in de sociaal-wetenschappelijke literatuur een immigratieland anders wordt
gedefinieerd dan door hem.De heer Talsma (VVD):Ik vind dat uitstekend als wij dat dan maar over en weer signaleren. Ik
weet niet welke sociaal-wetenschappelijke bronnen de heer Glastra van Loon
bedoelt. Ik constateer alleen dat dit begrip in de totale Tweede Kamer en
in de pers totaal niet zo is gehanteerd en dat men geen splitsing heeft gemaakt.
We zijn het erover eens dat je meerdere interpretaties kunt geven, maar dat
moet je dan signaleren en dan moet je je redenering op dat punt helder maken.
Het is duidelijk zo gegaan dat het begrip "immigratieland" door bepaalde mensen
die dat beleid niet wilden, is beschouwd als een uiting van deze minister
dat hij dat wél zou willen. Ik zeg niet dat dat zo is; ik signaleer
alleen de onduidelijkheid.De heer Glastra van Loon (D66):Ik heb bij een vorige gelegenheid in deze Kamer bij de behandeling van
een wetsvoorstel al hetzelfde gesignaleerd als nu; de heer Talsma had dat
dus kunnen weten.De heer Talsma (VVD):Ik zeg niet dat ik het niet wist, maar ik heb het niet over de heer Glastra
van Loon en zijn wijsheid, maar over het politieke krachtenveld in Nederland,
dat reageerde op opmerkingen van minister Van Boxtel. De heer Glastra van
Loon en ik zijn het erover eens dat er gesignaleerd moet worden dat er verschillende
opvattingen zijn. Daar is deze minister echter nooit mee geconfronteerd en
tot mijn spijt is dit geluid, voorzover mij bekend, ook niet in de discussies
in de Tweede Kamer naar voren gekomen.In dit verband reageer ik, voordat ik naar het tweede punt overstap, eerst
op datgene wat de heer Glasz heeft aangedragen. Hij heeft gevraagd of je bij
de ook door mij genoemde binnenkomstprocedure de mensen moet terugsturen en
ook aan de grens moet controleren. Ik geloof niet dat dat in de praktijk werkt,
want wij hebben helemaal geen grenzen. Het staat iedereen vrij – dat
wordt ook nergens gecontroleerd – om het land binnen te komen en te
verlaten. Dat geldt ook voor afgewezenen. Het zou dus best kunnen zijn dat
je zo'n iemand in Zevenaar in een auto van de marechaussee over de grens zet –
voorzover die grens nog te vinden is, want alle borden zijn verdwenen –
maar het staat hem vrij om de volgende dag terug te keren. Ik vrees dus dat
dat niet zal werken. Natuurlijk helpt het af en toe wel als je eens systematisch
controleert, zoals dat met de drugssmokkel langs de zuidgrens
van Nederland gebeurt. Dat biedt volgens mij op dit punt echter geen soelaas.Een ander punt is natuurlijk dat wij de consequentie onderstrepen dat,
als iemand afgewezen is, hij niet in het land mag blijven; daar zijn de verschillende
partijen het steeds meer over eens. Dat is tot nu toe te weinig gebeurd. Als
iemand dat eens durfde te suggereren, kreeg hij vaak het geëmotioneerde
verwijt dat we niet aan razzia's moesten doen. Volgens mij was dat een zeer
verkeerd beeld, maar de suggestie legde het in de emotionele sfeer daartegen
af.De heer Glasz (CDA):Dat laatste is precies het punt; daar heeft de heer Talsma volstrekt gelijk
in. In de praktijk komt het niet tot terugzenden; dat hoeven we niet te adstrueren,
want dat is gewoon het probleem. Om iets te bedenken waardoor je niet tot
terugzenden hoeft te komen, maar tot regulering bij de grens, is de categorie
Dublin-gangers juist zo interessant. Bij die categorie wordt immers niet gezegd:
u kwalificeert zich niet en – zoals wel eens gezegd wordt – we
dumpen u daarom in de samenleving; dankzij die categorie krijg je immers juist
het land aan tafel dat al die asielzoekers zo eenvoudig naar Nederland heeft
laten doorreizen. Dat is een van de grote voordelen en ik denk dat wij ons
op die Dublin-gangers moeten concentreren. Daarbij is de toegang een wezenlijke
gedachtegang.De heer Talsma (VVD):Ik ben het daar best mee eens, ook al heb ik mijn twijfels of dat zo effectief
kan zijn als de heer Glasz stelt; we moeten het echter proberen. Ik noem in
dit verband het zojuist genoemde punt: zolang het Havank-systeem niet werkt,
ben ik erg bang dat we alleen al daarom geen goed en snel contact met Duitsland
hebben. Daarom dring ik er nogmaals op aan om dat in elk geval in orde te
brengen.Voorzitter! Mijn tweede punt was de geweldpleging. Ik zal proberen om
daar zo beknopt mogelijk op in te gaan.Er zijn vele geweldplegingen geweest. Ik noem de recente, hoogst ernstige
gevallen in Gorkum en de daarop gevolgde indrukwekkende en massale demonstratieve
optocht. Die hebben nog eens onderstreept hoezeer de burger ten diepste is
verontrust over de geweldplegingen en onveiligheden op straat. Ik bepleit
dat op plaatsen waar geweldplegingen en ordeverstoringen dreigen of vroeger
al eens hebben plaatsgevonden, politiemensen de bevoegdheid krijgen om aanwezigen
te fouilleren op messen- en vuurwapenbezit en videocamera's aan te brengen
om eventueel later verdachten te kunnen herkennen. Dat is al door vele anderen
gesuggereerd. De minister zelf heeft deze mogelijkheid ook genoemd.Er wordt vaak gezegd, ook nu weer, dat dit toch wel een ernstige inbreuk
is op het recht van eenieder om zich vrij en ongehinderd op straat te bewegen
of in cafés of in andere openbare gelegenheden te vertoeven. Dat erken
ik gaarne. Ik wil er met nadruk op wijzen dat, juist in de situatie van nu
met de verontrusting die het Gorkumse geval opnieuw heeft veroorzaakt, er
ook een recht is van iedere burger om ongehinderd, zonder in elkaar geslagen
te worden of zelfs de dood te moeten riskeren, over straat te gaan. Ik denk
dat de weegschaal bij de afweging van deze beide rechten bij de huidige, steeds
ernstiger wordende situatie, moet doorslaan naar het controleren. Men moet
dan op de koop toe nemen dat het andere recht af en toe niet helemaal tot
zijn recht kan komen.Ik denk niet dat de burger daar zoveel bezwaar tegen zal hebben als gemerkt
wordt dat de controles en fouilleringen effect hebben. Ik ben zo vrij om dat
aan te nemen. Jaren geleden werden er zeer veel vliegtuigen gekaapt door terroristen,
gestoorden of wie dan ook. Toen is over de hele wereld een scherpere controle
ingevoerd met fouilleringen en poortjes, kortom een intensieve veiligheidscontrole.
Dat was geen inbreuk op het recht van de betrokken burger. Die moest dan maar
niet gaan vliegen. Ik noem dit, omdat ik ervan overtuigd ben dat deze scherpe
controle vooraf zeer veel potentiële kapers heeft belet om hun plannen
uit te voeren.Ik denk dat dit ook gezegd kan worden voor het dragen van messen en vuurwapens
door jongeren als zij merken dat zij daarmee op korte termijn door de mand
kunnen vallen. Op dit punt noem ik ook de "pepper-spray". Blijkbaar is dat
een middel dat korte tijd verdovend of irriterend werkt. Het ligt in ernst
tussen de wapenstok en het vuurwapen in. Dat middel moet een zekere wettelijke
status krijgen, althans voor politiemensen. Ik weet er te weinig concreets
van af om erop in te kunnen gaan. Ook hier zeg ik echter dat het risico van
het een afgewogen moet worden tegen het risico van het ander.In het algemeen is het ook niet zo dat dit soort algemene controlebevoegdheden
niet bestaan. Ik noem de Wegenverkeerswet, waarmee de politie een buitengewoon
vergaande bevoegdheid heeft om zonder enige verdenking systematisch auto's
op een parkeerplaats te geleiden en auto's en bestuurders op allerlei wijze
te controleren in het belang van de verkeersveiligheid. Het gaat dan om de
toestand van de wagen en het drankgebruik van de chauffeur.In het totale kader van afweging citeer ik nogmaals de oud-staatsraad
mr. J.M. Polak. Dat heb ik al vaker gedaan vanaf deze katheder. Die heeft
al in 1987 gezegd: "Verkregen rechten moeten worden geëerbiedigd, ook
al hebben degenen die zich op die rechten beroepen, zich schandelijk misdragen."
Hij vervolgt: "Dan moet wel vaststaan dat tot de rechtsstaat niet meer wordt
gerekend dan strikt noodzakelijk is en dat moet worden opgepast dat verworvenheden
niet worden gepromoveerd tot essentiële waarborgen."En dan zeg ik nog eens: de afweging van de burger van zijn recht om vrij
en ongehinderd op straat te lopen, moet in dit kader wijken voor het recht
van de burger om ongeschonden op straat te lopen.Voorzitter! Ik kom nog te spreken over de inwerkingtreding. Ik heb daarover
met de minister gesproken bij de behandeling van artikel 140 van het Wetboek
van Strafrecht. Ik heb er toen kritiek op gehad dat die wet een dag na publicatie
in het Staatsblad in werking zou treden. Het is nog sterker: het heeft meer
dan een maand geduurd tussen de handtekening van de Koningin en de plaatsing
in het Staatsblad. Dat had blijkbaar alle tijd. Die ene dag was daarom niet
nodig. De minister zei toen: het gaat hier om een kleinigheid en die past
wel in de aanwijzingen voor de regelgeving. Het ging om een jaar verhoging
van het maximum. Dat is mijn punt overigens niet. De praktijk is niet in staat
om als het vandaag in het Staatsblad staat, het morgen te weten. Bij de meeste
rechtbanken en parketten houdt een secretaris of een griffier
dat bij. Hij stuurt dan briefjes rond met de mededeling: wilt u er rekening
mee houden dat dan en dan dat en dat in werking treedt. Daarvoor is nu juist
die termijn die de Bekendmakingswet heeft, namelijk de eerste van de tweede
maand na de publicatie, dus gemiddeld zes weken, zo noodzakelijk, ook voor
kleinigheden. Het gebeurt nu buitengewoon algemeen: de wet treedt de volgende
dag in werking. Dat is volstrekt onbruikbaar voor het publiek.Voorzitter! Er is nog een discussie geweest in de Tweede Kamer over de
vervroegde invrijheidstelling van gevangenen, die na tweederde van hun tijd
in vrijheid worden gesteld. Vroeger was dat een voorwaardelijke invrijheidstelling.
Het is destijds afgeschaft in dit huis met 31 tegen 30 stemmen. Het was dus
een zeer verdeelde opvatting. Mijn pleidooi – destijds door de heer
Wagemakers van het CDA gedeeld – is om dit weer in te voeren. Iedere
gevangenbewaarder en iedere gevangenisdirecteur zal bevestigen dat het afwezig
zijn van deze prikkel op goed gedrag hun de mogelijkheid ontneemt om iets
meer orde en rust in een gevangenis te bewaren. Je moet het nu wel buitengewoon
bont maken, je schuldig maken aan ernstige delicten, wil die vervroegde invrijheidstelling
niet plaatsvinden. Vroeger moest je die verdienen. Ik geef de minister graag
in overweging dit nauwkeurig te willen bekijken. Hij heeft gezegd, dat hij
het probleem nog eens wil bekijken. Zijn voorganger voelde er niet voor. Ik
pleit ervoor dat het in positieve zin aan de orde wordt gesteld.De vergadering wordt van 13.35 uur tot 14.35 uur geschorst.De heer Jurgens (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik spreek namens mijn fractie de woorden van mevrouw
Le Poole, die door ziekte is verhinderd. Als ik goeie dingen zeg, zijn het
woorden van haar; de onzin is geheel van mij afkomstig.Ook ik verwelkom beide bewindslieden bij hun eerste beleidsdebat in de
senaat, zoals ook mijn voorgangers op dit spreekgestoelte terecht hebben gedaan.
Ik herinner mij ervaringen met beiden. In de vaste commissie voor Justitie
van de Tweede Kamer heb ik naast de heer Korthals gezeten, in die van de Eerste
Kamer naast de heer Cohen. Dat kan dus alleen maar goed aflopen.De minister heeft bij zijn aantreden bij Justitie gezegd dat hij de rust
in de tent wil herstellen. Justitie moet weer betrouwbaar, degelijk en vol
zelfvertrouwen worden. Wij gaan ervan uit, voorzitter, dat de minister met
zijn opmerkingen niet bedoelt dat tot dan toe een sfeer van gezapigheid en
zelfingenomenheid en gebrek aan sociale betrokkenheid aanwezig was. In het
NJB van 23 oktober 1998 werd door twee medewerkers van de Leidse Universiteit,
Rosenthal en Muller, de wankele situatie van het ministerie voor een groot
deel toegeschreven aan het feit, dat justitie de afgelopen jaren in toenemende
mate gesuggereerd heeft voor allerlei maatschappelijk kwaad, zoals diverse
vormen van criminaliteit, oplossingen te kunnen bieden, en dat dan vervolgens
niet deed. De minister kreeg het advies mee om de beperkingen van het justitieel
instrumentarium bij het interveniëren in maatschappelijke ontwikkelingen
niet alleen te onderkennen maar ook uit te dragen naar parlement en publiek.
Wij vinden dat een verstandig advies. Vinden de bewindslieden dat ook?Voorzitter! De spreektijd die mijn fractie bij deze behandeling heeft,
wordt verdeeld over collega Meeter en mijzelf. Ik zal mij vooral op het niet-civiele
gedeelte richten en begin met het onderwerp geweld.In de toelichting op de begroting wordt gesteld dat justitie en politie
werken aan de aanpak van geweld op straat, zoals aangekondigd in de notitie
"Geweld op straat" van het vorige jaar. Tevens wordt onderzoek aangekondigd
naar de resultaten van deze aanpak. Inmiddels blijven zich geweldincidenten
voordoen, die begrijpelijk ontzetting, verontwaardiging en angst opwekken.
Deze algemene verontwaardiging heeft ook positieve kanten. Als mensen echt
geschokt zijn door het geweld, zou dat hen ook misschien kunnen inspireren
om er iets aan te doen en bij zichzelf te beginnen. Voor een deel ligt daar
ook de oplossing. Zo zouden veel mensen in staat moeten zijn om te besluiten
tot minder drankgebruik en een minder opgefokt reageren op elkaar. Dit zou
kunnen bijdragen aan een vermindering van geweldsdelicten.Er zitten ook minder positieve kanten aan de massale ontsteltenis over
geweld. Te gemakkelijk wordt alle relativering uit het oog verloren. Nederland
is in vergelijking met andere landen nog altijd een land, waar het geweldsniveau
betrekkelijk laag is. Ook historisch gezien is het niet duidelijk dat het
geweldsniveau in Nederland echt is verhoogd. Desalniettemin zeggen veel mensen
dat zij zich onveilig voelen, hoewel niet zeker is dat dat er meer zijn dan
vroeger. In de notitie "Maatregelen ter voorkoming en bestrijding van geweld
op straat" van minister Sorgdrager wordt met dit alles terecht rekening gehouden.Voorzitter! Ook wordt vaak te gemakkelijk gedacht over oorzaken en oplossingen
van geweldsdelicten die zich voordoen. Als gepraat wordt over zinloos geweld,
gaat het om vele verschillende vormen van geweld. Zo was de zaak-Tjoelker
anders dan de zaak-Gorkum. Er zijn vele oorzaken; het probleem is gecompliceerd;
wat de oplossing is, is niet duidelijk. Wat opvalt in vele reacties, is dat
snel de beschuldigende vinger op Justitie wordt gericht, dat de problemen
nog steeds niet zou hebben "opgelost". De minister van Justitie zegt dan niet,
dan men niet – alleen – bij hem moet zijn. In plaats daarvan put
hij zich uit in het bedenken van steeds weer nieuwe oplossingen. Dat is natuurlijk
bijzonder aardig, maar ik vrees dat daardoor de indruk aanwezig blijft, dat
Justitie daaraan een einde moet maken.Waarom is dit eigenlijk zo? Uit elke verstandige beleidsanalyse komt naar
voren, dat de oorzaken van het geweld gecompliceerd en uiteenlopend zijn.
De eerder genoemde notitie verwijst naar ontwikkelingen in de samenleving,
zoals vergrijzing van de bevolking, toename van de etnische verscheidenheid,
de mate van integratie in de samenleving, de grotere nadruk op individualisering
en hedonisme, economisch-technologische ontwikkelingen die bijdragen tot verminderde
sociale cohesie en het mindere zicht op en zorg voor collectieve waarden.
Dat zijn nogal wat oorzaken, aan het tegengaan waarvan Justitie maar een bescheiden
bijdrage kan leveren. Sociale ongelijkheid in sommige grote steden en gebrek
aan mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding spelen wellicht ook een rol. Ook
de Raad voor maatschappelijke ontwikkeling heeft hierover in
december 1998 het een en ander gezegd in zijn rapport over geweld in relatie
tot waarden en normen. De criminoloog De Haan stelt elders, dat de relatief
lage geweldscijfers in Nederland in vergelijking tot Amerika vooral te danken
zijn aan goede sociale uitkeringen, een hoger niveau van opleidingen en aan
ons volkshuisvestingsbeleid. Dit alles duidt erop, dat we over deze verschijnselen
moeten nadenken en bezien of we in het algemene beleid bepaalde ontwikkelingen
kunnen keren of bijsturen of in elk geval de negatieve effecten kunnen verzachten.
Ik heb de indruk, dat dit de bedoeling van het kabinet is geweest bij de instelling
van een minister voor het grotestedenbeleid. Daardoor geeft het aan dat hier
een probleem is, dat zich overigens niet beperkt tot de grote steden, en een
ruimer terrein bestrijkt dan alleen maar de justitiële kant.Het is dan ook niet verbazingwekkend, dat de maatregelen, die de eerder
genoemde justitienotitie over geweld op straat bespreekt, voor een groot deel
op het beleidsterrein van andere ministeries liggen. De in de notitie genoemde
maatregelen zijn ook in het algemeen heel zinnig, zij het dat wij er geen
dramatische effecten van mogen verwachten. De Haan heeft in overweging gegeven
belangrijke beleidsbeslissingen van tevoren op veiligheidseffecten te evalueren.
Dat zou geen geringe operatie zijn. Maar het zou al wat zijn als je dat steekproefsgewijze
zou kunnen beginnen! Maar een toets achteraf kan wel worden opgelegd: welke
beleidsbeslissingen uit het verleden hebben effecten gehad op veiligheid?
Dat is een gemakkelijker onderzoek dan dat voor de toekomst en ik kan mij
voorstellen, dat dit ook enige informatie geeft.Een maatregel die we in die notitie missen en die wel op de eerste plaats
op het terrein van justitie ligt, is de aanpak van wapenbezit en -handel.
Wij zijn het geheel met de uitlatingen van de minister in de media eens, dat
dit verontrustende verschijnselen zijn. Tot voor kort leken deze in Nederland
redelijk onder controle. Dit lijkt veranderd. Hoe komt dat eigenlijk, zo vragen
wij ons af. Het lijkt ons toe, dat de open grenzen en de gigantische toename
in mobiliteit hierbij een belangrijke rol spelen. Is de minister het hiermee
eens? Zijn er mogelijkheden om in Europees verband hier weer meer greep op
te krijgen?Verder kan Justitie bijdragen door ervoor te zorgen, dat haar eigen apparaat
op orde is, dat delicten snel en efficiënt worden opgespoord en vervolgd
en op een verstandige wijze worden berecht. De minister heeft volgens de media
bij herhaling gezegd, dat verhoging van de straffen in het algemeen geen nuttige
bijdrage is. Mijn fractie wil uitdrukkelijk uitspreken, dat zij het daarmee
eens is, dat wil zeggen dat verhoging van de straffen op zichzelf geen bijdrage
levert aan de oplossing van deze problemen. Wel denken wij, ik geloof met
de minister, dat een verhoogde pakkans en een snellere berechting zouden helpen.
We juichen dan ook recente plannen van het OM, die hiertoe waarschijnlijk
zullen bijdragen, toe.Een onderwerp dat mijn fractie altijd ter harte gaat, is dat van de dwelms.
De minister van Justitie weet nog niet, dat ik deze term consequent gebruik
in plaats van het woord "drugs" omdat het woord "drugs" in de Nederlandse
zin moeilijk uitgesproken wordt en het meestal "druks" wordt. Dwelms is een
goed oud-Nederlands woord. De justitiebegroting zwijgt erover dit jaar. Onder
de vorige minister van Justitie is een beleidsnotitie totstandgekomen. De
discussie hierover heeft toen plaatsgehad in een ongunstig tijdsgewricht door
de uitermate negatieve houding van de Franse regering tegenover het Nederlandse
drugsbeleid. Inmiddels is er een andere regering in Frankrijk en komen er
meer positieve geluiden vanuit die richting. Ook in Duitsland is de politieke
constellatie op bondsniveau veranderd, terwijl bij Länder al langere
tijd interesse bestond voor onze oplossing van het probleem. En ja, zelfs
uit de Verenigde Staten kwamen kortgeleden de hernieuwde signalen, dat er
daar ook voorstanders zijn van een andere benadering. Wij zouden graag zien,
dat de minister deze ontwikkelingen nauwlettend volgde en een gunstiger politiek
klimaat gebruikte om te komen tot legalisering van in elk geval zachte dwelms,
ook wel "softdrugs" genoemd, met alle voordelen van dien, die wij vandaag
hier niet uitgebreid uit de doeken kunnen doen.Overigens is er hier een mooi voorbeeld van het nut van het schrappen
van onwerkzame regels, zoals de heer Heijne Makkreel zojuist bepleitte. Als
je merkt dat je met je strafrechtregels het probleem niet in de hand weet
te houden, is het zoeken naar andere oplossingen beter dan het vasthouden
aan de strafrechtelijke weg.Het derde punt is het vreemdelingen- en asielbeleid. Wij hebben in de
afgelopen jaren regelmatig de gelegenheid gehad om met de staatssecretaris
van Justitie te praten over vreemdelingenzaken in verband met een reeks wetswijzigingen
in de Vreemdelingenwet. Wij verwachten in het komende jaar weer een majeure
herziening van die wet. Wat wij de afgelopen jaren benadrukt hebben, is dat
voor ons van belang is dat die wetgeving goed doordacht is, uitvoerbaar en
in overeenstemming met verdragsrechtelijke verplichtingen. Dit lijkt een cliché,
maar juist op dit gebied schort er nog wel eens wat aan wetgeving, ook als
deze van het ministerie van Justitie komt.Het kabinet heeft in het regeerakkoord toegezegd een visie op het vluchtelingenvraagstuk
te zullen ontwikkelen. Dat is voor mij de kern. Wij zijn benieuwd, hoe het
daarmee staat. Aangekondigd werd ook, dat het beleid gericht zou zijn op het
ontwikkelen van een Europees asielbeleid. Dat zou een systeem zijn, waarbij
het land van binnenkomst of een Europees orgaan beoordeelt of de vreemdeling
recht heeft op bescherming als vluchteling en vervolgens op basis van een
verdeelsleutel en, voorzover mogelijk, op basis van de eigen voorkeur van
de vreemdeling, beslist in welk land de vreemdeling zal worden opgevangen.
Denkt de staatssecretaris in deze richting? Een dergelijke opvatting wordt
overigens door het Dublinverdrag gefaciliteerd.Interessant vinden wij de ideeën die ontwikkeld zijn door C.D. de
Jong. Zie nr. 9 van Justitiële Verkenningen, 1998. De Jong pleit voor
een mondiale aanpak. Hij bepleit een wereldwijd opvangsysteem, waarbij meer
dan nu het geval is afgesproken zou worden, dat opvang in de allereerste plaats
in de eigen regio dient plaats te vinden. De ex-Joegoslaven die hebben moeten
vluchten zie je bijvoorbeeld in de hele wereld, maar degenen die uit Rwanda
hebben moeten vluchten vanwege de vreselijke genocide daar, zijn met name
in de drie omringende landen opgevangen. De internatio nale
gemeenschap zou humanitaire hulp moeten bevorderen en in geval van langdurige
vluchtelingensituaties voor "resettlement" moeten zorgen. Ziet de staatssecretaris
enig perspectief in de door De Jong beschreven benadering?Ondertussen willen wij graag van de staatssecretaris vernemen wat hij
dit jaar gaat ondernemen om de verwachte toestroom van vluchtelingen het hoofd
te bieden. Vanmorgen lazen wij in de Volkskrant, dat hij het niet gemakkelijker
krijgt vanwege de problemen bij de IND. Ik begrijp dat het hierbij gaat om
een sector die onder grote druk staat en de medewerkers eveneens onder grote
druk staan. Met enige voorzichtigheid vraag ik de staatssecretaris om, voorzover
hij kan, deze Kamer duidelijk te maken wat het probleem is en wat hij daaraan
denkt te kunnen doen. Misschien is deze sector een van de sectoren van de
samenleving waar de werknemers het het moeilijkst hebben.In het artikel wordt de OR van de IND geciteerd. Volgens mij is een overheidsdienst
geen onderneming, maar misschien vervlakt tegenwoordig alles. Ik weet dat
dit orgaan zo heet, maar het is wel raar dat wij dat zo genoemd hebben.Voorzitter! Nu enkele woorden over het onderzoeksbeleid. Al voordat de
recente commotie rondom het RIVM, het milieuonderzoek en de heer De Kwaadsteniet
ontstond, had ik het in mijn hoofd om hierover te praten, zo schreef mevrouw
Le Poole in mijn tekst. Het onderwerp bleek actueler dan zij gedacht had.
Dit moet overigens niet worden misverstaan. Er zijn geen concrete signalen
van ernstige misstanden met betrekking tot justitieonderzoek. Waakzaamheid
kan echter geen kwaad. Bovendien is het wel eens goed, dat een sector van
het departement specifiek aandacht van het controlerende orgaan krijgt.Ik hoef niet uit te leggen, wat het belang is van onderzoek op justitieel
terrein ter ondersteuning van het beleid. Ook voor de wetgevings- en controleactiviteit
van de Staten-Generaal is deugdelijk onderzoek cruciaal. Hoe vaak worden wij
bij twijfel niet over de streep getrokken door de toezegging van een evaluatie.De begroting – zie blz. 113 – geeft onvoldoende houvast om
het onderzoeksbeleid van het ministerie van Justitie te kunnen beoordelen.
Daaruit blijkt vooral dat de komende jaren sprake zal zijn van een geleidelijke
afneming van de middelen beschikbaar voor het WODC en dat het aandeel van
het WODC in de interne bezuiniging van het ministerie van Justitie ten koste
is gegaan van het externe onderzoek. Om te kunnen beoordelen op grond waarvan
die bezuinigingen zijn doorgevoerd en wat de gevolgen daarvan zijn, willen
wij graag meer gegevens. Ik kan mij voorstellen dat de minister er de voorkeur
aan geeft om die schriftelijk te geven. Ik neem overigens aan dat het onderzoeksbeleid
onder de minister valt. Ik zie dat dit zo is. Wij willen graag nadere gegevens
over de volgende vier punten: - een gedetailleerd overzicht van
alle bestedingen voor wetenschappelijk onderzoek, waaronder intern onderzoek,
extern opdrachtonderzoek, extern subsidieonderzoek en de subsidie voor het
Nederlands studiecentrum voor rechtshandhaving en veiligheid;- een
evaluatie van de doelmatigheid van deze verschillende vormen van onderzoek;- een uiteenzetting over het beleid ten aanzien van de keuze tussen
intern en extern onderzoek;- een oordeel over de wenselijke verhouding
tussen intern en extern justitieonderzoek.Het parlement heeft in het verleden zorgen geuit ten aanzien van de wetenschappelijke
onafhankelijkheid van het justitieonderzoek. Deze zorg heeft toen geleid tot
de instelling van de Adviescommissie extern wetenschappelijk onderzoek. Deze
commissie is echter weer opgeheven in het kader van de vermindering van het
aantal adviescolleges. Wij vragen ons af hoe de onafhankelijkheid van onderzoek
nu wordt bewaakt. Verder valt ons op dat uit het overzicht in bijlage 7 bij
de justitiebegroting het vermoeden ontstaat dat het beleidsperspectief op
korte termijn overheersend is in het justitieonderzoek. Er wordt weinig aandacht
besteed aan fundamenteel langetermijnonderzoek dat een inzicht in beleidsvraagstukken
zou geven dat verder gaat dan de evaluatie achteraf van een concreet geval.
Wij hebben naar aanleiding van het vorengaande een aantal vragen aan de bewindslieden.
Hoe wordt het wetenschappelijke gehalte van het intern en extern onderzoek
thans gewaarborgd? Is het niet zinnig om opnieuw een soort ACEWO op te richten
om dat te waarborgen?Mijn laatste punt in deze sfeer betreft de criminologie. Dat is een punt
van bijzondere zorg. Aan de universiteiten zijn de leerstoelen criminologie
vrijwel verdwenen. Wat er overblijft aan criminologisch onderzoek, is sterk
op Justitie gericht of vindt zelfs op het ministerie van Justitie plaats.
Ziet de minister kans om met zijn collega van Onderwijs te overleggen over
afspraken met de universiteiten, zodat althans de kritische massa van criminologen
in het wetenschappelijk onderwijs voldoende is om tegenwicht te bieden aan
het eigen onderzoek van Justitie?Tot slot kom ik op evaluatie en reflectie. Wij willen graag vernemen hoe
het staat met evaluaties die zijn toegezegd in het kader van de ingrijpende
veranderingen in het familierecht in de afgelopen kabinetsperiode. Wij denken
aan de evaluatie van het gewijzigd naamrecht. Dat zou gevolgen hebben voor
de emancipatie. Heeft dat ook die gevolgen gehad? Verder denken wij aan de
evaluatie van het geregistreerd partnerschap en met name de problemen die
nu bestaan bij de omzetting daarvan in een huwelijk en vice versa. Men moet
eerst scheiden om de andere vorm te kunnen kiezen. Ook vragen wij om een nadere
bezinning op artikel 160 BW in verband met de alimentatieverplichting ingevolge
dat geregistreerd partnerschap. Tot slot denken wij hierbij aan de problematiek
rond het huwelijk en een rechtsgeldige verblijfstitel. Deze zou geëvalueerd
worden na de evaluatie van de aanwezigheid van schijnhuwelijken. Je ziet dit
overigens ook bij andere wetsvoorstellen. Het wetsvoorstel inzake de export
van uitkeringen borduurt bijvoorbeeld voort op het vraagstuk wat er gebeurt
met iemand die achterblijft na het overlijden van de partner. Als dat binnen
de termijn van drie jaar gebeurt, komt men zelfs niet voor een uitkering in
aanmerking. Dat zijn typische voorbeelden van evaluaties. Ik heb vaak het
gevoel dat de Kamer haar tijd beter zou kunnen besteden aan een evaluatie
over het functioneren van wetgeving dan aan de totstandkoming daarvan. De
evaluatie komt meestal te kort, terwijl wij daar juist aandacht voor moeten hebben. Ik kan mij voorstellen dat de minister de laatste
vragen schriftelijk wil beantwoorden, omdat zij zeer gedetailleerd zijn en
ik ze niet eerder aan hem heb voorgelegd. Ik laat dat echter graag aan hem
over.De heer Meeter (PvdA):Voorzitter! Wanneer wij het begrotingsdebat in de Tweede Kamer nalezen
en zien wat beide bewindslieden allemaal van plan zijn – ik doel daarbij
in het bijzonder op de door de minister afgelegde "proeve van het werk dat
hij doet" – kunnen wij niet anders dan onder de indruk zijn. Wellicht
was dat ook de bedoeling van de minister. Ik moet mij beperken, en stel mij
voor iets te zeggen over de noodzaak van herziening van het burgerlijk procesrecht,
de verbetering van de structuur van de rechterlijke organisatie en juridisering.
Deze onderwerpen hebben alle te maken met dat deel van de portefeuille van
beide bewindslieden dat je uniek zou kunnen noemen, bestaande uit de zorg
voor het oplossen van conflicten in de samenleving. Uniek ten opzichte van
de taken van andere ministeries. Die geven ook wet en besturen, maar dit aspect
kennen zij niet.Voorzitter! Dat de minister bij zijn opsomming dat ook extra aandacht
aan de rechterlijke macht heeft gegeven, lijkt mij juist. Dat siert hem, temeer
omdat in het regeerakkoord de rechterlijke macht wordt weggestopt in paragraaf
3, onder het hoofdstuk Veiligheid. Onder het hoofd juridisering wordt nog
iets gezegd over de bestuursrechter, die toch vooral in het oog moet houden
dat hij marginaal moet toetsen. Hij wordt aan termijnen gebonden en dient
strakker de hand te houden aan termijnen voor procespartijen. Ik vind dat
wat magertjes. Het lijkt mij als tegenhanger juist om wat meer aandacht aan
de rechterlijke macht te geven. Het betoog van de minister in de Tweede Kamer
werd besproken in een hoofdartikel in de NRC. Het recht zou de laatste religie
in een geseculariseerde maatschappij zijn. Als rechters dan met priesters
of predikanten zouden worden vergeleken, gaat dat misschien iets te ver, zoals
juridisering moet worden tegengegaan als zij doorslaat.Voorzitter! Ik kom toe aan mijn eerste onderwerp: de noodzaak van herziening
van het burgerlijk procesrecht. Uit de Contourennota lijkt te volgen, dat
de minister bij wet versnelling en stroomlijning van het civiele proces wil
doorvoeren. Ik heb dat kort gezegd zo begrepen, dat de versneldregimeprocedure
gecodificeerd zou moeten worden en dwingend zou moeten worden voorgeschreven.
Is het inderdaad de bedoeling van de minister om een desbetreffend wetsvoorstel
in de eerste helft van dit jaar in te dienen? De versneldregimeprocedure is
in 1996 bij wege van experiment in acht arrondissementen ingevoerd als een
gezamenlijk project van rechterlijke macht en advocatuur. De procedure is
bedoeld voor eenvoudige zaken en wordt toegepast op verzoek van een van beide
partijen. De procedure combineert elementen uit het conclusie-na-antwoordmodel
met elementen uit de verkortetermijnprocedure. Daar wordt dan nog het een
en ander bijgevoegd. Bij de desbetreffende rechtbanken worden jaarlijks zo'n
12.000 handelszaken aangebracht. In 1996 werd daarvan 4,3% en in 1997 7,1%
als versneldregimezaak aangebracht. Naar verluidt, zou deze stijgende lijn
zich in 1998 hebben voortgezet. Dit zou wellicht aanleiding kunnen zijn om
dat experiment ook in de andere arrondissementen in te voeren. Maar men houde
de uitgangspunten in het oog: eenvoudige zaken, op initiatief van een van
de procespartijen. Zou het dan wel een goed idee zijn, dat tot op heden positief
beoordeelde experiment dwingend in de wet voor te schrijven? Wat vindt de
minister hiervan? In dit kader heb ik nog een andere vraag. Het experiment
is uitgebreid tot appèlzaken bij het Hof Leeuwarden. Weet de minister
al iets over het resultaat van deze uitbreiding?Bij lezing en analyse van het WODC-rapport "Een kwestie van tijd" blijkt
dat de lange doorlooptijd van civiele procedures bij trage rechtbanken niet
het gevolg is van slechte procesbewaking of onvoldoende slagvaardig werken.
Deze zogenaamd trage rechtbanken kampen met grote, vaak in een ver verleden
opgelopen werkvoorraden. Deze bevinding leidt tot de conclusie dat een snellere
doorlooptijd bij trage rechtbanken alleen bereikt kan worden door meer mankracht
en niet door een wettelijk versneld regime. Ik heb daar meer twijfels over
dan collega Glasz. Hij verwacht wel heil van zo'n nieuwe wettelijke regeling.
Het experiment leidt niet tot grotere efficiëntie als het bijkomend effect
is dat de gewone bodemprocedure langer duurt. Die observatie is in het rapport
te vinden. Voor de vraag of dit wettelijk moet worden ingevoerd, is veel belangrijker
dat in de overgrote meerderheid van zaken partijen dat regime niet kiezen,
bijvoorbeeld omdat de aard van de zaak zich er niet voor leent. Indien de
wetgever partijen toch wil dwingen, lijkt hij te veronderstellen dat hij het
beter weet en dat partijen te dom of onwillig zijn om dat in te zien. Dat
is een zwakke basis voor regelgeving. Kortheidshalve verwijs ik naar de column
van Huydecoper in Account van deze maand."Een proceshervormer offere niet te veel tijd aan de theorie en vooral
voere hij geen onnodige vrijheidsbeperkingen in." Onder dit motto, afkomstig
van Star Busman, de godfather van het procesrecht en de schrijver van het
boek, waaruit wij allen het procesrecht hebben geleerd, althans degenen die
zich daarmee bezighouden, preadviseerde de oud-president van de Rotterdamse
rechtbank, Nivard, in 1968. Hij wordt nog steeds genoemd in het WODC-rapport.Bij de modernisering van de rechterlijke organisatie gaat het voorts om
een verbetering van de structuur van deze organisatie. Daarover is in januari
1998 het rapport-Leemhuis verschenen, dat blijkens het regeerakkoord als leidraad
zal dienen om te komen tot een nieuwe structuur van de rechterlijke macht.
Over dit onderwerp richt ik mij in het bijzonder tot de staatssecretaris,
want hij heeft dat onderwerp in zijn portefeuille, uiteraard via u, mijnheer
de voorzitter.Ik zou een enkele opmerking willen maken over het bestuur van een gerecht
en over de Raad voor de rechtspraak. Wat de samenstelling van het collegiale
bestuur van een gerecht betreft wordt in de Contourennota een vergelijking
getrokken met grote advocatenkantoren. De beheersdeskundigheid bij rechters
zou moeten worden vergroot, net zoals bij advocaten die manager zijn op die
kantoren. Dat lijkt ons een mooi streven. Anders dan collega Heijne Makkreel
zie ik het bezwaar niet van rechters die tegelijk manager zijn. Die twee taken
zijn niet zozeer gecombineerd dat je dan voor het leven manager
moet zijn.De heer Heijne Makkreel (VVD):Voorzitter! De heer Meeter heeft mij kennelijk niet goed aangehoord. Ik
heb geen enkel bezwaar tegen rechters die tegelijk manager zijn. Sterker nog,
ik ben van mening dat het management van de rechtbank in overwegende mate
door rechters dient te geschieden. Ik heb alleen beweerd dat rechters die
manager zijn als manager moeten kunnen worden afgezet. Dat belet om de functie
van manager vast te koppelen aan enige rechterlijke functie.De heer Meeter (PvdA):Dan heb ik de heer Heijne Makkreel inderdaad misschien niet goed begrepen.
Als ik het goed heb, wordt het loskoppelen van die twee functies ook vermeld
in de contourennota. Dat is dus niks nieuws in de voorliggende plannen. Je
kunt je voorstellen dat een president q.q. in het bestuur zit. Daar zou je
bezwaar tegen kunnen hebben. Echter, tot op heden was datzelfde bezwaar aan
die functie verbonden, voorzover de president de leiding had op een rechtbank,
want hij bleef van het begin tot het eind president. Het lijkt mij denkbaar
dat een president dan een stapje terug doet. Of daar in de praktijk zo makkelijk
toe wordt overgegaan wanneer het bestuur vernieuwd zou worden, weet ik niet.Het streven om rechters manager te doen zijn, lijkt mij een mooi streven.
Je bent er natuurlijk niet met alleen maar een bestuur dat integraal management
moet plegen, ook niet als dat een collegiaal bestuur is. Ik heb moeite gehad
met het begrip "integraal management", maar ik begrijp dat het in tegenstelling
tot duaal management wordt gebruikt. Het betekent dus dat rechters en ondersteunend
personeel op een rechtbank door één bestuur integraal worden
gemanaged. Als ik dat verkeerd heb begrepen, hoor ik dat graag.Hoe zou je zo'n bestuur ook beleidsinstrumenten kunnen geven? Ik heb geaarzeld
of ik zou willen verdedigen dat elke rechter tijd zou moeten gaan schrijven.
Dat wil ik niet als een gedachte lanceren, want ik realiseer mij dat advocatenkantoren
een extra belang hebben bij tijdschrijven, omdat zij op die basis hun declaraties
uitsturen. Op advocatenkantoren wordt echter ook niet declarabele tijd geschreven.
Dat gebeurt niet zomaar. Dat gebeurt om te analyseren wat op dit terrein het
beste gedaan kan worden, hoe dat het beste gedaan kan worden en wie dat het
beste kan doen. Tijd schrijven is kortom een beleidsinstrument. Een bestuur,
een zekere hiërarchie op de rechtbank, zal ook met zich brengen dat een
collegevergadering minder bevoegdheden heeft dan voorheen. Ook dat is een
onderwerp dat zich nog verder moet uitkristalliseren. Het feit dat de rechtbanken
zeer verschillend van omvang zijn, brengt de staatssecretaris voor de keuze
of hij daar een al te stringente regel voor moet formuleren of niet. Ik denk
dat hij er goed aan zal doen om, als er op dit punt wetgeving komt, een soepele
regeling te maken die van toepassing is op rechtbanken van verschillende omvang.
Ik hoor graag het standpunt van de staatssecretaris hierover.Dan kom ik op de Raad voor de rechtspraak. Op diverse plaatsen heeft de
staatssecretaris laten weten dat hij bij de aanwijzingsbevoegdheid van deze
raad een onderscheid wil maken tussen beheerszaken en beleidszaken. Ik vraag
mij af hoe hij dat onderscheid denkt te kunnen maken. Ik noem iets praktisch
zoals de rolreglementen. Blijkens het WODC-rapport kunnen die sterk verschillen.
Vindt de staatssecretaris dat de Raad voor de rechtspraak moet worden belast
met het harmoniseren van die rolreglementen, of vindt hij dat een taak voor
bijvoorbeeld de Hoge Raad, die zich hiervoor ook heeft opgeworpen? Het zijn
verkennende vragen, want de zaak ligt nog geheel open. De rechterlijke macht
zal zich primair een mening hierover moeten vormen en dat gebeurt in het project
Versterking rechterlijke organisatie.Mijn conclusie is dat wat er ook zij van die structuurverandering en van
een nieuw burgerlijk proces, de extra menskracht die aan de rechterlijke macht
toegevoegd moet worden, het enige middel is om die doorloopsnelheid, zeker
bij rechtbanken die achterstanden hebben, te verbeteren. Onze fractie heeft
twijfels over de vraag of daar voldoende financiële middelen voor beschikbaar
zijn. Na bestudering van de uitsplitsing in de Contourennota van die extra
130 mln. – de heer Glasz sprak over 140 mln. – zouden wij van
de minister of de staatssecretaris willen horen of dat bedrag inderdaad volstaat
om op langere termijn deze benodigde menskracht te kunnen financieren.Tot slot wil ik nog een enkel woord zeggen over juridisering. Over dit
verschijnsel is op 21 december het kabinetsstandpunt aan de Tweede Kamer aangeboden
door de minister van Binnenlandse Zaken, mede namens de minister van Justitie.
Over het begrip juridisering is een discussie ontstaan, aangezwengeld door
de openbare bestuurders onder aanvoering van Van Kemenade, commissaris van
de koningin in Noord-Holland. Een voorbeeld van deze discussie is te vinden
in het eerste nummer van het Nederlands juristenblad van dit jaar waarin Van
Kemenade zich verweert tegen een aanval door prof. Van der Heijden in de rubriek
Opinie. Een aspect van deze discussie dat ik naar voren wil halen, is dat
de bestuursrechter verweten wordt, het openbarebesluitvormingsproces negatief
te beïnvloeden, uitmondend in het verwijt dat de rechter te zeer op de
stoel van de bestuurder gaat zitten.Dat is ook gezegd direct na de instelling van de Ondernemingskamer. Ook
die werd verweten zich met de bedrijfsvoering in te laten. Het kabinet komt
in genoemde notitie Juridisering in het openbaar bestuur tot de conclusie
dat afgezien van incidenten die doorgaans door de appèlrechter worden
gecorrigeerd, niet kan worden volgehouden dat de rechter de staatsrechtelijke
grenzen onvoldoende in acht neemt. Onze fractie neemt met genoegen kennis
van deze conclusie.De notitie is breed van opzet. Het verschijnsel juridisering wordt gezien
in samenhang met maatschappelijke ontwikkelingen zoals de voortdurende emancipatie
en individualisering en de daarmee samenhangende verzakelijking van de samenleving.
Het gebruik van juridische instrumenten en procedures is daarin een belangrijk
element, aldus de notitie. Op zichzelf is de juridisering een verschijnsel
waar wij niet omheen kunnen en dat wij in zekere zin aanvaard hebben en toejuichen.Terecht moet geconstateerd worden dat te ver doorgeschoten juridisering
gecorrigeerd moet worden, hoewel het hier in Nederland best meevalt. Het kabinet
heeft daartoe een aantal voornemens geformuleerd die onze fractie grosso modo
onderschrijft. Het kabinet is inzake de bestuursrechter voorne mens
te bezien in hoeverre de bestaande omschrijving van de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur helderder zouden kunnen worden geformuleerd. Wij plaatsen
daar een vraagteken bij. Is de minister niet met ons van oordeel dat ook een
andere omschrijving van deze beginselen noodzakelijkerwijze globaal zal zijn?
Waar het op aankomt, is dat de rechter bij de invulling van de globale norm
zijn plaats kent of, mooier geformuleerd, zijn staatsrechtelijke grenzen in
het oog houdt. Marginale toetsing dus, en dat doet hij blijkens de notitie.
Het rapport van Van Kemenade is in zoverre positief te beoordelen dat het
dit vraagstuk nog eens aan de orde heeft gesteld.Zoals gezegd, moet te ver doorschietende juridisering worden gecorrigeerd.
In dit kader heeft de minister gewezen op de claimcultuur in de Verenigde
Staten. Deze in Nederland niet gewenste cultuur voert hij terug op een aantal
typisch Amerikaanse verschijnselen die in de Nederlandse situatie geen rol
zouden spelen. Als een van die verschijnselen noemt hij "no cure, no pay".
De vorige minister van Justitie heeft op de jaarlijkse advocatenvergadering
in 1997 expliciet beleden, geen voorstander van "no cure, no pay" te zijn.
Een dergelijke regeling diende volgens haar een wettelijke basis te hebben
als die zou moeten worden ingevoerd. Is de minister op de hoogte van het voorlopige
oordeel van de Nederlandse mededingingsautoriteit van 21 januari jongstleden,
waarin het "no cure, no pay"-verbod van rechtswege nietig wordt verklaard
op grond van artikel 6 van de Mededingingswet. Dit voorlopige oordeel heeft
veel consternatie gegeven. Ik verwijs kortheidshalve naar het laatste nummer
van het Juristenblad.Is de minister met ons van mening dat een dergelijk besluit, als het definitief
zou worden genomen, ongewenst is, mede met het oog op het effect van een te
ver doorgeschoten juridisering? Ik sluit mij op dit punt dus aan bij de woorden
van de heer Glasz. Zijn suggestie om de kosten waartoe een procespartij in
een civiele procedure veroordeeld zou kunnen worden, te verhogen, is het bestuderen
waard. Ik ben het in ieder geval helemaal met hem eens dat een hungry lawyer
dangerous kan zijn en dat hun honger geen grenzen kent.Mijnheer de voorzitter! Mijn tijd is op; ik ben er zelfs overheen gegaan.
Ik moet bovendien mijn plaats kennen. Ik zou toch nog van deze gelegenheid
gebruik willen maken om beide bewindslieden een voortgezette termijn toe te
wensen die even voorspoedig zal zijn als het begin van hun termijn. Ik wacht
met veel belangstelling af wat zij in reactie op mijn vragen te zeggen hebben.De heer Holdijk (SGP):Mijnheer de voorzitter! Graag maak ik van de gelegenheid gebruik om twee
opmerkingen vooraf te maken. In de eerste plaats bied ik graag mijn excuses
aan aan de bewindslieden en de collega's, in het bijzonder de heren Glasz
en Heijne Makkreel, voor het feit dat ik als gevolg van de afhandeling van
de agenda een deel van hun bijdrage, of soms zelfs hun gehele bijdrage, heb
gemist. In de tweede plaats zal ik, zoals min of meer gebruikelijk, mijn bijdrage
leveren mede namens de fracties van RPF en GPV.Voorzitter! "Vertrouwen in justitie keldert", kopte het dagblad Trouw
begin van dit kalenderjaar op de voorpagina. Het betrof de uitkomst van een
enquête over criminaliteit en criminaliteitsbestrijding die het dagblad
zelf had laten uitvoeren door het marktonderzoekinstituut NIPO en de Erasmus
Universiteit onder ruim 1000 Nederlanders van 18 jaar en ouder, representatief
voor de totale bevolking. De minister kent het onderzoek. Zoals bekend, was
het beeld dat uit de enquête naar voren kwam, bepaald niet opgewekt.
Vindt 71% van de Nederlanders dat het strafrechtsysteem belangrijk is voor
het goed functioneren van de samenleving, bij de uitvoering daarvan plaatsen
6 van de 10 burgers grote vraagtekens. De huidige aanpak van de criminaliteit
wekt duidelijk weinig vertrouwen onder de bevolking, althans onder de ruim
1000 geënquêteerden. Van hen is 88% van mening dat veel overtreders
niet worden opgepakt en dat dit leidt tot normvervaging, terwijl 95% vindt
dat de wel-gepakten door de rechters te soepel worden gestraft. Meer in het
bijzonder vinden acht van de tien burgers dat misdadigers hun straf te vaak
ontlopen door vormfouten van officieren van justitie en rechters.De minister toonde zich in een interview in dezelfde aflevering van "Trouw"
bezorgd over de uitkomst van deze enquête. Hij sprak zelfs over wantrouwen
in de rechtsstaat – wat overigens niet hetzelfde is als het geconstateerde
gebrek aan vertrouwen – en over het niveau van de strafrechtspleging
dat niet naar behoren is. Ons is niet duidelijk geworden wat met dat laatste
precies door hem werd bedoeld. Misschien kan hij deze gelegenheid aangrijpen
om dat toe te lichten. Een andere reactie kwam van de voorzitter van de Nederlandse
vereniging voor rechtspraak. Die reactie luidde dat hij niet wakker lag van
de kritiek uit de samenleving. Hij trok de kwaliteit van het werk van het
NIPO in twijfel en had het over "die vermaledijde kennisachterstand van het
Nederlandse publiek".Ons heeft de uitkomst van het NIPO-onderzoek niet echt verbaasd. De belangrijke
vraag is natuurlijk of wij er iets mee moeten doen en zo ja, wat. Het is niet
denkbeeldig dat de beeldvorming over de kwaliteit van de rechtsstaat in niet
onbelangrijke mate berust op of beïnvloed is door de mediaconsumptie;
daarbij krijgen geruchtmakende zaken en in het oog springende incidenten over
het algemeen meer aandacht dan verantwoorde analyses en trends. Gelukkig lijken
we echter het stadium voorbij te zijn waarin iedere verontrusting over het
criminaliteitsniveau werd afgedaan met het advies – naar het schijnt
oorspronkelijk afkomstig van de criminoloog Nagel – dat men een ander
dagblad moest gaan lezen. Tot de feiten van de criminaliteitsbestrijding behoort
immers óók dat in de afgelopen tien jaar in Nederland het aantal
verdachten dat voor de rechter is gebracht met 30% is gestegen. Het betreft
ruim 110.000 zaken per jaar. In 95% van de gevallen wordt door de rechter
een schuldigverklaring uitgesproken, een stijging met 11% in 10 jaar. De gemiddelde
onvoorwaardelijke gevangenisstraf is de afgelopen jaren 50% langer geworden
en bedraagt thans zo'n 7 maanden. Het aantal zaken dat het openbaar ministerie
aan de kant legt, is met ruim 40% gedaald, terwijl het aantal verdachten dat
buiten de rechter om een boete moet betalen met ruim 100% steeg. Zo zouden
er in dezelfde geest nog wel een aantal gegevens naar voren te brengen zijn. Een volgens mij juiste reactie op dit alles zou kunnen zijn dat deze gegevens
alleen maar accentueren hoezeer in dezelfde tijd de criminaliteit is toegenomen
en verhard. Onze samenleving produceert inderdaad veel meer criminaliteit
dan 10 à 15 jaar geleden. De primaire verklaring hiervoor ligt bij
de samenleving zelf, niet bij het apparaat dat die criminaliteit moet bestrijden.
Het gaat daarbij om zaken als de toegenomen individualisering, het wegvallen
van sociale controle, ontkerkelijking, internationale mobiliteit, stijgende
welvaart, doorgeschoten burgerlijke tolerantie, enz. Wel is duidelijk dat
de organen die verantwoordelijk zijn voor de rechtshandhaving in het belang
van de kwaliteit van de rechtsstaat zich niet alleen kunnen en mogen bedienen
van gegevens en criteria als de beleving van het publiek en NIPO-enquêtes.
Een beleving is niet zelden gebaseerd op beelden en indrukken, soms zeer persoonlijk
getint en soms ook vermengd met een concrete persoonlijke ervaring, terwijl
de feiten geheel of gedeeltelijk anders kunnen liggen. Bij de strafrechtelijke
handhaving van de rechtsorde kan en mag slechts uitgegaan worden van de vaststaande
feiten – wat overigens meer is dan statistieken – en niet van
subjectieve gevoelens. Indien een publieke opinie niet stoelt op de feiten –
en dat komt voor – is zij niet de maat bij de opsporing, vervolging
en berechting.Voorzitter! Met dit alles kan onmogelijk gesteld worden dat de publieke
beeldvorming irrelevant is. De kwaliteit van de rechtsstaat wordt nu eenmaal
mede bepaald door de beleving door het publiek. Strafrechtspleging heeft immers
ook een psychologische kant. Is de beleving negatief, hoe feitelijk onjuist
misschien ook, dan kan dat de drempel voor crimineel handelen respectievelijk
eigenrichting bevorderen of op z'n minst onveiligheidsgevoelens aanwakkeren.
Dat zou niet goed zijn en daar moet iets aan gedaan worden, maar wat?Dat fouten in de rechtspleging zoveel mogelijk moeten worden voorkomen
en de gevolgen ervan beperkt moeten worden, behoeft naar mijn idee geen betoog.
Daar is in de afgelopen jaren ook via wetgeving het een en ander aan gedaan.
Maar zou het vervolgens ook op de weg van Justitie kunnen liggen om aan actieve
publieke voorlichting te doen, opdat inzicht in de beoordelingen en afwegingen
wordt gegeven en daarmee de aanvankelijke beeldvorming kan worden beïnvloed?
Het spreekt, na het voorgaande betoog, wel vanzelf dat daarbij alleen de feiten,
zonder manipulatie, mogen spreken.In de derde plaats is uiteraard het politieke antwoord op de criminaliteitsontwikkeling
en de bestrijding daarvan van het hoogste belang. Zonder te willen beweren
dat er niets is gebeurd, moeten wij vaststellen dat het antwoord nadrukkelijk
niet is geweest de omvang van het zogenoemde repressieve apparaat: politie,
officieren van justitie en rechters in gelijke mate mee te laten groeien met
de omvang van de criminaliteit. In repressie alleen zag men geen oplossing.
De maatschappij zelf en niet het strafrecht moet de oplossing bieden, zei
men. Daar valt iets voor te zeggen, maar deze benadering zal eerst op lange
en misschien wel heel lange termijn vruchten kunnen afwerpen. Het gevolg van
deze insteek is dat, gegeven de beperkte middelen, politie en justitie altijd
keuzen moeten maken: wat doen wij wel en wat doen wij niet. De ernstige zaken
en de zaken waar de politiek op een zeker moment op hamert eerst, en de rest
voorzover mogelijk. Er worden, om ons nu tot de rechterlijke macht te beperken,
diverse ongetwijfeld goed bedoelde lapmiddelen bedacht: uitgetreden rechters
weer inschakelen, opleidingen bekorten, voorrangsprocedures, enz. Dat is niet
zonder waarde. Een structurele aanpak, resulterend in een vergroting van de
capaciteit, zal voor een oplossing zorgen. Meer geld alleen lost niet alles
automatisch op. Daarvan zijn wij inmiddels voldoende doordrongen. Bedrijfsmatiger
werken, voorzover redelijk mogelijk, is aan te bevelen. Daarbij plaats ik
de kanttekening dat justitie geen productielijn in een fietsenfabriek kan
of mag worden. De bewaking van de kwaliteit van de rechtsstaat ziet onze fracties
nog altijd als een kerntaak van de eerste orde voor de overheid. Dat veel
Nederlanders daar zo over denken, blijkt gelukkig ook uit de NIPO-enquête:
43% is bereid meer belasting te betalen voor meer politie en justitie. Dat
gegeven zou de minister, en met hem het kabinet, ter harte moeten nemen.Tot slot van dit onderdeel een zeer concrete vraag. De voorgangster van
deze minister heeft besloten dat advocaten niet meer of slechts in beperkte
mate, niet in het eigen arrondissement, ingeschakeld mogen worden als rechter-plaatsvervanger.
In het najaar van 1998 gewerd ons de mededeling dat overwogen werd deze maatregel
terug te draaien. Wat is de situatie van het moment?Eerder noemde ik de onveiligheidsgevoelens. Het CBS liet ons eind vorig
jaar nog weer eens weten hoe onveilig mensen zich voelen zowel in de openbare
ruimte als in eigen huis. Volgens deze gegevens is een op de zes Nederlanders
zo benauwd slachtoffer te worden van een misdrijf, dat zij in de avonduren
zelf de deur niet meer uitkomen noch de deur voor anderen open doen. Die reactie
staat niet los van de cijfermatig te constateren toename van geweld, met name
van diefstal met geweld, straatroven, bedreigingen en mishandelingen, een
landelijke trend. Tegelijkertijd valt ook hier de merkwaardige discrepantie
tussen feitelijke gegevens en subjectieve gevoelens te constateren. Negen
van de tien bejaarde vrouwen en zeven van de tien mannen zijn bang om 's avonds
open te doen. Toch blijken juist oudere Nederlanders heel weinig risico te
lopen om bij een geweldmisdrijf, diefstal of vernieling betrokken te raken.
Mannen tussen de 15 en 25 jaar in de grote steden hebben daarentegen veruit
de meeste kans om slachtoffer van geweld te worden. Hiermee is echter allerminst
iets gezegd over de relatie tussen verwachtingspatroon, het mede daarop gebaseerd
gedragspatroon en geregistreerde aangiften. Hoe dit zij, de werkelijkheid
is meer dan voldoende grimmig om de overheid aanleiding te geven tot verscherpte
aandacht voor de onveiligheid op straat. De collega van Binnenlandse Zaken
heeft bij de behandeling van de politiebegroting in de Tweede Kamer een resultaatsverplichting
op zich genomen, in die zin dat hij zijn eventueel voortijdig politieke einde
verbonden heeft aan het aantoonbaar veiliger worden van Nederland. Ik heb
niet vernomen dat de minister van Justitie dit voorbeeld heeft nagevolgd.
Dat behoeft wat ons betreft ook niet, als er maar wel iets gebeurt. Allerlei
ideeën en voorstellen gaan inmiddels over tafel: aanpak
van het wapenbezit, uitbreiding van fouilleringsmogelijkheden, snelrecht en
voorlopige hechtenis voor stelselmatige daders, anonieme getuigenverklaringen
en een initiatiefwetsvoorstel ter verhoging van de strafmaat met een derde
voor geweldsdelicten tegen personen die voor een ander in de bres springen,
om maar enkele te noemen.Wat de bestrijding van het illegaal wapenbezit betreft, hebben wij begrepen
dat de minister voornemens is om de maximale strafmaat te verhogen van negen
maanden tot vier jaar. Dat idee, dat misschien als zodanig niet iets oplost
en dat wij op enig moment als wetsvoorstel hopen te kunnen begroeten, heeft
uiteraard ten principale onze instemming. Is echter onze informatie juist
dat de bewindsman aarzelingen heeft als het gaat om uitvoering te geven aan
het advies van de Raad van hoofdcommissarissen en de Raad van korpsbeheerders,
dat ertoe strekt om controle op wapens in auto's mogelijk te maken? Zo ja,
welke zijn die aarzelingen? De heer Talsma veronderstelde, dat deze onderzoeken
thans reeds mogelijk zijn.Nog een andere vraag houdt ons bezig als het gaat om de beveiliging van
de openbare ruimte. Omstreeks midden november vorig jaar werd door het ministerie
van Binnenlandse Zaken en de voorzitter van de Raad van hoofdcommissarissen
verklaard dat het streven naar "meer blauw op straat" geen prioriteit meer
heeft en dat voorrang krijgt de inzet van politiemensen op plaatsen waar dat
het meest nodig is om resultaten te boeken bij de bestrijding van de misdaad.
Volgens de genoemde voorzitter berust deze gewijzigde benadering op het voornemen
het politiewerk bedrijfsmatiger uit te voeren en te richten op het oplossen
van problemen, zodat het op resultaat beoordeeld kan worden. Het is ons niet
duidelijk wat deze benadering feitelijk te betekenen heeft. Ze roept de vraag
op welke plaats in deze filosofie wordt toegekend aan preventie. Valt dat
aspect buiten de boot, omdat preventie niet te meten is? Dat is een eerste
vraag, maar een tweede vraag luidt hoe we de volgende verklaring van de voorzitter
moeten begrijpen. "We zullen ons bij het verdelen van nieuwe mensen niet langer
concentreren op de openbare orde en veiligheid." (Algemeen Dagblad 13 november
1998). Wat betekent dit voor de bestrijding van de geweldscriminaliteit op
straat?Eerder in mijn bijdrage bracht ik de rechterlijke macht ter sprake. Die
stel ik opnieuw aan de orde, maar nu in het kader van de integriteit van de
publieke sector. Voordat nu diverse wenkbrauwen worden gefronst, licht ik
toe dat ik de aandacht vraag voor het arrest van de ombudskamer van de Hoge
Raad van 30 maart 1998, gepubliceerd in de Nederlandse Jurisprudentie van
1998 onder nummer 554. Het betreft de problematiek die in het septembernummer
van "Trema" is aangesneden onder de titel "Aangifte door de rechter" door
de heren Grauss, Hofhuis en Schrijnen. De problematiek is blijkens de door
een tweetal Tweede-Kamerleden gestelde schriftelijke vragen en de antwoorden
daarop van de minister bekend. Ter wille van mijn medeleden licht ik de kwestie
kort toe. Het komt af en toe voor, zo blijkt dat een rechter, bijvoorbeeld
de civiele rechter, bij de behandeling van een aan hem voorgelegde zaak wordt
geconfronteerd met (sterke) aanwijzingen dat er een strafbaar feit is gepleegd.
De vordering blijkt bijvoorbeeld mede op zwart geld betrekking te hebben of
er worden valse stukken overgelegd. De vraag is dan of de civiele rechter
moet doen alsof zijn neus bloedt of dat hij aangifte moet doen bij de officier
van Justitie. De zaak waar het arrest van de Hoge Raad betrekking op heeft,
betrof – verkort weergegeven – een vermoedelijk gepleegd strafbaar
feit waarvan een kantonrechter in een ontbindingszaak op de hoogte kwam. Tegen
de kantonrechter die de kennisgeving van aangifte deed uitgaan, werd op basis
van artikel 14a Wet RO een klacht ingediend bij de Hoge Raad, omdat de betrokken
rechter zou handelen in strijd met zijn geheimhoudingsplicht van artikel 28a
Wet RO. De procureur-generaal achtte de klacht gegrond. De geheimhoudingsplicht
stond in de weg aan het doen van aangifte uit eigen beweging, nu er geen sprake
was van strafbare feiten in de zin van artikel 160 Wetboek van Strafvordering.
Dit artikel houdt, kort gezegd, in dat ieder die kennis draagt van bepaalde,
ernstige strafbare feiten (veiligheid van de staat, levensdelicten) verplicht
is daarvan onverwijld aangifte te doen. De procureur-generaal stelde voorts
vast dat zich ook niet één van de in artikel 162, lid 1, Strafvordering
genoemde gevallen voordeed. Dit artikellid behelst een aangifteplicht voor
ambtenaren die in de uitoefening van hun bediening kennis krijgen van bepaalde,
in dit artikel omschreven misdrijven met de opsporing waarvan zij niet zijn
belast. Ook was volgens de procureur-generaal geen van de uitzonderingen van
artikel 28a Wet RO aan de orde. De Hoge Raad verklaarde de klacht gegrond:
het staat de rechter niet vrij uitvoering te geven aan zijn (...) voornemen
tot het doen van aangifte. De Hoge Raad overweegt daartoe allereerst dat de
kantonrechter niet wettelijk verplicht was tot aangifte, aangezien het niet
ging om strafbare feiten als bedoeld in de artikelen 160, lid 1, of 162, lid
2, Strafvordering.Voorts overwoog de Hoge Raad dat artikel 6 EVRM voorziet in het recht
op een eerlijk proces. In dit begrip "eerlijk proces" ligt besloten, en de
naar intern Nederlands recht geldende eisen van een goede procesorde in burgerlijke
zaken brengen mee, dat partijen alle feiten en omstandigheden welke naar hun
inzicht van belang kunnen zijn voor de beslissing van hun geschil, vrijelijk
ter kennis van de rechter moeten kunnen brengen. Partijen zouden daarin kunnen
worden belemmerd indien zij rekening ermee zouden moeten houden dat het de
rechter vrij staat om, zo hij in het hem meegedeelde een begaan strafbaar
feit ontwaart, daarvan desgeraden aangifte te doen bij de officier van justitie.Voorzitter! Het standpunt van de Hoge Raad is duidelijk: in alle gevallen
waarin de rechter niet de verplichting heeft tot het doen van aangifte –
zelfs ook als er sprake is van meineed – is het hem niet toegestaan
aangifte te doen, óók niet wanneer hij, als ieder ander, de
bevoegdheid daartoe zou kunnen ontlenen aan artikel 161 Strafvordering. De
duidelijkheid van de beslissing is een waarde op zichzelf, al is natuurlijk
niet elke duidelijke norm daarmee een goede norm.Wij vinden de apodictische uitleg van artikel 6 EVRM niet erg overtuigend
en het begrip "eisen van een goede procesorde" weinig verhelderend. Eigenlijk
motiveert de Hoge Raad het beroep op artikel 6 EVRM niet. Wij vinden het jammer
dat er in de visie van de Hoge Raad blijkbaar geen plaats is
voor een afweging van de in de zaak aan de orde zijnde belangen of voor het
in een afweging betrekken van andere aspecten. Wij onderschrijven de door
de auteurs van het Trema-artikel aangevoerde zeven argumenten vóór
de mogelijkheid tot het doen van aangifte stuk-voor-stuk. Wij zullen ze nu
niet herhalen. Als algemene overweging brengen wij naar voren dat het schadelijk
voor de geloofwaardigheid van de rechtshandhaving kan zijn indien een rechter
mogelijk ernstige strafbare feiten "gewoon" moet laten passeren en daarmee
een schijn van legitimiteit aan deze feiten verleent. Als integer onderdeel
van een integere publieke sector mag men hem dit niet aan doen, en als voorbeeld
in de samenleving al evenmin.Het "eerlijk proces" en de eisen van een goede procesorde zoals opgevat
door de Hoge Raad, zijn normen van hoge waarde, maar het zijn niet de enige
normen die hier gelden, en misschien zelfs niet bij voorbaat de hoogste. Het
zou ongelukkig zijn als de integriteit van de rechter als instituut schade
zou oplopen door een sterke beklemtoning van de eisen van de procesvoering.
Hier botsen beginselen, enigszins vergelijkbaar met de botsing die zich heeft
voorgedaan bij de fiscale beoordeling van aftrekbare kosten terzake van criminele
activiteiten.Hoe nu verder? Voorzitter! Het arrest van de Hoge Raad heeft tot gevolg
dat de consciëntieuze rechter die van mening is dat aangifte verantwoord
of zelfs geboden is, daartoe niet meer zal overgaan. De discussie hiermee
sluiten, kan door onze fracties moeilijk als een goed signaal worden gezien.
In een bespreking van het arrest, in zijn column in Vrij Nederland van 4 juli
1998, concludeert Lex Dura – hij waardeert het arrest overigens niet
negatief – met een zekere berusting dat rechters en advocaten onderdeel
worden van het zwarte circuit. Wij kunnen deze berusting niet opbrengen en
bepleiten herstel van de praktijk van vóór het arrest, waarin
partijen rekening moesten houden met de mogelijkheid van aangifte. Ook Lex
Dura erkent dat de onzekerheid dienaangaande alleen maar voordelen had. Om
tot dat herstel te komen, zal de nationale wetgever in actie moeten komen
binnen de ruimte die het EVRM biedt. De auteurs van het Trema-artikel doen
een suggestie. De minister heeft in antwoord op de Tweede-Kamervragen meegedeeld
nog niet toe te zijn aan het innemen van een definitief standpunt over deze
materie. Hij wil eerst het advies van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
inwinnen. Wij respecteren dat voorlopige standpunt van de minister en wij
vragen of wij nader van hem mogen vernemen zo spoedig mogelijk nadat het advies
is uitgebracht. Ik hoop echter dat intussen op het departement de ruimte voor
de nationale wetgever naarstig wordt onderzocht en dat ik met deze bijdrage
een deel van de medewetgever aan het denken heb mogen zetten.Tot besluit van mijn bijdrage wend ik mij tot de staatssecretaris terzake
van het vreemdelingen- en asielzoekersbeleid.Hem enigszins kennende, zal hij er geen behoefte aan hebben dat wij hem
beklagen of ons medelijden uitspreken met de lastige en dikwijls ondankbare
taak die hij op zijn schouders heeft genomen. De beleidsinstrumenten dreigen
telkenmale, ondanks kleine aanpassingen, te bezwijken onder de aanhoudende
en wassende stroom asielzoekers. Wij hopen, dat de bewindsman zich staande
zal weten te houden. Dat zal sterk afhangen van het politieke en vooral van
het maatschappelijke draagvlak voor zijn beleid. Het ijs waarop hij schaatsen
moet, is soms dun en vertoont verraderlijke wakken. Of hij zich gesteund weet
door de uitspraak van zijn collega voor het grotestedenbeleid in de nota "Kansen
krijgen, kansen pakken" dat Nederland een immigratieland is, wagen wij ten
zeerste te betwijfelen. Ook al heette de uitspraak niet meer te zijn dan een
feitelijke constatering, de commotie die zij heeft veroorzaakt wijst erop
dat ze door menigeen is verstaan als een proclamatie. De discussie over het
vreemdelingen- en asielzoekersbeleid is gediend met nuchterheid, maar of deze
uitspraak daartoe een bijdrage heeft geleverd is nog maar de vraag.Met de portee van een feitelijke constatering is Nederland de eeuwen door
een immigratieland geweest. Wie de geschiedenis van bijvoorbeeld na de Reformatie
kent, weet dat. E.J. Potgieter herinnerde daar de vorige eeuw nog eens aan
in zijn bekende gedicht "Holland", waarvan ik de derde strofe citeer: "Blijf wat ge waart, toen ge blonkt als een bloem:Zorg, dat Europa
den zetel der orde,Dat de verdrukte zijn wijkplaats u noem,Land mijner Vad'ren, mijn lust en mijn roem!"Dat is het verleden. Wat de toekomst betreft, dringt de onvermijdelijkheid
en de urgentie van een Europese aanpak zich op. Het verdrag van Amsterdam
wil trouwens dat na een overgangstermijn van vijf jaar het hele asiel- en
immigratiebeleid op Europese leest wordt geschoeid, als solidariteit binnen
Europese leest wordt geschoeid. Als solidariteit binnen Europa echter meer
is dan een term die staat voor een vrije markt en alleen interessant is voor
de vraag wie wat uit de Europese "ruif" kan halen, dan zal het geen vijf of
meer jaren behoeven te duren voordat er iets substantieels in de zin van geharmoniseerde
regelgeving en een evenredige verdeling van lasten tot stand komt. In dit
verband herhaal ik tot slot een bij een eerdere gelegenheid gemaakte opmerking,
namelijk of het VN-verdrag uit 1951 ongewijzigd en onaangevuld in stand kan
blijven, gelet op de huidige situatie in Europa en in de wereld.Mijnheer de voorzitter! Ik wacht met belangstelling de reactie van de
bewindslieden af.De heer Glastra van Loon (D66):Mijnheer de voorzitter! Wanneer wij iets te weten willen komen over feiten,
gebeurtenissen, mensen en situaties die wij niet zelf kunnen waarnemen, staan
ons twee wegen open om die wens te vervullen. We kunnen luisteren naar de
verhalen en beschrijvingen van anderen die het voor ons niet waarneembare
zelf hebben waargenomen of die daarover van andere waarnemers hebben gehoord.
Eeuwenlang, verreweg het grootste deel van het bestaan van over taal beschikkende
mensen, was dat de enige manier waarop wij van het niet direct voor ons kenbare
iets te weten konden komen. Daar is intussen een tweede manier bijgekomen
en niet zo'n geringe, namelijk die van het opslaan van door anderen geregistreerde
gegevens in statistieken en hun verwerking door berekeningen die zijn
gebaseerd op veronderstellingen over de samenhang tussen die gegevens. Een
voorbeeld hiervan wordt geleverd door de periodiek door het Centraal bureau
voor de statistiek vastgestelde criminaliteitscijfers en de conclusies die
hieraan worden verbonden voor toekomstige ontwikkelingen van de criminaliteit
in ons land.Ik zal voor het gemak de eerste methode voortaan de vertellende of, met
een mooi woord, de narratieve methode noemen en de tweede de wetenschappelijke.
De eerste methode maakt gebruik van woorden die samen verhalen opleveren,
de tweede bedient zich vooral van cijfers die worden verkregen door tellingen
van zo eenvoudig mogelijke waarnemingen. Het optimum van eenvoud wordt bereikt
door waarnemingen te laten doen door apparaten die onder wisselende omstandigheden
onveranderlijk functioneren en door deze de waarden van telkens een en niet
meer dan een variabele te laten meten. De rol van het menselijke subject wordt
in dat geval gereduceerd tot het noteren van de in cijfers uitgedrukte uitkomsten
van de metingen van die apparaten.Mijnheer de voorzitter! Het kost niet veel moeite om in te zien, dat de
wetenschappelijke methode bepaalde voordelen heeft boven de narratieve. Die
voordelen betreffen vooral de betrouwbaarheid van de door metingen verkregen
in vergelijking tot die door waarnemingen van verschillende mensen met het
"blote oog" verkregen gegevens en de relatieve eenduidigheid van de relaties
tussen cijfers in vergelijking met de meerduidigheid van woorden en zinnen
in verhalen. Geen wonder dus, dat in onze oordeelsvorming over de werkelijkheid
de volgens de wetenschappelijke methode verkregen voorstellingen van zaken
de volgens de narratieve methode verkregen voorstellingen steeds meer in de
schaduw hebben gesteld en die zelfs hebben verdrongen. Nog minder verbazing
wekt het, dat de volgens de wetenschappelijke methode verkregen inzichten
en gegevens steeds meer de politieke besluitvorming zijn gaan overheersen.
Wanneer mensen met van huis uit verschillende voorstellingen van de sociale
werkelijkheid het eens moeten worden over te nemen besluiten en over het rechtvaardigen
van genomen besluiten, dan bieden cijfers, en vooral wetenschappelijk gelegitimeerde
cijfers, daarvoor een veel beter aanknopingspunt dan verhalende betogen.Wetenschappelijk verkregen gegevens en inzichten omtrent de niet direct
voor ons kenbare werkelijkheid hebben kennelijke voordelen boven wat wij door
verhalen en beschrijvingen van anderen over die werkelijkheid te weten kunnen
komen. Die voordelen betreffen enerzijds hun objectieve betrouwbaarheid, anderzijds
hun politieke bruikbaarheid. In de realiteit van het politieke debat blijkt
de schijn van het eerste telkens goede diensten te leveren aan de opportuniteit
van het tweede. Onmiskenbaar is, dat het politieke debat onder invloed van
deze ontwikkeling onderhevig is aan verschraling. Voor buitenstaanders lijkt
het er vaak op, dat minder sprake is van een politiek debat dan van een ruzie
onder rekenmeesters en kassiers.De verschraling van het politieke debat is een ongewenst bijverschijnsel
van ons streven om de kenbaarheid van de wereld te vergroten. Er zijn echter
twee meer fundamentele redenen om het groeiende vertrouwen in de uitkomsten
van de wetenschappelijke methode kritisch te bekijken. De eerste reden hiervoor
is dat de zogenaamde wetenschappelijke methode weliswaar relatief betrouwbare
en op relatief eenduidige manieren met elkaar verband houdende gegevens oplevert,
maar daarbij tegelijkertijd van heel veel gegevens afziet. Het statistische
beeld dat men bijvoorbeeld volgens deze methode verkrijgt van de ontwikkeling
van de criminaliteit in ons land laat alleen en uitsluitend datgene zien wat
wij volgens een vastgestelde procedure registreren. Het verschijnsel van het
"dark number" – dat wil zeggen van wel gepleegde, maar niet geregistreerde
criminaliteit – is in dit verband algemeen bekend en veelzeggend. We
moeten daarbij bedenken dat de waarnemingen waarom het hierbij gaat, niet
die van onpersoonlijke meetapparaten, maar die van politiefunctionarissen,
leden van het openbaar ministerie en leden van de rechterlijke macht zijn
en dat hun waarnemingen behalve frequenties ook kwalificaties van strafbare
feiten betreffen, zodat daarin onvermijdelijk subjectieve elementen een rol
spelen. Zo puur wetenschappelijk als het beeld kan lijken, als alleen op de
cijfers wordt gelet, is het dus beslist niet. Dat beeld slaat bovendien veeleer
op virtuele dan op concrete situaties en ontwikkelingen.De tweede reden om ons niet ten koste van de in verhalen en beschrijvingen
vastgelegde gegevens aan de volgens wetenschappelijke methodes verkregen kennis
uit te leveren, is dat ooggetuigenverslagen weliswaar tekortkomingen van objectiviteit
en eenduidigheid hebben, maar dat zij daartegenover het voordeel bezitten
om concrete situaties en processen ten tonele te kunnen voeren. Iedere onderzoeker
die te maken heeft met mondelinge of schriftelijke, directe of indirecte verslagen
van ooggetuigen, kent een aantal procedurevoorschriften die het speculatieve
karakter van zijn conclusies daaruit zo laag mogelijk en de objectiviteit
daarvan zo groot mogelijk moeten maken. Hij zal zich onder andere ook bewust
zijn van het voorwaardelijke karakter van de gevolgtrekkingen die hij uit
de verschillende hem bereikende verslagen kan maken, en beseffen dat ieder
daarop berustend beleid maar met kleine stappen vooruit zal mogen gaan en
dat het zaak is de gevolgen van die stappen aan zorgvuldige monitoring te
onderwerpen.Wanneer je de twee werkwijzen zo naast elkaar zet, is het duidelijk dat
ieder van beide zijn eigen sterke kanten en beperkingen heeft. Zij zouden
daarom naast elkaar, elkaar aanvullend en corrigerend, gebruikt moeten worden.
Helaas ziet men dat meestal anders. Over het algemeen wordt de wetenschappelijk
genoemde methode superieur geacht aan de verhalende en wel zozeer dat de tweede
naast de eerste niet of nauwelijks aan bod komt. Daarbij moet worden bedacht
dat de beleidsmedewerkers en de adviseurs van onze departementen zelf wetenschappelijk
opgeleid plegen te zijn, terwijl degenen die iets over de concrete effecten
van het beleid kunnen vertellen, enkele echelons daaronder als lager opgeleide
beroepskrachten met de uitvoering van de maatregelen zijn belast. Gegeven
deze hiërarchische verhoudingen is het niet verwonderlijk dat aan de
cijfers in de beleidsvorming een aanzienlijk groter gewicht wordt toegekend
dan aan beschrijvingen. Vooral als men uit is op bezuinigingen, winnen de
harde cijfers het gauw van softe narratieve uitspraken van
onderaf in de organisatie.In de criminaliteitsbestrijding speelt nog iets anders een rol, namelijk
het feit dat de kosten van het daarop gerichte beleid nauwkeurig kunnen worden
becijferd, maar de positieve effecten die daarmee worden beoogd en wellicht
bereikt, alleen bij grove benadering. Preventieve maatregelen worden op grond
van narratieve beschouwingen verondersteld mensen van bepaalde gedragingen
af te houden, respectievelijk tot andere gewenste gedragingen aan te sporen.
In welke mate dat het geval is, valt echter niet nauwkeurig te bepalen. Iets
overeenkomstigs geldt voor de preventieve effecten van repressieve maatregelen.
Er is maar een lichte groei van de neiging tot scepticisme over deze effecten
enerzijds en van de behoefte om te bezuinigen anderzijds voor nodig om een
accentverschuiving in het beleid van preventie naar repressie op gang te brengen.
En heeft die verschuiving eenmaal plaatsgevonden, dan is de kans groot, dat
het accent steeds meer op repressie komt te liggen en dat op preventie zal
worden bezuinigd.Mijnheer de voorzitter! Ik hoef maar mijn ogen en oren de kost te geven
om te kunnen vaststellen, dat we zijn aangeland in een periode, waarin het
vertrouwen in maatregelen die criminaliteit moeten voorkomen en in de betekenis
van humane vormen van detentie en van bejegening van gedetineerden, om over
die van hun reclassering maar te zwijgen, nog maar op een laag pitje brandt.
Dat alles behoort in veler ogen tot de nonsense van een vorige, softe periode.
Gewenst is nu een harde aanpak, zijn harde vormen van repressie. Alsof zo'n
aanpak naar zijn aard met preventie en met humane vormen van detentie en bejegening
in strijd zou zijn! Alsof deze niet op zichzelf van betekenis zouden zijn
voor de sociale orde en voor het beschavingspeil van onze samenleving!Mijnheer de voorzitter! Ik wil nu met behulp van een voorbeeld laten zien,
waaruit die zelfstandige betekenis dan wel bestaat. Mijn voorbeeld is gegeven
met de invoering van het sobere regime in het gevangeniswezen en de veronderstelling,
dat hiervan geen negatieve sociale effecten zijn te verwachten, aangezien
rijker gevarieerde regimes geen daling van het recidivecijfer te zien hebben
gegeven. Alsof, mijnheer de voorzitter, de daling van dat cijfer het enige
voor het reilen en zeilen van onze maatschappij relevante gegeven zou zijn
en alsof dat zo zou zijn, omdat de cijfers volgens een wetenschappelijke methode
verkregen kennis vertegenwoordigen! Ik stel daartegenover, dat de zogenaamde
versobering van het regime zowel binnen de inrichtingen als daarbuiten negatieve
effecten heeft, die expliciet bij de ontwikkeling van de detentieregimes in
aanmerking moeten komen en meegewogen moeten worden. Intern heeft de versobering
van het regime negatieve effecten, zowel voor de gedetineerden als voor het
inrichtingspersoneel. Versobering is eigenlijk een eufemisme voor afstomping
van het leven van beiden en voor een brutalisering benaderende vergroving
van hun omgang met elkaar. Deze ontwikkeling schept nieuwe gevaren voor de
veiligheid van beiden. Het is uiterst demotiverend voor de inrichtingswerkers,
wier werkzaamheden weer worden teruggebracht tot die van de ouderwetse cipier
die niet veel meer te doen stond dan het op gezette tijden in- en uitsluiten
van de gedetineerden. Het laatste klinkt heel onschuldig. Pas wanneer je je
bedenkt, dat dit zich week in week uit, maand in maand uit, iedere dag op
dezelfde manier herhaalt, kun je je een voorstelling vormen van de afstompende
werking hiervan op zowel de gedetineerden als hun bewakers. Ik kan niet met
cijfers aantonen, dat deze interne negatieve effecten ook een uitwerking hebben
buiten de penitentiaire inrichtingen. Om die externe uitwerking in het oog
te krijgen, is het nodig kennis te nemen van de rapportages van de waarnemingen
van anderen, zoals van de uitvoerders en de cliënten van het beleid.
Voor een goede inschatting van het belang van deze uitwerking, moet men haar
bovendien niet geïsoleerd beschouwen, maar in verband brengen met een
in onze tijd veldwinnend scepticisme ten aanzien van humane vormen van detentie
en van een groeiende neiging, maatschappelijk heil te verwachten van repressie
en van verharding van repressie in alle in aanmerking komende vormen.Mijnheer de voorzitter! Ik heb met het voorafgaande niet de noodklok willen
luiden over de geschetste ontwikkeling. Ik heb slechts aan de hand van een
concreet voorbeeld willen laten zien, hoe op grond van een gangbare overwaardering
van een wetenschappelijke methode van kennisverwerving verkeerde inschattingen
tot stand kunnen komen over de niet volgens diezelfde methode registreerbare
effecten van beleidsmaatregelen. De waarneembaarheid volgens de ene methode
staat dan waarnemingen volgens de andere methode op zo'n manier in de weg
dat telkens in abstracto ontworpen maatregelen, in plaats van concrete situaties,
virtuele werkelijkheden op de korrel nemen. Het verraderlijke van deze gang
van zaken is dat in de evaluatie van het gevoerde beleid telkens alleen die
gegevens in aanmerking worden genomen die volgens dezelfde methode worden
verkregen als waarmee de uitgangspunten voor dat beleid zijn gewonnen. Op
die manier bevestigen de uitkomsten van de gevolgde werkwijze die werkwijze
telkens en wordt men stap voor stap steeds verder een door zichzelf geconstrueerde
fuik ingedreven.Voorzitter! Ik wil met uw goedvinden nog één keer in dit
huis de noodklok luiden over een beleid dat al enkele tientallen jaren de
kwaal die het beoogt te bestrijden, verergert in plaats van haar vermindert.
Ik bedoel het onder Amerikaanse regie gevoerde en internationaal aanvaarde
drugsbestrijdingsbeleid. Ik signaleer dat nu mede, omdat in de heersende aanpak
van het drugsprobleem een eenzijdigheid overheerst die omgekeerd is aan datgene
wat ik in het voorafgaande heb belicht. Niet een zoveel mogelijk objectieve,
wetenschappelijke, maar een sterk emotioneel en moreel geladen beschouwingswijze
zwaait in het drugsbestrijdingsbeleid de scepter. Het beleid is in dit geval
niet zozeer gebaseerd op een analyse van het verslavingsprobleem als maatschappelijk
verschijnsel, als wel op de verontwaardiging en ontzetting – dat is
zeer begrijpelijk – over de gevolgen van drugsverslaving in individuele
gevallen. Hierdoor lijkt een totale oorlog zowel tegen het gebruik van als
tegen de handel in drugs gerechtvaardigd en zelfs geboden. De miserabele toestand
van de aan drugs verslaafden maakt zo'n indruk dat men uitsluitend openstaat
voor een zich daarin verdiepende, empathische, narratieve beschouwing van
hun problemen. Vergelijkende sociaal-wetenschappelijke analyses van deze en
andere vormen van verslaving doen afbreuk aan de inleving in de ontreddering
van de drugsverslaafden, die nodig is om het praktisch-moreel voor hen op
te nemen. Voor wat uit sociaal-wetenschappelijke analyses met het oog op een
effectief drugsbestrijdingsbeleid valt te leren, houdt men de ogen dan stijf
dicht.Ik wil nu niet alle argumenten die pleiten voor een normalisatie van het
drugsgebruik, overeenkomstig aan die van het gebruik van alcohol en tabak,
maar ook koffie en andere lichte roesverwekkende middelen, nog eens uit de
doeken doen. Ik noem alleen enkele hoofdpunten daaruit. Het eerste argument
is dat het heersende beleid een uiterst lucratieve monopolistische positie
schept voor de handel in drugs door criminele handelaren. Het tweede argument
is dat het de gebruikers van drugs op zo'n manier criminaliseert dat zij niet
of nauwelijks nog aan het normale maatschappelijke verkeer kunnen deelnemen,
met alle maatschappelijke overlast van dien, en dat tegelijkertijd de gevoelens
van eigenwaarde van de gebruikers, die zij bitter nodig hebben voor de motivatie
om van de drugs af te komen, ernstig worden verzwakt of zelfs beschadigd.
Een derde argument is nog dat de criminalisering van het drugsgebruik een
barrière opwerpt tegen een maatschappelijke inbedding daarvan, overeenkomstig
aan die van alcohol en tabak. Als wij daarbij nog in aanmerking nemen dat
ten minste 50% van de capaciteit van politie, justitie en gevangeniswezen
door de strijd tegen de drugs in beslag wordt genomen, dat de daarmee gemoeide
kosten en inspanningen het gebruik niet hebben doen verminderen en dat naar
schatting niet meer dan 50% van de handel is onderschept, dan rijst de vraag
of wij ons niet op een betere manier voor een goed doel zouden kunnen inspannen.Ik laat het nu bij deze drie argumenten tegen het heersende drugsbeleid.
Het gaat er mij niet om het debat hierover nu voort te zetten. Op dit moment
gaat het er mij om te laten zien, hoe een vastberaden eenzijdige keuze voor
een van de twee manieren waarop wij kennis kunnen verkrijgen, de ontwikkeling
van een uiterst contraproductief beleid met zich kan brengen. Over het geheel
genomen ging het mij erom, de relatieve verdiensten en beperkingen te laten
zien van de twee manieren waarop wij met door onszelf niet direct waarneembare
feiten en gebeurtenissen kunnen leren omgaan. Inzicht hierin kan, je weet
maar nooit, bijdragen aan de vruchtbaarheid van de debatten tussen de aanhangers
van deze twee werkwijzen.Ik wacht met belangstelling de mening van de bewindspersonen in deze kwestie
af.De heer Ruers (SP):Mijnheer de voorzitter! Ik wil de bewindslieden van harte welkom heten
en beiden een succesvolle verdediging van hun begroting toewensen, hetgeen
ongetwijfeld zal lukken.Mijn bijdrage valt in drie onderwerpen uiteen. Het eerste onderwerp betreft
het functioneren van de Wet op de rechtsbijstand en de sociale advocatuur
in dat kader.Ik heb met waardering geluisterd naar de bijdrage van de eerdere sprekers,
maar het heeft mij verbaasd dat dit onderwerp relatief weinig aandacht heeft
gekregen. Toch is dat naar mijn mening nodig, want de positie van de sociale
advocatuur is op dit moment bijzonder beroerd. Zoals gezegd, het is vijf voor
twaalf voor de sociale advocatuur. Ik meen dat dit terrein alle aandacht vereist
die wij kunnen opbrengen. In 1980, toen ik tot de advocatuur toetrad, was
net de periode achter de rug die wij later hebben aangeduid met de leemte
in de rechtshulp. Men was algemeen tot de conclusie gekomen dat dit een slechte
periode was geweest en dat die leemte moest worden opgevuld. Dat gebeurde
ook. Na verloop van tijd werd de positie van de sociale advocatuur, met name
van de min- en de onvermogenden, in het kader van de rechtshulp beter. Die
periode van leemte in de rechtshulp had aangetoond dat zonder voldoende financiële
steun van de overheid, het in de Grondwet en verdrag vastgelegde grondrecht
van de rechtshulp vaak illusoir was en de toegang tot de rechter voor grote
groepen in feite niet bestond. Dat was een belangrijke constatering. Zoals
gezegd: de ontwikkelingen nadien hebben die zaak in een goede richting gekeerd.Maar wat zien wij de laatste jaren? De aanhoudende bezuinigingen hebben
ons in feite weer teruggebracht naar de situatie van weleer, van 25 jaar geleden.
Weer is er een tweedeling in het recht ontstaan. Mensen met voldoende financiële
middelen kunnen hun recht halen. Zij hebben toegang tot de rechter. Mensen
zonder voldoende financiële middelen blijven van dat recht verstoken.
Zij blijven in de kou staan. Volgens mij is dat een ontwikkeling die het begrip
rechtsstaat sterk onder druk zet.De heer Glasz (CDA):Het lijkt erop dat de sociale advocatuur de schuld hiervoor bij anderen
zoekt. Mag ik erop attenderen dat er tot het jaar 1992 nog steeds commerciële
kantoren waren die een sociale "joenit" op hun kantoor hadden en dat, geboren
uit het goede advocatenbloed, werkelijk nog wilden doen? Zij merkten echter
veelal, zeker in Amsterdam, dat de sociale advocatuur die kantoren niet meer
als leden wilden hebben. De bureaus voor rechtshulp stuurden het zo aan, dat
die kantoren eerder werden gepasseerd dan dat zij daarin konden participeren.
Ik wil alleen maar even opmerken dat het niet aan de hele advocatuur ligt
en dat de sociale advocatuur wat dat betreft ook de hand in eigen boezem zou
moeten steken.De heer Ruers (SP):Ik kan de woorden van de heer Glasz alleen maar onderschrijven. De ontwikkeling
die hij schetst in het Amsterdamse, is zeker geen ontwikkeling die ik wil
goedkeuren, integendeel. Ik vind het een kortzichtige opstelling van zaken
die de zogenaamde sociale advocatuur in dit opzicht heeft ingenomen. Ik vind
het eerlijk gezegd onbegrijpelijk. Naar mijn idee werk je voor dezelfde doelgroep.
Het is mij ook bekend dat, zoals collega Glasz zegt, met name de grote commerciële
kantoren in dat opzicht zeker niet ondergedaan hebben voor de sociale advocatuur.
Daar wil ik ook alle waardering voor uitspreken. Wat ik aansnijd, geldt voor
het hele gebied, ook voor de commerciële advocatuur, namelijk de negatieve
ontwikkeling in de Wet op de rechtsbijstand.Bij het van kracht worden van deze wet in 1994 sprak prof. Brenninkmeijer
reeds de waarschuwing uit dat een ontwikkeling op gang werd gebracht die er
naar zijn mening toe zou leiden dat het recht alleen nog maar voor de beter
betaalden zou zijn weggelegd. Vijf jaar later moeten wij vaststellen dat hij
helaas gelijk heeft gekregen, dat wil zeggen: de sociale rechtshulp is langzaam
maar zeker teloor gaan en de leemte in de rechtshulp is weer teruggekeerd.
Nog maar 43% van de bevolking komt op dit moment in aanmerking voor die gefinancierde
rechtshulp. Ook de meest recente plannen van de regering brengen daar helaas
geen verandering in.Door de Orde van advocaten is de afgelopen periode en ook heel recent
nog met klem aangedrongen op een substantiële financiële verbetering
in het kader van de wet. De laatste was een brief van de Orde van twee, drie
dagen geleden aan de leden van de vaste commissie voor Justitie van deze Kamer.
Ook op andere manieren is deze problematiek tot ons gekomen. Vorige week had
het Advocatenblad een aparte bijlage getiteld: Ervaringen van advocaten met
de gefinancierde rechtsbijstand. Die publicatie begint met een bijdrage van
de landelijke deken Von Schmidt auf Altenstadt. Hij begint als volgt. Ik citeer.
De burger heeft het recht om geschillen aan de rechter voor te leggen. Hij
mag zich daarin laten bijstaan door een juridisch deskundige. Dat is een sociaal
grondrecht. De overheid moet actief zorgen dat de burger deze aanspraak kan
verwerkelijken. In de praktijk komt het erop neer dat de overheid de kosten
van de rechtsbijstand voor haar rekening neemt. Dat laatste is natuurlijk
de kern van de zaak.Vervolgens gaat de deken na hoe het staat met dat sociale grondrecht.
Zijn conclusie – ik moet dat helaas zeggen – stemt niet vrolijk.
In een historisch overzicht geeft hij aan hoe de overheid telkens weer om
financiële redenen de mogelijkheden tot het verkrijgen van rechtsbijstand
beperkt, terwijl tegelijkertijd met prachtige woorden werd beleden dat het
sociale grondrecht werd geëerbiedigd. Hij memoreert onder meer de Machtigingswet
van 1983 waarin de regering ondanks verzet van de orde voor ingrijpende bezuinigingsmaatregelen
koos. Ik citeer wederom.Het vergoedingensysteem werd met een moduulbesluit herzien en een selectief
toevoegingsbeleid moest voorkomen dat niet voor niets werd geprocedeerd. Tegelijkertijd
bezwoer de wetgever dat de vergroting van de toegankelijkheid van de rechter
ook voor de minder draagkrachtige burger stellig een uitdrukking is van het
streven tot verbetering en uitbreiding van de door de rechtsstaat geboden
voorzieningen. Daarbij gaat het bij uitstek om verworvenheden die van belang
zijn voor het gehalte van het bestaan van de individuele mens. Ook waarschuwde
diezelfde wetgever dat de wezenlijke aantasting daarvan voor de kwaliteit
van onze rechtsorde en ons maatschappelijk stelsel moeilijk te aanvaarden
consequenties zou hebben.Ondanks deze mooie woorden was de werkelijkheid een heel andere. Allerlei
excuses en veronderstellingen werden bedacht om de vraag naar rechtshulp en
de kosten van de rechtshulp die daarmee samenhingen, terug te dringen. De
bezuinigingen deden hun werk. De feiten tonen thans aan dat in de periode
tussen 1979 en 1993 het percentage advocaten dat zich beschikbaar stelde voor
toevoegingen daalde van 95 naar 80. Tegelijkertijd liep de sociale advocatuur
in omvang terug van 17% naar 9% van de balie die dus bijna werd gehalveerd.Von Schmidt auf Altenstadt vervolgt dan: Zoveel is wel duidelijk dat het
ministerie niet het geringste inzicht had en heeft in de effecten van de maatregelen
en evenzeer mistastte en mistast omtrent de oorzaken van de vergroting van
de vraag naar rechtsbijstand. Om het tij te keren versterkte de wetgever dus
de instrumenten die hun ondoelmatigheid al hadden bewezen.In de nieuwe Wet op de rechtsbijstand werd in januari 1994 het mes verder
gezet in het voorzieningenniveau. De effecten zijn niet anders dan die in
1983 werden gemeten. De minder draagkrachtige burger blijft gretig zijn gelijk
najagen en de advocaten die er nog zin in hebben, hen op toevoegingsbasis
te helpen, nemen verder af in aantal. De gemiddelde vergoeding per toevoegingsuur
is beschamend laag, aldus de landelijke deken. Al jaren vreet de erosie aan
het bestand van de advocaten dat zich beschikbaar stelt voor het doen van
toevoegingen. De animo van de sociale advocatuur loopt sterk terug. Collectieven
heffen zich op, sociale advocaten verlaten de praktijk voor een functie elders.
Door de uitstroom van ervaren advocaten die financieel de sociale praktijk
niet langer kunnen volhouden, komt ook de kwaliteit van het toevoegingsproduct
onder druk te staan. Maar zolang er nog voldoende aanbod van aanvaardbaar
kwalitatief niveau is, vrees ik dat de roofbouw op de sociale advocatuur doorgaat,
gewoon omdat de politieke wil ontbreekt om een billijke honoreringsregeling
op te zetten. Het aanbod van rechtshulp zal zeker op een aantal kwetsbare
terreinen afnemen. Daarmee komt onvermijdelijk het moment dichterbij waarop
de tweede doelstelling van de wet niet meer kan worden verwezenlijkt. De overheid
kan namelijk niet meer voorzien in een voldoende aanbod van door haar gefinancierde
rechtsbijstand. Hij sluit af met de oproep "laat de overheid eerst eens beginnen,
de toegevoegde waarde van de toegevoegde advocatuur op hogere prijs te stellen,
want zonder de inzet en toewijding van deskundige en onafhankelijke rechtshelpers
wordt het grondrecht op gefinancierde rechtsbijstand een loze belofte".Mijnheer de voorzitter! Ik denk dat wij hier kunnen spreken van een noodkreet
van de landelijke deken, maar ook van harde woorden die onderbouwd worden
door feiten. Ik onderschrijf zijn conclusie. Ook voor mij is het niet acceptabel
dat de overheid enerzijds de wettelijke plicht heeft – wet, Grondwet,
verdrag – om te voorzien in het sociale grondrecht van de rechtsbijstand
en daarmee de toegang tot de rechter te realiseren, en dat de harde praktijk
van alledag anderzijds aantoont dat er sluipmoord plaatsvindt op het sociale
grondrecht van de rechtsbijstand. Terecht pleit de Orde in haar brief van
19 februari dan ook nogmaals voor het optrekken van de gemiddelde uurvergoeding
naar ƒ 180. Dat is in de afgelopen jaren al een aantal keren gebeurd.
Ik ben ervan overtuigd dat het einde van de sociale advocatuur en de effectieve
toegang tot het recht zeer nabij is als die verhoging achterwege blijft.Ik zei dus: het is vijf voor twaalf voor de sociale rechtshulp. Dat blijkt
eveneens uit een aantal brieven die ook de leden van deze Kamer hebben bereikt.
Maar een brief viel mij in het bijzonder op. Ik kreeg onlangs een kopie van
die brief van vijf advocatenkantoren in het arrondissement Utrecht van december vorig jaar aan de minister van Justitie. In die kantoren
werken advocaten die uitdrukkelijk gekozen hebben voor de rechtsbijstand aan
minder draagkrachtigen, omdat, zoals zij dat noemen, leemte in de rechtshulp
geconstateerd werd. Ik weet ook – en zij schrijven dat zelf ook –
dat zij de laatste kantoren in deze regio zijn die dat nog uitoefenen. Het
zijn de laatste der Mohikanen die zich nog specifiek met sociale rechtshulp
bezighouden. Het is eigenlijk ongelooflijk na 25 jaar. Zij geven gewoon ronduit
aan dat zij het bijltje erbij neer moeten leggen, tenzij de uurvergoeding
van ƒ 120 naar ƒ 180 gaat. Anders is het afgelopen.Ik heb vroeger zelf in de sociale advocatuur gewerkt en heb ook mijn redenen
gehad om daarvan terug te keren. Dat deed ik met name om deze redenen. Als
je met de mensen spreekt die het nog steeds doen, dan is het roofbouw plegen
op zichzelf, op hun kantoor en op het product. En uiteindelijk, als je je
werk goed wilt doen, moet je ermee ophouden.En wat doet de regering? De regering wast haar handen in onschuld. Zij
kondigt niet eens af dat de sociale rechtshulp wordt opgeheven. Dat doet zij
niet. Zij hoeft ook niet af te kondigen dat een sociaal grondrecht wordt opgeheven.
Nee, de overheid doet het op een heel andere manier. De regering zorgt er
gewoon voor dat de noodzakelijke financiële middelen ontbreken en ziedaar:
de sociale rechtshulp verdwijnt vanzelf.Die ontwikkeling is niet alleen triest en slecht voor de sociale rechtshulpverleners,
voor de sociale advocatuur en ook voor de hele samenleving, maar die is nog
veel triester voor de andere kant, voor de justitiabelen, voor al die duizenden
die jaarlijks een – nu vaak vergeefs – beroep doen op de sociale
advocatuur of op de advocatuur en die daar hun recht meenden de kunnen halen
of daar vastlopen.Er is immers nog een andere kant. Ik heb de Wet op de rechtshulp nu alleen
bekeken vanuit de invalshoek van de sociale advocatuur, maar er zitten aan
die Wet op de rechtshulp natuurlijk nog een aantal andere ernstige belemmeringen
voor fatsoenlijke rechtshulp. Ik denk daarbij aan de eigen bijdrage, aan de
financiële grenzen die gesteld zijn en aan het feit dat er, zoals wel
eens vergeten wordt, ook een eigen vermogen meespeelt om toegang te krijgen
tot de gefinancierde rechtshulp. Er is geen grens van ƒ 14.000 voor
een alleenstaande. Heb je meer, dan moet je het zelf betalen. Ik weet uit
de praktijk dat het regelmatig voorkomt dat oudere mensen voor hun begrafenis
wat centjes gespaard hebben en daardoor op de giro- of bankrekening een bedrag
hebben staan dat hoger dan ƒ 14.000 is. Kom je daarmee eerlijk aan
bij de Raad voor de rechtsbijstand, dan is het einde oefening en is de gefinancierde
rechtshulp niet meer mogelijk. En dan zie je ook dat deze mensen afhaken.
Zij verdwijnen, want zij kunnen het niet aan. Zij kunnen het niet betalen
en de rechtshulp is voor hen voorbij. Ik pleit er daarom nogmaals nadrukkelijk
bij de regering voor – ik overweeg om daar in tweede termijn een motie
over in te dienen – om de gemiddelde uurverhoging in het kader van de
gefinancierde rechtshulp te verhogen tot ƒ 180.In dat kader is ook gesproken over juridisering en het oproepen van de
vraag. Wij moeten goed bekijken wat de vraag naar recht precies in de samenleving
oplevert. Daarvoor hoeven we niet zover te kijken, want waar rechten in het
geding komen en aangetast worden en waar maatschappelijke ontwikkelingen aan
de gang zijn die mensen in hun maatschappelijke positie aantasten, ontstaat
behoefte aan recht, rechts- bijstand en rechtsondersteuning. Je ziet dat bijvoorbeeld
heel nadrukkelijk – daar kun je de liniaal gewoon langs leggen –
bij de afkalvende sociale zekerheid. Ik wijs op de afschaffing van de Ziektewet,
op de aantasting van de WW, de WAO en de AWW en op de flexwet. Al die wetten
zijn zo ingrijpend dat je, als je daardoor geraakt wordt, wel gedwongen bent
om na te gaan of er geen mogelijkheid is om de zaak aan de rechter voor te
leggen. Je loopt dan immers vast op de betrekkelijk beperkte rechtshulp. Wat
zien we dan? De mensen blijven in de kou staan. Als we praten over juridisering
en over de behoefte aan rechtshulp, moeten we ook die ontwikkelingen meenemen,
want daar ligt natuurlijk voor een groot deel de bron van de behoefte aan
juridische bijstand.Mijn tweede onderwerp is het punt van de rechtshandhaving. Daar hebben
anderen al over gesproken, maar ik wil er toch nog één aspect
uitlichten. In december 1996 werd op verzoek van de regering de Commissie
bestuursrechtelijke en privaatrechtelijke handhaving ingesteld onder voorzitterschap
van prof. Michiels. Die commissie heeft een aantal terreinen onderzocht en
de bevindingen zijn neergelegd in het bijzonder dikke, lijvige boek "Handhaven
op niveau". Er is onderzoek gedaan in de landbouw, de horeca en op allerlei
andere terreinen. Ik haal daar één terrein uit om aan te geven
hoe allerlei ontwikkelingen in elkaar haken, namelijk het terrein van de arbeidsomstandigheden
en de Arbowet. Op dat terrein werd onderzoek verricht en daaruit bleek onder
andere dat de frequentie van het toezicht op de naleving van de bestaande
wetgeving erg laag was. De commissie zei bovendien dat dat toezicht gekenmerkt
werd door reactief optreden naar aanleiding van ongevallen en klachten. Juist
op het gebied van bedrijfsongevallen en beroepsziekten is naar mijn mening
de invloed van en de aansturing door de overheid ver onder de maat. Als de
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid spreekt over het terugdringen
van de arbeidsongeschiktheid en het aantal personen in de WAO – daar
heeft hij recent over gesproken en dat heeft mijn volledige steun, want ik
vind dat deze mensen daar niet in zouden moeten zitten – zouden juist
op het gebied van de arbeidsomstandigheden nader onderzoek en vooral preventief
toezicht en nakoming van de wetten wenselijk zijn. In 1997 vonden bijvoorbeeld
800 ernstige bedrijfsongevallen plaats. Als je daarin duikt, blijkt dat er
in die zaken vaak iets aan de hand was: regels waren overtreden of niet nagekomen.
Daarnaast zijn er vele duizenden gevallen waarin werknemers ten koste van
hun gezondheid in onveilige en gevaarlijke arbeidsomstandigheden moeten werken.
Die situaties zijn bekend, ook bij de arbeidsinspectie, maar er wordt niet
tegen opgetreden. Handhaving, aldus de commissie, blijft te lang en te vaak
in het informele circuit van het toezicht hangen, zonder dat dit tot naleving
leidt. Er ontbreekt nogal het een en ander aan de handhaving van de wetten
door de arbeidsinspectie samen met het OM.De commissie heeft ook geconstateerd dat het door de inspecteurs van de
arbeidsinspectie verrichte toezicht onvoldoende is. Veel inspecteurs
gedragen zich, aldus de commissie, als consultants en meedenkers en niet als
handhavers, terwijl dat laatste toch een belangrijk deel van hun taak is.
Daaraan ligt een bewuste keuze ten grondslag die op zichzelf begrijpelijk
en verdedigbaar is. Wie zichzelf primair als begeleider en adviseur ziet ten
behoeve van het zo goed mogelijk uitvoeren van de wet, handelt ook zo. Uit
het oogpunt van handhaving is deze keuze evenwel niet altijd de meest gelukkige.
Zowel in de eerste lijn als in de tweede lijn zal een combinatie van advisering
en een meer repressief optreden heel denkbaar zijn. De wet laat daar ook de
ruimte toe, zegt de commissie. Zij wijst vervolgens op een aantal knelpunten
in de praktijk, met name op het punt van de samenwerking tussen de arbeidsinspectie
en het openbaar ministerie. Bij onveilige arbeidsomstandigheden en bedrijfsongevallen
moet er een nauwe samenwerking zijn tussen beide instanties voor het goed
handhaven van de wet, maar toch laat dat veel te wensen over. De commissie
constateert dat er aan de kant van de arbeidsinspectie kritiek is op de lange
duur van de afhandeling van de door haar aangedragen zaken. Daarmee sluit
ik aan bij de al door anderen genoemde verstopping bij de rechterlijke macht;
die verstopping speelt hierbij zeker een rol, maar dat geldt ook de geringe
hoogte van de schikkingen of van de geëiste boetes. Daarnaast kritiseert
het OM de slechte kwaliteit van de processen-verbaal. Men wijst de kritiek
op de lange afhandelingstermijn af, omdat de rechtbanken te weinig Arbozittingen
plannen. Bovendien vinden de officieren en de parketsecretarissen dat de arbeidsinspecteurs
te weinig processen-verbaal opmaken, hetgeen nog steeds aan de bestaande overlegcultuur
wordt geweten. Dit alles is te lezen in het lijvige rapport van de commissie
bestuursrechtelijke en privaatrechtelijke handhaving. Ook dat aspect van de
handhaving zal naar mijn mening, omdat het vooral preventief kan werken, meer
aandacht nodig hebben. Dat vereist overigens wel visie, daadkracht en financiën.
Zeker bij de arbeidsinspectie moet behoorlijk geïnvesteerd worden. Ik
hoor graag van de regering hoe men daar tegenaan kijkt.Bij het punt van de wetgeving noem ik twee aspecten over wetgeving en
wetgevingskwaliteit, ontleend aan de praktijk en de actualiteit. Het Burgerlijk
Wetboek kent een aantal verjaringsbepalingen, met name de lange of objectieve
verjaringstermijn van twintig of dertig jaar leidt voor de slachtoffers die
te maken krijgen met beroepsziekten met een latentietijd van meer dan dertig
jaar tot een onredelijke en onacceptabele uitkomst. Deze categorie slachtoffers
ziet zich op het moment dat de schade ontstaat, geconfronteerd met het verweer
van de wederpartij dat het vorderingsrecht reeds is verjaard. Het gevolg is
dat hier een groep slachtoffers aanwezig is die nimmer de kans krijgt, schade
te verhalen. Dat is niet alleen in strijd met algemene rechtsbeginselen, maar
ook niet uit te leggen aan de gelaedeerden in kwestie. Zij zeggen terecht
dat zij zich niet binnen de wettelijke verjaringstermijn hadden kunnen melden.
De schade was er eenvoudigweg nog niet. Zonder schade kan men moeilijk een
vordering tot schadevergoeding indienen.Deze beperking van de wet manifesteert zich met name bij lange latentietijden,
zoals bij asbestslachtoffers, van dertig jaar of meer. Twee jaar geleden,
in 1997, is deze kwestie met name door een rapport van prof. De Ruiter, de
oud-minister van Justitie, bij de regering aan de orde gesteld. Toen heeft
de regering bij monde van de minister van Sociale Zaken toegezegd, op korte
termijn met een antwoord en een oplossing te komen. Het is mij bekend dat
het ministerie van Justitie intensief bij deze kwestie betrokken is geweest,
ook bij de advisering en voorbereiding van het voorstel dat gaat komen. Ik
verneem derhalve graag van de regering wanneer deze kwestie wordt opgelost
en wanneer het parlement een voorstel op dat punt tegemoet kan zien van de
regering.Een tweede groep slachtoffers waarvoor ik de aandacht wil vragen, omdat
ook zij tussen wal en schip vallen, is een heel andere categorie, namelijk
die van oorlogsslachtoffers, met name de ex-dwangarbeiders. Het gaat om oud-dwangarbeiders
die meer dan vijftig jaar na dato nog steeds geen erkenning en genoegdoening
hebben gekregen. De manier waarop de afgelopen vijftig jaar met hun belangen
is omgesprongen, is op zichzelf al treurig. De kwestie is onlangs door acties
van slachtoffers in de Verenigde Staten opnieuw actueel geworden. De kranten
hebben erover gemeld. Dat heeft ertoe geleid dat de Duitse overheid en vooral
de grote Duitse bedrijven inmiddels een algemeen schadefonds hebben toegezegd
voor deze slachtoffers. Ik las vanochtend in de krant dat IG Farben ook een
potje heeft ontdekt met een flink bedrag voor deze slachtoffers van de oorlog.
Beter laat dan nooit. Laten wij niet vergeten dat het hier alleen gaat om
de slachtoffers die zich tot de Duitse bedrijven hebben gericht vanuit de
Verenigde Staten.In Nederland zijn er naar schatting nog 200.000 oud-dwangarbeiders, die
nimmer behoorlijke erkenning en genoegdoening hebben gekregen. Het gaat, dat
is te begrijpen, om bijna allemaal mensen ouder dan 75 jaar. Die zijn vaak
belast met de psychische gevolgen van de dwangarbeid van destijds. Ik pleit
ervoor dat de regering het voortouw neemt om voor al deze slachtoffers een
gezamenlijke en efficiënte collectieve erkenning te verkrijgen, zonder
de extra juridische lijdensweg die er is bij individuele gevallen. Wij moeten
zeker niet toe naar de individuele rechtsgang die sommigen nu in Duitsland
proberen. Dat is een juridische lijdensweg, die men deze mensen eenvoudigweg
niet mag aandoen. Ik zou het dus op prijs stellen indien de regering begrip
kan opbrengen voor de moeilijke positie van deze slachtoffers. Ik doe daarom
de suggestie dat de Nederlandse overheid namens al deze slachtoffers zich
collectief tot de Duitse overheid en de Duitse bedrijven wendt. Een individueel
slachtoffer redt dat gewoon niet. Dat is onmogelijk. Wij moeten niet vervallen
in eindeloze procedures en detailgevechten. Deze slachtoffers moeten snel
collectieve erkenning en genoegdoening krijgen. Ik hoor graag of de regering
daartoe bereid is, ook met het oog op de mogelijke verjaringstermijnen die
daarbij spelen.Vervolgens wil ik graag reageren op een opmerking van de collega's Glasz
en Meeter naar aanleiding van de kwestie "no cure, no pay". Hierover zijn
in een artikel in de Volkskrant opmerkingen gemaakt, waar ik helemaal achter
kan staan. Als ik het goed heb begrepen, stellen Glasz en Meeter voor om als
eventueel alternatief te komen tot een hogere proceskostenveroordeling.
Daar zit iets in. Dat is dan een honorering voor degene die anders die kosten
zelf voor een deel zou moeten dragen. Echter, dit heeft ook een schaduwkant.
Als men wil gaan procederen en je moet betrokkene uitleggen wat de consequenties
van de procedure kunnen zijn, zul je meemaken dat juist de proceskostenveroordeling
een belangrijke barrière kan zijn voor betrokkene om te gaan procederen.
Als je eerlijke voorlichting geeft – en dat doe je toch – moet
je betrokkene ook inlichten over het risico inzake de proceskostenveroordeling.
Mijn ervaring geeft aan dat, als je dat doet, mensen kunnen afhaken. Daarmee
is dan weer de toegang tot de rechter verdwenen omdat de financiële risico's
te groot zijn. Ik weet dat men in het buitenland rechtssystemen kent, waarbij
de proceskostenveroordeling naar draagkracht plaatsvindt. Mijns inziens zou
moeten worden nagegaan of dit niet een mogelijkheid biedt om de onevenredigheid
waarop ik heb gedoeld, weg te nemen. Graag verneem ik de mening van de regering
hierover.De voorzitter:Ik stel mij voor dat de regering om vijf uur antwoordt waarna de dinerpauze
volgt, tenzij de regering zó bekwaam en snel antwoordt dat wij voor
die pauze nog het wetsvoorstel inzake de wijziging van het Wetboek van Strafrecht
zouden kunnen behandelen. Ik ga er vooralsnog van uit dat dit het eerste agendapunt
wordt na de dinerpauze.De vergadering wordt van 16.37 uur tot 17.00 uur geschorst.Minister Korthals:Voorzitter! Allereerst wil ik de geachte afgevaardigden danken voor hun
bijdragen die een aantal fundamentele aspecten van de Nederlandse rechtsorde
tot onderwerp hadden. Dit dankwoord past des temeer nu verschillende leden
binnenkort de Eerste Kamer zullen verlaten. Hun bijdragen zullen, zo heb ik
vandaag kunnen begrijpen, node worden gemist. Overigens heb ik er het volste
vertrouwen in dat zij waardige opvolgers zullen krijgen.Ik maak graag ook van deze gelegenheid gebruik om de heer Meeter te feliciteren
met het feit dat hij vandaag grootvader is geworden van de kleinzoon Friso,
kennelijk naar hem genoemd.Voorzitter! Uw Kamer heeft een aantal zeer actuele thema's aangeroerd.
Graag ga ik op aspecten nader in en wil ik de mij gestelde vragen beantwoorden.
De staatssecretaris van Justitie, die weer blij is in uw midden te mogen zijn,
zal ingaan op beleidsterreinen en projecten uit zijn portefeuille, waarvan
de belangrijkste natuurlijk het asielbeleid, de versterking van de rechterlijke
organisatie, het familierecht en de sociale advocatuur zijn.De leden Glasz en Jurgens zijn hun betoog begonnen met enkele opmerkingen
over de huidige positie van het ministerie van Justitie. Hun opmerkingen hadden
een nogal sombere toon en ik voel behoefte om daarop te reageren. Ik ben het
namelijk zeker niet eens met deze sombere toon. Ik ervaar mijn ministerschap
en de organisatie van Justitie ook helemaal niet somber. Integendeel, Justitie
heeft een sterke positie binnen de overheid. Ik zou helemaal niet de overgang
van het beheer over de politie naar BZK willen beklemtonen, maar de besturing
in de strafrechtsketen, die mede door het vaststellen van een veiligheidsbeleid
vorm kan krijgen. Evenmin zou ik willen beklemtonen dat Justitie geen greep
heeft op het wetgevingsproces van andere departementen. Daarentegen vind ik
het veel beter de aandacht te vestigen op de door mij ingestelde visitatiecommissies
die de wetgevingsprocessen bij alle departementen, inclusief Justitie, doorlichten.Voorzitter! Mijnerzijds ook een korte reactie op de woorden van de heer
Glasz over de viering van 200 jaar Justitie. Ik kan zeggen dat ik zelf zeer
verheugd was over het gebeuren aldaar. Hij gaf aan dat de officiële viering
een beeld te zien gaf van een gehavend Justitie. Hij is de eerste die ik zo
over de viering hoor praten. Als ik mij het informele gedeelte van deze viering
weer voor ogen haal, dan zie ik uitsluitend feestende mensen. Dat geeft maar
aan hoe je dingen verschillend kunt beleven. Misschien is de heer Glasz eerlijker
dan alle anderen die tegen mij daarover met waardering gesproken hebben.U zult van mij begrijpen dat dit geen allegorie op de Justitie-organisatie
mag zijn, maar Justitie is, zoals ik al eerder aangaf, dynamisch op weg met
veel aandacht voor de maatschappelijke problemen. Dat laatste punt is overigens
ook typerend voor de wijze waarop de essaybundel is opgesteld, waarvan ik
hoop dat de heer Glasz deze met evenveel genoegen heeft gelezen als ik. Het
was nu juist de bedoeling om auteurs van buiten de Justitie-organisatie te
vragen een beeld te schetsen van Justitie in de nabije toekomst. Ik vat dat
juist positief op, omdat ik vind dat de hele Justitie-organisatie open moet
staan voor maatschappelijke veranderingen. Ik merk daarbij op dat er naar
mijn oordeel veel rechters en ook advocaten aanwezig zijn geweest. Ik ben
er zelfs door de deken van de Orde van Advocaten benaderd om bij zijn afscheid
aanwezig te zijn. En, ik hing derhalve!Voorzitter! Sturing van de Justitie-organisatie acht ik van het allergrootste
belang en dit wordt nu ook actief door Justitie ter hand genomen. Hier past
ook een reactie op de vraag van de heer Glasz over corporate governance. Ik
kan hem zeggen dat Justitie inmiddels een project government governance heeft
opgezet. Government governance is een op de overheid toegespitst model van
het door de heer Glasz genoemde corporate governance. Daarmee kan ik meteen
de vrees wegnemen dat wij de kant van een shareholders governance op zouden
gaan. Het government governance-project schenkt evenwichtige aandacht aan
sturingsrelaties met betrekking tot plannen, beheersen, verantwoorden en toezicht
houden. Zowel het project als de projectorganisatie is inmiddels gereed. Op
korte termijn start een eerste pilot binnen het veld van preventie-, jeugd-
en sanctiebeleid.De heer Glasz (CDA):Ik hoor dit met vreugde aan. Mag ik hieruit afleiden dat het bericht in
The Financial Times van 5 november 1998 onder de grote kop "Dutch company
law likely to be tightened", luidende: "The Dutch government is likely to
tightened company law in order to improve the position of shareholders according
to Gerrit Zalm, the finance minister", wat voorbarig is?Minister Korthals:Dat is in ieder geval wat overdreven en dus ook wat voorbarig.Voorzitter! Het governance government-model zal gehanteerd worden om de
sturingsrelaties ten opzichte van zelfstandige bestuursorganen en gesubsidieerde
private instellingen tegen het licht te houden en mogelijke verbeteringen
voor te stellen.Na deze opmerking vooraf wil ik mijn betoog vervolgen. Zoals ik reeds
aangaf, wil ik mijn betoog in de eerste plaats richten op het thema van de
kwaliteit van de Nederlandse rechtsorde. Onder deze noemer zou ik verschillende
aspecten uit de bijdragen van de verschillende woordvoerders naar voren willen
brengen. Daarbij denk ik bijvoorbeeld aan de wetgevingskwaliteit, inclusief
het belang van de handhaafbaarheid. Dit onderwerp kent een belangrijke Europese
component, zoals Securitel ons heeft laten zien. Ook de kwaliteit van de organisaties
die tot taak hebben ons rechtsbestel te onderhouden is daarmee gemoeid. Dit
betreft niet alleen de zittende en de staande magistratuur, maar zeer zeker
ook ons sanctiestelsel. Eveneens wil ik onder dit thema onze verantwoordelijkheid
voor de Europese rechtsorde brengen, waarbij ik met name denk aan de steun
in het kader van de preaccessie van de landen van Midden- en Oost-Europa tot
de Europese Unie.Onze rechtsorde is een gegeven. Het vraagt voortdurend om onderhoud. De
maatschappelijke veranderingen hebben ook gevolgen voor onze rechtsorde. De
laatste jaren geven overduidelijk een ontwikkeling te zien die ik, zoals men
in de memorie van toelichting heeft kunnen lezen, zou willen kenschetsen als
een verstopping van het recht. Dit kabinet wil aan het wegnemen daarvan hard
werken. Uit het regeerakkoord volgt dat de dejuridisering moet worden aangepakt.
Daarnaast wil ik het burgerlijk recht moderniseren. De staatssecretaris en
ik hebben in december vorig jaar reeds een wetsvoorstel tot modernisering
van het burgerlijk procesrecht aan de Raad van State voor advies gezonden.
In dezelfde adem wil ik ook noemen de ontwikkeling van wat tot mijn spijt
nog steeds met de Engelse term "alternative dispute resolution" wordt aangegeven.
Ook de toegang tot de rechter vraagt om aandacht.Met deze indicaties van de thema's kwaliteit van de rechtsorde en de verstopping
van het recht wil ik enkele onderwerpen die in de bijdragen zijn aangestipt
graag verder uitwerken. Ik begin met de kwaliteit van de wetgeving.Kwaliteit van wetgeving is een abstract begrip. Wetgeving moet evenredig,
doelmatig, doeltreffend, uitvoerbaar en handhaafbaar zijn. Bij het laatste
aspect heeft vooral de heer Heijne Makkreel uitvoerig stilgestaan. Bij de
minister van Justitie berust een algemene verantwoordelijkheid voor de kwaliteit
van de wetgeving. Van mijn ministerie mag worden verwacht dat concreet invulling
wordt gegeven aan het wetgevingskwaliteitsbeleid. Ik vind het ook om inhoudelijke
redenen van groot belang dat dit met de nodige slagvaardigheid gebeurt. Te
vaak wordt wat mij betreft soms ook terecht geroepen dat de wetgeving niet
deugt. De Securitel-affaire wordt dan vaak als voorbeeld genoemd. Diezelfde
affaire heeft ertoe geleid dat de zorg voor wetgevingskwaliteit weer op de
agenda is gekomen. Mijn ambities op dit punt zijn hoog. Mijn manoeuvreerruimte
is daarentegen nog steeds beperkt. De primaire verantwoordelijkheid voor de
wetgeving berust bij het departement dat verantwoordelijk is voor het desbetreffende
beleidsterrein. Dit maakt dat de wetgevingskwaliteit met gezag en stevig moet
worden bewaakt door mijn ministerie, maar wel in het besef dat wij elkaar
uiteindelijk toch nodig hebben. Dit betekent bijvoorbeeld dat mijn medewerkers
hun instemming aan een conceptregeling moeten onthouden als het voorstel de
toets der kritiek niet doorstaat.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Wie maakt dan uit, welk beleidsterrein prevaleert? Wie bepaalt
bij een grensoverschrijdend onderwerp, zoals misbruik van voorwetenschap,
waarover zowel Justitie als Financiën het nodige te vertellen heeft,
wie de zaak trekt?Minister Korthals:Dat is uiteindelijk een zaak van het kabinet, maar het hangt er natuurlijk
heel erg van af, wat de invalshoek is. Vaak is het burgerlijk recht de invalshoek,
in welk geval het ministerie van Justitie het voortouw zal moeten nemen, maar
u heeft er terecht op gewezen dat dit tegenwoordig niet meer in alle gevallen
zo is. Bij de Flexwet heeft zo langzamerhand Sociale Zaken het voortouw gekregen,
dat is al in de vorige kabinetsperiode begonnen. Ik heb er zelf als Kamerlid
wat vraagtekens bij gezet en wij proberen het logischerwijze terug te krijgen.
Een belangrijke voorwaarde daarvoor is dat bijvoorbeeld ook de Tweede Kamer
beseft dat zo'n zaak bij Justitie ligt. Dit betekent dat de vaste Kamercommissie
voor Justitie erop zal moeten aandringen, altijd gehoord in gevallen die daarmee
te maken hebben. Overigens ben ik ervan overtuigd dat de huidige commissie
in de Tweede Kamer dit ook doet. Ik neem aan dat het ook voor de vaste commissie
voor Justitie in deze Kamer geldt, maar die in de Tweede Kamer heeft het primaat.
Dit betekent dat een weg waarbij het ministerie iets verloren heeft –
je zou het drugsbeleid kunnen noemen, maar er zijn ook andere voorbeelden
te geven – naar Justitie terugkeert.Voorzitter! Ik ga verder. Wat ik zojuist aangaf, betekent evenzeer dat
mijn medewerkers bereid moeten zijn, mee te denken over alternatieven die
wel aan de kwaliteitsmaatstaven voldoen. In het regeerakkoord is neergelegd
dat er meer geïnvesteerd moet worden in de kwaliteit van de wetgeving.
Dit is voor mij aanleiding geweest, een aantal initiatieven te ontplooien
en enkele reeds lopende projecten, bijvoorbeeld marktwerking, deregulering
en wetgevingskwaliteit, krachtig voort te zetten. Ik noem slechts de verdere
ontwikkeling van de wetgevingstoets door het ministerie van Justitie, gericht
op specifiek onderzoek naar handhaafbaarheidsproblemen, en de wetgevingsvisitatie.De heer Heijne Makkreel vroeg nog, hoe ik het horizonprincipe zie, het
principe dat wetgeving na verloop van een bepaalde periode van rechtswege
zou komen te vervallen. Ik begrijp de achtergrond van zijn vraag, maar ik
zie toch ook problemen. Als hij bedoelt dat elke wet na verloop van enige
tijd vervalt, tenzij uitdrukkelijk wordt beslist tot verlenging van de geldigheid,
dan heeft dat grote gevolgen voor de belasting van de wetgever. Dan zou immers
telkens beslist moeten worden of een wet kan vervallen of dat de geldigheid
moet worden verlengd. Bovendien zou het uit een oogpunt van
rechtszekerheid voor de burgers principieel ongewenst zijn. Voor burgers is
dan immers niet zonder meer kenbaar of en hoe lang een ooit vastgestelde wet
nog van kracht is. Om het hoofd te bieden aan de problemen die de heer Heijne
Makkreel noemde, zou het eerder wenselijk zijn, werking, handhaafbaarheid
en uitvoerbaarheid van de wetgeving te evalueren, zodat dan op grond van een
gedegen onderzoek een besluit kan worden genomen. Het komt ook steeds vaker
voor dat een wet na enige tijd geëvalueerd wordt.De heer Heijne Makkreel heeft ook vragen gesteld over de aansprakelijkheidswetgeving.
Zijn vraag of er op Justitie is nagedacht over de door hem gesignaleerde uitbreiding
van civielrechtelijke aansprakelijkheid in de jurisprudentie, kan ik bevestigend
beantwoorden. Wij hebben dit echter gedaan binnen de bredere context van de
veelbesproken opkomende claim-cultuur. Hiermee doel ik op de ontwikkeling
dat burgers elkaar in toenemende mate voor steeds hogere bedragen aanspreken.
Een onderdeel van deze ontwikkeling vormen de claims tegen de overheid, waaraan
de heer Glasz refereerde. Misschien is het eigenlijk het beste om in dit verband
al naar voren te brengen dat hij gevraagd heeft, wat de gevolgen ervan zijn
dat er steeds meer een beroep wordt gedaan op de artikelen 89 en 90 van het
Wetboek van Strafvordering. Ook mij is dat een doorn in het oog en het wordt
een steeds grotere post. Ik zeg hem gaarne toe om daar in ieder geval een
onderzoek naar te doen, om eens te kijken of we dat op enigerlei wijze een
halt zouden kunnen toeroepen. Dan ga ik ervan uit dat de politie, op het moment
dat er inderdaad tot opsporing is overgegaan en de inverzekeringstelling en
de voorlopige hechtenis daar het gevolg van zijn, een redelijk vermoeden had.De heer Glasz (CDA):Dat klinkt mij als muziek in de oren, voorzitter, zeker als ik daar nog
aan toe mag voegen dat misschien het onderzoek zich ook mag uitstrekken tot
de onrechtmatige daad. Immers, bij die aanvullende claims wordt de onrechtmatige
daad wel degelijk te hulp geroepen; vaak zijn de claims gemengd.Minister Korthals:Ja, dat is waar. Ik wil het doen, maar als u mij nu vraagt of ik op voorhand
denk dat dit veel zin heeft, dan moet ik u als volgt antwoorden. Ik denk dat
je het niet tegenhoudt, wanneer burgers uit hoofde van onrechtmatige daad
een actie willen instellen bij de rechter. De vraag hoe je dat zou moeten
afbakenen als wetgever, lijkt mij moeilijk te beantwoorden, maar ik ben bereid
om het in ieder geval in het geheel van het onderzoek mee te nemen.Voorzitter! Ik doel op de ontwikkeling dat burgers elkaar in toenemende
mate voor steeds hogere bedragen aanspreken. Een onderdeel van deze ontwikkeling
vormen de zojuist genoemde claims. Bij dit verschijnsel spelen ook andere
aspecten dan uitbreiding van aansprakelijkheid een rol, zoals ontwikkelingen
op het gebied van de gefinancierde rechtsbijstand, waaronder de discussie
over het verbod inzake "no cure, no pay". Over het verschijnsel van de claimcultuur
zal ik op korte termijn een brief aan de Tweede Kamer sturen, waarin ook het
door mij voorgestane beleid op dit punt zal worden uiteengezet.Voorzitter! Naast de kwaliteit van de wetgeving is ook de kwaliteit van
de organisaties die zorg dragen voor de handhaving van de rechtsorde aan de
orde. Zoals u weet, is de reorganisatie van het openbaar ministerie een feit
en wordt onder dit kabinet een begin gemaakt met de versterking van de zittende
magistratuur. Met de formele afronding van de reorganisatie van het OM duid
ik enerzijds op de stand van zaken betreffende het voorstel van wet reorganisatie
openbaar ministerie en instelling landelijk parket, en anderzijds op de afronding
van praktisch alle reorganisatieprojecten die in het plan van aanpak reorganisatie
OM zijn aangekondigd. U weet dat ik op 3 februari jongstleden de nadere memorie
van antwoord op het wetsvoorstel reorganisatie openbaar ministerie aan u heb
aangeboden. Daarmee lijkt de weg vrij voor een spoedige plenaire behandeling,
waarop ik vurig hoop. Zoals u weet, zal de nieuwe voorzitter van het college
van PG's per 1 april zijn functie op zich nemen. Ik meld het maar; ik bedoel
daar eigenlijk weinig mee, maar wellicht heeft u de hint begrepen.Uit de schriftelijke gedachtewisseling kan worden afgeleid dat onze plenaire
dialoog intensief en constructief zal zijn. Met de constatering dat de wet
bijna een feit kan zijn en de reorganisatieprojecten zijn afgerond, is echter
nog niet alles gezegd. Reorganisaties beginnen vaak pas echt, als ze zijn
afgerond. Dan blijkt of de aan de reorganisaties ten grondslag liggende overwegingen
wortel hebben geschoten, of dat oude karrensporen weer worden opgezocht.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Ik ijl nog wat na. De minister had het zojuist over de toegang
tot de rechtshulp. Daar heeft hij gezegd dat er een brief wordt geschreven
naar aanleiding van "no cure, no pay" en de NMA.Minister Korthals:Nee, ook de staatssecretaris komt hier in het kort nog op terug.De heer Glasz (CDA):Dus ook op mijn alternatief? Komt dan ook nog aan de orde dat punt van
de kosten?Minister Korthals:Ja, dat komt ook nog aan de orde. Het lijkt wel het Justitiefeest, mijnheer
Glasz!Voorzitter! De reorganisatie van het OM is te ingrijpend en te zeer ingebed
in de hele organisatie om te kunnen zeggen dat nu pas echt begonnen wordt.
Toch is de huidige eindfase net zo cruciaal als de beginfase. Geconstateerd
is dat het college de eenheid binnen het OM moet blijven organiseren, uiteraard
met inachtneming van de professionele zelfstandigheid waarmee officieren werken
en van het gegeven dat het OM een landelijke maar gedeconcentreerde dienst
is. Dat vereist stuurmanskunst. Het is mede daarom van zo'n groot belang dat
de nieuwe voorzitter van het college binnenkort zal aantreden. Het zal aan
hem zijn om het gereorganiseerde schip op volle zee te brengen. Overigens
pluk ik als minister reeds de vruchten van de vorming van het OM tot een échte
organisatie. Dat komt onder meer tot uiting in de wijze waarop ik mijn verantwoordelijkheid
voor de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde vorm kan geven.Verschillende van uw leden hebben gewezen op het belang van een goede
communicatie met onder anderen leden van het OM én op de positie van
de minister van Justitie. Zoals u weet, concentreert het regeerakkoord
de beheersverantwoordelijkheid van de politie bij de minister van Binnenlandse
Zaken. Dat impliceert dat ik in een vroeg stadium bekend moet maken wat Justitie
zowel op nationaal als op regionaal niveau van de politie verlangt. Mede op
basis daarvan geeft de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
vervolgens zijn beheersverantwoordelijkheid vorm. Dat vraagt om een nauwe
en tijdige afstemming tussen het openbaar ministerie – gezagsdrager
over de politie waar het de opsporing betreft – en mijn departement,
dat betrokken is bij de opstelling van de jaarlijkse centrale beleidsbrief
politie.Het is onmiskenbaar te danken aan de reorganisatie van het openbaar ministerie
dat die afstemming het afgelopen halfjaar voortreffelijk heeft gefunctioneerd.
Er bestaat duidelijkheid over wat op landelijk niveau moet worden geregeld
en wat door de hoofdofficieren op regionaal niveau moet worden ingebracht.
Dat heeft ertoe geleid dat mijn verantwoordelijkheid voor het justitiële
deel van het politiewerk helder en herkenbaar is weergegeven in het beleidsplan
Nederlandse politie. Met prof. Elzinga heb ik daarover een aardige polemiek
gevoerd. Ik denk dat hij mijn eerdere artikel daarover had gemist. Maar goed,
ik heb hem daaraan helpen herinneren.Voorzitter! Inmiddels vindt de concretisering van dit alles plaats in
de planning voor 2000. De in samenspraak met het college door mij vastgestelde
beleidskaders fungeren als input voor de beleidsbrief politie waaraan thans
wordt gewerkt. Ik durf de stelling wel aan, dat méér dan in
het verleden samenhang bestaat tussen de inzet van het OM en de planning van
werkzaamheden bij en door de politie. Die planning moet worden gevolgd door
verantwoording. Ik constateer dat het gereorganiseerde OM ook in dat opzicht
grote sprongen voorwaarts maakt.Voorzitter! De staatssecretaris zal na mij verder ingaan op het project
versterking van de rechtelijke organisatie. Wachten totdat dit omvangrijke
project is afgerond, is uiteraard niet aan de orde. Eind vorig jaar is duidelijk
geworden dat in verschillende arrondissementen capaciteitsproblemen bestaan.
Dit is niet alleen een zorg voor de rechtbanken en gerechtshoven, maar natuurlijk
ook voor mij. Bij het vinden van oplossingen blijft de status van de rechtelijke
macht uiteraard een factor van betekenis. Verschillende leden hebben vragen
gesteld over de wijze waarop de capaciteitsproblemen worden opgelost. Daarbij
zijn ook opmerkingen gemaakt over de positie van de rechter-plaatsvervanger
en de doorlooptijden.Ik begin met het laatste aspect. Verschillende leden hebben aandacht gevraagd
voor de duur van civiele zaken. De heer Glasz sprak in dat verband over een
verstopping van de rechtbankzaken. De heer Heijne Makkreel heeft daarop gereageerd
met de opmerking, dat de doorlooptijden voor een belangrijk deel worden bepaald
door de vele uitstellen die partijen, of beter gezegd hun advocaten, elkaar
toestaan. De tijd die het gerecht vervolgens na sluiting van het debat tussen
partijen nodig heeft voor het uitspreken van een vonnis, is goed te overzien,
aldus de heer Heijne Makkreel. In een procedure die de heer Glasz uit eigen
wetenschap bekend is, wachten partijen echter reeds enige jaren op vonnis.
Met de heer Heijne Makkreel meen ik dat een wachttijd voor vonnis zoals door
de heer Glasz genoemd, uitzonderlijk is.Wat de uitstellen betreft die partijen elkaar verlenen, meen ik dat alle
partijen – advocaten en rechters – moeten streven naar grote terughoudendheid.
Rechtzoekenden mogen verwachten dat vlot en voortvarend wordt geprocedeerd.
Een werkgroep van mijn ministerie heeft vorig jaar becijferd dat knelpunten
in de civiele rechtspleging de maatschappij als geheel honderden miljoenen
per jaar kosten.Er is door verschillende sprekers gevraagd naar de inzet van advocaten
als rechter-plaatsvervanger. Het beleid dienaangaande heeft nuanceringen ondergaan
en bestaat thans uit de volgende componenten. Het instituut van de rechter-plaatsvervanger
wordt niet afgestraft, mede gezien de voordelen die daaraan verbonden zijn.
De procedure inzake het conceptwetsvoorstel waarin een onverenigbaarheid wordt
gevestigd voor de rechter-plaatsvervanger die tevens advocaat is in hetzelfde
arrondissement, wordt niet voortgezet. De heer Holdijk vroeg daar in het bijzonder
naar. De huidige wettelijke situatie die inhoudt dat advocaten ook in het
rechtsgebied als plaatsvervanger kunnen worden benoemd, wordt derhalve thans
gehandhaafd. Toekomstige voordrachten zullen dan ook worden gehonoreerd. De
toetsing of de inzet van een advocaat als rechter-plaatsvervanger geoorloofd
is, zal in het concrete geval plaatsvinden. Toch moet worden getracht de afhankelijkheid
van de rechterlijke macht van de inzet van plaatsvervangers te verminderen.
Dit is onder andere mogelijk door de strafsector van de gerechten structureel
te versterken, onder andere door de Bolkestein-gelden en de investeringen
die in de rechterlijke macht worden gepleegd op basis van de voorstellen in
de Contourennota.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Ik constateer dat de bewindslieden het goed vinden dat advocaten
in het arrondissement waarin zij werkzaam zijn, ook rechter-plaatsvervanger
kunnen zijn. Nemen zij daarmee afstand van het feit dat daarmee de schijn
van belangentegenstelling wordt opgeroepen?Minister Korthals:In ieder geval is het niet een zodanig bezwaar dat wij er daarom van zouden
moeten afzien. Het is ook een erkenning van het feit dat zoveel advocaten
goed hebben gefunctioneerd als rechter-plaatsvervanger. Bovendien heeft het
in de huidige situatie niet de grootste prioriteit om daar iets aan te veranderen.De heer Glasz (CDA):De advocaten die aarzelen, hebben dan wel recht op de keiharde mededeling
van de bewindslieden dat Justitie rugdekking zal leveren als in de pers artikelen
verschijnen over advocaten, rechter-plaatsvervangers en belangentegenstellingen.Minister Korthals:Uit het feit dat wij het goed vinden dat een advocaat in eenzelfde arrondissement
rechter-plaatsvervanger kan zijn, blijkt dat wij deze rechter-plaatsvervangers
volledig steunen. Anders zouden wij het niet doen. Wij hebben er genoeg vertrouwen
in. Ik voeg eraan toe dat in concrete gevallen natuurlijk wel de schijn van
partijdigheid moet worden vermeden. Daarom moeten de regelingen die de transparantie
van de rechterlijke organisatie reguleren, worden nageleefd. In de wet zal voorts een algemene bepaling worden opgenomen waaraan het
concrete handelen van een rechter, bijvoorbeeld door zijn functionele autoriteit,
kan worden getoetst. De strekking van deze bepaling is dat door een rechter
of rechter-plaatsvervanger geen betrekkingen mogen worden vervuld waarvan
de uitoefening ongewenst is met het oog op een goede vervulling van het ambt
of op de handhaving van onpartijdigheid en onafhankelijkheid. Een voorbeeld
daarvan staat al in artikel 7 van de Wet op de Raad van State.Voorzitter! In het kader van de herziening van het burgerlijk procesrecht,
waartoe thans een wetsvoorstel voor advies bij de Raad van State ligt, wordt
op een aantal manieren gewerkt aan het in de hand houden van de doorlooptijden
in civiele zaken. In de Contourennota is het wetsvoorstel reeds aangekondigd.
Voor een deel is inspiratie geput uit de ervaringen die de afgelopen jaren
zijn opgedaan met experimentele versneld regimes. Van partijen wordt gevraagd
sneller tot de kern van het geschil te komen. Nadere schriftelijke conclusiewisselingen
worden zoveel mogelijk beperkt, maar ook wordt de mogelijkheid voorgesteld
om bij algemene maatregel van bestuur beperkingen te stellen aan de uitstellen
die kunnen worden verleend of verkregen. Het wetsvoorstel zal, naar wij hopen,
nog voor de zomer worden ingediend.Het sluitstuk van de rechtsketen wordt, na vervolging en berechting, gevormd
door de tenuitvoerlegging van de opgelegde strafmaatregel. Ook op dit punt
is de verantwoordelijkheid van de minister van Justitie eind vorig jaar aan
de orde geweest, en wel in verband met de onbenutte detentiecapaciteit. In
combinatie met de ombuigingstaakstelling uit het regeerakkoord voor de Dienst
justitiële instellingen van het ministerie voor 115 mln. in 2002 heeft
dit ertoe geleid dat ik mij wil bezinnen op het sanctiestelsel als geheel.
Eerste prioriteit heeft uiteraard de invulling van deze taakstelling, doch
in de loop van dit jaar wil ik voorstellen uitwerken die op het sanctiestelsel
betrekking hebben. Heel concreet met betrekking tot de relatieve onderbenutting
van de bestaande sanctiecapaciteit spelen de nieuwe prognoses een rol. In
juni kunnen de cijfers van het CBS voldoende geduid worden om aan te geven
dat de huidige prognoses voor de benodigde sanctiecapaciteit bijgesteld moeten
worden.De heer Talsma stelde de huidige regeling van de vervroegde invrijheidsstelling
ter discussie, waarbij het overgrote deel van de gedetineerden na twee derde
van de gevangenisstraf op vrije voeten komt. Deze discussie is reeds in de
Tweede Kamer gevoerd en volgens mij hebben wij er onlangs ook hier over gesproken
naar aanleiding van vragen van de heer Hirsch Ballin. Ik heb een notitie in
het vooruitzicht gesteld over de consistentie en de onderlinge samenhang van
de verschillende strafrechtelijke sanctie- en executiemodaliteiten. In deze
notitie zal ik in brede zin ingaan op de wenselijke regeling van de vervroegde
invrijheidsstelling. Daarbij zullen de argumenten pro en contra een aanpassing
van de regeling in de door de heer Talsma gewenste richting worden afgewogen.Voorzitter! Ik kom op het thema "de verstopping van het recht". Verschillende
leden hebben gewezen op de toenemende regeldichtheid. Ik wijs erop dat dit
kabinet hier krachtiger aan wil werken, zoals uit het regeerakkoord blijkt.
Over de juridisering in het openbaar bestuur hebben de minister van Binnenlandse
Zaken en ik kort voor de jaarwisseling een nota uitgebracht.De hoofdlijn van die nota is dat wij ons systeem van rechtsbescherming
tegen de overheid niet fundamenteel ter discussie moeten stellen, maar wel
op een aantal punten moeten stroomlijnen. In dat kader zal onder meer een
aantal wetsvoorstellen tot wijziging van de Algemene wet bestuursrecht worden
ingediend. Beide openbare voorbereidingsprocedures die de AWB nu kent, worden
samengevoegd en gestroomlijnd. Het wordt mogelijk gemaakt om de bezwaarschriftprocedures
met wederzijds goedvinden van bestuur en burger over te slaan. Er wordt nagegaan
of de bestuursrechter meer mogelijkheden kan krijgen om vormfouten te passeren.Voorts wordt onderzoek verricht naar de gevolgen van een eventuele afschaffing
van de actio popularis, het vooral in het milieu- en ruimtelijkeordeningsrecht
voorkomende fenomeen dat niet slechts belanghebbenden maar iedereen beroep
kan instellen, en naar alternatieven voor beslechting van geschillen tussen
bestuursorganen onderling. Daarbij kan worden gedacht aan beslechting door
een andere instantie dan de rechter. Op iets langere termijn – het is
een razend ingewikkelde materie – kan de Kamer een wetsvoorstel tegemoetzien
dat beoogt de procedures rond verschillende vergunningen voor dezelfde activiteit
beter op elkaar af te stemmen.Al met al is het een fors wetgevingsprogramma, maar daarmee zijn wij er
nog niet. Juridisering in de zin van opeenstapeling van procedures wordt ook
veroorzaakt door bijzondere wetten waarin te veel beslismomenten worden opgenomen
of die gewoon nodeloos ingewikkeld worden gemaakt. Daar zal de wetgever voortdurend
alert op moeten blijven. Dat is en blijft een belangrijk aandachtspunt bij
de wetgevingstoetsing door Justitie.De heer Meeter heeft een vraag gesteld over een passage uit de kabinetsnota
inzake juridisering in het openbaar bestuur. In reactie op opmerkingen van
de werkgroep Van Kemenade staat daarin dat het kabinet aan de hand van een
jurisprudentieonderzoek zal bezien of sommige algemene beginselen van behoorlijk
bestuur helderder in de wet kunnen worden omschreven, teneinde het bestuur
waar mogelijk meer houvast en rechtszekerheid te bieden. De heer Meeter merkt
op dat dit nooit helemaal zal lukken, omdat de algemene beginselen van behoorlijk
bestuur noodzakelijkerwijs algemene abstracte normen zijn waaraan de rechter
altijd een nadere invulling zal moeten geven. Ik ben dat geheel met hem eens.
Dat staat trouwens ook in die kabinetsnota op blz. 24. Het zal dus nooit lukken
om uitputtend in de wet te omschrijven wat nu een zorgvuldige beslissing is.
Maar wat soms wel lukt, is om deelaspecten van een algemene norm als zorgvuldigheid
te vertalen in meer concrete regels. In de huidige AWB is dat al gebeurd met
regels voor het horen van belanghebbenden, voor het omgaan met adviezen en
nog enkele aspecten. Wij willen onderzoeken of zo'n uitwerking op meer punten
mogelijk zal blijken.Een specifiek aspect van de claimcultuur betreft de gedachte om de figuur
van "no cure, no pay" toe te laten. Deze ontwikkeling leidt tot veel
gedachten van veel hooggeleerde heren, zoals uit het laatste nummer van het
Nederlands Juristenblad blijkt. Ik acht deze wetenschappelijke discussie buitengewoon
nuttig in de beleidsvorming over dit onderwerp en zal daarom hierover het
woord aan de staatssecretaris laten.Naast het wetsvoorstel dat de staatssecretaris en ik naar de Raad van
State hebben gestuurd over de modernisering van het burgerlijk procesrecht,
willen wij ook de manier waarop burgers hun onderlinge geschillen aan de rechter
kunnen voorleggen, aan de eisen van deze tijd aanpassen. Deze tijd staat ook
andere vormen dan de traditionele geschillenbeslechting door de rechter toe.
Sterker nog, de tijd die met het huidige procesrecht gemoeid is en de vormvoorschriften
die worden gecreëerd, maken het moeilijk om snel een geschil voor de
burgers op te lossen. De heer Meeter heeft aandacht gevraagd voor de herziening
van dat burgerlijk procesrecht. In de eerste plaats vraagt hij of het juist
is dat het versneld regime wettelijk zal worden voorgeschreven en of een daartoe
strekkend wetsvoorstel nog voor de zomer zal worden ingediend. Een wetsvoorstel
tot herziening van het procesrecht zal inderdaad nog voor de zomer bij de
Tweede Kamer worden ingediend. Ik heb al gezegd dat op dit ogenblik de zaak
voor advies bij de Raad van State ligt. Belangrijke elementen van het versneld
regime lenen zich goed voor een bredere toepassing. Op dit moment, zo kan
ik de heer Meeter zeggen, is nog niet bekend wat de resultaten zijn van het
experiment "versneld regime" bij de gerechtshoven. Het wetsvoorstel heeft
daarop overigens geen betrekking.In het WODC-rapport "Een kwestie van tijd" is aangegeven dat alleen wettelijke
maatregelen onvoldoende soelaas bieden voor de oplossing van de opgelopen
doorlooptijden. Dat is juist. Ook door ons wordt gestreefd naar uitbreiding
van de rechterlijke capaciteit en een professionelere organisatie van de gerechten.
Dat neemt echter niet weg dat op de lange duur wetswijziging wel degelijk
een belangrijke bijdrage kan leveren aan het binnen de perken krijgen en houden
van de doorlooptijden in civiele zaken. Een rode draad in dit geheel wordt
gevormd door de toegang van de burgers tot het recht. Dat is een essentieel
onderdeel van onze rechtsstaat. Op dit punt, met name de vraag van de heer
Ruers over de bijdrage van de overheid voor de sociale advocatuur, zal de
staatssecretaris ingaan.De heer Jurgens constateert met betrekking tot het beleid op het gebied
van drugs, door hem "dwelms" genoemd, terecht dat er uit de ons omringende
landen minder kritiek en meer positieve geluiden komen. Op zijn vraag of meer
positieve geluiden uit Frankrijk komen, kan ik zeggen dat de dialoog en de
samenwerking met Frankrijk sterk zijn verbeterd. Dit zal er bijvoorbeeld toe
leiden dat binnenkort ambtelijke vertegenwoordigers van de Franse ministeries
van justitie, binnenlandse zaken en volksgezondheid bij ons op bezoek komen.
Het bezoek zal gevolgd worden door een tegenbezoek van vertegenwoordigers
van dezelfde ministeries uit ons land aan Frankrijk. Het doel van dit wederzijds
bezoek is, bij elkaar in de keuken te kijken en van elkaar te leren over een
aantal onderwerpen verband houdend met drugs.Het door de heer Jurgens genoemde idee van het legaliseren van softdrugs
gaat mij echter te ver. Ik ben dan ook niet voornemens een dergelijk initiatief
te nemen. Naast formele bezwaren tegen een dergelijk initiatief zou dit ook
betekenen dat wij hierdoor in internationaal verband alleen komen te staan.
Steun en begrip voor ons beleid uit het buitenland zouden daardoor snel afbrokkelen.
Kort gezegd, het drugsbeleid gaat verder op de wijze zoals in de Drugsnota
door het vorige kabinet is vastgelegd. Dat betekent een pas op de plaats voor
Nederland en op grote schaal uitwisseling van gegevens met de Europese landen.
Dan kunnen wij bezien wat het beste systeem is. Wij gaan ervan uit dat de
ons omringende landen zich in zekere mate zullen aanpassen aan het drugsbeleid
dat wij in Nederland voeren. Wij zullen echter niet verder gaan, omdat dat
om juridische redenen niet kan en mag, wij in een verkeerd daglicht bij het
buitenland komen te staan en omdat wij vinden dat wij ons eigen drugsbeleid
nog beter zullen moeten evalueren.Voorzitter! De heer Glastra van Loon stelde dat in het beleid met betrekking
tot drugs eenzijdigheid overheerst, waardoor de totale oorlog zowel tegen
het gebruik van als tegen de handel in drugs gerechtvaardigd en zelfs geboden
is. Zojuist heb ik impliciet al aangegeven dat ik de visie van de heer Glastra
van Loon niet deel. Op internationaal niveau is veel aandacht voor de bestrijding
van de productie van en handel in drugs. Daarbij gaat het met name om de aanpak
van de georganiseerde criminaliteit. Ook in Nederland leveren wij daar een
sterke bijdrage aan. Aan de andere kant is er echter ook veel aandacht voor
preventie en vermindering van de vraag naar drugs. Hiermee kom ik op de bejegening
van de individuele gebruiker, hetgeen in belangrijke mate de primaire verantwoordelijkheid
van mijn ambtgenoot van VWS is. Volgens de justitiële benadering blijft
er echter sprake van een lage opsporingsprioriteit ten aanzien van bezit van
kleine hoeveelheden softdrugs voor eigen gebruik en daarmee van decriminalisering
van de gebruiker. Mijns inziens is hiermee een blijvend, evenwichtig drugsbeleid
gewaarborgd.De heer Jurgens heeft een aantal indringende vragen gesteld over het WODC.
Het WODC stelt tweejaarlijks een onderzoeksprogramma op. Recent is het programma
1999/2000 vastgesteld. Het programma komt tot stand na een inventarisatie
van onderzoeksbehoeften binnen het departement en na bespreking van het programma
in de raad van advies van het WODC. In deze raad van advies hebben externe
deskundigen uit wetenschap en praktijk zitting. Ter informatie het volgende.
De begroting van het WODC bedraagt voor 1999 ruim 19 mln. De door het departement
aan het WODC opgelegde bezuinigingen bedragen in 1999 0,5 mln. en lopen op
tot 1,2 mln. in 2002. Dus besparingen komen ten laste van het externe onderzoeksbudget.
Het WODC-budget loopt als gevolg hiervan terug van 19,8 mln. tot 18,1 mln.
Met betrekking tot de vraag naar de doelmatigheid van het verrichte onderzoek
kan ik het volgende meedelen. Het WODC inventariseert jaarlijks de benutting
van het WODC-onderzoek. Zeer recent is het overzicht van 1998 gereedgekomen.
Van de 54 in 1998 gereedgekomen onderzoeken – 15 intern, 39 extern –
bleek 80% geleid te hebben tot concreet aanwijsbare resultaten voor beleid. Ik vind dit een goed resultaat. De heer Jurgens heeft voorts
vragen gesteld over de door het WODC gehanteerde keuzecriteria intern en extern
onderzoek en over de gewenste verhouding tussen beide. Ik zal de Kamer hierover
nader informeren.Voorzitter! Verschillende sprekers hebben het onderwerp geweld en dan
met name het geweld op straat ter sprake gebracht. Op een drietal aspecten
ga ik nader in, te weten de onveiligheidsgevoelens, een toets op veiligheidseffecten
van belangrijke beleidsbeslissingen en de bestrijding van het illegaal wapenbezit.De heer Holdijk haalde in zijn bijdrage CBS-gegevens aan over onveiligheidsgevoelens.
Ik ben het met hem eens dat mannen tussen de 15 en 25 jaar in grotere steden
veruit de meeste kans hebben om slachtoffer van geweld te worden. De onveiligheidsgevoelens
van met name ouderen in onze samenleving worden voor een belangrijk deel veroorzaakt
door de mate van berichtgeving in de verschillende media. Echter, recente
cijfers van de politiestatistiek laten zien dat in 1997 sprake was van meer
gevallen van mishandeling, bedreiging, gewapende overval en straatroof dan
in eerdere jaren. Bijna 6 op de 1000 inwoners tussen de 12 en 79 jaar zijn
hierbij betrokken. Ten opzichte van 1990 zijn de geweldsmisdrijven met bijna
de helft toegenomen. Dus er is niet alleen het gevoel dat de geweldscriminaliteit
stijgt, de cijfers wijzen daar ook op. Mede door activiteiten en maatregelen
op het terrein van de aanpak van geweld op straat streef ik ernaar, de onveiligheidsgevoelens
aan het einde van deze kabinetsperiode te verlagen.Voorzitter! Tijdens de begrotingsbehandeling in de Tweede Kamer heb ik
toegezegd dat het kabinet voor het zomerreces met een voortgangsnotitie betreffende
de aanpak van geweld op straat zal komen. Het ligt voor de hand om in deze
notitie ook aandacht te besteden aan de mogelijkheid van een toets op veiligheidseffecten
van de belangrijkste beleidsvoornemens die in deze voortgangsnotitie worden
opgenomen. Daarnaast zal naar verwachting in april het kabinet komen met het
integraal veiligheidsplan.Voorzitter! De heren Talsma, Glasz, Jurgens en Holdijk en op zijn eigen
wijze de heer Glastra van Loon – ik heb bij hem college rechtsfilosofie
gevolgd en zijn betoog herinnerde mij daaraan – hebben aandacht gevraagd
voor geweldpleging specifiek door middel van het gebruik van vuurwapens. De
heer Talsma concentreerde zich daarbij op de politiële en justitiële
bevoegdheden. Ik begin met enige woorden van reflectie omdat dit in dit huis
past. Er is brede maatschappelijke verontrusting over geweldsgebruik en meer
in het bijzonder over geweldsgebruik waarbij onschuldigen betrokken zijn.
Die verontrusting is als zodanig op zichzelf hoopgevend. Het zou verontrustend
zijn als men in de samenleving schouderophalend voorbij zou gaan aan geweldsgebruik.
Die verontrusting wordt tragischerwijze gevoed door ernstige incidenten, bijvoorbeeld
in Amsterdam, Leeuwarden, Den Haag en recent in Gorinchem. In het laatste
geval waren, zoals bekend, wapens in het geding.In hoeverre die – de heer Glastra van Loon zou zeggen narratieve –
verontrusting gedragen wordt door een objectief vaststelbare toename van het
gebruik van geweld en wapens met name in uitgaansgebieden is onduidelijker.
Het OM constateert een toename van geweldszaken, hetgeen wijst op een toename
van de problematiek. CRI en politiekorpsen constateren een toename van wapengebruik
bij overvallen. Het aantal in beslag genomen illegale wapens is de laatste
jaren toegenomen. Daaruit mag helaas worden afgeleid dat ook het aantal in
het verkeer zijnde wapens is toegenomen. Dat is voor mij een van de redenen
om de in de Wet wapens en munitie opgesomde strafmaxima te verhogen. Maar
of het geweldsgebruik en dan met name het wapengebruik in uitgaansgebieden
toeneemt en dus noopt tot maatregelen zoals preventief fouilleren van personen
en preventief controleren van voertuigen, weten wij eigenlijk niet. Nog minder
staat vast dat wij met deze maatregelen afschuwelijke incidenten zoals die
in Gorinchem kunnen voorkomen.De achtergronden van het toegenomen wapenbezit zijn complex. De beschikbaarheid
van wapens speelt in ieder geval een rol. De zo gelukkige val van de Muur
en de zo wanhopige oorlog in het voormalige Joegoslavië spelen hierbij
zeker een rol, net als de op zichzelf zo wenselijke opening van de grenzen
in Europa. Ik ben bezig samen met collega Peper de laatste hand te leggen
aan een notitie over de bestrijding van illegaal wapenbezit en -gebruik. De
raad van hoofdcommissarissen komt in maart of april met aanbevelingen over
de aanpak van illegale vuurwapens.Ik wil niet te zeer vooruitlopen op de notitie van collega Peper en mij
over de bevoegdheden tot controle op aanwezigheid van wapens, maar ik wil
er wel dit van zeggen. Het is noodzakelijk dat politie en justitie maximaal
gebruikmaken van de bevoegdheden die men nu reeds heeft op basis van de Wet
wapens en munitie. Het controleren van bagage en van voertuigen kan reeds
op vrij ruime schaal plaatsvinden en ook preventief, als er aanwijzingen zijn
dat overtreding van de WWM dreigt. Met andere woorden, de indruk bestaat wel
degelijk dat er voor de politie op dit moment meer mogelijkheden zijn, zeker
als de officier van justitie daartoe een aanwijzing geeft, en dat van die
mogelijkheden nog niet in voldoende mate gebruik wordt gemaakt.Het fouilleren van personen is aan minder voorwaarden verbonden dan in
het Wetboek van Strafvordering. Wij zijn nu aan het afwegen of die voorwaarden,
die dus altijd gelden, te streng zijn om in de praktijk goed te kunnen worden
toegepast. Denkbaar is om wat dichter te gaan zitten bij de voorwaarden die
gelden bij de controle van bagage en voertuigen, zoals vandaag ook hier genoemd.
Dan resteert de vraag naar de echte preventieve fouillering. De gedachte is
om de burgemeester in staat te stellen gebieden aan te wijzen waarbinnen iedereen
kan worden onderworpen aan preventieve fouillering.Ik deel de mening van de heer Talsma dat fouillering op luchthavens stellig
vruchten heeft afgeworpen. Wij zullen de voors en tegens van de ruimere, preventieve
fouillering moeten onderzoeken – denk aan het risico van escalatie –
alvorens hiertoe over te gaan. Ik erken volmondig dat hiermee haast geboden
is, maar ik breng in herinnering dat wij reeds in oktober van het vorig jaar
hebben gezegd dat er in maart 1999 een standpunt van de regering over de voor-
en nadelen komt, omdat er echt heel veel aspecten aan vastzitten, die goed
doordacht moeten worden alvorens wij met voorstellen terzake komen. Aanpas sing van de wetgeving vergt tijd. Ik ga dat niet uit de weg, maar
bepleit vooral dat politie en justitie nu al meer gebruikmaken van de bevoegdheden
waarover zij beschikken.De constatering van de heer Ruers is juist over de rol van de arbeidsinspectie
bij de handhaving van de Arbowetgeving, voorzover deze een weerslag is van
hetgeen is geconstateerd door de commissie-Michiels. Op dit moment wordt de
laatste hand gelegd aan het kabinetsstandpunt over de commissie-Michiels.
Ik verwacht dit aan het begin van het tweede kwartaal te kunnen aanbieden
aan de voorzitter van de Tweede Kamer.De heer Ruers vraagt ook aandacht voor de inzet van mensen en middelen
voor de repressieve kant van het werk van de arbeidsinspectie. Ik verwijs
uiteraard naar mijn collega's van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, maar ik
zal in het kabinetsstandpunt specifiek op de positie van de arbeidsinspectie
en in het bijzonder op haar repressieve taken ingaan.Staatssecretaris Cohen:Voorzitter! Ook wat mij betreft veel dank voor de bijdragen van de woordvoerders
op de terreinen die onder mijn verantwoordelijkheid vallen. Ook mij spijt
het dat het de laatste keer is dat ik een groot aantal woordvoerders heb gehoord,
maar daar staat tegenover dat de heer Ruers hier voor het eerst aan het woord
is geweest. Ik twijfel er niet aan dat ik hem hier nog vaker zal tegenkomen.Ik wil beginnen met het asiel- en vreemdelingenbeleid dat het grootste
deel uitmaakt van mijn portefeuille. Ons uitgangspunt is en blijft dat politieke
vluchtelingen conform het Verdrag van Genève een plaats in ons land
moeten kunnen krijgen, wat er ook gebeurt. De heer Holdijk heeft gevraagd
of het geen tijd wordt, het Verdrag van Genève nog eens te bezien.
Ik weet niet of dat urgent is. De kern van dat verdrag staat namelijk nog
recht overeind, ook al heeft hij gelijk dat het Verdrag nu opereert in een
geheel andere context. De kern is echter dezelfde gebleven en het is daarom
de vraag of je met een wijziging van het verdrag nu zoveel verder komt.De heer Jurgens heeft gevraagd naar de visie van het kabinet op het asiel-
en vreemdelingenbeleid. Ik meen dat je dit niet anders dan vanuit Europees
perspectief kunt benaderen. De heer Jurgens heeft in dit verband gewezen op
het opstel van de heer De Jong in Justitiële Verkenningen. Dat mooie
opstel kan in conceptueel opzicht buitengewoon bevruchtend werken, maar geldt
in mijn optiek voor de zeer lange termijn. Het belang van dat opstel is dat
het je aan het denken zet, dat het perspectieven biedt waar je naar toe kunt
werken. Maar op dit ogenblik is het niet meer dan dat.Wat betreft de Europese aanpak wil ik een onderscheid maken tussen Europees-intern
en Europees-extern. Met dat eerste doel ik op één Europese asieltitel;
ieder EU-land kent nu nog een eigen aanpak en eigen regels op grond waarvan
iemand al dan niet in aanmerking komt voor een status. Dat zou dan in Europees
perspectief moeten worden geplaatst. Als er één Europese organisatie
zou zijn die zich op grond van één en hetzelfde stelsel buigt
over asielaanvragen, ligt het voor de hand daaraan een bepaalde quotering
te verbinden en aan lastenverdeling te doen. Dat lijkt mij zeker een perspectief,
maar als je ziet hoe wordt omgegaan met voorstellen met betrekking tot lastenverdeling
en quotering en als je ziet hoe wordt omgegaan met situaties als in Bosnië
en nu in Kosovo, moet je constateren dat deze optie op dit ogenblik een brug
te ver is. Het is buitengewoon moeilijk om op dit punt in Europees verband
veel stappen verder te zetten. Dit neemt niet weg dat dit zeker een perspectief
blijft, maar men moet zich wel realiseren dat Nederland op dit punt de vragende
partij is. Er zijn partijen die wat dit betreft iets moeten inleveren, hetgeen
de zaak een stuk ingewikkelder maakt.Voorzitter! Dat ligt iets anders als het gaat om de externe Europese kant
en de vraag of op niet al te lange termijn moet worden gekomen tot iets als
een Europees asiel- en migratiebeleid. Ik heb het dus niet over één
Europese asieltitel maar over een Europees beleid ten opzichte van landen
buiten Europa. Op dit punt ben ik eerlijk gezegd een stuk optimistischer,
al was het maar omdat Nederland op initiatief van het ministerie van Buitenlandse
Zaken een voorstel heeft ontwikkeld voor een pijleroverstijgende aanpak. Dat
voorstel is in oktober aan de orde geweest en heeft in december geleid tot
besluitvorming. Op basis daarvan wordt nu gewerkt aan voorstellen die tijdens
de Europese Raad in het najaar van 1999 aan de orde moeten komen.De heer Glasz (CDA):Gaat het om Schengen of om de Europese Unie?Staatssecretaris Cohen:Het gaat om de Europese Unie. Laat ik er iets meer over zeggen. De gedachte
achter dit voorstel is om ten aanzien van een aantal landen waar veel asielaanvragers
vandaan komen een pijleroverstijgende aanpak te realiseren, een aanpak die
niet alleen maar gaat over asiel, niet alleen maar over het daarmee samenhangende
onderwerp van migratie, maar ook over buitenlands beleid, over ontwikkelingssamenwerking
ten aanzien van die landen, over justitieel beleid, over de vraag of in Europees
verband niet kan worden gekomen tot terug- en overnameovereenkomsten, over
de vraag of er niet kan worden gekomen tot gezamenlijke ambtsberichten en
tot een gezamenlijke aanpak van mensensmokkel. Het is dus de bedoeling dat
alle drie de pijlers van Europa op dat punt samenwerken. Het belang daarvan
vind ik dat het zich niet beperkt tot het vraagstuk van asiel en migratie,
maar dat het veel breder is. Het belang daarvan is weer dat wanneer dat in
Europees verband kan, het veel krachtiger kan worden aangepakt dan wanneer
landen dat apart doen. Het interessante is dat die gedachte in oktober voor
het eerst is gelanceerd, in december op de eerste vergadering waarop het aan
de orde kwam een enthousiaste ontvangst heeft gekregen en in begin van dit
jaar al heeft geleid tot de afspraak over de landen waarom het in eerste instantie
zou gaan. Daarover had gemakkelijk ruzie kunnen ontstaan, maar dat is niet
gebeurd. Het zijn overigens landen die voor ons bepaald van belang zijn, zoals
Afghanistan, Sudan, Albanië/Kosovo, Marokko en Sri Lanka. Een belangrijk
element in dat geheel vind ik nog dat die landen er nadrukkelijk bij kunnen
worden betrokken en kunnen worden meegenomen in het totale beleid waarop samenwerking
plaatsvindt. Kijkende naar het vraagstuk als geheel kan toch niet worden ontkend
dat het trekken heeft aangenomen van de Noord-Zuid-problematiek die er ook toe leidde – ik zeg dit ook in de richting van de heer
Talsma – dat het vraagstuk van migratie en immigratie aan de orde kwam.
Wat minister Van Boxtel daarover heeft gezegd, heb ik vanaf het allereerste
begin opgevat als een feitelijke constatering die ik, in alle nuchterheid
gezegd, op zich ook juist vind, maar ik denk dat je met dit vraagstuk alleen
maar in Europees perspectief op een behoorlijk manier kan omgaan en er ook
in politiek opzicht iets mee kan doen. Ook om die reden vind ik deze kant
van de zaak daarin van belang.Voorzitter! Tot zover mijn reactie op de open vraag van de heer Jurgens
om nu enige visie te ontwikkelen op dat vraagstuk, natuurlijk in Europees
verband met die twee elementen. Wat het eerste betreft, loopt het bepaald
niet hard, het tweede biedt wel enig perspectief, maar het zal het komende
halfjaar moeten blijken of dat inderdaad het geval is.Ook voor de korte termijn moet er echter het nodige gebeuren en is er
de afgelopen periode al het nodige gebeurd. In de eerste plaats noem ik de
48-uursprocedure in de aanmeldcentra die met ingang van 15 februari jongstleden
voor een deel is ingevoerd. In samenhang met de hier onlangs ook besproken
Wet ongedocumenteerden, die inmiddels ook in werking is getreden, moet dat
ertoe leiden dat de effectiviteit van de aanmeldcentra omhoog gaat, overigens
met behoud van alle zorgvuldigheid die daarbij noodzakelijk is.De heer Talsma heeft in dit verband gezegd: er is ooit sprake van geweest
dat de rechterlijke macht in die aanmeldcentra aanwezig zou zijn; dat is niet
gebeurd. Hij vroeg: is dat geen belemmering? Ik kan hem zeggen dat het al
sinds jaar en dag mogelijk is om, wanneer er sprake is van een kennelijke
ongegrondverklaring of een kennelijke niet-ontvankelijkverklaring in een aanmeldcentrum,
beroep bij de rechter aan te tekenen. Dat gebeurt in de vorm van een voorlopige
voorziening, waardoor de hele procedure binnen tien dagen afgerond kan zijn.
Wat de heer Talsma voor ogen heeft, is dus in feite al praktijk.Voorzitter! Het tweede punt van wat op korte termijn aan de orde komt,
is de nieuwe wet. De heer Jurgens heeft gezegd dat hij het van belang acht
dat zorgvuldigheid wordt betracht, omdat zulks vervolgens voor de werking
van de wet heel belangrijk is. Juist dat heeft ertoe geleid dat het maken
van deze wet meer tijd heeft gevergd dan ons allen lief is. Naar mijn gevoel
is het van het grootste belang dat die wet er snel komt. Een belangrijk facet
daarvan is dat het doorprocederen veel moeilijker wordt. Er zijn verder een
aantal andere facetten, neergelegd in het regeerakkoord, die ertoe moeten
leiden dat de procedure doorzichtiger wordt en een sneller en beter functioneren
mogelijk maakt. Overigens zal die wet niet onmiddellijk effect hebben, zoals
men zal begrijpen. Dit hangt onder meer samen met het feit dat het invoeringstraject,
ook met het oog op de organisatie en de organisatorische wijzigingen die een
en ander meebrengt, enige tijd vergt.Het derde punt van wat op korte termijn aan de orde komt, betreft het
terugkeerbeleid, waarover de afgelopen dagen nog het nodige te doen is geweest.
Ik zeg daar nu niet veel over, al was het maar omdat ik de Tweede Kamer beloofd
heb om in dit voorjaar daarover een notitie uit te brengen. Overigens wijs
ik erop dat wij niet moeten doen alsof het terugkeerbeleid in ons land zoveel
beroerder is dan dat beleid in andere landen. Ik ben in de afgelopen weken
in een paar andere landen geweest en ik heb bemerkt dat, als er één
onderwerp is waarvan iedereen roept dat het lastig uitvoerbaar is, het wel
dit onderwerp is. Dit is geen reden om er niet opnieuw aandacht aan te besteden
en er niet opnieuw in alle zorgvuldigheid naar te kijken. Er heeft een hele
procedure plaatsgevonden binnen de administratie, waarop een toetsing is gevolgd
door de rechterlijke macht. Naar mijn overtuiging gaat het om een buitengewoon
zorgvuldige procedure. Wanneer die hele procedure is doorlopen en de conclusie
is dat iemand niet in aanmerking komt om in ons land te blijven, ligt de nadruk
op de eigen verantwoordelijkheid voor degene die is uitgeprocedeerd om ons
land te verlaten. De manier waarop dat vorm wordt gegeven in bedoelde notitie
zal zeer zorgvuldig moeten zijn.Het laatste punt dat ik wil noemen van de punten die op korte termijn
aan de orde komen, betreft de verhoging van de kwaliteit en dan in het bijzonder
de kwaliteit van de IND. Dit is een onderwerp dat ook aan de overkant verschillende
keren aan de orde is geweest. Ik meen dat wij bij de behandeling van de Wet
ongedocumenteerden daarbij ook nog hebben stilgestaan. Ik noem enkele punten.
Ik heb al vaker gezegd dat de IND een kwetsbare organisatie is. Dat is het
geval om een aantal redenen. Het is de IND zelf duidelijk dat de kwaliteit
verbeterd moet worden. Het kost tijd om daaraan te werken. Degenen die dat
werk moeten doen, zijn degenen die daar het langste werken en de meeste ervaring
hebben opgedaan. Zij zijn dus het beste geëquipeerd om het eigenlijke
werk te doen. Zij kunnen dat echter niet doen, omdat zij de kwaliteitsverhoging
moeten bewerkstelligen bij degenen die er minder lang werken.Een probleem is dat er een betrekkelijk groot verloop binnen de IND is.
Dit heeft te maken met het feit dat het vaak gaat om mensen die bij de IND
hun eerste baan vinden. Voorts is het werk belastend, zoals voor iedereen
duidelijk zal zijn. Men wordt dag in dag uit geconfronteerd met vluchtelingen
en hoort over alles wat zij hebben meegemaakt, waarbij ook nog allerlei cultuurverschillen
aan de orde komen. Er zijn dus twee dingen aan de orde, namelijk het feit
dat het belastend werk is en het feit dat het vaak om eerste banen gaat. Gezien
deze combinatie mag het geen verbazing wekken dat er sprake is van de nodige
doorstroming. Dat alles speelt zich bovendien af in een context van voortdurend
oplopende aantallen, hetgeen ertoe leidt dat de organisatie moet worden uitgebreid.
De drie elementen die ik noemde – voortdurend nieuwe mensen, uitbreiding
en het vereiste van kwaliteitsverhoging – in combinatie met de nodige
kritiek op die organisatie maken duidelijk dat het gaat om een organisatie
die onder forse druk staat. En die druk wordt natuurlijk ook door de leiding
van deze dienst opgemerkt en gevoeld. Zij probeert een en ander dan ook zo
goed mogelijk te organiseren en zij wil die uitbreiding zo goed mogelijk en
tegelijkertijd zo snel mogelijk regelen, zodat het niet helemaal verwonderlijk
is dat er spanningen met de ondernemingsraad ontstaan. Die hebben vandaag
tot een aantal artikelen in de pers geleid. Er is ook de leiding van de IND
alles aan gelegen, deze spanningen zoveel mogelijk te verminderen. Voorzitter! Dan de overige vragen op dit terrein. De heer Talsma heeft
in verband met de vingerafdrukken het systeem Havank genoemd. Dit is het nationale
politiële vingerafdrukkensysteem, waarin ook asielzoekers worden opgenomen,
zij het in een afgescheiden gedeelte. Er is in Europees verband ook aan een
systeem gewerkt, namelijk Eurodac. Op dit punt is in de JBZ-raad van december
jongstleden wel degelijk voortgang geboekt, want er is politieke overeenstemming
over bereikt. Dit is na een paar jaar werken hieraan in ieder geval weer een
stap voorwaarts, al moet ik eraan toevoegen dat het nog wel een tijdje zal
duren voordat het hele stelsel operationeel zal zijn, al was het maar omdat
het nog helemaal gemaakt moet worden. En overigens betekent dit niet dat er
op het ogenblik helemaal geen sprake zou zijn van uitwisseling van gegevens
met andere landen, want met Duitsland en België worden op bilaterale
basis vingerafdrukken uitgewisseld.De heer Talsma heeft ook nog gevraagd, hoe het precies zit met degenen
die zonder paspoort op Schiphol arriveren. Ik wijs er nogmaals op dat op 1
februari jongstleden de Wet ongedocumenteerden in werking is getreden. Op
grond van deze wet kunnen aanvragen om toelating van asielzoekers die niet
aannemelijk kunnen maken dat het ontbreken van documenten niet aan hen is
toe te rekenen, als kennelijk ongegrond worden afgedaan. En in de tweede plaats
is er de afschriftplicht en de boeteregeling. Deze maken al onderdeel uit
van het beleid, dus het is niet juist, zoals de heer Talsma suggereerde, dat
het allemaal nog niet zo ver zou zijn. Alle luchtvaartmaatschappijen die passagiers
aanvoeren op Schiphol vanaf bepaalde risicoluchthavens in het buitenland,
zijn verplicht om op straffe van een boete van ƒ 5000 per overtreding
een afschrift van de reisdocumenten van de passagiers te maken. Dit werkt
ook, want de KLM heeft in hoger beroep een zaak verloren die hiermee te maken
had. Dit had voor de Staat een positief gevolg omdat de KLM, een van de grootste
"carriers" op Schiphol, ook al omdat het om niet kinderachtige bedragen gaat,
nu met ons beziet op welke wijze zij ertoe kan bijdragen dat het aantal "inadmissables"
kan worden teruggedrongen. Wij hebben afgesproken dat de KLM hiertoe voorstellen
zal doen. Dit betekent dat het beleid op dit punt functioneert; de KLM werkt
eraan mee en ook andere luchtvaartmaatschappijen zijn gehouden, mee te werken.
Ik heb dit bij een bezoek aan Schiphol ook een keer met eigen ogen kunnen
aanschouwen; een andere maatschappij kwam onmiddellijk een stapel fotokopieën
van paspoorten brengen. Op dit punt is er dus bepaald vooruitgang geboekt.De heer Glasz heeft een aantal opmerkingen gemaakt die samenhangen met
de vraag, of de "groene" grens niet beter in de gaten gehouden zou kunnen
worden. Hij heeft in de eerste plaats, in navolging van zijn partijgenoten
aan de overkant, gewezen op artikel 2, tweede lid, van de uitvoeringsovereenkomst
Schengen, met de vraag of je niet die grenzen zou kunnen sluiten. Hij heeft
gezegd: zou je dat kunnen overwegen? Hij heeft niet gezegd: doe dat nu maar –
omdat hij daar zelf, naar mijn gevoel, ook wel een aantal problemen zag. Ik
geloof dat hij die problemen terecht ziet, al was het maar omdat artikel 2,
tweede lid, zegt dat je dit alleen maar bij gegronde vrees voor substantiële
ordeverstoring kunt doen. Ik vind het buitengewoon lastig om die conclusie
te trekken ten aanzien van het vraagstuk waar het om gaat. Je kunt er toch
niet van spreken dat er sprake is van substantiële ordeverstoring in
dit verband? Natuurlijk, we hebben hier een probleem en het is, naar mijn
gevoel, vooral een probleem van organisatie, maar om nu te spreken van ordeverstoring –
mijnheer de voorzitter, dat zie ik niet.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Het is niet moeilijk om op basis van dat artikel bezwaren
op te sommen. Dat kan ik ook en dat begrijp ik ook heel goed. Wat ik heb geprobeerd,
is om, heel logisch doordenkend, aan te geven – het is zonet ook bevestigd
door de staatssecretaris – dat het terugkeerbeleid niet alleen in ons
land, maar ook in andere landen, een groot probleem is: je kunt je een slag
in de rondte procederen, maar als je daar niet de consequentie aan kunt verbinden
dat de mensen dan ook vertrekken, heeft het weinig zin om dat allemaal te
doen, zodat je moet zoeken naar een oplossing. Voor dat zoeken heb ik heel
bescheiden een denkrichting aangereikt. Het enige wat ik vervolgens gevraagd
heb, is: wilt u daar eens op studeren? Als ik nu de staatssecretaris al meteen
hoor zeggen dat artikel 2, tweede lid, daar geen gelegenheid voor biedt, dan
kan ik óf de conclusie trekken dat hij die studie al gemaakt heeft
en dat dit vergeten kan worden, óf concluderen dat hem deze aanreiking
om het te bestuderen niet welgevallig is. Eén van de twee zal het geval
zijn.Staatssecretaris Cohen:Ja, voorzitter, maar laten we nu gewoon even naar de tekst van het artikel
kijken. Nu kun je wel zeggen dat je daar een heel eind op kunt gaan studeren,
maar ik denk dat we dat gedaan hebben en dat we, ook kijkend naar de tekst
ervan, tot deze conclusie komen. Dat laat onverlet dat we natuurlijk wel met
een aantal andere maatregelen bezig zijn, waarbij we het vraagstuk op een
andere manier benaderen en waarbij er overigens nog sprake is van een aantal
elementen. Ik noem het mobiel toezicht vreemdelingen, dat effectiever is op
dit moment dan de grensbewaking ooit geweest is, vooral ook omdat je veel
preciezer kunt zijn in de inzet van je middelen op dat punt. Je hoeft het
niet meer ten aanzien van al die grenzen te doen, waarbij je je ook even moet
realiseren wat dat betekent voor de rest van het verkeer, dat natuurlijk vele
malen groter dan wanneer je het richt op asielzoekers die ons land binnenkomen.
Ook daar gaat het weer om proportionaliteit, waarbij je je moet afvragen of
je dat hier – als je dat al zou kunnen, wat ik bestrijd – ook
nog op die manier zou moeten doen.De heer Glasz (CDA):Maar heb ik het goed, voorzitter, dat de Fransen intussen artikel 2, tweede
lid, wél hanteren en daar dus de openbare orde te hulp moeten roepen
voor bijvoorbeeld zaken betreffende drugs?Staatssecretaris Cohen:Ja, daar hebt u gelijk in. Daar zijn wij dan ook bepaald niet vóór,
om precies dezelfde reden: omdat je je moet afvragen of de tekst van artikel
2, tweede lid, dat rechtvaardigt. Kortom, ons staan andere middelen voor ogen:
het mobiel toezicht vreemdelingen dat daar een element in is, een andere organisatie
en ook het terugkeerbeleid, waarvan ik de kern zonet naar voren
heb gebracht, maar wat uiteraard in die notitie veel verder moet worden uitgewerkt.De heer Glasz, voorzitter, heeft ten slotte nog gezegd: zou je nu aan
de grens niet onmiddellijk een onderscheid kunnen maken tussen diegenen die
in ieder geval niet in aanmerking komen om hier te blijven en diegenen bij
wie dit anders ligt? Ik weet niet of dat veel toevoegt aan datgene wat wij
inmiddels al hebben met de aanmeldcentra, waar een dergelijke procedure in
feite al plaatsvindt en waarbij het niet voor niets is dat die centra heel
dicht bij de grens zijn, in Zevenaar en in Rijsbergen. Ik weet dus niet precies
wat het zou toevoegen. Daar komt nog bij dat zodra je iemand aan de grens
tegenkomt, je in het kader van het verdrag van Dublin een en ander zult moeten
aantonen. Je zult moeten zeggen dat iemand uit een ander land komt en met
name zal het moeten gaan over het eerste land van binnenkomst. Dat zul je
moeten bewijzen en de gegeven zul je aan het desbetreffende land moeten sturen.
Het ligt dan in de rede dat het betreffende land er even tijd voor nodig heeft
om dat te beoordelen.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Van de achterliggende gedachte van toegang, heb ik de originaliteit
niet. Ik dacht die als het ware te kunnen reactiveren, omdat die destijds
ook gespeeld heeft in de Schipholdiscussie. Toen is een denkbeeldige lijn
op het platform getrokken. De gedachte was, dat, als men landt vóór
die lijn, er nog geen toegang tot het land is verleend. Dan kun je nog zeggen:
Gij hebt geen toegang gekregen. Ik laat nu maar even in het midden, hoe het
met Schiphol verder allemaal verlopen is en kom bij het heden. Wanneer je
aan de grens kunt zeggen: "gij komt het land niet in, gij hebt geen toegang"
en – laat ik het even dramatisch stellen – er komen drommen mensen
aan die grens, dan is het voor de Belgen of de Duitsers buitengewoon lastig
om te kunnen zeggen: "Daar hebben wij niets mee te maken, want wij hebben
geen bonnetjes van hotelrekeningen. Zij willen allemaal naar Nederland. Dat
is jullie eigen aantrekkelijkheid en daarmee hebben wij niets te maken." Wanneer
op Belgisch gebied mensen zijn die de toegang tot Nederland niet krijgen,
is het ook een Belgische zaak. Dat lijkt mij nu juist het verschil met het
aanmeldcentrum. Bovendien heb je dan een veel betere onderhandelingspositie
om gezamenlijk in die Dublin-affaire tot betere, praktische en snellere oplossingen
te komen. Dat was mijn gedachtegang.Staatssecretaris Cohen:Ik ben in ieder geval blij, dat de heer Glasz het op deze manier nog eens
nader naar voren brengt. Dat geeft mij aanleiding om daarover te denken. Ik
zie in ieder geval twee verschillen met Schiphol. Schiphol is een buitengrens
wat het Schengengebied betreft. Bovendien weet je op Schiphol in ieder geval
dat iemand binnengekomen is met een bepaalde carrier. Wanneer de desbetreffende
persoon niet over voldoende documenten beschikt, heeft die carrier de verplichting
om iemand terug te vervoeren naar het land van herkomst. Dat heb je aan een
binnengrens niet. Nogmaals, het lijkt mij goed deze suggestie in ieder geval
eens nader te doordenken. Maar de opmerkingen die ik heb gemaakt over de problemen
die dat oproept, blijven natuurlijk rechtovereind staan. Je moet je in het
kader van de proportionaliteit heel goed afvragen, of dat het allemaal waard
is.Voorzitter! De heer Glasz heeft gewezen op de bezwaren van dat systeem
van "no cure, no pay". Hij roept ons op, het standpunt van de NMA niet af
te wachten. Met de heer Glasz ben ik van oordeel dat er grote nadelen zijn
aan het systeem van "no cure, no pay". Ik heb dat ook publiekelijk medegedeeld
bij de afsluiting van het congres over de toekomst van het privaatrecht dat
het ministerie ter gelegenheid van zijn 200-jarig bestaan onlangs heeft georganiseerd.
Desalniettemin denk ik dat het nu nog vroeg is om al tot actie over te gaan,
want wij zijn daarover nog in gesprek met de NMA. Bovendien zijn wij in gesprek
met de Nederlandse orde van advocaten over het voorlopige oordeel van de NMA.
Voor ons is het duidelijk dat naast mededingingsaspecten ook andere aspecten
een rol spelen. Wij zullen erop toezien, dat ook die aspecten in de toekomst
gewaarborgd blijven. Als het nodig is, zal wetswijziging moeten worden overwogen.De heer Glasz heeft gevraagd, of een verhoging van de proceskostenveroordeling
een mogelijkheid vormt om met de problematiek om te gaan. Bij winst levert
dat de eisende partij een voordeel op. Dat heeft een verhoging van de proceskostenveroordeling
gemeen met het systeem van "no cure, no pay". Anders dan bij "no cure", wordt
de schade bij verlies extra groot. Bij "no cure" blijven de kosten nu juist
voor rekening van de eigen advocaat. Daarom zie ik zijn voorstel nog niet
onmiddellijk als een werkbaar alternatief voor het "no cure"-beding. Ik wijs
er overigens op dat niet alleen in Nederland deze discussie opkomt. Ook in
Engeland speelt dit. Wij doen er zeker goed aan ook te kijken naar de oplossingen
waarmee andere landen komen en die te laten meewegen in de manier waarop wij
verder met dit vraagstuk omgaan.De heer Glasz (CDA):Voorzitter! Ik leid hier niet uit af dat de bewindslieden zeggen: het
is niet helemaal een alternatief voor "no cure, no pay". Ik blijf zeggen dat
het veel mooier is om te zien dat "het gelijk" de kosten vergoed krijgt en
dat "het ongelijk" die kosten moet betalen. Nu krijgt "het gelijk" nog steeds
het overgrote deel van de kosten gepresenteerd. Dat vind ik een ongelijke
situatie. Ik begrijp dat de bewindslieden nog niet zeggen: wij zullen daar
eens naar kijken. Constateren zij dat er elders over gedacht wordt en zien
zij verder de ontwikkelingen aan?Staatssecretaris Cohen:Nee. Ik herhaal: wanneer bijvoorbeeld de NMA echt zou koersen in de richting
van een afwijzing van een verbod op "no cure, no pay", zullen wij wetgeving
overwegen. Wij zijn namelijk van mening dat die richting niet de juiste is.
Maar ik vind het te vroeg om dat op dit ogenblik te zeggen. Wij zijn nog in
gesprek met de NMA. En vervolgens moeten wij nog andere mogelijkheden, andere
regelingen bekijken.De heer Glasz (CDA):Ik bedoelde de kosten, de liquidatieproblematiek.Staatssecretaris Cohen:De heer Glasz voegt er nu bij interruptie nog iets aan toe. Ik vraag hem
of het hem alleen maar gaat om het systeem van "no cure, no pay". Hij zegt:
ik vind het van belang dat je het merkt als je wint en dat je het ook merkt
als je verliest. Eén van de bezwaren van het beginsel van "no cure,
no pay" is nu juist dat betrokkenen dat risico niet lopen.
De heer Ruers heeft daar terecht op gewezen. Dat kan tot gevolg hebben dat
deze mensen de toegang tot het recht moeilijk wordt gemaakt. En daar is, naar
mijn gevoel, het voorstel van de heer Glasz geen oplossing voor.De heer Meeter (PvdA):Daar wil ik niet op ingaan, voorzitter. Ik wil wel ingaan op het rondkijken
in andere landen als het gaat om het verbod op "no cure, no pay". De staatssecretaris
noemde Engeland. Bij mijn weten is er geen continentaal land waar dit stelsel
niet meer bestaat. Overal geldt: "no cure, no pay". Naar mijn gevoelen is
dat niet voor niks. Ik hoop dat de staatssecretaris kan bevestigen dat wij
op dit punt niet een voortrekkersrol hoeven te vervullen.Staatssecretaris Cohen:Dat zijn wij ook bepaald niet van plan. Het aardige van een JBZ-raad is
dat je met collega's daarover kunt praten. Je merkt dan dat hetzelfde probleem
ook in andere landen aan de orde komt. Ik heb begrepen dat men in Engeland
met dat probleem wel bezig is. Men is daar met ideeën bezig. Ik vind
het interessant om te bekijken of die ideeën ons ook behulpzaam kunnen
zijn. Maar dat neemt niet weg dat ons uitgangspunt is dat het verbod op "no
cure, no pay" ons wel bevalt.Voorzitter! Ik kom toe aan een evaluatie van het familierecht. De heer
Jurgens heeft daarover een aantal gedetailleerde vragen gesteld die ik graag
schriftelijk wil beantwoorden. Voor het overige valt er in het algemeen wel
iets over te zeggen, vooral omdat een jaar geleden veel nieuwe familierechtelijke
wetgeving in werking is getreden. Dat betekent tegelijkertijd dat het erg
vroeg is om veel over de werking in de praktijk te kunnen zeggen van het nieuwe
naamrecht, het gezag van de ouder en zijn partner en het geregistreerd partnerschap.
Desalniettemin kunnen wij in het algemeen vaststellen dat de invoering van
de nieuwe wetgeving betrekkelijk rustig en zonder veel problemen is verlopen.
De uitgebreide voorlichting die is verzorgd, heeft waarschijnlijk haar werking
wel gehad. Ten aanzien van het geregistreerd partnerschap wordt op dit ogenblik
een kort onderzoek uitgevoerd om de eerste ervaringen met de nieuwe wettelijk
geregelde relatievorm te leren kennen. De uitkomsten daarvan komen rond Pasen
beschikbaar. Op het terrein van het geregistreerd partnerschap is er internationaal
veel gaande. Niet alleen de Noordse landen zijn bezig hun wetgeving op dit
gebied aan te passen. Ook Frankrijk worstelt met de totstandkoming daarvan.
Ook één van de Spaanse provincies, namelijk Catalonië,
kent intussen een vorm van geregistreerd partnerschap. Onder auspiciën
van de Raad van Europa wordt in maart in Nederland een conferentie over niet-huwelijkse
samenlevingsvormen en het geregistreerd partnerschap georganiseerd. Dat is
met name bedoeld om ook internationaal meer begrip te kweken voor de snelle
ontwikkelingen op dit terrein. De Kamer is indertijd toegezegd, dat wij zullen
komen met een regeling voor eenvoudige omzetting van geregistreerd partnerschap
in een huwelijk en omgekeerd. Een voorstel daarvoor is intussen opgenomen
in het wetsvoorstel tot openstelling van het huwelijk voor personen van hetzelfde
geslacht. Dat wetsvoorstel ligt voor advies bij de Raad van State, samen met
een wetsvoorstel tot invoering van adoptie door personen van hetzelfde geslacht.Ik ben de heer Glasz om voor mij onbegrijpelijke redenen nog een opmerking
verschuldigd over de schijn van belangenverstrengeling bij advocaten in hun
positie als plaatsvervangend rechter. Ik heb heel goed geluisterd naar wat
de minister daarover heeft gezegd en ik moet zeggen dat ik het geheel met
hem eens ben. De prioriteitsstelling, die een niet onbelangrijk onderdeel
van het betoog uitmaakte, is op dit ogenblik bepaald van belang. Ook om die
reden ben ik het geheel met de minister eens.De heer Heijne Makkreel heeft gesproken over de Deurwaarderswet. Hij heeft
gerefereerd aan een bijeenkomst ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan
van de koninklijke vereniging en mij gekapitteld dat ik daar niet was. Ik
ben inderdaad niet op de receptie geweest, maar tijdens de vergadering was
ik er wel. Sterker nog, ik heb de vergadering toegesproken en de aanwezigen
verteld hoe het stond met de wet. Het is goed om ook hier de stand van zaken
toe te lichten.Het wetsvoorstel ligt al enige tijd bij de Tweede Kamer. Mijn ambtsvoorgangster
heeft indertijd verzocht om de behandeling van het wetsvoorstel aan te houden
in verband met een nadere bezinning op de mogelijkheden om tot een vrijere
vestiging van deurwaarders te komen. Vervolgens zijn door de MDW-werkgroep
gerechtsdeurwaarders, de werkgroep-Opstelten, aanbevelingen opgesteld waarin
onder andere een stelsel van vrijere vestiging centraal stond. De aanbevelingen
van deze werkgroep, die door het vorige kabinet zijn overgenomen, hebben geleid
tot een derde nota van wijziging op het wetsvoorstel. Over het concept van
de nota van wijziging is door de Raad van State op 20 november jongstleden
advies uitgebracht. Wij hebben daar goed naar moeten kijken. De nota van wijziging
zal een dezer dagen bij de Tweede Kamer worden ingediend. Met de heer Heijne
Makkreel vrees ik dat hij de behandeling daarvan in dit huis niet meer zal
meemaken. Wel heb ik goede hoop dat behandeling binnen niet al te lange tijd
zal kunnen geschieden, al realiseer ik mij dat deze woorden door voorgangers
van mij ook al zijn uitgesproken.Ik kom op de reorganisatie van de zittende magistratuur. Het is duidelijk
dat deze reorganisatie vooral bedoeld is om de effectiviteit en de efficiency
van de zittende magistratuur te verbeteren en daarmee de toegankelijkheid
tot het gerecht en de snelheid van het geheel. Ik wijs er graag op dat het
verbeteren van de effectiviteit en efficiency er ook toe moet leiden dat wij
niet alleen maar moeten zeggen dat er dus meer personeel bij moet. Een van
de doeleinden van de reorganisatie is juist om ervoor te zorgen dat wij met
dezelfde hoeveelheid mensen meer kunnen. Dat laat onverlet dat dat niet voldoende
is en dat er geld bij moet. De vraag blijft overeind of de 130 mln. die ervoor
is uitgetrokken, voldoende is. Wat mij betreft is het veel te vroeg om te
zeggen dat het niet voldoende is, juist met het oog op de kerndoelstellingen
van de reorganisatie.Wat naar mijn gevoel bij de reorganisatie zeer belangrijk is, is de eigen
rol van de zittende magistratuur. De contourennota gaat maar voor een deel
over de activiteiten die vanwege de regering in gang zullen worden gezet.
Voor een zeer belangrijk deel handelt de nota over de activiteiten die door
de rechter lijke macht zelf zullen moeten worden uitgevoerd.
Dat is om twee redenen van belang. De eerste is uiteraard gelegen in het feit
dat de rechterlijke macht onafhankelijk is en dat het dus onbestaanbaar is
dat de regering eens even gaat vertellen wat de rechterlijke macht moet doen.
De tweede reden is dat het momentum voor de reorganisatie op dit ogenblik
duidelijk aanwezig is. Ook binnen de zittende magistratuur is er immers belangstelling
voor de noodzakelijke wijzigingen. Wat ik daarvan op dit ogenblik merk, is
dat veel activiteiten worden gestart.De heer Heijne Makkreel heeft het management aan de orde gesteld. Ik vind
het belangrijk dat de professionaliteit van het management toeneemt. Ik ben
het geheel met hem eens dat dit vooral het geval moet zijn bij de rechters
zelf. De autoriteit ontleen je aan het feit dat je het werk waar het om gaat,
van haver tot gort kent. Dat is bij dat soort professionele organisaties heel
vaak het geval.Verder wees de heer Heijne Makkreel op het mogelijke probleem dat je als
rechter voor het leven wordt benoemd, terwijl je als bestuurder niet voor
het leven zou moeten zijn benoemd. De minister en ik zijn dat geheel met hem
eens. Dat hebben wij dan ook in de contourennota als uitgangspunt opgenomen:
de benoeming als rechter is voor het leven en de benoeming als bestuurder
is niet voor het leven. Die laatste benoeming kan dan ook eenvoudig ophouden
als het niet goed blijkt te gaan. Dat is inderdaad anders dan de situatie
van dit ogenblik.De heer Meeter heeft zich afgevraagd hoe het precies zit met het integraal
management. Ik denk dat die term bestaat vanwege het feit dat beleid en beheer
in dat management samenkomen. Dat is het nieuwe van het geheel. Nu kun je
constateren dat het beleid van de rechter gemaakt wordt in de collegevergadering.
Ik kom daar zo nog op terug, want daarin komt verandering. Het beheer vindt
plaats op een gemandateerde manier vanwege het departement. Het is nu wel
degelijk de bedoeling om beide zaken samen te brengen in het bestuur van het
gerecht. Dat wordt bedoeld met de term integraal management. De term "duaal
management", voorzover die bestaat, heeft niet betrekking op het feit dat
het gaat om enerzijds het rechterlijk personeel en anderzijds het andere personeel.De heer Meeter heeft terecht opgemerkt dat het van belang is om het bestuur
van die rechtbank niet dicht te regelen. Dat zijn wij ook niet van plan. Wij
zullen in de wet een regeling op hoofdlijnen moeten opnemen. Verder moeten
wij erg veel overlaten aan de gerechten zelf, al was het maar vanwege het
verschil in omvang tussen de verschillende rechtbanken. Dat zal ook tot andere
bestuursconstructies moeten leiden. Met inachtneming van de wettelijke kaderstelling
moeten wij het vervolgens voor een belangrijk deel aan de gerechten zelf overlaten.
Het stelsel met besturen van gerechten brengt met zich dat de rol van de collegevergadering
werkelijk een andere wordt. Wij hebben gezegd dat die collegevergadering op
zichzelf van belang kan zijn, maar niet meer dan een adviserende rol moet
spelen. De manier waarop iedere rechtbank daarmee omgaat, lijkt mij typisch
iets wat je aan de rechtbanken zelf moet overlaten.De heer Meeter stelde ook nog een vraag over het onderscheid tussen beheer
en beleid bij de Raad voor de rechtspraak. Hij vroeg of de vaststelling van
een rolreglement nu als beheer of als beleid moet worden beschouwd. Ik geloof
dat ik er verstandig aan doe om die vraag op dit ogenblik niet te beantwoorden
en wel om de volgende redenen. Op de eerste plaats hebben wij advies gevraagd
aan de Raad van State over de staatsrechtelijke positie van de Raad voor de
rechtspraak. Dat advies is uitgebracht, maar moet nog worden besproken in
het kabinet. Daarna kan dat naar buiten komen. Op de tweede plaats hebben
wij ook nog een commissie in het leven geroepen die precies moet kijken naar
de plaats van de Raad voor de rechtspraak, uitgaande van het feit dat het
alleen maar om beheer moet gaan. Dat is noodzakelijk vanwege het feit dat
de gerechten nu gaan over beleid en beheer. Omdat het beleid te maken heeft
met de onafhankelijkheid van de rechter, kan het niet zo zijn dat het ministerie
rechtstreeks directieven gaat geven aan de gerechten, al was het alleen maar
over de beheerslijn. Daar is in onze optiek de Raad voor de rechtspraak voor
nodig.Voorzitter! Dan kom ik bij de sociale advocatuur en de rechtsbijstand
voor minder draagkrachtigen. Aan dat onderwerp heeft de heer Ruers een belangrijk
deel van zijn betoog gewijd. Ik meen dat hij een erg dramatisch beeld heeft
geschetst van de stand van zaken. Mij staat een iets ander beeld voor ogen
en dat zal blijken uit het volgende. In december jongstleden heb ik aan de
Kamer de evaluatie van de Wet op de rechtsbijstand gezonden. Daarin wordt
het beeld geschetst van een stelsel dat aanvankelijk na introductie een aantal
belangrijke knelpunten kende. Door mijn ambtsvoorgangster zijn maatregelen
genomen die deze knelpunten moesten wegnemen. Ik noem verlaging van de hoogste
eigen bijdrage, verhoging van de inkomensgrens met ƒ 365, waardoor
nu ongeveer 70% van de bevolking voor gefinancierde rechtsbijstand in aanmerking
komt en versoepeling van de hardheidsclausule voor de vermogenstoets voor
ouderen, met name met betrekking tot hun oudedagsvoorziening. Nog in voorbereiding
is een wijziging van de anticumulatiebepaling voor rechtzoekenden die vaak
een beroep op rechtsbijstand moeten doen. De algemene conclusie uit de evaluatie –
en dat is niet een evaluatie van het ministerie – is dat het stelsel
voldoet aan de doelstellingen en naar behoren functioneert.Dat neemt niet weg dat er ook een aantal punten zijn gesignaleerd die
aanpassing of studie behoeven. Zo is er een overzicht opgenomen van noodzakelijke
wijzigingen in de regelgeving. Als één van de belangrijkste
vragen met betrekking tot de werking van het stelsel beschouw ik de vraag
of voldoende aanbod van gekwalificeerde rechtsbijstandsverlening beschikbaar
is en ook zal blijven. Dat vraagstuk heeft de heer Ruers terecht aangestipt.
Momenteel is een onderzoek gaande door de raden voor de rechtsbijstand naar
de kwantitatieve en de kwalitatieve aspecten van het aanbod van rechtsbijstandsverleners.
Ik verwacht de resultaten daarvan komende zomer. Wanneer dat onderzoek daartoe
aanleiding geeft, zal ik uiteraard naar maatregelen zoeken om – in de
woorden van de heer Ruers – het sociale grondrecht op gefinancierde
rechtsbijstand te waarborgen.Ten slotte heeft de heer Ruers mij gewezen op het uiteraard bekende verzoek
om verhoging van de uurvergoeding tot ƒ 180. Ik wijs
erop dat de kosten van die maatregel 130 mln. bedragen. Dat is even veel als
nu beschikbaar is voor de modernisering van de rechterlijke macht. Ook ik
zie dat probleem, maar ik moet constateren dat de begroting van Justitie –
en dat zal niemand verbazen – op dit ogenblik die ruimte niet biedt.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Onmiddellijk na de dinerpauze is het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek
van Strafrecht, de Auteurswet 1912 en de Wet op de naburige rechten etc. (stuk
nr. 25474) aan de orde. Vervolgens zal de behandeling van de begroting van
Justitie worden voortgezet.De vergadering wordt van 18.45 uur tot 20.15 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-746-786.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl