Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 5528-5554

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

27-06-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 92, pagina 5528-5554

27-06-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 22358Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

92ste vergadering; 27 juni 1995Pagina 5505-5505
Behandeling van:de brief van de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer houdende het voorstel de financieel-administratieve kant van de Balansverkortingsoperatie aan te wijzen als groot project (23817, nr. 40).Pagina 5515-5516
Stemming over een motie, ingediend tijdens het debat over het veteranenbeleid, te weten:de motie-Zijlstra c.s. over een vergoeding wegens extra langdurige dienstvervulling (21490, nr. 18)Pagina 5515-5515
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellenPagina 5585-5586
Stemming over een motie, ingediend bij het debat over house-party's en XTC-gebruik, te weten:de motie-Schutte over een stringent beleid t.a.v. het toestaan van house-party's en dergelijke (23760, nr. 4)Pagina 5514-5515
Behandeling van:de Voorjaarsnota 1995 (24178)Pagina 5554-5585
Regeling van werkzaamhedenPagina 5505-5507
Vragen van het lid Rabbae aan de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, over de wachtlijsten in de basiseducatiePagina 5512-5514
Heropening van de beraadslaging over de bij de behandeling van het wetsvoorstel inzake de gewijzigde motie-Marijnissen over het onmiddellijk beëindigen van de herkeuringen WAO (22187, nr. 30);de motie-Schimmel over een individueel trajectplan voor reïntegratie op de arbeidsmarkt (24221, nr. 12);de motie-Rosenmöller over herkeuring van WAO'ers vanaf 45 jaar (24221, nr. 15);de motie-Biesheuvel over herkeuring van WAO'ers vanaf 50 jaar (24221, nr. 16);de motie-Van Dijke over het verlies vanPagina 5516-5527
Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)Pagina 5528-5554
Vragen over een geheime overeenkomst tussen het Rijk en de NS over het afstoten van spoorlijnenPagina 5507-5512
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet Milieubeheer (milieuplanbureau) (24031)Pagina 5515-5515
Stemmingen over drie moties, ingediend bij het debat over het ruimtelijk-economisch beleid tot 2000, te weten:de motie-De Jong c.s. over optimale infrastructurele aansluiting van het noorden des lands (24060, nr. 3);de motie-De Jong over een regime van vrije afschrijvingen voor delen van het noorden des lands (24060, nr. 4);de motie-Remkes c.s. over ontwikkeling van de noordkop van Noord-Holland (24060, nr. 5)Pagina 5515-5515

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 379 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: 
 
 het wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet
op de orgaandonatie) (22358).
 
 
 
 
 
 (Zie vergadering van 15 juni 1995.)
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt hervat.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De heer Van Middelkoop heeft gevraagd, hem als eerste het woord te geven.
Hij heeft dadelijk verplichtingen elders.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de voorzitter en de collega's voor de
welwillendheid om mij als eerste het woord te verlenen. Ik zal het bescheiden
houden. De omstandigheid is overigens een zeer plezierige. Onze ambtelijke
secretaris, de heer Van Haeften, bij ingewijden in dit gebouw ongetwijfeld
bekend, neemt straks afscheid van onze fractie. Daar moet ik echt bij zijn.
 
 De bewindslieden hebben ruimschoots de tijd genomen om een reactie te
formuleren op hetgeen de Kamer in eerste termijn heeft gezegd. Het nadeel
van een dergelijke pauze in een debat is dat het geheugen bij het vervolgen
ervan met enig knarsen en piepen weer op gang komt. Zo is het tenminste bij
mij. Dat komt een zorgvuldige behandeling van een wetsvoorstel niet echt ten
goede. Maar een voordeel is dat de ministers uitvoerig, afgewogen en ook vrij
compleet hebben gereageerd. Ik zeg de ministers daarvoor dank.
 
 Nu erken ik dat de Kamer het de bewindslieden niet gemakkelijk heeft gemaakt
om zich met het voorstel een weg te banen naar het Staatsblad. Ik voeg daaraan
toe dat de zaak waarom het gaat, de orgaandonatie, gebaat is bij èn
heldere wetgeving èn een breed parlementair draagvlak.
 
 Het geheel nu overziende, meen ik dat de regering daar een goede poging
toe heeft gedaan. Het gaat weliswaar meer geld kosten dan hun ambtsvoorgangers
verantwoord achten. De herintroductie van een systeem van centrale registratie
is voor het doel van de wet, namelijk het op een verantwoorde wijze optimaliseren
van het ter beschikking komen van organen voor transplantatie, een verantwoorde
oplossing.
 
 Ik kan dan ook best instemmen met het beoogde beslissysteem met centrale
registratie, maar een probleem is nog wel dat ik evenmin bezwaren van principiële
aard heb tegen het amendement dat de heer Lansink, inmiddels in gewijzigde
vorm, heeft ingediend. Misschien is het een luxe probleem. Als ik het goed
zie, is in zijn amendement alleen de rol van de nabestaanden nog pregnanter
naar voren gehaald dan in het voorstel van de regering. Ik luister wat dat
betreft graag naar de wijze van reageren van de regering op wat de Kamer in
tweede termijn zegt en gaat zeggen, ook over het amendement van de heer Lansink.
Pas dan kan ik mijn beslissing nemen.
 
 Nu wil ik de wellicht opdoemende politiek vrede niet meer verstoren dan
nodig is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Het amendement-Lansink handhaaft het bezwaarsysteem bij de registratie.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Ja, daar heb ik ook geen bezwaar tegen.
 
 Het moet mij wel van het hart dat de regering weinig serieus en diepgaand
heeft gereageerd op de forse kritiek van VVD-zijde, als zou het wetsvoorstel
onvoldoende het zogenaamde zelfbeschikkingsrecht honoreren. Van de regering
mag immers verlangd worden, aan te geven waarom dit recht geen geweld wordt
aangedaan als bij niet-registratie aan nabestaanden een beslissende stem wordt
gegeven. Dat dit punt niet expliciet en uitvoerig aan de orde is geweest gedurende
de twintig jaar die de herziening van de Wet op de lijkbezorging heeft gevergd,
zoals een van de ministers vermeldde, zegt naar mijn gevoel zeer weinig. Belangrijker
is dat de Grondwet in artikel 11 pas sinds 1983, twaalf jaar geleden dus,
de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam noemt. Op dat artikel wordt
juist vaak wat betreft het zogenaamde zelfbeschikkingsrecht een beroep gedaan.
Interessant is dan ook wat deze bewindslieden van D66-huize nu eigenlijk van
een dergelijk beroep in deze zaak vinden.
 
 Ik wil er in dit verband nog aan herinneren dat bij de behandeling van
de WGBO door de regering destijds is betoogd dat artikel 11 van de Grondwet
ruimte laat voor een absolute interpretatie, waarbij altijd een persoonlijk
gegeven toestemming hoort, en een relatieve of functionele interpretatie,
waarbij uitdrukkelijke toestemming geen vereiste is. De discussie ging toen
vooral over het gebruik van afgestaan lichaamsmateriaal. Ik heb destijds die
exegese, die wijze van gebruikmaking van artikel 11, zeer verhelderend
en acceptabel gevonden. Wanneer deze bewindslieden aan de destijds ingezette
interpretatielijn vasthouden – ik zou dat willen bepleiten – kunnen
zij zich effectief verweren tegen de bezwaren van VVD-zijde, althans zoals
verwoord in eerste termijn en ook buiten deze Kamer. Cruciaal daarbij is dat
de afgestane organen worden geanonimiseerd en de ontvanger derhalve nooit
kan en zal weten van wie het verkregen orgaan afkomstig is. Daarmee is mijns
inziens voldaan aan de grondwettelijke plicht om de lichamelijke onaantastbaarheid
te respecteren en ontstaat er ruimte om de nabestaanden de rol te geven die
zij nu in de wet krijgen. Ik wijs er nog op dat het in elk geval psychologisch
nogal wat uitmaakt of je de gemeenschap c.q. de Staat bij niet-registratie
laat beslissen – wat in het wetsvoorstel nadrukkelijk niet de bedoeling
is – of de nabestaanden. Een keuze voor het laatste verdient dan verre
de voorkeur. Nogmaals, ik moet nog een keuze maken tussen het regeringsvoorstel
en het amendement van de heer Lansink.
 
 Na deze wat meer principiële beschouwing heb ik nog een enkele praktische
vraag. In het nu voorgestelde systeem wordt aan nabestaanden in twee situaties
een beslissende stem gegeven, namelijk als aan hen via registratie expliciet
de beslissing wordt gelaten en ook bij niet-registratie. Het gaat mij om de
eerste situatie. Waarom krijgt iemand wel het recht de beslissing via registratie
aan nabestaanden over te laten, maar zonder het recht om concreet aan te geven
aan welke nabestaanden hij die beslissing wel en aan welke hij die per se
niet wil overlaten? Men is immers gebonden aan de in de wet omschreven categorie
van nabestaanden. Families kunnen echter, helaas, volledig uit elkaar liggen,
waarbij men aan de ene nabestaande wel de beslissing wil overlaten en aan
de andere niet. Als er toch geregistreerd kan worden in het voorstel van de
regering, waarom dan niet tevens de mogelijkheid van het uiten van voorkeuren?
Zou dat de bereidheid tot registratie niet kunnen bevorderen? Dat wensen wij
immers allemaal. Graag ontvang ik een antwoord op deze vraag.
 
 Over de rol van de nabestaanden zelf heeft de minister opgemerkt dat zij
ervan uitgaat dat een arts rekening houdt met ernstige bezwaren van nabestaanden,
ook als via registratie toestemming voor donatie is gegeven. Met die zienswijze
ben ik het eens. Echter, verdient het dan geen aanbeveling dit een wettelijke
basis te geven? Als ik het mij goed herinner, is die ook neergelegd in een
van de amendementen van mevrouw Kamp. Wanneer immers aan nabestaanden wettelijk
het recht wordt gegeven om met de beslissende stem te spreken voor donatie,
waarom dan niet eveneens wettelijk het recht vastgelegd om bij ernstige bezwaren
een veto uit te spreken? Het ene is toch het spiegelbeeld van het andere?
 
 Ik blijf nog even bij de registratie. De minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport zei in haar antwoord dat naast de registratie het al dan
niet handgeschreven codicil geldigheid blijft houden. Zij sprak van een second-best-instrument.
Ik begrijp deze uitspraak, maar ik vraag dan wel, hoe er moet worden gehandeld
als er na overlijden een codicil wordt aangetroffen met een andere wilsuiting
dan hetgeen in de registratie is vastgelegd en waarbij het codicil van meer
recente datum is. Wat heeft er dan voorrang? Vergelijkbare vragen troffen
wij gisteren of eergisteren aan in NRC Handelsblad. Kan dit nog worden verduidelijkt?
 
 Een andere vraag over de centrale registratie is die naar de bestuurlijke
status van het donorregister. Het wordt, zo staat in artikel 10, gehouden
door een door de minister aangewezen instelling. Waar moet ik daarbij aan
denken? Wordt het een zelfstandig bestuursorgaan? Vergt dat dan nog een afzonderlijke
wettelijke regeling, zodat het onderwerp dus nog een keer bij ons terugkomt?
Wie gaat er leiding aan geven? Graag ook een antwoord op deze vragen.
 
 In eerste termijn heb ik gevraagd naar de procedure die zal gelden voor
donatie voor wetenschappelijk onderzoek of farmaceutische doeleinden. Het
schriftelijke antwoord dat ik daarop heb gekregen, heeft bij mij enkele nieuwe
vragen opgeroepen. Wanneer iemand uitsluitend wil doneren voor wetenschappelijk
of farmaceutisch onderzoek, wordt die wens dan ook centraal geregistreerd?
Ik neem aan van wel, maar in de tekst van het wetsvoorstel lijkt hiervoor
geen voorziening te zijn opgenomen. Toch lijkt mij dat uit een oogpunt van
rechtszekerheid een vereiste. Wil de minister ook op dit punt nog ingaan?
 
 Ik knoop er nog een tweede vraag aan. Hoe komen wetenschappers of farmaceutische
bedrijven erachter dat iemand die is overleden, uitsluitend voor genoemde
doeleinden wil doneren? De organen van zo iemand worden immers niet aangemeld
bij een orgaancentrum ex artikel 16. Hoe verloopt dan de procedure? Wie is
hierbij waarvoor verantwoordelijk? Het kan bijvoorbeeld toch niet zo zijn
dat een arts later aansprakelijk wordt gesteld voor het niet melden bij een
andere instantie dan een orgaancentrum? Kortom, ik heb de indruk dat het wetsvoorstel
op dit punt nog wat hiaten bevat.
 
 Voorzitter! Ten slotte wil ik nog iets zeggen over de wijze van bejegening
door het kabinet van enkele amendementen van de heer Lansink. Ik doel vooral
op het amendement op stuk nr. 26 over anencefalen en dat op stuk nr. 29 over
de menselijke vrucht. Het mag duidelijk zijn dat die amendementen mijn sympathie
hebben. Wij zullen het erover eens zijn dat al dan niet aanvaarding van deze
amendementen voor de doelstelling van de wet nauwelijks van betekenis is.
Toch heeft de minister aanvaarding ervan ontraden, dus zij heeft het zelfs
niet aan het oordeel van de Kamer overgelaten. Ik moet zeggen dat dit weinig
wervend was richting de heer Lansink, terwijl er toch veel voor te zeggen
zou zijn geweest na datgene wat wij hadden gehoord in de eerste termijn. Is
het juist niet verstandig, dit type ethisch gevoelige casus buiten de regeling
te houden? Dan gaat het mij echt om de zaak zelf. De wettelijke regeling orgaandonatie
moet, wil zij succesvol zijn, onomstreden zijn en vooral ook blijven. Ik waarschuw
ervoor dat één keer een vervelende publiciteit – die ontstaat
gauw – over een concreet geval van donatie van een anencefaal of menselijke
vrucht de bereidheid tot toestemming van veel burgers zal doen afnemen. Waarom
toch dat risico gelopen? Daarom lijkt mij aanvaarding van deze amendementen
zeer verstandig voor de zaak waar het ons allen om gaat. Derhalve zou ik een
andere reactie van de regering zeer op prijs stellen. Mag ik die vernemen?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Voorzitter! De mondelinge behandeling van de Wet op de orgaandonatie heeft
de toch al lange geschiedenis van het wetsvoorstel opnieuw verlengd. Zorgvuldigheid
blijft echter geboden. Daarom stemde mijn fractie ook in met de door het kabinet
gevraagde schorsing van de beraadslaging, nog vóór de beantwoording
van de eerste termijn van de Kamer. Die eerste termijn – nog in de winter
van 1995, mag ik zeggen – heeft voor veel beroering gezorgd, in negatieve,
maar ook in positieve zin. De oorzaak was de niet verwachte voorkeur van mijn
fractie voor het bezwaarsysteem. De tegengestelde reacties, ook uit eigen
kring, maakten opnieuw duidelijk dat saamhorigheid verschillend wordt beleefd.
Nogal wat mensen hebben zich gestoord aan de woorden: wij zijn niet van onszelf,
maar van elkaar. Die woorden, die ik 's avonds bij het debat heb geuit, waren
een reactie op enkele interrupties over de vermeende aantasting van het zelfbeschikkingsrecht.
Dat is overigens een recht dat ik voluit respecteer. Maar de schepping is
meer dan de optelsom van enkelingen. Niet de staat is verantwoordelijk, maar
de mens zelf, in verbondenheid met elkaar, zeker wanneer het gaat om de bescherming
van zwakken en zieken.
 
 Enkele dagen na het debat stuurde iemand mij een passage uit de toespraak
van Eli Wiesel, enkele jaren geleden gehouden bij de overhandiging van de
Nobelprijs voor de vrede. De passage luidt: "Wij weten dat elk ogenblik een
ogenblik is van genade, elk uur een offerande. Ze niet delen betekent: ze
verraden. Ons leven behoort niet meer toe aan ons zelf. Het behoort toe aan
al degenen die ons wanhopig nodig hebben." Ik kende deze toespraak niet. De
strekking is helder. Natuurlijk bedoelde ik te zeggen dat wij er voor elkaar
zijn. Ook de dode heeft een naaste, in de persoon van de levende zieke. Die
zieke mag in een verantwoordelijke en zorgzame samenleving rekenen op leniging
van zijn nood, voor zover dat mogelijk is. Ik lees het woord "samenleving"
in deze tekst dus letterlijk: samen-leven.
 
 Bij de instemming met het verzoek tot uitstel leefde de verwachting dat
het kabinet rekening zou houden met de inbreng van wat ook door de bewindslieden –
lees de brief die een dag na de eerste termijn werd gestuurd – als een
ruime kamermeerderheid werd gezien. Trouwens, loskoppeling van partijpolitieke
stellingen en electorale toestanden was ook geboden, zeker wanneer van de
goede bedoelingen van wie ook een karikatuur werd gemaakt. Het wetsvoorstel
orgaandonatie, met de alom onderschreven doelstellingen, kan in de samenleving
alleen maar functioneren wanneer in een respectvol beraad gestreefd wordt
naar goede effectieve middelen èn naar een behoorlijk draagvlak. Ik
acht het tegen die achtergrond van groot belang, ook voor de verdere discussie,
dat minister Borst nadrukkelijk heeft gesteld dat het wijzigingsvoorstel van
het CDA, anders dan destijds vanuit de VVD is beweerd, niet in strijd is met
de Grondwet. Ik dank de bewindsvrouwe voor de bevestiging van mijn standpunt.
 
 Voorzitter! De Grondwet brengt mij opnieuw bij het zelfbeschikkingsrecht.
Ik herhaal dat dit recht volstrekt wordt gerespecteerd door de CDA-fractie.
Een verantwoordelijke samenleving beweegt zich met alle dynamiek, van verleden,
heden en toekomst, in een kader van rechten en plichten, niet in een star
evenwicht, maar wel met de erkenning dat elke verantwoordelijkheid vrijheid
in gebondenheid inhoudt. Zelfbeschikking is niet gelijk aan absolute autonomie.
Zelfbeschikking wordt uitgeoefend in de context van een samenleving waarin
burgers overeenkomstig hun opdracht in leven en sterven elkaar tot hand en
voet willen zijn. Saamhorigheid betekent dan kiezen voor een zorgzame samenleving,
waarin mensen zich van hun verantwoordelijkheid bewust zijn, voor zichzelf,
voor de anderen en voor de schepping als geheel. Het is meedragen van verantwoordelijkheid.
Dat zelf verantwoordelijk zijn behelst meer dan zelfbeschikking alleen. Autonome
zelfbeschikking – of absolute – stoelt te zeer op de kille ideologie
van de mens die toch al in te veel opzichten op zichzelf wordt terug geworpen.
Het zelf verantwoordelijk zijn houdt uitdrukkelijk ook zelf beslissen in,
maar dan wel zo dat de verantwoordelijkheid ten opzichte van anderen in ieder
geval wordt beleefd en waar het kan wordt bewaard. De burger is natuurlijk
vrij om het recht op zelfbeschikking uit te oefenen, maar hij of zij is ook
gebonden aan zijn medeverantwoordelijkheid voor het opheffen van, bijvoorbeeld
in dit geval, het tekort aan donororganen, zeker voor hen die daar dringend
op zijn aangewezen. Voorwaarde is wel – en ik kan dat niet genoeg benadrukken –
dat ook die andere doelstellingen van de wet de volle aandacht krijgen. Ik
doel met name op de bescherming van de positie van de donors en de verwanten.
 
 Terzijde merk ik op dat de Nierpatiëntenvereniging LVD in haar brief
van 9 juni jl. terecht ingaat op de ethische aspecten van het zelfbeschikkingsrecht.
Zonder die brief nu volledig tot de mijne te maken, moet ik zeggen dat in
die brief terecht een onderscheid wordt gemaakt tussen de zogenaamde transactie-ethiek,
waarbij de strakke, eenzijdige interpretatie van artikel 11 van de Grondwet
zou kunnen leiden tot de "voor wat, hoort wat"-benadering, een lijn die minister
Borst terecht afwijst en de participatie-ethiek, waarbij de verantwoordelijkheid
van de gehele samenleving vooropstaat. Transactie-ethiek kan leiden tot commercialisering –
wat wij moeten afwijzen – terwijl de participatie-ethiek de toegankelijkheid
van zorg voor ieder lid van de samenleving voorop stelt.
 
 Voorzitter! De hoofddoelstellingen van de wet brengen mij terug bij de
wetsgeschiedenis die de Kamer verplicht tot zorgvuldige maar ook weer tijdige
afdoening van het wetsvoorstel. De Kamer drong immers al in de jaren zeventig
aan op wetgeving. De Wet op de lijkbezorging is nu eenmaal geen toereikend
kader voor orgaandonatie en transplantatie. Het regeerakkoord van 1989 leidde
in 1991 tot een wetsvoorstel dat gebaseerd was op het zogenaamde toestemmingssysteem,
ook omdat een draagvlak bestond voor die grondslag van de noodzakelijk geachte
registratie. Het is echter niet zo, dat over de andere grondslag – het
bezwaar – geen discussie werd gevoerd. Ik herinner mij uit mijn "oertijd"
een mondeling overleg over het tekort aan donornieren. Toen hadden wij het
ook al over een andere systematiek. Dat was in het begin van de jaren tachtig,
in ieder geval voor aanvaarding van het befaamde artikel in de Grondwet, waarover
de heer Van Middelkoop zojuist sprak. Ook bij de inbreng voor de schriftelijke
 verslagen werd, althans in mijn fractie, regelmatig gediscussieerd
over andere systemen van registratie. Wij kwamen steeds bij toestemming uit,
maar er was wel discussie. Ik dank tegen deze achtergrond minister Borst voor
haar genuanceerde beschouwing over de "verrassende" meningsvorming van mijn
fractie en ik laat de discussie over omslag en koerswijziging nu maar voor
wat zij waard is.
 
 Voorzitter! De schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel is destijds
onderbroken via een mondeling overleg, waarbij de eerst nodig geachte centrale
registratie om diverse redenen – vooral financiële – werd
geschrapt. Die registratie is nu weer terug van weg geweest, na de schriftelijke
interventie van de bewindslieden. Een ander zeer wezenlijk punt, namelijk
de criteria voor de vaststelling van de hersendood, bleven echter naast de
grondslag voor registratie een punt van discussie, ook in het antwoord in
eerste termijn een week geleden. Waar ook de evaluatie van de wet en de protocollen –
het ziekenhuisprotocol en het hersendoodprotocol – nog steeds ter discussie
staan en ook de regeling van de risico-aansprakelijkheid voor levende donoren
na het antwoord van minister Sorgdrager nog vragen oproept, krijgt het vervolgde
debat bijna het karakter van een eerste termijn. Ik vraag daarvoor begrip
van de bewindslieden en uiteraard ook van de kamervoorzitter.
 
 Voorzitter! Het meervoudig doel van de wet was en is niet omstreden; niet
in 1991 en niet in 1995. Beschikbaarheid van voldoende organen om zoveel mogelijk
zieken te helpen, respect voor de integriteit van het lichaam, versterking
van de rechtspositie en van donoren en verwanten en het tegengaan van commercie.
De ingebouwde spanning tussen de behoefte aan organen en de bescherming van
donors en verwanten veroorzaakt echter een moeizaam proces van wetgeving,
zoals bij de eerste termijn is gebleken. Ook het recente antwoord van de bewindslieden,
met name van minister Borst, toont die spanning, zowel in de algemene benadering –
begripsvol maar toch niet in alle opzichten consequent – en in de beschouwing
over het bij uitzondering toestaan van een vetorecht, wanneer verwanten ondanks
de toestemming van de donor toch onoverkomelijke bezwaren koesteren tegen
de uitname van organen. De minister noemde het weliswaar een hoge uitzondering,
maar toch, het werd naar voren gebracht en wij hebben er vorige week ook een
interruptiedebat aan gewijd. Mijn fractie acht die weg van de uitzondering
een moeilijk begaanbare, omdat de ene uitzondering de andere niet is. Als
je eenmaal uitzonderingen gaat maken, waar ligt dan de grens? Ik heb het hierbij
over donoren die uitdrukkelijk toestemming hebben gegeven en die dan als het
ware worden ingehaald door de verwanten. Misschien wil de minister daar nog
verder op ingaan.
 
 Ik ga nog even terug in de nieuwste geschiedenis. Meteen na de eerste
termijn van de Kamer vroeg het kabinet schorsing van de beraadslaging, omdat
zich een meerderheid aftekende voor een andere grondslag onder de registratie.
De nadere keuze van mijn fractie voor een bezwaarsysteem kreeg veel aandacht.
Naast pittige kritiek was er ook instemming, hier en daar zelfs waardering
voor de gekozen lijn. Ik doel dan ook op de reacties van de Nierstichting
en van de patiëntenverenigingen en niet te vergeten op tal van persoonlijke
brieven. Ik behoef die brieven niet te citeren om duidelijk te maken dat het
wachten op een orgaan tot heel indringende reacties kan leiden en ook heeft
geleid. Datzelfde geldt natuurlijk voor de dankbaarheid van mensen die nu
weten wat een nieuw orgaan betekent.
 
 Maar er waren, zoals ik al zei, ook veel kritische reacties. Uit die reacties
heeft mijn fractie opgemaakt dat het eventueel ontnemen van de zeggenschap
van verwanten en aanverwanten in een bezwaarsysteem veel, zo niet de meeste
bedenkingen oproept. Saamhorigheid geldt toch ook voor de naaste familie,
zo werd wel gesteld en niet ten onrechte natuurlijk, te meer daar, naar ik
aanneem, in de kring der verwanten steeds meer gesproken wordt over het belang
van donatie en transplantatie en over de invulling van het zelfbeschikkingsrecht.
In België opgedane ervaringen wijzen trouwens ook in deze richting.
 
 Ik heb ook geconstateerd dat de aanvankelijke kritiek sterk verminderde,
nadat ik had uiteengezet dat varianten op het bezwaarsysteem ook mogelijk
zijn. Dat moest buiten de Kamer, omdat het debat een aantal dagen buiten de
Kamer werd gevoerd. Toekenning van het eindoordeel, het beslissingsrecht,
aan de verwanten wanneer een potentiële donor niet in het centrale register
van bezwaarden voorkomt, is achteraf bezien een betere variant. Ik kom daar
nog op terug.
 
 Alvorens in te gaan op de zesde nota van wijziging en het antwoord van
de regering in eerste termijn merk ik nog op, dat de CDA-fractie naast de
voorkeur voor dat aangepaste bezwaarsysteem en de inrichting van een centraal
register, enkele andere kernthema's heeft ingebracht en ook in wijzigingsvoorstellen
heeft verwoord. Ik doel op: 
 
 
 - de aanscherping van de criteria voor
de vaststelling van hersendood;
 
 
 - de versterking van de positie van
de Kamer bij wettelijke vastlegging van de criteria. Inmiddels zijn door collega's
ook bij andere onderwerpen amendementen ingediend;
 
 
 - de toetsing van
het door de ziekenhuizen te gebruiken protocol;
 
 
 - de evaluatiebepaling
om de werking van de wet elke drie jaar te kunnen bezien;
 
 
 - de positie
van de zogeheten "anencefalen", waarover collega Van Middelkoop zoëven
ook al behartigenswaardige opmerkingen maakte.
 
 
 
 Doordat het amendement op stuk nr. 28, waarin het bezwaarsysteem met consultatieplicht
was verwoord, veel aandacht heeft getrokken, is buiten de Kamer aanvankelijk
de indruk ontstaan dat de Kamer alleen oog had voor een systeem van registratie.
Niets is natuurlijk minder waar. Ook de andere amendementen – destijds
uitsluitend door ons ingediend, maar inmiddels zijn er ook amendementen van
andere fracties – zijn van groot belang.
 
 Tot mijn spijt heeft minister Borst de wijzigingsvoorstellen over de hersendood,
over de algemene maatregel van bestuur en over het protocol ontraden. Een
enkel amendement is door minister Sorgdrager zelfs overbodig verklaard, namelijk
het amendement over de anencefalen, terwijl het amendement over de evaluatie
prematuur is genoemd. Misschien is dat woord niet gebruikt, maar in ieder
geval zag de minister een evaluatie voorlopig nog niet zitten. Wij hebben
daar ook een interruptiedebat over gehad.
 
 De afhoudende opstelling tegenover die amendementen betreur
ik, zowel vanwege de plaats in het wetsvoorstel, alsook vanwege de reacties
in de Kamer zelf, die bleken uit de interrupties. Ik handhaaf derhalve die
amendementen. Zij zijn stuk voor stuk van belang voor het wetsvoorstel.
 
 Voorzitter! Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 28 en de beoordeling
van de zesde nota van wijziging. Het amendement op stuk nr. 28 over het bezwaarsysteem
met consultatieplicht, heeft feitelijk geleid tot de schorsing van het debat
op verzoek van het kabinet. Tijdens de eerste termijn bleek namelijk bij de
fracties van PvdA, D66, SP en – gedeeltelijk – GroenLinks steun
te bestaan voor de denkrichting, de koers. Dat bleek ook uit de brief die
een dag later binnenkwam. In de bijdrage van GroenLinks kwam duidelijk tot
uiting welke spanning je kunt tegenkomen als je over dergelijke zaken discussieert,
ook binnen een politieke beweging. Ik heb dat zeer op prijs gesteld en doe
dat nog. De fracties van PvdA en D66 wezen overigens ook op het volledige
beslissysteem. Ook de buitenwereld had een perceptie van het debat. Ik verwijs
vooral naar de persberichten. Die buitenwereld kreeg de stellige indruk dat
een meerderheid van de Kamer méér voelde voor iets van een bezwaarsysteem.
Dat kwam uit de berichten duidelijk naar voren. De fractie van de VVD verzette
zich fel tegen die lijn. De fracties van GPV, SGP en RPF koesterden zeer zware
bedenkingen. Ik teken daarbij aan dat ik reeds in het interruptiedebat met
collega Van Middelkoop ruimte heb gemaakt voor een variant op het bezwaarsysteem.
 
 De reacties in de samenleving bleven aanvankelijk divers. Er bestond wel
waardering voor de door toedoen van het CDA hernieuwde discussie over donatie
en transplantatie. Hier en daar hoorde ik zelfs dat het aantal aanmeldingen
voor een codicil weer toenam. Recente commentaren versterken mijn indruk dat
een zekere koersverlegging minder omstreden hoeft te zijn dan in februari
leek.
 
 Voorzitter! Het kabinet heeft ruim de tijd genomen om een weg te zoeken
die voor de voorstanders van een wijziging van het wetsvoorstel èn
voor de fracties die een verdediging van het wetsvoorstel verwachtten, aanvaardbaar
zou zijn. Het kabinet stelt voor: 
 
 
 - een centraal register waarin
zowel toestemming voor, bezwaar tegen als overdracht van beslissingsrecht
naar verwanten kan worden vastgelegd;
 
 
 - ook codicillen en andere persoonlijke
wilsverklaringen rechtskracht te laten houden;
 
 
 - bij ontbreken van
enige wilsverklaring beslissingsrecht toe te kennen aan verwanten;
 
 
 - te allen tijde een herroepen van wilsverklaringen mogelijk te maken.
 
 
 
 Dat is de kern van de zesde nota van wijziging. Nieuw is het weer invoeren
van een centraal maar niet verplicht register. Nieuw is ook het behoud van
codicillen. Het wetsvoorstel verandert wel, maar er is noch sprake van een
bezwaarsysteem noch van een dubbele registratie zoals bedoeld door de KNMG.
In commentaren wordt terecht gesteld dat de discussie voor een deel weer terug
bij af is of, zo zegt men, bij staatssecretaris Simons. Die zag namelijk –
weliswaar met instemming van de Kamer – in 1993 af van het register.
Het nu weer voorgestelde register wordt omvangrijker en ingewikkelder dan
bij een bezwaarsysteem het geval is. Het aantal donororganen blijft achter
bij de raming voor een zuiver of onzuiver bezwaarsysteem. Ook dat blijkt uit
onderzoeken. Ik verwijs in dit verband naar eerder gepubliceerde cijfers.
Het is dan ook niet verbazingwekkend dat zowel de Nierstichting als de Nierpatiëntenvereniging
als de KNMG kritisch heeft gereageerd op de zesde nota van wijziging.
 
 Of het politieke beeld door de zesde nota van wijziging – het nieuwe
kabinetsvoorstel – is veranderd, moet worden afgewacht. De woordvoerders
zullen ongetwijfeld vandaag duidelijk maken of, en onder welke omstandigheden,
zij het wetsvoorstel steunen. Het is nu nog te vroeg om daar een oordeel over
te hebben. Ik merk wel op dat het kabinet destijds terecht concludeerde dat
het aanvankelijke wetsvoorstel geen meerderheid zou halen.
 
 Mijn fractie waardeert de poging van het kabinet om de impasse te doorbreken.
Het aangepaste wetsvoorstel schuift enigszins in de richting van het bezwaarsysteem,
maar blijft toch hangen op een compromis van een viervoudige, dus minder heldere,
registratie. De kans dat een groot aantal mensen van registratie zal afzien,
neemt toe. Ik heb gehoord dat in Denemarken cijfers beschikbaar komen die
lager liggen dan hier thans het geval is. Beschikt de minister over gegevens
in dezen? Hoe beoordeelt de minister de kritiek van de organisaties? Ik verwijs
in dit verband naar de brieven van 9 en 17 juni van de Nierpatiëntenvereniging
LVD en de brief van 19 juni 1995 van het Werkverband van de organisaties van
chronisch zieken.
 
 Voorzitter! Minister Borst heeft bij de toelichting op en verdediging
van de zesde nota van wijziging gesteld dat een bezwaarsysteem niet past bij
de Nederlandse volksaard. Dat argument lijkt slechts doorslaggevend, althans
voor het kabinet, omdat de argumenten voor een verdergaande wijziging van
de systematiek van registratie nauwelijks zijn weerlegd. De beschikbaarheid
van meer organen wordt door de minister enigszins gerelativeerd, hoewel zij
in het debat van vorige week heeft erkend dat er verschillen zijn. Onderzoeken
en cijfers uit België, Frankrijk, Oostenrijk en Portugal wijzen steeds
weer in de richting van een bezwaarsysteem. Ik herhaal dat. Opvallend is ook
dat de minister zelfs het onzuivere bezwaarsysteem – en dat is de wijziging
die ik nu voorstel – met zware woorden van de hand wijst. Ik citeer:
het kabinet hecht wel grote waarde aan de rol van de familie, maar wij willen
niet zo ver gaan dat de eigen wil ondergeschikt zou worden aan de wil van
de familie. Dat vinden wij principieel onjuist, aldus de minister. Die stelling
is merkwaardig, omdat voldaan wordt aan de drieslag die terecht in de beantwoording
wordt genoemd: rechtsbescherming, zelfbeschikking en kijken of mensen kunnen
worden geholpen, de opbrengst dus. De stelling is ook merkwaardig, omdat de
bewindsvrouwe zelfs bij expliciete toestemming tot orgaanuitname wel uitzonderingen
wil toestaan.
 
 Al tijdens de eerste termijn heb ik gezegd open te staan voor aanpassingen
van het bezwaarsysteem. Door de commotie over mijn amendement op stuk nr.
28 is die nuancering buiten beeld geraakt. Een enkele woordvoerder had meer
oog voor de omslag in denken dan voor de bedoelingen. Dat kan gebeuren. Toch
bewaar ik ook goede herinneringen aan het debat. Ik doel dan met name op de
discussie met collega Van Middelkoop, die aandacht vroeg voor de rechten van
 de nabestaanden. Dat punt werd, ik zei dat al, ook gemeld
in heel wat brieven, bij enkele spreekbeurten die ik na het debat over dit
onderwerp in het land heb mogen houden en bij de onlangs gehouden partijraad
van het CDA. De CDA-fractie heeft daarom besloten aan het bezwaarsysteem –
dat in onze visie dus uitgangspunt blijft – het beslissingsrecht voor
nabestaanden toe te voegen. Staat een potentiële donor niet geregistreerd
als bezwaarde, dan kan pas orgaandonatie plaatsvinden wanneer de nabestaanden
daarmee instemmen. Heeft iemand bezwaar aangetekend en is zulks in het register
vastgelegd, dan kan geen uitname van organen plaatsvinden, ook niet wanneer
de verwanten dat alsnog zouden toestaan. Deze lijn komt overeen met het door
de Nierstichting voorgestelde systeem en praktisch ook met het Belgische stelsel,
waar verwanten verzet kunnen aantekenen tegen uitname van organen. Dat verzet
wordt dan gehonoreerd. Het verzoek wordt ingewilligd. Ik heb daarom mijn amendement
op stuk nr. 28 gewijzigd, in de zin zoals zojuist uiteengezet. Daarmee is
een verbinding gelegd tussen het bezwaarsysteem en het beslissingsrecht van
verwanten, wanneer de potentiële donor niet voorkomt in het register.
 
 Voorzitter! Uit de reacties is mij ook gebleken dat sommige potentiële
donoren als zodanig bekend willen zijn, bij hun familie maar ook elders. Dubbele
registratie, zoals bepleit door de KNMG, zou daartoe een mogelijkheid zijn.
Ook de zesde nota van wijziging biedt deze mogelijkheid, zij het in een te
complex systeem – een viervoudige registratie, drie plus het codicil –
dat bovendien geen eenduidige grondslag heeft. Ik pleit daarom, naast mijn
gewijzigde amendement, voor het handhaven van het codicil. Ik heb de indruk
gekregen dat dit als het ware vanzelf gebeurt, omdat elke wilsverklaring als
een positieve wilsbeschikking rechtskracht heeft. Ik verneem graag het oordeel
van de minister daarover.
 
 De CDA-fractie wil dus dat de grootst mogelijke zorgvuldigheid wordt betracht
ten aanzien van de orgaanbehoevende zieke, de donor en zijn nabestaanden.
Nimmer mogen tegen de wil van betrokkene organen worden uitgenomen. Bij onbekendheid
van het bezwaar van betrokkene beslissen dus uiteindelijk de nabestaanden.
Wanneer geen nabestaanden of verwanten beschikbaar of bereikbaar zijn –
misschien moet op dit punt de terminologie in de wet nog eens goed worden
bezien – vereist de bescherming van de niet-geregistreerden dat van
orgaanuitname wordt afgezien. Die in de zesde nota van wijziging vastgelegde
lijn past in de filosofie van het onzuiver bezwaarsysteem en ook in die van
mijn wijzigingsvoorstel.
 
 Ik merk ten overvloede nog eens op dat mijn fractie voluit de doelstellingen
van het wetsvoorstel onderschrijft. De algemene benadering ligt vast in de
overtuiging dat ook de dode een naaste heeft in de persoon van de levende
zieke die in een verantwoordelijke samenleving moet kunnen rekenen op leniging
van zijn nood.
 
 Ik noem de kernpunten. Ten eerste het betrachten van de grootst mogelijke
zorgvuldigheid ten opzichte van de zieke die organen behoeft, de donor en
de verwanten. Ten tweede het respecteren van de wil van de betrokkene. Bij
onbekendheid van bezwaren van de betrokkene, moeten de nabestaanden beslissen.
Ten derde moet de grootst mogelijke zekerheid bestaan omtrent de vraag wanneer
iemand hersendood is. "Grootst mogelijke" bedoel ik in de zin zoals ik het
in de toelichting op het wijzigingsvoorstel heb aangegeven. Ten vierde noem
ik de bescherming van de menselijke vrucht, die onder generlei omstandigheid
gebruikt mag worden voor transplantatiedoeleinden. Ik betreur het dat zo moeilijk
is gedaan over dit wijzigingsvoorstel. Ik ben de heer Van Middelkoop erkentelijk
voor datgene wat hij heeft gezegd. Hij heeft meer vragen gesteld die van belang
zijn. Ik noem het verschil tussen het gebruik van organen en weefsel voor
wetenschappelijk onderzoek en deze wet. Uit de reacties is mij gebleken dat
daar een punt van zorg ligt.
 
 Voorzitter! Ik benadruk in het bijzonder het belang van de aanscherping
van de criteria voor vaststelling van de hersendood en de daarbij te hanteren
procedures. De Gezondheidsraad doet weliswaar voorstellen, maar de minister
stelt vast, gehoord de Kamer. De beantwoording in eerste termijn was niet
bevredigend. De desbetreffende amendementen werden zelfs aanvankelijk ontraden.
Later is de minister daar in interruptiedebatjes gelukkig enigszins op teruggekomen.
Ik hoop dat het kabinet in tweede ronde het belang van deze wijzigingsvoorstellen
wel zal inzien.
 
 Datzelfde geldt meer in procedurele zin voor het wijzigingsvoorstel over
de evaluatie van de wet, elke drie jaar. De minister acht een volledige evaluatie
na drie jaar niet haalbaar. Ik heb aangegeven dat ook zonder volledigheid
een verslag inzake invoering en werking van de wet nuttig en nodig is. Na
de instelling van het register, van welke aard dit dan ook is, kan immers
al op betrekkelijk korte termijn worden nagegaan of en, zo ja, in hoeverre
het wordt gevuld. Ook kan een indruk worden verkregen van andere zaken die
van belang zijn voor de werking van de wet. Ik noem de intensivering van het
bewustwordingsproces van de medische beroepsgroepen. Over dit punt zijn belangrijke
amendementen ingediend door mevrouw Kamp, de heer Oudkerk en de heer Van Boxtel,
die in gezamenlijkheid tot heel zinnige wijzigingsvoorstellen zijn gekomen.
Ik noem ook de optimalisering van de voorlichting over orgaandonatie. Ik betrek
daarbij de suggestie van mevrouw Kamp inzake het gebruik van audiovisuele
middelen en andere instrumenten die kunnen worden gebruikt om dit beter te
doen. Ik noem natuurlijk ook de evaluatie van het ziekenhuisprotocol.
 
 Inmiddels hebben de coalitiepartijen, al dan niet in vereniging, enkele
amendementen ingediend die de moeite van het overwegen zeker waard zijn, een
enkele uitzondering daargelaten. Ik zei het reeds. Waar gepleit wordt voor
een versterking van de rol van de Kamer via een algemene maatregel van bestuur
met voorhangprocedure, past die lijn in datgene wat ik eerder naar voren heb
gebracht over de positie van de Kamer. Ik teken daarbij aan dat de verantwoordelijkheidsverdeling
soms tot een zekere terughoudendheid kan of moet leiden. Ik doel op het befaamde
punt van de professionele autonomie van beroepsbeoefenaren. Er kan een zekere
spanning gaan ontstaan als wij hier in meer algemene zin generiek zaken zouden
gaan voorschrijven die anders zijn dan procedureel en die de autonomie aantasten.
Daar ligt een punt van spanning. Voor het debat lijkt het mij
van belang hierover helderheid te krijgen. Daar waar wijzigingsvoorstellen
tot een verbetering leiden, bijvoorbeeld inzake de definiëring of de
voorlichting, zal de CDA-fractie uiteraard haar instemming kenbaar maken.
 
 Een ander aangelegen punt, van een heel andere orde, is de risico-aansprakelijkheid
van levende donoren. Dit thema heeft in de beantwoording van minister Sorgdrager
weliswaar veel aandacht gekregen, maar dit heeft nog niet tot een bevredigende
oplossing geleid. Ik vraag het kabinet te willen nagaan of de instelling van
een waarborgfonds mogelijk is. Natuurlijk telt ook hier de eigen verantwoordelijkheid,
maar de getoonde solidariteit moet niet afgestraft worden met het dragen van
niet overzienbare risico's. Collega Oudkerk heeft hierover een wijzigingsvoorstel
ingediend. Ik ben benieuwd naar de reactie van het kabinet.
 
 Voorzitter! Ik kom tot een afronding. De CDA-fractie rekent op een constructieve
en inhoudsvolle discussie in deze tweede ronde. Ik heb geprobeerd daartoe
een poging te doen, in de wetenschap dat niemand op voorhand de wijsheid in
pacht heeft, zeker niet als het gaat om een onderwerp waar emotionele en rationele
argumenten als het ware om voorrang strijden.
 
 Mag ik mij bijdrage kort samenvatten, in de verwachting dat het kabinet
ook op mijn aangepaste wijzigingsvoorstel inzake het bezwaarsysteem een constructieve
reactie wil geven?
 
 Ik waardeer de poging van het kabinet om een draagvlak te vinden voor
de om meer redenen noodzakelijke Wet op de orgaandonatie.
 
 Ik ben teleurgesteld over de terughoudende houding ten opzichte van de
door mijn fractie ingediende en te handhaven wijzigingsvoorstellen over de
criteria voor de hersendood, de positie van de Kamer, de anencefalen, de evaluatie
van de wet en de menselijke vrucht.
 
 Ik vraag de bewindslieden om dieper in te gaan op het bezwaarsysteem met
beslissingsrecht voor verwanten, mede gelet op hetgeen ik heb gezegd over
saamhorigheid.
 
 Ik vraag of het codicil kan worden gehandhaafd als zelfstandige wilsuiting
voor orgaandonatie. Het staat in het wetsvoorstel, maar ik vraag of dat ook
past in mijn benadering.
 
 Ik zet een groot vraagteken bij het toestaan van uitzonderingsgevallen
via het "overrulen" van de beslissing van de potentiële donor, waarover
wij bij interruptie hebben gesproken.
 
 Ik pleit voor de bescherming van de positie van niet-geregistreerden wanneer
geen nabestaanden of verwanten bereikbaar zijn. Dan moet van donatie worden
afgezien. Dat is overigens ook de lijn van het kabinet.
 
 Ten slotte pleit ik voor de instelling van een waarborgfonds voor de afdekking
van niet overzienbare risico's van levende donoren. Kan daarover met verzekeraars
het overleg worden geopend?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik complimenteer de heer Lansink met zijn verhaal. Het is voor het kabinet
en de andere fracties in de Kamer relevant om u de volgende vraag voor te
leggen. Misschien is de vraag prematuur, maar dat moet u dan maar zeggen.
Stel dat uw amendement inzake het bezwaarsysteem het niet zou halen. Zegt
u dan: ik moet mij opnieuw beraden of ik wel akkoord wil gaan met een volledig
beslissysteem? Moet u dan terug naar de fractie? Of zegt u: ook dat is niet
onbespreekbaar? Ik vind dat dit bijna geen partijpolitieke lading moet hebben.
Maar voor het oordeel over het draagvlak in de Kamer vind ik het toch van
belang om hiervan enige indicatie te hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik kan mij die vraag voorstellen, zeker gezien het feit dat wij al een
tijd met dit onderwerp bezig zijn. Ik heb al gezegd dat het wetsvoorstel van
grote betekenis is. Nog afgezien van het punt of wij de doelstelling onderschrijven,
zitten er elementen in die zeer de moeite waard zijn. Ik zou dus ook voor
een heel moeilijke afweging komen te staan om het wetsvoorstel niet te steunen
als wijzigingsvoorstellen worden verworpen. Dat zeg ik op voorhand. Het is
echter te vroeg om nu een oordeel te geven. Niet voor niets heeft collega
Van Middelkoop zojuist gezegd dat hij zijn oordeel over de twee mogelijkheden
opschort. De heer Van Boxtel heeft niet voor niets zelf een stelling betrokken
in de richting van een koerswijziging, zij het dat die misschien niet zo ver
gaat als ik destijds heb bepleit. Niet voor niets zijn er ook in de buitenwereld
twijfels geuit over de werking van het nu voorliggende voorstel. Ik wil hier
eerst uitgediscussieerd hebben of de door mij voorgestelde aangepaste wijziging
wèl of géén meerderheid kan halen. Daarna zal ik mijn
oordeel bepalen. Ik betrek daarbij dan ook wat er gebeurt met onze andere
wijzigingsvoorstellen, zoals over de menselijke vrucht, de hersendood en dergelijke.
Dat lijkt mij redelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de bewindslieden voor hun uitvoerige en
nauwkeurige beantwoording. Het is terecht dat zij voldoende tijd hebben genomen
om in te gaan op de vragen en opmerkingen uit de Kamer over het gevoelige
onderwerp van de orgaandonatie. Het is een onderwerp dat heel veel mensen
direct raakt en waarbij tegelijkertijd zeer principiële vragen aan de
orde zijn. Het is overigens een goede zaak geweest om de tweede termijn van
de Kamer enige tijd na het antwoord van de regering te agenderen, opdat dit
antwoord nog eens kon worden overwogen, mede in het licht van verrassende
ontwikkelingen tijdens de eerste termijn van de Kamer. Ik wil niet verhelen
dat de SGP-fractie in aanvang verbaasd was door de indiening van de amendementen
van de CDA-fractie, die beoogden het instemmingssysteem volledig om te zetten
in een geen-bezwaarsysteem, zoals dat in het spraakgebruik is gaan heten.
Ik wil hier nu niet verder op ingaan, maar slechts vaststellen dat de discussie
tijdens de eerste termijn van de Kamer in elk geval geleid heeft tot nader
beraad in het kabinet over de vormgeving van het systeem. Dat is, wat mij
betreft, de winst van het uitstel met bijna vier maanden. Het gaat inderdaad
om een gewichtige zaak; het is verantwoord om daar wat tijd voor te nemen.
 
 Voorzitter! In eerste termijn heb ik een aantal meer fundamentele en principiële
overwegingen van de SGP-fractie weergegeven. De mens is schepsel van God,
leeft voor Zijn aangezicht en is aan Hem verantwoording schuldig. Daarom kan
het zogenaamde zelfbeschikkingsrecht niet in absolute zin voor ons gelden.
Dat neemt niet weg dat onze overwegingen, alles bijeen genomen, in eerste
termijn uitmondden in het standpunt dat in de Wet op de orgaandonatie met
zoveel woorden moet worden vastgelegd dat een persoon in volle
vrijwilligheid en uit overtuiging moet kunnen beslissen over het wel of niet
afstaan van zijn organen voor een ander. De eerste doelstelling van het wetsvoorstel
heeft immers betrekking op de bescherming van de integriteit van de donor.
Daarom zijn wij de regering er erkentelijk voor dat zij ook na de nadere afweging
in het kabinet is gebleven bij het uitgangspunt dat er uitdrukkelijk toestemming
moet worden verleend.
 
 In eerste aanleg was in het wetsvoorstel een centrale registratie opgenomen.
De bedenkingen tegen de hanteerbaarheid en de betrouwbaarheid van dit systeem
alsmede de kosten voor instandhouding ervan hebben de regering er destijds
toe gebracht om deze route te verlaten. Nu keert het zogenaamde volledige
beslissysteem alsnog terug in het wetsvoorstel. De SGP-fractie heeft hiertegen
geen overwegende bezwaren. Wel leven er bij onze fractie nog enkele vragen.
Betekent de herintroductie van de centrale registratie dat voor de eerder
geuite bezwaren oplossingen zijn gevonden? Die bezwaren betroffen de 7 maal
24-uursbeschikbaarheid en het actueel zijn en blijven van het systeem. Hoe
staat het met de bescherming van de persoonsgegevens? Daar is wetgeving voor;
dat zie ik natuurlijk niet over het hoofd. Toch is het de vraag wie er toegang
tot het systeem krijgen. Volgens de bewindslieden zijn dat de daartoe gemachtigden.
Wie zijn dat precies en met welk mandaat? Om het heel simpel te zeggen: het
is toch niet zo dat elke willekeurige arts een gemandateerde, een bevoegde,
kan bellen en daardoor in het systeem kan binnenkomen.
 
 Is het wenselijk of nodig dat het register regelmatig wordt gecheckt op
juistheid van de gegevens? Ik denk hierbij aan het volgende. Als je op jonge
leeftijd een beslissing hebt genomen, kun je later met die beslissing geconfronteerd
worden. Ook je nabestaanden kunnen daarmee geconfronteerd worden. Nu is het
bekend dat de meeste mensen na verloop van tien à twintig jaar niet
meer weten welke machtigingen zij zoal hebben afgegeven voor allerlei betalingen.
Wel, daar moest ik toch even aan denken in verband met deze kwestie. Het is
niet zo dat ik het geen serieuze kwestie vind; ik wil het ook niet bagatelliseren.
Moeten wij echter niet toe naar een systeem, waarbij met een bepaalde frequentie
wordt gecheckt of mensen zich nog steeds herkennen in wat over hen is geregistreerd?
Ik hoor hier graag een helder antwoord op. Lijkt een jaarlijkse kostenraming
van 2 à 3 mln. niet aan de lage kant om het systeem maximaal betrouwbaar
te maken? Ik erken dat in deze tijd van informatica een heleboel kan op redelijke
en zeker relatief eenvoudige wijze. Het moet echter wel een betrouwbaar systeem
zijn. Het mag ten enenmale niet zo zijn dat daar een keer een fout binnensluipt.
 
 Voorzitter! Minister Borst heeft in de beantwoording gesteld dat zij in
zeer bijzondere omstandigheden bezwaren van de familie zwaarder wil laten
wegen dan de wilsbeschikking van de overledene. Op zichzelf kunnen wij ons
hierin vinden. De donor heeft niet onder alle omstandigheden het recht op
het transplanteren van zijn organen na zijn dood. De emoties van nabestaanden
kunnen zo heftig zijn dat dit een verstandige reactie van de verantwoordelijken
rondom de gestorvene vraagt. Zo'n verstandige reactie kan zijn, ook in onze
ogen: het afzien van transplanteren, al zou dat wel conform de wens van de
overledene zijn. Er rijzen op dit punt wel enkele vragen. Waarom wordt deze
intentie eigenlijk niet in de wettekst verankerd? Waarom wordt deze alleen
in de toelichting verwerkt? Leidt dit niet tot onduidelijkheden voor nabestaanden
en artsen? De reactie van onder andere het KNMG op de stelling van de minister
in haar termijn is: wordt het probleem op die manier niet doorgeschoven naar
de artsen? De minister reageerde toen al in de trant van: zo gebeurt het nu
ook, dus waar hebben wij het eigenlijk over? Tegelijk vind ik wel dat wij
deze vraag serieus moeten nemen. Ik vraag de minister om daarop in te gaan.
 
 Een andere vraag is tot hoever zich de kring van nabestaanden, de familie,
precies uitstrekt. Is deze kring gelijk aan de bedoelde personen in artikel
11, eerste lid, namelijk bloed- en aanverwanten tot en met de tweede graad?
Dat kunnen er veel zijn. Hoe staat het dan met het inbrengen van zo'n heftig
en geëmotioneerd bezwaar? Kunnen ook wat dat betreft geen praktische
problemen ontstaan? Een logische vraag is dan of het niet beter is om één,
respectievelijk enkele nabestaanden door registratie aan te wijzen.
 
 Een ander aspect dat samenhangt met de keuze voor een register betreft
de afnemende waarde van het codicil. Ik neem aan, ervan uitgaande dat de centrale
registratie door de Kamer zal worden overgenomen, dat in de voorlichting over
de wet bijzondere aandacht zal worden geschonken aan het feit dat het niet
zozeer meer van belang lijkt dat een potentiële donor een codicil bij
zich draagt, maar dat hij zijn opvattingen ter zake deugdelijk heeft laten
registreren. Graag een reactie van beide ministers.
 
 De minister heeft aangegeven dat de regering ten principale niet afwijzend
staat tegenover het gebruik van bestanddelen van een menselijke vrucht voor
transplantatiedoeleinden. Wat ons betreft wordt hierbij een grens overschreden.
Daarom zullen wij – dat zal niemand verbazen – het amendement
op stuk nr. 29 van de heer Lansink steunen. Ook wij hebben ons afgevraagd
waarom met betrekking tot dit en het andere amendement over de anencefalen
zo gereageerd moet worden. Deze wet, zoals collega Van Middelkoop zei, is
inderdaad een belangrijke wet. De wet moet onomstreden zijn en blijven. Door
deze toch zeer gevoelige kwesties, waarbij mensen vanuit hun overtuiging principiële
overwegingen kunnen hebben, gesteld dat zich op dit terrein een incident zou
voordoen, zou het draagvlak van de wet echter kunnen verminderen. Dat zou
heel jammer zijn. De herkomst van de vrucht – daar zit het vaak op vast –
kan door een geoorloofde, maar in vele ogen, ook ongeoorloofde handeling bepaald
zijn, bijvoorbeeld abortus provocatus. Daar zit toch een punt.
 
 Het amendement op stuk nr. 26 over de anencefalen onderging hetzelfde
lot. Ook wat dat betreft heb ik dezelfde vraag. Ik sluit mij ook aan bij de
vraag naar de cesuur tussen orgaandonatie enerzijds en de beschikbaarstelling,
eventueel voor wetenschappelijk onderzoek, anderzijds.
 
 In de beantwoording is terecht veel aandacht uitgegaan naar de zorgvuldigheidseisen
die in acht moeten worden genomen bij het vaststellen van de dood. Ik herhaal
dat maximale duidelijkheid in wet- en regelgeving nodig is. Op het punt van
de betrokkenheid van twee neurologen – die vraag bracht ik in eerste termijn in – heeft het antwoord van de minister mij
wel overtuigd. Er is enige discussie geweest over de wenselijkheid van het
vastleggen van het protocol waarin wordt beschreven op welke wijze de hersendood
moet worden vastgesteld. Terecht is opgemerkt dat in het wetsvoorstel zelf
de definitie van hersendood is neergelegd. Ik heb begrip voor de stelling
van de minister dat het protocol geen medisch-ethische en juridische aspecten
bevat, maar juist medisch-technische. Desalniettemin lijkt het mij van belang
dat de Kamer betrokken blijft bij de gang van zaken omtrent het protocol.
De minister heeft ook toegezegd dat zij de Kamer in de gelegenheid zal stellen
met de regering over het protocol te spreken.
 
 Enerzijds kan worden gesteld dat expliciete regelgeving op dit punt overbodig
is. Anderzijds kan de redenering worden gevolgd dat de minister dus geen bezwaren
hoeft te hebben tegen overlegging van een algemene maatregel van bestuur aan
de Kamer, vanuit de overweging dat betrokkenheid van de Kamer voor de samenleving
een signaal betekent voor extra alertheid op dit uiterst gevoelige punt. Graag
hoor ik nog eens van de minister wat haar bezwaren zijn tegen die zogenaamde
voorhangprocedure.
 
 Uit een positieve wilsbeschikking omtrent donatie vloeit voort dat de
betrokkene ook toestemming geeft om, in het geval waarin dat nodig zou zijn,
voorbereidende handelingen te treffen om daarmee een transplantatie technisch
mogelijk te maken. Het is goed dat mensen zich hiervan bewust zijn. Ik kan
mij namelijk voorstellen dat dit emotioneel een belemmering kan betekenen,
wanneer de betrokkenen en de familie hier onverhoeds mee worden geconfronteerd.
Voorlichting is hier dan ook van grote betekenis. Die voorlichting moet voorafgaan
aan de beslissing om zich beschikbaar te stellen.
 
 Ik ben de minister erkentelijk dat zij mij ondubbelzinnig en krachtig
bijviel toen ik stelde dat de zorg voor de patiënt nooit, ook niet in
de terminale fase, mag versmallen tot de zorg voor zijn organen. Dat is een
principieel uitgangspunt en vervolgens ook een kwestie van stijl en cultuur
rond het sterfbed. Het is goed dat dit uitgangspunt wordt gehanteerd en gehanteerd
blijft worden.
 
 Ik sluit mij ten slotte nog aan bij de vraag naar de evaluatiebepaling
in de wet.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Vanmiddag staan wij na een relatief korte onderbreking –
als de 25 jaar dat al gedebatteerd wordt over een wet op de orgaandonatie
als maatstaf wordt genomen – in tweede termijn opnieuw voor iets wat
ik, behalve de behandeling van een wetsvoorstel, ook een opdracht wil noemen.
 
 Die korte onderbreking is niet onopgemerkt voorbijgegaan. Daar is veel
over te zeggen. Ik kom terug op twee punten die met name de minister in haar
eerste termijn naar voren heeft gebracht. Het eerste kwartaal heeft maar liefst
120.000 extra aanvragen voor een codicil opgeleverd. Als ik het goed onthouden
heb, is het aantal aanvragen voor een boekje over de orgaandonatie en het
invullen van een codicil verdubbeld. Daarbij passen twee conclusies. Ten eerste
dat het zeer belangrijk is om ook buiten het parlement de discussies over
dit soort belangrijke zaken voort te zetten. Mijn fractie vond overigens dat
de vooral de eerste weken na de behandeling in de Kamer de discussie ook wel
wat anders had mogen worden gevoerd; wat minder politiserend. Ten tweede is
een kwantitatieve evaluatie blijkbaar op korte termijn mogelijk. Ik wijs op
de 120.000 extra codicilaanvragen en op de verdubbeling van de vraag naar
de boekjes. Ik kom hier straks op terug.
 
 Voorzitter! Ik sprak over een opdracht. Wellicht is het een opdracht dat
wij er met z'n allen voor moeten zorgen dat er een zo goed mogelijke wet wordt
aangenomen, zodat over een paar jaar het tekort aan donoren is opgeheven,
om het recht voor z'n raap te zeggen. Je kunt het ook anders zeggen: op welke
wijze nemen wij een zodanige politieke verantwoordelijkheid dat in de toekomst
niet bijna twee keer per week iemand sterft die op een wachtlijst staat? Dat
is wellicht niet nodig en het gaat om mensen. Het is een moeilijke opdracht
en ik vind het persoonlijk een zware verantwoordelijkheid. Hoewel wij vanmiddag
spreken over een nota van wijziging, wordt dit in Nederland toch als een nieuw
wetsvoorstel gezien.
 
 Tijdens de beantwoording in eerste termijn viel het op dat door minister
Borst met zeer veel zorg en "inleving" werd gesproken over het door het kabinet
voorgestelde volledige beslissysteem. Als ik mij haar woorden goed herinner,
zei zij dat het kabinet echt gezocht had naar een mix. Hoe krijg je meer donoren?
Hoe doe je ook de nabestaanden recht? En hoe laat je het zelfbeschikkingsrecht
volop in de picture staan? Het viel mij wel op dat de minister vertelde dat
het kabinet zeer veel waarde hecht aan het in positieve zin kunnen beslissen
om donor te zijn. Dat valt te billijken, maar dat mag wat ons betreft niet
meteen tot de conclusie leiden dat Nederlanders zeer wel bereid zijn om elkaar
te helpen tenzij zij voor het blok worden gezet. Want in de sociale zekerheid
en de volksgezondheid is in principe sprake van "overeengekomen solidariteit"
vastgelegd in wet- en regelgeving. Dat is natuurlijk niet meteen "het voor
het blok zetten", maar het valt mij toch in ieder geval op dat de gemiddelde
Nederlander prima kan leven met wettelijk overeengekomen solidariteit.
 
 Voorzitter! Het kabinet houdt onverkort vast aan de eerste doelstelling
van het wetsvoorstel, namelijk verhoging van het donoraanbod. Hiervoor staan,
zoals ik in eerste termijn betoogd heb, drie instrumenten ter beschikking.
Dat zijn het systeem van wetgeving, de inzet van de beroepsbeoefenaren en
de instellingen, en de inzet van de burgers zelf. Ik wil de instrumenten in
die volgorde vandaag in tweede termijn behandelen.
 
 Ik begin met het systeem van wetgeving. Ik geef collega Lansink gelijk
dat dit natuurlijk niet het enige is waarom het gaat, maar dat dit wel zo
leeft. Wat het systeem van wetgeving kiest het kabinet voor "bezwaar tegen",
"toestemming tot" of "ik laat de beslissing over aan nabestaanden".
 
 Bij "bezwaar tegen" is de situatie volkomen duidelijk. In geval van geregistreerd
bezwaar wordt volledig rekening gehouden met de wens van de overledene. Maar
helaas is na het betoog in eerste termijn van de minister de situatie waarin
iemand toestemming heeft gegeven, dus punt twee, ineens een stuk minder duidelijk
geworden. Want wat is toestemming nu precies? Is dat "het
mag", of "het kan", of "het moet"? Toestemming betekent naar onze mening niets
meer of minder dan dat iemand tijdens zijn leven aangeeft dat zijn of haar
organen na overlijden gebruikt mogen worden voor transplantatie. Maar het
is geen bevel aan een dokter. Een dokter moet bijvoorbeeld eerst nog beoordelen
of de donor medisch gezien geschikt of ongeschikt is. Natuurlijk zal een dokter
daarna met de nabestaanden praten. Dat lijkt ons logisch. Er is toch geen
mens ter wereld, hoop ik, die zou willen dat een dokter besluit tot orgaanuitname
zonder met de nabestaanden te hebben gesproken?
 
 Natuurlijk kan een dokter, als hij met de nabestaanden spreekt, tot de
conclusie komen dat deze nabestaanden wel erg veel schade en verdriet zouden
oplopen, als tot orgaanuitname besloten zou worden. Maar dat heeft naar mijn
mening niets te maken met regels als "de nabestaanden beslissen", "de dokter
beslist" of "de donor heeft ooit besloten". Dat heeft te maken met de vraag,
zeg ik de minister graag na, of de dokter een goede dokter, een goede hulpverlener
is. Anders gezegd, het is voor onze fractie oneigenlijk om een dergelijke
situatie juridisch in te kleuren. Vandaar het pleidooi: laat de doktersrol
bij de dokter.
 
 Het is volgens mijn fractie niet mogelijk en ook niet nodig het gewicht
van het leed in de wet te omschrijven. Hoe zou je wettelijk kunnen aangeven
hoeveel leed de nabestaanden moeten hebben om, ondanks toestemming van de
donor, van orgaandonatie af te zien? En hebben artsen niet vaker met dit soort
afwegingsprocessen te maken? In die gevallen wordt gewoon uitgegaan van een
zorgvuldig handelend arts, aan wie je – ik zeg dit er met nadruk bij –
overigens wel mag vragen om op basis van protocollaire verslaglegging verantwoording
af te leggen. Want het afleggen van verantwoording waarom van de toestemming
van de donor is afgeweken, lijkt me cruciaal. Het zal duidelijk zijn dat alleen
al om die reden voor ons een protocol, waarbij artsen zijn betrokken, van
groot belang is. Maar ik kom daar later nog op terug.
 
 Voorzitter! Voor nabestaanden geldt dat zij aan een verleende toestemming
door de donor waardevolle informatie ontlenen over de opvatting van de overledene.
Die kennis zal hun naar mijn overtuiging steunen bij hun uiteindelijke opvatting.
Het zal dan naar onze mening niet zo eenvoudig zijn om die toestemming van
een overledene ook te bestrijden. In die zin valt te verwachten dat naarmate
de registratie toeneemt, dit invloed zal hebben op nabestaanden en aantallen
donaties.
 
 "Bezwaar tegen" is een. "Toestemming voor" is twee, maar artikel 9, lid
2, kent een derde mogelijkheid naast "geen bezwaar" of "toestemming". Het
bepaalt dat mensen hun beslissing over kunnen laten aan de nabestaanden. Die
bepaling lijkt geïnspireerd door de praktijk waarbij in de regel de beslissing
door de nabestaanden genomen kan en soms ook blijkt te worden. Maar de vraag
is of een dergelijke bepaling logisch is, nu in het wetsvoorstel in artikel
11, lid 1, al bepaald is dat diezelfde nabestaanden, wanneer de overledene
niets kenbaar gemaakt heeft, sowieso al mogen beslissen. Dat lijkt dubbel.
Als je dat goed op je laat inwerken, komt het er in feite op neer dat wanneer
een overledene bewust – dat weet je natuurlijk nooit, hij kan ook gedacht
hebben om het registratieformulier niet in te vullen uit laksheid –
geen enkele beslissing heeft laten registreren en dus in feite ook bewust
zijn nabestaanden niet heeft aangewezen, de wetgever vervolgens diezelfde
nabestaanden aanwijst als beslisser. Dat zou je toch een eigengereide wetgever
mogen noemen. In die zin staat in artikel 11, lid 1, dat in zo'n geval aan
de nabestaanden toestemming wordt gevraagd. Ik vraag de minister of nu de
letter of de geest van het wetsvoorstel wordt gevolgd. Wij hebben hier natuurlijk
heel vaak gepraat over het verschil tussen toestemming en consultatie. Daar
zit wat licht tussen. Ik hoor echter graag de mening van de minister daarover.
 
 Ten aanzien van de rol van de nabestaanden zou het misschien beter zijn
dat in artikel 9, lid 2, de mogelijkheid wordt geopend om een bepaald persoon
aan te wijzen. Dat heeft een "dubbelop" en bovendien biedt een dergelijke
verfijning werkelijk de mogelijkheid dat iemand wordt aangewezen die men speciaal
met die taak wil belasten, bijvoorbeeld vanwege een relatie. Collega Van Middelkoop
had het er al even over. Het geeft tevens de mogelijkheid de beslissing omtrent
het registreren nog iets meer in de persoonlijke levenssfeer te betrekken.
Ik heb samen met collega's Kamp en Van Boxtel daartoe een amendement ingediend.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dit is een denkbare verbetering. Het kan echter ook een verslechtering
inhouden, wanneer de betreffende persoon op het ogenblik dat het nodig is
niet bereikbaar is. Wat moet er dan gebeuren? Dan kan de wilsverklaring van
de overdracht niet geëffectueerd worden.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Dat hebben wij onderkend. U heeft daar natuurlijk volkomen gelijk in.
Je wordt "overruled" door de praktijk in het geval als iemand echt onbereikbaar
is. Dat is tegenwoordig bijna niet meer denkbaar. Als iemand echt onbereikbaar
is, zullen de nabestaanden, die niet zijn aangewezen, uiteindelijk toestemming
moeten verlenen. Ik denk niet dat je iets anders kunt volgen, eerlijk gezegd.
 
 Over de rol van het codicil is al gesproken door de collega's. In het
kader van de orgaanwerving is er in het verleden al veel over gezegd. Steeds
werd duidelijk dat het codicil an sich nooit een wezenlijke bijdrage leverde
en zal leveren aan de opheffing c.q. opmerkelijke verkleining van het orgaantekort.
Vooralsnog werd het codicil, ondanks intensieve voorlichting, in niet meer
dan 2 tot 3% van de gevallen waarin uiteindelijk een orgaanuitname geschiedde
ook daadwerkelijk aangetroffen. Het moge dan ook duidelijk zijn dat wij verheugd
waren dat in de zesde nota van wijziging bij het wetsvoorstel het codicil
als belangrijkste middel voor het verwerven van organen na overlijden werd
losgelaten en dat de keuze, impliciet en expliciet, werd gemaakt voor een
registratiesysteem.
 
 Toch is het codicil, zie artikel 9, lid 4, in het voorstel gehandhaafd
en wij begrijpen de argumenten die de minister in haar eerste termijn hiervoor
noemde wel. Wij willen er toch iets tegenover stellen. Handhaving van het
codicil schept, althans in deze systematiek, verwarring en kan demotiverend
werken ten aanzien van registratie. Waarom zou je al die moeite voor registratie
doen als je het ook op een achternamiddag op een papiertje kunt schrijven
en een en ander gewoon rechtsgeldig is? Naar ons oordeel zou het codicil
dan ook uit de wet moeten verdwijnen, zeker als je serieus werk wilt maken
van een echte centrale registratie. Anders krijgen wij wellicht de zo vaak
en zo treffend omschreven situatie die onzes inziens onwenselijk is: kijk
in het register, kijk of er een codicil is, vraag het de nabestaanden. Ik
zeg niet dat het zo zal zijn, maar dat kan tot verwarring leiden. De minister
sprak niet voor niets over "second best".
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik deel deze beschouwing. Dat geldt echter alleen maar voor de systematiek
die de minister heeft voorgesteld. In mijn aangepaste voorstel kan het codicil
wel degelijk een rol van betekenis spelen. Ik wil daar graag uw oordeel over
hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Het mag inmiddels duidelijk zijn dat wij, met wat amendementen, het voorstel
van de minister in dezen willen steunen. Dientengevolge steunen wij uw amendement
op stuk nr. 28 niet. Ik onderken echter dat in die systematiek het codicil
een heel andere betekenis kan of zal krijgen dan in de systematiek die het
kabinet voorstelt. Het bezwaar blijft.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Zou u ook op de ander voor- en nadelen van de beide systemen willen ingaan?
Een van de argumenten die ik in eerste termijn heb gebruikt en die ook overeind
blijft, is dat de keuze voor een eenduidig, eenvoudig systeem, gebaseerd op
bezwaren maar dan met een beslissingsrecht voor nabestaanden, mijn variant
op het amendement op stuk nr. 28, tot meer organen leidt. Dat vindt u verder
geen punt meer? Hoe moet ik dat zien? Ik maak uit uw beschouwingen op dat
u toch ook wel bezwaren heeft tegen de systematiek die de minister voorstelt.
Het codicil moet eruit, er zit geen prikkel in voor degenen die de zaak overdragen.
U moet zelfs overdragen naar een familielid of een bepaalde persoon, met het
risico dat de opbrengst ook weer minder wordt. Hoe beoordeelt de heer Oudkerk
dit, als hij een afweging maakt tussen het nieuwe wetsvoorstel en mijn gewijzigde
amendement?
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Op een aantal punten kom ik verderop in mijn betoog nog terug. Inmiddels
is overigens wel duidelijk geworden dat de minister heeft gekozen voor een
mix: meer donoren – volgens mijn fractie is dat het belangrijkste –
maar ook de rol van de nabestaanden en het zelfbeschikkingsrecht. Het is onmiskenbaar
waar dat een zuiver bezwaarsysteem uiteindelijk zal leiden tot meer donoren
en dus tot meer organen. Daarin moet ik de heer Lansink volkomen gelijk geven.
Als dit de enige afweging was en de andere onderdelen van de mix van de minister
niet golden, dan zou je daar onverkort voor moeten kiezen, maar er spelen
ook nog andere zaken een rol.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ook een onzuiver bezwaarsysteem leidt tot meer organen dan een gemengd
systeem. Dat blijkt uit de onderzoekingen in het Rotterdamse.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Het onzuivere bezwaarsysteem heeft mijn inziens ten eerste het bezwaar
dat het onzuiver is, zoals de naam al zegt. Ten tweede betwijfel ik de juistheid
van de getallen in dit verband wat meer dan de getallen voor het zuivere bezwaarsysteem,
maar daar kun je over twisten.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Ik heb begrip voor de opvatting van de heer Oudkerk over het codicil en
het verwarring scheppende element ervan. Maar hoe moet het dan met mensen
die per se niet geregistreerd willen worden, terwijl zij geen bezwaar tegen
donatie op zichzelf hebben? Zij moeten dat toch op een of andere manier kenbaar
kunnen maken? Dat leek mij nu juist het positieve van het alsnog handhaven
van het codicil.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Mijn fractie heeft daar ook over nagedacht. Een mogelijkheid is dat het
registratieformulier, hoe het er ook moge uitzien, gewoon door de invuller
thuis wordt bewaard. Ik onderken dat dit kan leiden tot het verlies van sommige
organen. Daar staat tegenover dat het laten voortbestaan van het codicil kan
leiden tot gemakzucht: waarom zou je je laten registreren? Daardoor zou het
centrale registratiesysteem misschien zodanig gefrustreerd worden dat het
ene het andere opheft. Maar nogmaals, ik kan niet in de toekomst zien.
 
 Het was overigens ook niet de bedoeling van mijn fractie om het codicil
zomaar te laten verdwijnen. Het zou een tussenoplossing zijn om het codicil
te handhaven gedurende de invoeringstijd van de wet, bijvoorbeeld de komende
twee of drie jaar. Volgens artikel 31a moet iedere ingezetene dan immers een
formulier hebben ontvangen, als het goed gaat. Er is nu eenmaal een aantal
codicils, en de voorlichting is altijd gericht geweest op het dragen van een
codicil. Daarom kan het codicil nu niet van de ene op de andere dag worden
opgeheven, dat zou veel teveel van het goede zijn. Er is dus een overgangsperiode
nodig, waarin de voorlichting vanzelfsprekend een hele draai moet maken en
volledig op registratie gericht moet worden. Ik wacht het antwoord van de
minister in tweede termijn af. Mijn fractie overweegt op dit punt een amendement
in te dienen.
 
 Voorzitter! Ik kom toe aan de inzet van beroepsbeoefenaren en instellingen.
Nu het kabinet heeft gekozen voor een volledig beslissysteem, dat naar verwachting
minder organen zal opleveren dan een zuiver bezwaarsysteem – ik blijf
het de heer Lansink nageven; wij moeten daar gewoon eerlijk over zijn –
moeten wij volgens de PvdA-fractie optimaal inzetten op voorlichting en met
name op de betrokkenheid van artsen, want anders wordt die mix wel heel erg
scheef. Anders dan de minister zijn wij er niet van overtuigd dat dokters
zich in de toekomst zonder meer aan een ziekenhuisprotocol zullen houden.
De minister moet nog eens helder aangeven waarom zij niet voelt voor een of
andere vorm van wettelijke verplichting tot medewerking voor artsen. Zij heeft
het al gedaan, maar dat overtuigde ons niet.
 
 Je zou kunnen veronderstellen dat een verplichting tot actief optreden –
ik blijf het herhalen – de arts kan helpen over bepaalde hobbels heen
te stappen. Dat medische beroepsgroepen, zoals de KNMG, vooralsnog niet te
vinden zijn voor een wettelijke verplichting, verbaast ons niet. Op dit moment
wordt zo'n verplichting veel te veel geassocieerd met het "moeten om het moeten",
wat ook wij ongewenst vinden, zoals ik in eerste termijn al heb aangegeven.
Maar waarom zou je die verplichting niet kunnen zien in de zin van een wetgevingsinstrument,
dat recht doet aan het feit dat de maatschappij per wet vraagt
aan dokters en verpleegkundigen om zich volledig in te zetten voor orgaandonatie?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Welke sancties zouden aan een wettelijke verplichting moeten worden verbonden?
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Dan zou je tuchtrechtelijk moeten sanctioneren. Ik maak eerst echter mijn
verhaal af, omdat dit eigenlijk een inleiding is op een voorstel dat ik zal
doen. In principe moet drang en dwang door dokters – ik ben er zelf
ook een – niet de eerstaangewezen weg zijn om dingen voor elkaar te
krijgen. Met wetgeving geeft de maatschappij toch aan dat zij solidair wil
zijn en dat zij de transplantatieproblemen niet uitsluitend wil overlaten
aan de mensen die er toevallig ongevraagd mee geconfronteerd worden. Een verdere
aanscherping van bestaande procedures lijkt dan gelegitimeerd om die inzet
te stimuleren. Het doel heiligt hier wellicht het middel. Maar nogmaals, ik
zeg ook aan het adres van de heer Van Boxtel dat dwang en drang natuurlijk
geen middelen zijn waarbij iedereen staat te juichen. De heer Lansink gaf
al aan: dat geeft sowieso al iets van scherper vastleggen, een punt van spanning
met de beroepsgroep, ook als je het over professionele autonomie hebt. Maar
misschien komt het ook wel doordat ik zelf dokter ben. Ik vind dat de legitimatie
is gelegen in de omstandigheid dat er een wettelijke regeling is voor orgaandonatie
en dat een dokter zich ook bekommert – dat mag je van een dokter verwachten –
om het leven van hen die niet zijn patiënten zijn. Hij is er immers om
te proberen het leven te beschermen en niet de dood. Mijns inziens hoeft het
op geen enkele wijze de professionele autonomie van de arts aan te tasten.
Een dergelijke verplichting bepaalt in sommige situaties wel wat een dokter
doet, maar het is misschien niet meer, maar ook niet minder dan de consequentie
van het zijn van dokter.
 
 Wanneer men de opvatting heeft – dat is mij al duidelijk geworden,
zowel maatschappelijk, maar ook bij de minister en de KNMG – dat een
op de wet gebaseerde verplichting tot medewerking van beroepsbeoefenaren een
stap te ver is, dan is onzes inziens op z'n minst een protocol gewenst, vast
te stellen bij AMvB, waarin artsen in een ziekenhuis toch een zekere duidelijke
en vaste rol hebben. Het is ons eigenlijk niet duidelijk welke grote bezwaren
op het laatste punt eventueel bestaan bij de KNMG. Misschien moet je even
aanhaken bij het kabinetsstandpunt over de commissie-Biesheuvel. Ook in het
kader daarvan worden ziekenhuizen en artsen aan elkaar gekoppeld. Dat is weliswaar
een totaal andere materie, maar in die zin is een ziekenhuisprotocol straks
toch iets waar artsen zich iets meer aan gelegen moeten laten liggen dan nu
misschien het geval is. De regeling die nu in het wetsvoorstel is opgenomen,
kan leiden tot onderling sterk verschillende protocollen. Dat kun je natuurlijk
ondervangen – dat zie ik ook wel – door een protocol dat vanuit
de landelijke ziekenhuisorganisatie is opgesteld. Een bezwaar blijft dan dat
de landelijke overheid afwezig is. De landelijke overheid is dan niet op de
achtergrond, maar zelfs afwezig. Dat achten wij in dit geval minder wenselijk,
want het gaat hierbij toch om een zaak van algemeen belang. Het gaat iedereen
aan, dus niet alleen dokters of instellingen. Het amendement van collega Lansink,
op stuk nr. 25, laat toch te zeer het initiatief tot het opstellen van een
protocol en de controle op de naleving ervan bij de afzonderlijke ziekenhuizen.
Aan de bezwaren die ik zojuist schetste, wordt daarbij mijns inziens te weinig
gedaan. Vandaar dat ik aan artikel 21, lid 1, bij amendement mede namens collega
Van Boxtel wil toevoegen: "met inachtneming van de bij algemene maatregel
van bestuur te stellen regels". Daarbij weten artsen en ziekenhuizen niet
alleen waar zij aan toe zijn, maar kunnen zij ook duidelijk en uniform handelen.
Het laatste is iets wat in de eerste termijn van de minister al aan de orde
is geweest in een interruptiedebatje.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Voor de goede orde vraag ik even of u dat amendement al hebt ingediend.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Ja, het is al ingediend.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik kan enig begrip opbrengen voor het feit dat u zegt: als je toch aan
een protocol werkt, dan moet het ook maar zo goed mogelijk gebeuren. De heer
Van Boxtel heeft het amendement ook getekend. Hij kan nu niet de vraag stellen
hoe het hierbij met de sancties zit. Als je een protocol zo ver maakt dat
het als het ware bindend wordt voor de instellingen en dat daarmee de soevereiniteit
in eigen kring geweld wordt gedaan, dan is het toch de vraag wat er gebeurt
als na verloop van tijd blijkt dat bepaalde ziekenhuizen zich niet aan het
wettelijk vastgelegde protocol houden. Welke sancties hebt u dan?
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Ik ga zonder meer uit van de goede wil van de ziekenhuizen en de artsen.
U stelt nu een vraag over sancties. Als het niet wettelijk is vastgelegd,
kun je het niet tuchtrechtelijk toetsen. Je mag ervan uitgaan dat ziekenhuizen
hun artsen houden aan het protocol en dat, wanneer dat niet gebeurt, in eerste
instantie – daarmee kom ik dicht in de buurt van uw amendement –
het bestuur van het ziekenhuis de artsen erop aanspreekt. Het bestuur zit
natuurlijk thuis op het moment dat dit soort dingen plaatsvinden. Als er vervolgens
in een soort doemscenario toch nog ziekenhuizen zijn die het protocol niet
toepassen, staan wij voor een nieuwe afweging.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Het gaat er ons om, dat je niet een professionele beroepsbeoefenaar
met sancties moet bedreigen en dus met een wettelijke plicht. Door de wens
van een protocol vraag je het ziekenhuisbestuur, de directie, en de artsen
zich gezamenlijk als een goede huisvader over de interne verantwoordelijkheid
te buigen. Die impuls mag zeker van de wetgever uitgaan.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik wijs u erop, dat u nog een termijn hebt om uw standpunt toe te lichten!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Uiteraard kan ik die uitleg billijken, maar het gaat om de vraag wie uiteindelijk
verantwoordelijk is voor de inhoud van het protocol. Ik heb het dan niet meer
over de beroepsbeoefenaren maar over het bevoegd gezag van een instelling
ten opzichte van de wetgever. Daar ligt toch een moeilijk punt. Ik ben er
overigens ook voor dat wij proberen met protocollen toch zover mogelijk te
komen. Geen misverstand daarover, maar het moet wel kunnen
werken! Je moet echter enige ruimte laten voor het bevoegde gezag en ik zou
het niet zo erg vinden als het ene protocol iets afwijkt van het andere, als
het maar voldoet aan de doelstellingen die wij hier vastleggen.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Dat kan ook licht afwijken. De bedoeling is juist dat er enig licht tussen
zit maar niet teveel.
 
 Voorzitter! Wij zijn blij met de toezegging van de minister over een betere
vorm van voorlichting. Wij wachten de voorstellen in dezen af. Deze voorlichting
is immers van immens belang.
 
 Teleurstellend vond mijn fractie in eerste instantie de afwijzing om op
korte termijn een evaluatie uit te voeren. Nu verduidelijkte het interruptiedebat
met de heer Lansink dat al enigszins, maar het moet mij toch van het hart,
dat een bij voortduring genoemde doelstelling van de wet het verhogen van
het donoraanbod is. Wat ligt er dan meer voor de hand dan in een voortdurende
registratie aan te geven, welke resultaten men over de komende jaren wil bereiken?
Wat ligt er meer voor de hand dan dat men over twee of drie jaar nagaat of
de gestelde doelen bereikt zijn? Een periodieke evaluatie kan toch alleen
maar een voortvarende invoering en de nodige inspanningen bevorderen om tot
de doelen van de wet te komen? Daarbij gaat het niet alleen om het kwantitatieve
aantal donororganen maar ook om de voorlichting, de werking van het registratiesysteem,
de eventueel nog aanwezige codicillen, de medewerking van artsen en de werking
en de uitvoerbaarheid van de inmiddels besproken verschillende protocollen.
Afhankelijk van het antwoord van de minister overwegen wij het amendement
ter zake van de heer Lansink te steunen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dank voor uw steun. U noemde ook het systeem van registratie in uw opsomming.
Dat betekent echter, dat u een wetswijziging niet uitsluit als blijkt dat
het systeem geen goede grondslag heeft?
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Als je op voorhand zegt, dat ook na een evaluatie het denken stopt, kun
je het geld voor die evaluatie beter in je zak houden.
 
 Voorzitter! Wij vonden de uiteenzetting van de minister van Justitie over
de risico-aansprakelijkheid ronduit teleurstellend. Technisch gezien was het
ongetwijfeld juist, maar wij misten dat het hierbij gaat om mensen die uiteindelijk
bereid zijn om bij hun leven – dat is nogal wat – een orgaan ter
beschikking te stellen. Wij delen haar opvatting dan ook niet, dat het bij
een donatie om een "gewone" medische handeling gaat. Als zij gelijk zou hebben,
valt eigenlijk niet goed te begrijpen waarom het wetsvoorstel zovele artikelen
wijdt aan een gewone medische handeling. Voor een gewone medische handeling
hebben wij inmiddels de WGBO. Bovendien is ook anderszins aan te geven dat
het niet om een gewone medische handeling gaat. Afwijkend van andere medische
handelingen is namelijk, dat een orgaanuitname niet geïndiceerd is voor
de betrokkene. De laatste wordt er ook niet beter van; het tegendeel is eerder
het geval. Een levende donor stelt zich in feite beschikbaar in verband met
het belang van een ander. Over solidariteit gesproken!
 
 De vraag is nu wat er moet gebeuren als er iets fout gaat en de donor
als gevolg daarvan schade lijdt. De minister merkt op, dat schade die door
een verwijtbare medische fout ontstaat, is gedekt. Dat is natuurlijk waar,
maar daar gaat het hier niet om. Er kan ook schade optreden waarvan niet direct
vaststaat dat deze iemand is toe te rekenen, terwijl de schade nog wel het
gevolg is van de ingreep. Als de donor niet kan aantonen dat er een verwijtbare
fout is gemaakt, staat hij in feite met lege handen. Voor die gevallen wordt
nu juist die risico-aansprakelijkheid bepleit. De gedachte erachter is eigenlijk
heel simpel. Als je met het oog op het belang van iemand anders organen beschikbaar
stelt voor uitname bij leven, mag een dergelijk gedrag in ieder geval niet
leiden tot materiële of financiële schade. Het ontgaat mij eerlijk
gezegd waarom wij bij het wetsvoorstel inzake medische experimenten wel hebben
gezegd dat iemand geen schade mag ondervinden van een dergelijk instrument
en wij dat hier eenvoudigweg niet ook zouden doen. Vaststaat inmiddels dat
de risico's tegen lage kosten te verzekeren zijn. Als ik goed ben geïnformeerd,
heeft de Nierstichting ten behoeve van levende donoren voorlopig een risicoverzekering
afgesloten. Het kan dus wel. De minister mag toch niet van opvatting blijven
dat levende Oudkerkdonoren zelf voor een eventuele schade moeten opdraaien.
Om in te spelen op de mogelijkheid dat de minister niet bereid is een risico-aansprakelijkheid
in de wet op te nemen, hebben collega Van Boxtel en ik op
dit punt inmiddels een amendement ingediend.
 
 Ik sprak van een moeilijke opdracht en van een grote verantwoordelijkheid.
Ik wil toch niet nalaten hier te zeggen dat ik zelf als huisarts een keer
de blijdschap heb meegemaakt van een patiënt die een nier kreeg, als
een soort cadeautje. En ik heb ook een keer het verdriet meegemaakt van nabestaanden
van iemand die al heel lang op de wachtlijst stond, maar uiteindelijk dood
ging, omdat er geen nier beschikbaar was.
 
 Ik kan niet in de toekomst kijken, maar ik hoop dat wij nu, na 25 jaar,
vanuit het parlement een zo breed mogelijk gesteunde, goede wet kunnen gaan
aannemen. Ik kan niet voorspellen of over drie jaar inderdaad aan de doelen
van de wet zal zijn voldaan. Maar ik hoop wel dat wij over een aantal jaren
kunnen zeggen, dat wij met het aannemen van deze wet het leed van mensen die
op een orgaan wachten – dat geldt niet alleen voor henzelf, maar ook
voor hun familie en hun vrienden – zoveel als maar mogelijk hebben verzacht.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Ik dank de bewindslieden voor de uiterst zorgvuldige wijze
waarop de Kamer in eerste termijn tegemoet is getreden en voor de zeer zorgvuldige
wijze waarop is geprobeerd uiting te geven aan de manier waarop een aangepast
wetsvoorstel tot ons is gekomen. Ook wil ik langs deze weg, evenals andere
sprekers, alle briefschrijvers bedanken die veelal op grond van zware emotionele
betrokkenheid niet nagelaten hebben ons daarover te berichten en ons de goede
kant op te sturen.
 
 Maar laat ik met de deur in huis vallen: de fractie van D66 is ingenomen
met de zesde nota van wijziging, dus op hoofdlijnen met het volledige beslissysteem.
Ik ben de regering hiervoor erkentelijk. Zoals uit de eerste termijn is gebleken,
heeft mijn fractie een eerste voorkeur uitgesproken voor dat volledige beslissysteem,
omdat met dit systeem het meest tegemoet wordt gekomen aan het feit dat iemand
die donor wil zijn, dat zal zijn, iemand die geen donor wil zijn, dat niet
zal zijn en iemand die de beslissing wil overlaten aan nabestaanden of een
specifieke persoon, die mogelijkheid ook kan aangeven.
 
 Ik ga dan ook niet meer in, overigens met alle respect, op de overwegingen
die mede naar aanleiding van het inmiddels gewijzigde amendement van de heer
Lansink aangaande het bezwaarsysteem ter tafel zijn gekomen. Want dat is wat
mij betreft overbodig geworden, hoewel mijn fractie in de eerste termijn als
tweede optie ook voor dat bezwaarsysteem koos.
 
 Maar graag verneem ik nogmaals van de bewindslieden of het codicil in
zijn huidige vorm blijft bestaan, of dat in de zesde nota van wijziging bedoeld
is dat je nooit kunt uitsluiten dat iemand een laatste wilsbeschikking bij
zich heeft. Dan doel ik maar op het handgeschreven briefje dat nog op het
nachtkastje ligt. Zo heb ik het gelezen en zo heb ik het antwoord van de regering
in eerste termijn begrepen. En niet dat er naast het volledige beslissysteem
ook het huidige codicilsysteem overeind zou blijven. Ik sluit mij wat dat
betreft graag aan bij de suggestie van de heer Oudkerk, dat de regering zich
nog eens buigt over de gedachte dat in de aanloop naar het volledige beslissysteem
een geleidelijke afbouw van het huidige codicilsysteem gaat plaatsvinden.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 In eerste termijn ging uw voorkeur uit naar het volledige beslissysteem.
Daarvan vindt u nu het een en ander terug in het aangepaste wetsvoorstel,
behalve het codicil. Daarmee vindt u mijn gewijzigde amendement in feite overbodig.
Dat bevreemdt mij wat, omdat uit uw bijdrage in eerste termijn toch enige
steun voor een bezwaarsysteem mocht worden afgeleid. Zoals u zei was het ook
uw tweede keus.
 
 Maar u moet och ook kijken naar de voors en tegens van elk van beide modellen?
U kunt toch niet ontkennen dat aan het voorstel dat het kabinet nu doet, het
gemengde systeem, ook allerlei nadelen zijn verbonden? Ik wijs u op de commentaren
die naar voren zijn gebracht door de Nierpatiëntenvereniging, door de
Nierstichting, de KNMG, nogal wat mensen en instanties die er ook verstand
van hebben. Gaat u daaraan zomaar voorbij? Of zegt u: laten wij maar beginnen
en dan zullen wij wel zien waar wij uitkomen? Dat kan natuurlijk.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Het zal u niet verbazen als ik door wil gaan op dit spoor. Met alle respect,
ik kom nog terug op een aantal bezwaren en kritiekpunten, ook naar aanleiding
van de eerste termijn van de zijde van het kabinet. Ik zie wel degelijk nog
een aantal onvolkomen. Dat heeft niet voor niets tot het indienen van verschillende
amendementen geleid. Ik zal ook aangeven op welke onderdelen ik suggesties
van uw kant positief tegemoet zal treden.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het gaat nu even niet over de wijzigingsvoorstellen op de andere onderdelen.
Ook gelet op de eerste termijn en op hetgeen vandaag al is opgemerkt, mag
verwacht worden dat de Kamer zich in een groot aantal van die wijzigingsvoorstellen
zal kunnen vinden.
 
 Het gaat nu echter even over de grondslag van het stelsel. Dat was het
hoofdpunt van de discussie en is ook het hoofdpunt van de kritiek van de patiëntenorganisaties,
etcetera. Dat laat u nu liggen?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Vorige keer heb ik duidelijk aangegeven waar onze eerste voorkeur lag.
Namelijk bij een volledig beslissysteem, omdat daarin die prachtige mix tot
stand komt waarbij aan een ieder in beginsel recht wordt gedaan. Men kan aangeven
of men donor wil zijn, men kan aangeven of men het niet wil zijn en men kan
zelfs aangeven aan wie men die beslissing eventueel wil overlaten. Dat kan
en mag natuurlijk nooit verkeerd geïnterpreteerd worden. Er zit uiteraard
nog een aantal bezwaren aan. Als dit wetsvoorstel het zou halen, vind ik dat
wij met zijn allen de verplichting hebben – ook de Nierstichting, ook
de patiëntenorganisaties, etcetera – vol voor dat systeem te gaan.
Wij moeten de inwoners van Nederland duidelijk maken dat men zijn verantwoordelijkheid
moet nemen ten aanzien van de faciliteit die geboden wordt. Men zal een registratieformulier
moeten invullen. Ik doe dan bijna hetzelfde appel als u, mijnheer Lansink,
gebruikt ter onderbouwing van de gedachtenvorming in de fractie van het CDA,
namelijk dat hier een verantwoordelijkheid ligt die verder strekt dan het
enkelvoudige eigenbelang. Ik kom op een aantal onderdelen nog terug. 
 
 Voor de fractie van D66 staat buiten kijf dat, indien een persoon "ja,
ik wil mijn organen afstaan" heeft laten registreren, die wens gezien moet
worden als zijnde een bepaling uit diens testament, een laatste wilsbeschikking.
Die wens dient wat ons betreft dan ook volledig gerespecteerd te worden, ook
door de nabestaanden, hoe moeilijk zij het daarmee ook kunnen hebben. Dat
klinkt in eerste instantie onbarmhartig, maar het is nog onbarmhartiger en
respectlozer ten opzichte van de overledene, als nabestaanden – met
alle respect voor hun gevoelens – die wilsuiting niet respecteren. Zelfbeschikkingsrecht
is een leidend beginsel dat in de wet geen geweld mag worden aangedaan. Het
mag duidelijk zijn dat mijn fractie tegen een eventuele wijziging in de wet
is, die het mogelijk maakt dat het zelfbeschikkingsrecht van een persoon doorkruist
kan worden door nabestaanden die zelf problemen hebben met orgaanuitname.
Wij kunnen geen regels vastleggen voor eventuele uitzonderlijke gevallen die
zich in de praktijk kunnen voordoen. Dat moeten wij hier niet willen regelen.
De norm moet zijn dat de laatste wil van een persoon niet door nabestaanden
overruled kan worden.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Het lijkt mij dat de heer Van Boxtel hier een punt heeft. De minister
heeft echter in eerste termijn terecht de situatie geschetst waarbij de arts
in de problemen komt. Wat de heer Van Boxtel met betrekking tot de overledene
zegt, klopt. Hoe stelt hij zich echter de situatie voor van een arts als de
nabestaanden...? Ik hoef niet in details te treden.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Als u het goedvindt, maak ik dit onderdeel van mijn verhaal af en kom
dan terug op de positie van de arts.
 
 Uitgangspunt voor ons is dat van de wet geen verkeerd signaal moet uitgaan.
Het signaal moet zijn dat de positieve wil van een overledene om zijn of haar
organen af te staan, dient te gaan vóór de gevoelens van nabestaanden.
Als dit niet het geval zou zijn, kunnen mensen die positief staan tegenover
orgaanuitname zeggen: ik laat het niet meer registreren, want ik kan toch
overruled worden door de nabestaanden. Die situatie mag niet ontstaan. Maar
ook voor artsen zou een dergelijke bepaling makkelijk een handvat kunnen worden
om in een onzekere situatie sneller te kiezen voor het afzien in plaats van
te proberen om te komen tot orgaanuitname. Bovendien is er voor een arts nooit
een plicht maar een recht op orgaanuitname. Dat is natuurlijk het grote verschil
bij een positieve wilsbeschikking. Hij hoeft het niet altijd te doen. Het
gaat erom of het kan, of het medisch verantwoord is. En natuurlijk wordt ook
vanuit goed hulpverlenerschap de situatie ingeschat. Stel dat wij er hier
toe beslissen om in de wet uit te gaan van zelfbeschikking. Als ik een verklaring
onderteken dat ik het goed vind dat er organen worden uitgenomen, doe ik dat
vanuit de gedachte dat ik mijn naaste, nog levende zieke, achterblijvende –
om de woorden van de heer Lansink te gebruiken – daarmee kan helpen.
Ik moet er niet aan denken dat na mij overlijden ineens anderen zeggen: neen,
wij vinden dat niet. Ik vind dat dit respect voorop moet staan.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Niemand zal het op dat punt met u oneens zijn. Ik draag al 25 jaar een
codicil bij mij. Pas recentelijk ben ik te weten gekomen hoe problematisch
zo'n orgaanuitname verloopt, medisch gesproken. Als je al die details hoort,
kan ik mij situaties voorstellen waarin die details buitengewoon ingrijpend
zijn bij het voor de nabestaanden meteen startende rouwproces. Dat punt wil
ik naar voren brengen. Welk systeem wij uiteindelijk ook kiezen, degene die
met welke goede bedoelingen dan ook instemt met orgaanuitname, is zich misschien
niet bewust van het leed dat hij op dat moment zijn nabestaanden berokkent.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Maar nu: oorzaak en gevolg. De wet moet expliciet en helder zijn. Gesteld
wordt dat er sprake kan zijn van een gebrek aan kennis en van onwetendheid.
Maar er zijn andere instrumenten om dat beeld zo goed mogelijk om te zetten.
Daarnaast zal er in mijn ogen ook sprake moeten zijn van een soort cultuuromslag.
Nu vragen mensen die dat willen een codicil aan. Maar als wij hier straks
als vertegenwoordigers van de gemeenschap met elkaar vaststellen dat wij een
wet willen met een volledig beslissysteem, dan ligt tegelijkertijd de plicht
op ons om dat systeem dan ook zo goed mogelijk te verkopen en om ervoor te
zorgen dat mensen weten waarover het gaat, wat er kan gebeuren. Ik ben mijn
bijdrage in eerste termijn begonnen met een citaat van een bekend filosoof,
Montaigne. Ik heb daarmee aangegeven dat er in dit land een enorm taboe heerst
op het dood gaan, het omgaan met de dood. Dat zouden wij geleidelijk meer
moeten doorbreken, juist om te bewerkstelligen dat de achterblijvende zieke
geholpen kan worden. Maar dan beantwoord ik een andere vraag dan de vraag:
vind je niet dat je in de wet eventueel ruimte moet creëren? Neen, dat
kan niet. Je bent als wetgever duidelijk of je bent het niet. Als wij onduidelijk
zijn, roepen wij de problemen op voorhand op ons af en legitimeren wij degenen
die denken: ik duik eronderuit.
 
 Voorzitter! Wat wij willen bereiken, is precies wat de minister in eerste
termijn zei, namelijk een zo goed mogelijk evenwicht tot stand brengen tussen
drie factoren: vergroting van het aantal donororganen, het recht om zelf te
beslissen en de positie van de naasten. Wat D66 betreft is dat evenwicht weg
als de nabestaanden een positieve wil tot orgaanuitname kunnen overrulen.
Indien niets is geregistreerd, beslissen volgens het wetsvoorstel de nabestaanden.
Mijn fractie staat daar niet helemaal afwijzend tegenover, omdat de persoon
die echt bezwaar heeft, dit bezwaar wel zal laten registreren nu hij expliciet
een formulier krijgt toegestuurd waarin hij dit kenbaar kan maken. Dus de
kans dat nabestaanden toestemming geven voor orgaanuitname terwijl de betrokkene
apert bezwaar had maar dit niet heeft laten registreren, lijkt in beginsel
gering. Wij vinden bescherming van bezwaarde vanuit het oogpunt van bescherming
van de aantasting van lichamelijke integriteit van zeer groot belang. Het
wetsvoorstel zoals het nu voorligt, gaat uit van toestemming van de nabestaanden
bij niet-registratie. Mijn fractie heeft vooralsnog de voorkeur voor het systeem
dat ook door de KNMG naar voren is gebracht, te weten: indien geen wilsverklaring
geregistreerd staat, mag ervan worden uitgegaan dat orgaanuitname in beginsel
is toegestaan. Mochten nabestaanden dan toch bezwaren geuit hebben, dan zal
de arts de bezwaren moeten respecteren. Anderen hebben dit punt ook al naar
 voren gebracht. Ik verneem hierover graag het oordeel van
de minister. Overigens vraag ik de minister of het mogelijk is op het registratieformulier
eventuele voorbehouden aan te geven. Er zijn mensen die zeggen: ik wil heel
graag mijn organen afstaan, maar kom niet aan mijn ogen. Ik bepleit enige
ruimte voor deze differentiatie.
 
 De D66-fractie zal het amendement van mevrouw Kamp op stuk nr. 43 steunen.
Het gaat over de positie van minderjarigen tot 16 jaar. Het amendement is
in lijn met de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst, waarin is bepaald
dat mensen van 16 jaar en ouder zelfstandig een behandelingsovereenkomst kunnen
sluiten. Het lijkt ons logisch om dat te volgen.
 
 De minister acht het niet nodig dat de overheid als het ware steeds met
de neus bovenop de werkwijze van Eurotransplant zit en het verdelingssysteem
voortdurend controleert. Wel acht zij het nuttig dat bij geregelde gesprekken
met Eurotransplant dit als een vast punt op de agenda komt te staan. Er zijn
reeds verkennende gesprekken met Eurotransplant geweest over een public private
partnership. Ook zegt de minister dat het staatstoezicht controlebevoegdheden
heeft. Dat is wel waar, maar het heeft geen controle op de verdeling van organen
zoals deze ook in het buitenland geschiedt. Daar maken wij echter wel deel
vanuit. In het kader van de werkzaamheden van Eurotransplant in Europees verband
acht mijn fractie het van belang dat de overheid ook op een andere manier
betrokken is bij de verdeling van organen in Europees verband. Er dienen op
Europees niveau verdeelcriteria tot stand te komen. Mijn fractie acht het
van belang af te koersen op internationaal bindende afspraken binnen de Europese
Unie. Afspraken over verdeelcriteria dienen mede onder invloed van de overheid
te worden gemaakt. Ik dien daartoe de volgende motie in.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende, dat Eurotransplant een private organisatie is die zich
onder meer bezighoudt met de verdeling van organen in internationaal verband;
 
 overwegende, dat de overheid betrokken dient te zijn bij de verdeling
van organen in internationaal verband;
 
 overwegende, dat er verdeelcriteria op Europees niveau tot stand dienen
te komen;
 
 overwegende, dat bij de verdeling van criteria in internationaal verband
dezelfde criteria dienen te worden gehanteerd als de criteria die zijn opgenomen
in het wetsvoorstel op de orgaandonatie;
 
 verzoekt de regering te bewerkstelligen dat de overheid in de positie
wordt gebracht dat zij invloed heeft op de totstandkoming van verdeelcriteria
van organen in internationaal verband,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Van Boxtel. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 48 (22358).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Heeft de heer Van Boxtel aanwijzingen dat Eurotransplant tot nu toe niet
goed heeft gefunctioneerd?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Nee, het is geen motie van wantrouwen. Anders had ik dat wel gezegd. Het
gaat erom dat betrokkenheid bij het tot stand komen van goede verdeelcriteria
en de naleving daarvan geboden is. Wij zijn daar mede op aanspreekbaar. Gelet
op het feit dat de overheid daar nu op geen enkele manier bij betrokken is,
vind ik het van belang om hiervoor te pleiten. In het dictum wordt de regering
verzocht te bezien op welke wijze betrokkenheid tot stand gebracht kan worden.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik kijk niet alleen naar het dictum, maar ook naar de overwegingen. In
de overwegingen hoorde ik het woord "verdeelcriteria" nogal eens. Gaat de
heer Van Boxtel niet akkoord met de verdeelcriteria zoals ze nu worden gehanteerd?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik ga daar wel mee akkoord en ik heb dat ook gezegd. Ik ga akkoord met
de Nederlandse criteria, maar er zijn ook andere landen.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Hebt u aanwijzingen dat het elders niet goed gebeurt?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik wil gewoon uitsluiten dat het verkeerd gaat.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Het is dus meer een waarschuwing.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Exact!
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dan lijkt het mij toch goed om de tekst van de motie een beetje aan te
passen. De indruk wordt gewekt dat er op dit moment iets niet goed loopt.
Dat staat nog los van de vraag of je wel alles precies kunt regelen.
 
 Welke verdeelcriteria zou de heer Van Boxtel opgenomen willen zien en
waarin zou dat dan moeten? Hij wil een overheidsbetrokkenheid, maar ik vraag
mij af aan welke criteria hij denkt.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Als de heer Lansink mijn toelichting heeft gehoord, lijkt het mij niet
nodig om de motie te wijzigen. De motie moet niet gezien worden als een motie
van wantrouwen, maar als een motie van "zorg dat je erbij bent".
 
 Verdeelcriteria mogen zelfs geen zweem om zich hebben dat het niet zou
gaan om patiëntenbelangen of prioriteiten van mensen die wachten op organen.
Er kan gedacht worden aan het realiseren van een bepaalde balans in organenuitruil
tussen instellingen. Dat zou ik niet tot stand willen zien komen. Je kunt
er beter vooraf bij zijn dan achteraf met een dergelijk verschijnsel te worden
geconfronteerd. Dan moet je immers met man en macht proberen dat te corrigeren.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik zal nog eens goed naar de tekst van de motie kijken als zij is uitgedeeld.
Maar verdeelcriteria hebben vanzelf ook te maken met zaken als het evenredigheidsbeginsel:
ieder land het zijne, geen import of export, hoe zwaar deze termen bij dit
soort belangrijke zaken ook mogen klinken. Dat is natuurlijk knap lastig,
alleen al omdat de opbrengst aan organen en de matching in de landen verschillend
zijn en allerlei andere zaken een rol spelen. Het lijkt mij
dan ook dat dit onderwerp juist beter kan worden overgelaten aan een instelling
die tot nu toe heeft laten zien het goed te doen, in plaats van dat wij er
via de minister als het ware bij zitten.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik laat het oordeel graag aan u over. Mijn inzet is duidelijk: ik vind
een bepaalde mate van betrokkenheid van de overheid hierbij niet misstaan,
juist omdat het vraagt om zo'n zorgvuldige handelwijze.
 
 Ik ben het niet eens met de minister, dat geen bepaling behoeft te worden
opgenomen in de wet, opdat bij AMvB nadere regels kunnen worden gesteld aan
de vergunningverlening voor orgaanbanken. De minister stelde dat de mogelijkheden
om eisen te stellen, zo ruim zijn dat een nadere regeling bij AMvB niet nodig
is. Ik heb de bepaling op grond waarvan de nadere regels bijvoorbeeld op het
gebied van de kwaliteit kunnen worden gesteld, niet in de wettekst kunnen
vinden. Ik heb daarom mede met mijn collega's Oudkerk en Kamp een amendement
ingediend op stuk nr. 46 waarmee dit wel mogelijk wordt gemaakt. Het is, wat
mij betreft, geen AMvB met een voorhangprocedure. Wel verzoek ik de minister
om, alvorens zij de AMvB afkondigt, de Kamer een afschrift daarvan te doen
toekomen, opdat wij een en ander nog wel kunnen bekijken.
 
 Op het onderwerp hersendood is de regering uitvoerig ingegaan. Toch heb
ik daarover nog enkele opmerkingen en vragen, allereerst over het protocol.
Ik kan daarover kort zijn. Wij steunen de heer Lansink met zijn amendement
op stuk nr. 23, wat betreft het onderdeel dat gaat over de procedure van behandeling.
Met de voorgestelde formulering in hetzelfde amendement van de heer Lansink
voor de definitie van het vaststellen van de hersendood hebben wij daarentegen
wel problemen. Uit de door heer Lansink gekozen formulering kan immers verwarring
bij het publiek ontstaan. Daar staat "met de grootst mogelijke zekerheid",
dat als het ware aangeeft dat nooit helemaal zeker is dat iemand hersendood
is. Wij staan dus wel achter de goede bedoeling, want over wat onder hersendood
dient te worden verstaan, verschil ik niet van opvatting met de heer Lansink,
maar ook niet met de minister die in eerste termijn expliciet aangaf wat zij
daaronder wil verstaan.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Als de tekst anders zou moeten luiden, dan sta ik open voor discussie
daarover. Door mensen die nog meer verstand hebben van wetgeving, heb ik mij
laten uitleggen dat "met de grootst mogelijke zekerheid" juist de grootste
waarborg biedt. Daarover kan men echter twisten. Dergelijke redelijkheidscriteria
in wetgeving zijn moeilijk te formuleren. Ik dacht in ieder geval dat dit
de beste term was. Als een andere term evenwel beter is, dan sta ik uiteraard
open voor discussie.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Dat moeten wij nog even bekijken.
 
 Als wij nu willen dat het publiek vertrouwen krijgt in de wijze waarop
met orgaandonatie wordt omgegaan en in het bijzonder in het vaststellen dat
je echt dood bent voordat organen worden uitgenomen, dan is mijn fractie nog
steeds van oordeel dat het voor 100% zeker moet zijn dat er geen bloedcirculatie
meer in de hersenen aanwezig is en alle hersencellen dood zijn. Hoewel je
wellicht uit medisch-inhoudelijke overwegingen nog kunt volhouden dat je echt
wel dood bent als een EEG dat bijvoorbeeld heeft aangetoond, zullen burgers
uit emotionele overwegingen toch kunnen denken: ja, maar wat als er dan toch
nog cellen zouden leven, want dat sluit een EEG misschien niet uit; wat zou
ik nog kunnen merken? Per slot van rekening kan per definitie niemand ons
dat exact vertellen. Daarom vraag ik de minister of zij met ons vindt, juist
met het oog op het wantrouwen dat mogelijk bij de bevolking zou kunnen ontstaan,
dat voor de vaststelling van hersendood bewezen moet worden dat alle hersenfuncties
voorgoed onmogelijk zijn geworden. Op welke wijze dat dient te geschieden,
is niet aan ons te bepalen. Maar de vraag die ik hiervoor stelde, behoeft
wel een antwoord van de politiek. Dan gaat het er ook om dat voor zowel beademde
als niet beademde donoren die doodsnorm dezelfde is.
 
 Wij stellen het op prijs om het protocol dat wordt opgesteld door de Gezondheidsraad,
nog in te zien en eventueel te bespreken. Wij treden niet in de medische diagnosestelling
en in de vraag met welke instrumenten die diagnose moet worden gesteld. Het
zou wat al te gek zijn als de Kamer zich daarmee zou willen bemoeien. Maar
wij willen wel zien op welke wijze invulling wordt gegeven aan de gedane politieke
uitspraken in dit huis. Ik verneem hierover graag nog het oordeel van de minister.
 
 Mijnheer de voorzitter! Mocht de wet worden aangenomen en een volledig
beslissysteem realiteit worden, dan zal er een enorme inspanning moeten worden
geleverd om de voorlichtingscampagne en de implementatie tot een succes te
maken. Naast een mediacampagne moet er ook een mailingcampagne worden opgezet.
Er moet een registratiebank komen. Er moeten aansluitingen met de GBA en met
ziekenhuizen worden gerealiseerd. Een dergelijke mega-operatie zal onherroepelijk
risico's kennen. Ik vraag de minister of er rekening wordt gehouden met eventuele
fouten in de aanloop naar dat proces. Dat lijkt mij bij een zo zwaar ethisch
onderwerp wel van gewicht. Dat er iets mis kan gaan met de Informatiseringsbank,
de Schengenpas of de paspoortproduktie, is een kwetsbare aangelegenheid gebleken.
Dat geldt echter in het kwadraat voor de optuiging van een volledig beslissysteem.
D66 waarschuwt voor overdreven optimisme ten aanzien van de uitvoering van
het project; liever kalm en zorgvuldig dan gehaast en slordig uit de startblokken.
Graag hoor ik hierop een reactie van de minister. Een tussentijdse evaluatie
is volgens mij alleen hierom al wenselijk. Ik zeg dit mede in het licht van
de in een eerder door de heer Lansink ingediend amendement gevraagde evaluatie.
 
 Ik vraag nog aandacht voor de verhouding van de Algemene wet bestuursrecht
tot dit wetsvoorstel. Wat zijn de consequenties daarvan voor dit wetsvoorstel?
Ik wil de minister tevens vragen of zij bij alle andere wetsvoorstellen op
het terrein van de volksgezondheid waarin de AWB een rol speelt, daar vanaf
nu ook een passage aan wil wijden.
 
 Wat de risico-aansprakelijkheid betreft, heb ik niets meer toe te voegen
aan datgene wat de heer Oudkerk reeds heeft verwoord.
 
 Ik eindigde mijn inbreng de vorige keer met een opmerking over KPN. Ik
wil dat nu eigenlijk ook doen. KPN heeft inmiddels flink geprofiteerd van
de voorgenomen bezuiniging op fysiotherapie. Nog nooit zijn zoveel brieven
verstuurd! Wellicht kan de minister dit punt meenemen in haar overleg met
KPN over eventueel te bedingen gunstige tarieven in verband met portokosten
voor de toezending van registratieformulieren.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Anderen hebben er ook al op gewezen dat bewindspersonen
in eerste termijn royaal de tijd genomen hebben om de gestelde vragen te beantwoorden
en de na de eerste termijn van de Kamer tot stand gekomen koerswijziging te
verdedigen. Ook ik wil de bewindslieden daarvoor bedanken. De minister van
VWS heeft terecht geconstateerd dat de bijdrage van de RPF-fractie, hoewel
duidelijk qua richting, niet gekenmerkt werd door een zwart/wit-denken. De
zaken liggen immers ook niet zo zwart/wit. Toch zijn er een paar piketpaaltjes
die bepalend zijn voor de route die wij willen volgen. Ik zou die niet graag
verzetten. Ik wil kort stilstaan bij een paar van die paaltjes.
 
 Ik ben blij met het standpunt van de regering om toch nadrukkelijk te
blijven uitgaan van de bewuste daad van mensen, daar waar het betreft het
zich beschikbaar stellen als orgaandonor. Deze premissie is voor mijn fractie
onopgeefbaar. Hier zou nog veel over te zeggen zijn, maar daar zie ik nu vanaf.
Het standpunt van de regering is glashelder en is niet voor tweeërlei
uitleg vatbaar. Ik ben daar blij mee.
 
 Het nu voorgestelde registratiesysteem kost een boel geld, maar heeft
veel aantrekkelijke kanten. Mijn fractie kan instemmen met de voorgestane
route. Wij zijn het eens met de interpretatie van de minister dat registratie
als donor geen vrijblijvende zaak is. Ik erken dat toestemming van de overledene
de arts legitimeert tot orgaanuitname.
 
 In het debat kwam echter ook aan de orde dat een en ander allerminst een
recht creëert voor de overledene, in die zin dat zijn organen in ieder
geval gebruikt zullen worden. Het was op dat punt dat de nabestaanden in beeld
kwamen. Daarbij werd, hierop doorvragend, ruimte gemaakt om van uitname af
te zien, als het voornemen om tot orgaanuitname over te gaan, stuit op heftige
en emotionele bezwaren van de nabestaanden. Dit is voor mij een zeer aangelegen
punt. Immers, het negeren van zulke bezwaren zou het rouwproces ernstig kunnen
belemmeren. En dat moet worden vermeden. Hoewel ik blij was met de beantwoording
van de minister, blijft op dit punt een onduidelijkheid bestaan. Anderen,
met name de heer Oudkerk, hebben hier ook al op gewezen. Het gaat dan vooral
om de positie van de arts. Ik wil de Kamer op dit punt dan ook een uitspraak
voorleggen.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 overwegende, dat het voornemen van de arts om tot orgaanuitname over te
gaan op heftige reacties en emotionele bezwaren van nabestaanden kan stuiten,
ook indien de hulpverlener uit het donorregister gebleken is dat hiertoe toestemming
is verleend;
 
 overwegende, dat rond de orgaanuitname grote zorgvuldigheid van handelen
is geboden, teneinde het draagvlak voor orgaandonatie in stand te houden;
 
 verzoekt de regering te bevorderen dat de regels in het protocol, als
bedoeld in artikel 20, bepalingen bevatten krachtens welke de hulpverlener
kan afzien van orgaanuitname als blijkt dat dit voornemen stuit op heftige
reacties en emotionele bezwaren van nabestaanden,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Van Dijke. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 49 (22358).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Wil de heer Van Dijke dit toch, via een omweg, links- of rechtsom, juridisch
in de wet laten vastleggen, of begrijp ik dat verkeerd?
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Ik wil bewerkstelligen dat de arts later in de een of andere vorm verantwoording
moet afleggen van de wijze waarop hij heeft gehandeld en dat hij voorts rechtvaardiging
kan vinden voor zijn wijze van optreden, zodat hij niet zomaar in de lucht
komt te hangen. Op die manier hebben wij het probleem als zodanig gesignaleerd.
Op die manier kunnen wij er ook op de een of andere wijze een vorm voor vinden.
Ik heb geprobeerd om een amendement te verzinnen om het in de wet op te nemen,
maar dat is mij niet gelukt. Ik denk ook dat dit niet goed is. Het lijkt mij
veel beter om het op deze wijze te doen. Er moet ergens iets van staan. Dan
bestaat er legitimatie voor en nadien is sprake van een verantwoordingsplicht
voor de arts.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Is er dan verschil met wat ik zojuist in mijn betoog heb gezegd? Op de
manier zoals de heer Van Dijke het nu uitlegt, zie ik geen verschil!
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Ik zeg ook niet dat wij wat dit betreft ver uit elkaar staan. Ik heb zojuist
ook naar de bijdrage van de heer Oudkerk verwezen. Dat geeft aan dat wij heel
dicht bij elkaar staan.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Deze kwestie heeft betrekking op de nieuwe discussie, opgeroepen door
de minister in haar antwoord in eerste termijn, toen zij het had over het
overrulen door verwanten in uitzonderlijke gevallen. De heer Van Dijke spreekt
nu over heftige reacties. Die tekst kan waarschijnlijk niet in het protocol
worden ondergebracht, maar het merkwaardige ervan is dat het zelfbeschikkingsrecht
ondergeschikt wordt gemaakt, terwijl sprake is van een bewuste keuze van degene
die heeft gezegd dat hij toestemming geeft. Dat zou inhouden dat wij elk systeem
onzuiver moeten maken, dus ook het beslissysteem wat betreft de toestemmingsvariant,
want het geldt niet bij het bezwaarsysteem, zoals de minister terecht heeft
aangegeven. Dat moeten wij dan wel in de wet vastleggen, want anders krijg
je een heel rare toestand. Daar komt bij dat wij niet elk protocol kunnen
toetsen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Ik wil af van de term "overrulen". Ik heb met instemming geluisterd naar
de minister toen zij verwees naar de wijsheid van de hulpverlener. Daar zit
het haakje waar wij de zaak aan moeten ophangen. Als je dat in de wet wilt
regelen, dan creëer je onmogelijke problemen. Daarom heb ik
ervan afgezien om het in een amendement vast te leggen. Zoiets kun je namelijk
niet in de wettekst vastleggen. Je zult je op een bepaald moment moeten overgeven
aan de wijsheid van de arts, hoe subjectief dat ook is. Vandaar dat ik ervoor
pleit om dit in het protocol op te nemen, zodat nadien sprake is van een toetsingsmoment.
Dan kan de arts worden aangesproken.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Deelt de heer Van Dijke de redenering die ik zojuist aan de andere kant
heb betoogd? De wet en de memorie moeten duidelijk zijn. Wij vragen een protocol.
Maar als je in dat protocol weer een exceptie opneemt, dan doe je in feite
hetzelfde? Met behulp van het protocol kan erop worden toe gezien dat artsen
hun plicht nakomen en dat zij, waar mogelijk, tot orgaandonatie van de overledene
kunnen komen, maar als daarin tegelijk de opmerking wordt opgenomen dat de
artsen van orgaandonatie moeten afzien als de nabestaanden moeilijk doen,
dan wordt de deur weer opengezet! Ik ben van mening dat dit in de praktijk
zijn gang moet gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Ik ben het met de heer Van Boxtel eens dat wij in de wet formuleringen
moeten gebruiken die niet subjectief zijn in te kleuren. Vandaar dat ik ervan
heb afgezien om op dit punt een amendement in te dienen. Ik wil er wel voor
waken dat wij zo rigide met onze zaken omgaan, dat wij geen ruimte meer houden
voor menselijke emoties. Dan lijkt mij de route via het protocol een begaanbare.
Als wij altijd heel rigide omgaan met een zo gevoelige materie, dan kan het
verwerken van het rouwproces ernstig worden belemmerd door het optreden van
een arts. Ik knoop wat dat betreft aan bij wat de minister daarover heeft
gezegd. Er ontstaat geen recht op orgaanuitname als iemand zich daarvoor beschikbaar
stelt, en dus stel ik voor in het protocol op te nemen dat de arts ook deze
kwestie, naast de medische aspecten, heeft mee te wegen. Het gaat immers niet
alleen om een zakelijk-medisch te kwantificeren problematiek, maar ook om
gevoelsmatige zaken. Als die niet gewogen worden, dan wordt het draagvlak
voor deze gevoelige kwestie niet vergroot, omdat een potentiële belemmering
wordt ingebouwd. Daarom moet in een protocol ruimte worden gemaakt om ook
de emotionele kant een plaats te geven in de afweging van de arts.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Ik respecteer de keuze van de heer Van Dijke, maar het is
niet de mijne. Ik hecht eraan dat hij, ook als hij die motie indient, er expliciet
bij vermeldt dat hij nooit de bedoeling heeft gehad om de familie of de hulpverlener
de mogelijkheid te geven om een moeilijk debat te voorkomen. Dat is immers
essentieel. Als dat niet in de toelichting wordt opgenomen, dan zal dat de
kapstok kunnen zijn om maar niet aan moeilijke kwesties te beginnen. Daar
ben ik namelijk echt benauwd voor.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik heb mijn motie voldoende gemotiveerd. Ik heb
verwezen naar de bijdrage van de heer Oudkerk en zeker ook naar de eerste
termijn van de minister. De strekking van mijn motie is dus volkomen duidelijk
en als deze motie wordt aangenomen, dan hoop ik van harte dat de minister
daar op een goede wijze mee omgaat en tegemoetkomt aan de wensen die ik daarin
heb verwoord.
 
 Ik sta wat terughoudender, om niet te zeggen totaal afwijzend, tegenover
het standpunt van de regering over het zogenaamde foetale weefsel. Ik ben
ook van mening dat het niet juist is deze letterlijk tere zaak over te laten
aan een commissie die de ethische toelaatbaarheid bekijkt. Dit lijkt mij een
zaak van de regering en het parlement. Hoewel de minister het te ver vindt
gaan, toch zal ik het amendement van de heer Lansink op stuk nr. 29 steunen.
 
 Aanneming van het amendement van de heer Lansink betreffende de zogenaamde
anencefalen werd door de minister ontraden. De minister betoogde dat er geen
organen worden uitgenomen en dat derhalve het amendement overbodig is. Ik
kan niet oordelen over de vraag of dat op het moment zo is, hoewel dit antwoord
strijdig lijkt met hetgeen tijdens de schriftelijke voorbereiding door de
regering naar voren is gebracht. Toen werd onder andere verwezen naar de redenering
a contrario. Ook heb ik in eerste termijn aandacht gevraagd voor de opvatting
van de arts T. van Laar, naar voren gebracht in het blad Pro Vitae Humana.
De minister gaat te gemakkelijk aan deze problematiek voorbij. Dit punt zou
geen relevantie zou hebben, omdat bij anencefalen geen organen worden uitgenomen.
Het is nu geen praktijk, maar dit kan zomaar veranderen. Ik heb bezwaar tegen
het standpunt van de minister en mijn fractie zal zeker voor dit amendement
van de heer Lansink stemmen.
 
 Voorzitter! Ik dank de minister voor haar uitvoerige reactie op de kwestie
van de voorlichting. In eerste termijn heb ik de minister gevraagd criteria
aan te leggen voor de aard en omvang van deze voorlichtingscampagne. De minister
is inderdaad ingegaan op de vragen over de omvang van de campagne, maar niet
op de aard daarvan. Ik zou geen reden zien hierop terug te komen, ware het
niet dat ik mij voorlichting op dit punt herinner die naar mijn beste overtuiging
botste met hetgeen betamelijk mag heten. Ik doel dan op een voorlichting die
wellicht bij sommigen het hart sneller doet slaan, maar verder elke relatie
met het ruilhart mist. Wil de minister daar alsnog op ingaan?
 
 Voorzitter! In eerste termijn heb ik ook aandacht gevraagd voor artikel
15 van de wet. Daar is sprake van een niet natuurlijke doodsoorzaak. Dus hebben
wij het ook over gevallen van euthanasie of over hulp bij zelfdoding. Is in
die gevallen toestemming van de officier van justitie vereist? Ik heb erop
gewezen tot welke merkwaardige gevolgen de euthanasieregeling kan leiden.
Ik heb het antwoord op deze vraag gemist. Kan de minister hier alsnog op ingaan?
 
 De heer Oudkerk heeft gesproken over orgaandonatie bij leven. Ik sluit
mij aan bij zijn betoog. De beantwoording van de minister vind ik te formeel
en daarom ook teleurstellend. Wij hebben niet alleen te maken met hetgeen
hier feitelijk juridisch van te zeggen is, maar daar komt nog een dimensie
bij. Wij kunnen ons er niet op deze manier van afmaken. Ik heb begrepen dat
de heer Oudkerk al een amendement ter zake heeft ingediend. Ik overweeg sterk
dit te steunen, al wacht ik uiteraard eerst het antwoord van de minister af.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Voorzitter! Het heeft mijn fractie verheugd dat de door
het kabinet gevraagde time-out over het voorliggende wetsvoorstel er niet
toe heeft geleid dat het kabinet het toestemmingsbeginsel heeft verlaten ten
faveure van het bezwaarsysteem. Nogmaals, mijn fractie is het kabinet hiervoor
zeer erkentelijk. Het toestemmingssysteem sluit beter aan bij de grondrechtelijke
en gezondheidsrechtelijke traditie in ons land. Het is niet logisch dat je
actie dient te ondernemen, bezwaar dient aan te tekenen, wanneer je als burger
aanspraak wilt kunnen maken op een grondrecht dat je krachtens de Grondwet
toekomt. Voorbeelden van het toestemmingsbeginsel zijn het Leitmotiv in de
hele patiëntenwetgeving. Ik noem de WGBO die onlangs in werking is getreden.
Ik zou zelfs willen wijzen op de BOPZ waarbij we het bestwilcriterium hebben
vervangen door het gevaarscriterium. Ook het wetsvoorstel inzake medische
experimenten dat nog in de Kamer aanhangig is, gaat uit van dat toestemmingsprincipe.
 
 Het toestemmingssysteem biedt een mogelijkheid om met overtuiging te kiezen
om na overlijden nog een behandeling te ondergaan om een of meerdere mensen
te helpen. Ook in mijn eerste termijn heb ik verschillende voorbeelden genoemd
van de actie tot bereidheid om iets voor anderen te doen. Ook in de verdediging
van het kabinet gaf de minister daar zeer vele voorbeelden van, zodat ik dat
niet hoef te herhalen. Wat ik echter zeer pregnant vond waren de slogans van
de winnaars van de reclamewedstrijd "Donorcodicil" in maart 1995 voor jongeren.
Als je naar die slogans kijkt, blijkt daaruit dat jongere mensen een bewuste
actieve keuze maken. Die komen juist in die slogans tot uitdrukking. Bij de
10- tot 12-jarigen won de slogan: "Ben je groot of ben je klein, je kunt altijd
donor zijn". Bij de 12- tot 14-jarigen was de winnaar: "Geeft het door". Bij
de 15- en 16-jarigen was het codicil "Een kanskaart voor een ander" of "Zorg
dat niemand verrekt als jij vertrekt" en "Het estafettestokje doorgeven".
Dus al deze slogans gaven het positieve signaal dat de een iets voor de ander
wil doen.
 
 Voorzitter! Ook in de considerans wordt expliciet artikel 11 van de Grondwet
genoemd, de onaantastbaarheid van het menselijk lichaam. De lichamelijke integriteit
omvat een individueel juridisch afdwingbaar recht. Ik wil graag de suggesties
wegnemen dat ik gezegd zou hebben dat het bezwaarsysteem in strijd zou zijn
met de Grondwet. Dat is onjuist. Sterker nog, ik heb in eerste termijn maar
ook in de publikatie in de Volkskrant aangegeven, dat ik juist kon begrijpen
dat op basis van artikel 22 van de Grondwet – waarin gesteld wordt dat
de overheid maatregelen moet nemen ter bevordering van de volksgezondheid –
en vanwege het tekort aan donoren gekozen kan worden voor het bezwaarsysteem.
Ik heb hier echter aan toegevoegd dat mijn fractie de nadruk legt op artikel
11 van de Grondwet en daarom tot een andere conclusie komt.
 
 Artikel 11 van de Grondwet is voor de VVD-fractie een zwaarwegend artikel.
Wil de wetgever inbreuk kunnen maken op dit individueel afdwingbaar grondrecht –
nogmaals, dat is artikel 22 niet – dan vindt de VVD dat voldaan moet
worden aan criteria als relevantie, subsidiariteit en proportionaliteit. Waar
de considerans van dit wetsvoorstel drie doelstellingen noemt, waarbij echter
geen sprake is van een rangorde, vond ik het opvallend dat bij de verdediging
door de minister van VWS zo sterk het accent werd gelegd op het opheffen van
het tekort aan organen. In hoeverre is hierbij sprake van een nuanceverschil
met de considerans van het wetsvoorstel, waarin gesproken wordt over het "bevorderen
van het aanbod?" Want wat is namelijk precies het tekort en hoe is dit te
kwantificeren? In hoeverre is dit afhankelijk van de medische indicatiestelling?
Verruiming van de indicatiestelling en een stijgende verwachting bij het publiek
kan hierin veel verschil maken.
 
 In mijn eerste termijn heb ik dit vraagstuk ook op tafel gelegd, en ik
zou het waarderen als de minister nog eens haar licht laat schijnen over de
vraag hoe zij de toekomstige transplantatie-ontwikkelingen ziet. Ik begrijp
goed dat dit vraagstuk formeel geen onderdeel uitmaakt van het onderhavige
wetsvoorstel. Materieel gezien is er toch een relatie tussen de beschikbaarheid
van organen en de transplantatiemogelijkheden. Ik erken, met de regering,
de financieel gunstige uitkomst inzake niertransplantaties. Er zijn echter
natuurlijk veel meer transplantaties. Zijn hierover cijfers bekend, met name
de cijfers over overlevingskansen na een jaar, na twee jaar, na meerdere jaren,
en zijn er, als het kan, ook cijfers over de "quality of life" beschikbaar?
 
 Graag wil ik een onbeantwoorde vraag uit eerste termijn herhalen. Is overwogen
de bloedtransfusiewet op te nemen in het onderhavige wetsvoorstel? Wat zijn
de argumenten voor en tegen? Waar het wetsvoorstel over orgaandonatie afwijkt
van de bloedtransfusiewet, onder andere door het ontbreken van de eisen van
hoedanigheid en het toezicht op het oordeelkundig en veilig gebruik, heb ik
het amendement op stuk nr. 46 met de heren Van Boxtel en Oudkerk medeondertekend.
Dat amendement opent de mogelijkheid dat bij AMvB toch kwaliteitseisen worden
gesteld bij orgaancentra.
 
 Met de regering is de VVD-fractie een tegenstander van het zogenaamde
wederkerigheidsprincipe, waarbij mensen alleen kans maken op een orgaan als
zij zelf donor zijn. Dit druist naar de mening van mijn fractie, en gelukkig
ook die van de regering, in tegen de medische ethiek.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik heb in mijn inbreng gezegd dat er vanuit de VVD strijdigheid met artikel
11 van de Grondwet was voorzien wat betreft mijn amendement. Dat heeft u in
ieder geval zelf gezegd in de uitzending Het Capitool waar wij samen in gezeten
hebben. Dat is toen bestreden door andere deelnemers aan het debat. U heeft
het wel degelijk een keer naar voren gebracht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik heb juist gezegd in mijn eerste termijn, en ook in het artikel, dat
er een spanning zit tussen de artikelen 11 en 22 van de Grondwet. Nogmaals,
het bezwaarsysteem past niet bij artikel 11 van de Grondwet en is niet in
strijd met artikel 22 van de Grondwet.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U zegt nu weer dat het strijdig is. Ik heb er een enkele zin aan gewijd
en ik wil er nu verder niet meer over discussiëren. De minister heeft
duidelijk gezegd dat het bezwaarsysteem niet strijdig is met de Grondwet.
Ik wil er slechts aan herinneren dat in de follow-up van het debat met name
in Het Capitool dat punt door u sterk naar voren is gebracht en wellicht ook
 door uw fractievoorzitter. Dat laatste weet ik niet meer,
want die heeft in die tijd meer dingen gezegd. Daar ga ik verder aan voorbij.
Nu staat vast dat het bezwaarsysteem niet strijdig is met de Grondwet. Dat
bent u toch met mij eens?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik geef ook aan dat ik dat niet gezegd heb. Ik geef in mijn eerste termijn
en in het door mij in de Volkskrant gepubliceerde artikel aan dat het bezwaarsysteem
in de verdediging past bij artikel 22 van de Grondwet. Ook in de considerans
van het wetsvoorstel staat dat men uitgaat van artikel 11 van de Grondwet.
In de considerans wordt niet verwezen naar artikel 22 van de Grondwet. Dat
is mijn verdediging.
 
 Er is een zesde nota van wijziging ingediend. Ik deel de visie van de
regering in de verdediging dat er sprake is van een grondige verandering van
het wetsvoorstel. Want niet alleen besluit de regering tot invoering van een
centraal registratiesysteem, ook is de regering voornemens iedere ingezetene
van 18 jaar en ouder aan te schrijven. De burger wordt, ongevraagd, geattendeerd
op een maatschappelijk en medisch probleem. Van hem wordt verwacht, liefst
per omgaande, te reageren. Dat is dus iets heel wezenlijks. Tot nu toe is
het altijd zo dat de burger zich met een vraag tot de overheid wendt. Nu wendt
de overheid zich tot de burger. Wij realiseren ons dat sommigen in onze samenleving
een dergelijke benadering erg ver vinden gaan en hier zelfs bezwaar tegen
hebben. Het kan beschouwd worden als een aantasting van de democratische vrijheid.
Men wordt gedwongen om over donatie na te denken en, bij voorkeur, hierover
een uitspraak te doen. De overheid vraagt als het ware een getuigenis op voorhand
over een ingrijpende beslissing. Veel mensen, waaronder ook menig kamerlid,
beschouwen dit soort beslissingen als een privé-aangelegenheid. Dat
bleek uit het artikel in het Algemeen Dagblad. Gezien het belang van orgaandonatie
voor de grote groep medeburgers die hiervan afhankelijk is, kan mijn fractie
deze actieve overheidsbenadering toch ondersteunen. Tegelijkertijd erkennen
wij dat niemand verplicht kan worden om op voorhand aan de overheid zijn keuze
kenbaar te maken. Uit de reacties die wij ontvingen, blijkt dat er zeer verschillende
motieven zijn om niet op voorhand te willen kiezen en om niet geregistreerd
te willen staan. Wij respecteren dit. De groep van niet-kiezers moet natuurlijk
zo klein mogelijk zijn, maar wij waarderen het dat het codicil in beginsel
niet wordt afgeschaft. Ik ben het echter met de collega's eens dat het naast
elkaar laten bestaan van beide mogelijkheden verwarrend is. Daarom vraag ik,
evenals mijn collega's, aan de minister om nog eens duidelijk uiteen te zetten
hoe het codicil zich uiteindelijk verhoudt tot het wetsvoorstel.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Voorzitter! Mevrouw Kamp zegt dat zij blij is dat het codicil blijft bestaan,
maar ook dat zij zich schaart achter de vragen die verscheidene sprekers hebben
gesteld. Vindt zij dat het bestaande codicilsysteem moet verdwijnen ten gunste
van het registratiesysteem? Interpreteert zij het wetsvoorstel ook zo, dat
de laatste wilsbeschikking altijd rechtsgeldig is?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik vind dat de regering niet duidelijk is geweest over de verhouding tussen
die twee en daarom vraag ik de minister daar nog eens op in te gaan. Ik erken
dat er mensen zijn die, op grond van zeer verschillende motieven, er principiële
bezwaren tegen hebben om in een centraal register te staan. Verschillende
collega's hebben ook gezegd dat dit een privé-aangelegenheid is. Nu
is het de vraag of deze mensen als donor kunnen worden behouden door het codicil
te handhaven.
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Ik stel de vraag wat scherper, want dat lijkt mij ook voor het kabinet
van belang. Die mensen hebben altijd de mogelijkheid om het beroemde briefje
op het nachtkastje te leggen, gedateerd en medeondertekend om het rechtskracht
te geven. Dus kan het oude codicilsysteem met het rode formuliertje dat iedereen
kent, worden afgevoerd. Als dat in stand wordt gehouden, krijgen wij straks
de kritiek van onder andere de Erasmus Universiteit dat er 148 keuzemogelijkheden
boven ons hoofd hangen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik heb aan het kabinet een vraag voorgelegd en ik wacht de reactie daarop
af.
 
 Voorzitter! Mijn fractie deelt de mening van het kabinet dat gerichte,
structurele, inhoudelijke voorlichting wellicht veel bezwaren tegen donorregistratie
kan ondervangen. Naast de algemene voorlichting aan alle burgers is er natuurlijk
specifieke voorlichting nodig. Daarbij wordt vaak gedacht aan bepaalde beroepsgroepen,
zoals de medische wereld, maar in dit verband noem ik ook politie en justitie.
Ik noem deze expliciet, omdat ik geattendeerd ben op een praktijksituatie.
Die is mij schriftelijk meegedeeld en daarna heb ik uitvoerig met de betrokkenen
gesproken. Dit heeft mij tot het pleidooi gebracht om niet alleen alle burgers
en de medische wereld voor te lichten, maar ook politie, justitie, etc.
 
 Na een ongeval dat resulteerde in een coma, besloten de ouders tot donatie.
Toen die al had plaatsgevonden, werden de ouders door de politie opnieuw opgeroepen
om in het ziekenhuis hun kind te identificeren. En passant werd er opgemerkt
dat als gevolg van de donatie de natuurlijke doodsoorzaak eigenlijk niet goed
kon worden vastgesteld. Zo'n gang van zaken is niet erg bevorderlijk voor
orgaandonatie. Ik verzoek de minister dan ook om de procedure exact uit te
leggen.
 
 Door het wetsvoorstel en de daarbij horende nota van wijziging ontstaat
er een sluitend systeem, waarbij de burger drie opties heeft. Hij is voor
donatie of ertegen of hij laat zijn nabestaanden beslissen, waarbij de bevoegdheid
daartoe expliciet aan een bepaalde persoon kan worden gegeven. Om dat laatste
te bereiken heb ik het amendement op stuk nr. 45 van de heer Oudkerk medeondertekend.
In de considerans van het wetsvoorstel wordt expliciet artikel 11 van de Grondwet
genoemd. De meest legitieme wijze ter verkrijging van organen is natuurlijk,
als de overledene zelf heeft beslist om donor te willen zijn en dat door registratie
bekend heeft gemaakt. Wie schetst dus mijn verbazing als uiteindelijk de minister
van VWS in eerste termijn aangeeft dat de nabestaanden de expliciete zelfbeschikking
van de overledene uiteindelijk kunnen overrulen? Ik deel de visie van de minister
dat het donor willen zijn niet automatisch betekent dat men altijd donor is
c.q. recht heeft op uitname van de organen. Daarbij spelen
natuurlijk met name medische en medisch-technische redenen een grote rol.
Maar de uitspraak van de minister van VWS, dat de arts de bevoegdheid heeft
in individuele situaties tegen de wil van de overledene in de wil van de nabestaande
te volgen, kan van mijn fractie zeker geen instemming krijgen. Ik heb begrepen
dat ook de KNMG niet gelukkig is met de ruimte die de minister hiermee aan
de arts en de nabestaanden geeft. Ofschoon de minister deze nieuw geschapen
ruimte bagatelliseert door aan te geven dat het om individuele situaties gaat
waarin de familie heftig optreedt – ik vond het een prachtig woord van
de minister – en waarin de arts als goed hulpverlener moet handelen,
holt dit toch in ernstige mate het centrale registratiesysteem uit. Toen ik
naar de minister luisterde, dacht ik aan de notaris. Ik richt mij nu ook tot
de minister van Justitie. Ook bij de notaris kan het er zeer heftig toegaan.
Ik heb nog nooit gehoord dat de notaris hierop een alinea of een passage uit
het testament overslaat. Sommige mensen vinden het namelijk niet gelukkig
wat de overledene heeft besloten. In mijn visie is een wilsbeschikking over
goederen, dus een testament, van een andere en veel lagere orde dan de beschikking
over het eigen lichaam. De uitspraak van de minister schept naar mijn idee
grote onzekerheid. Als ik tegen de uiterst felle mening van mijn familie in
toch donor wil zijn, kan ik dit door de uitspraak van de minister in feite
niet vastleggen. Het mogelijk overrulen van een positieve wilsbeschikking
door een arts en de familie vond ik opvallend, mede gezien de opvatting die
de minister later in het debat naar voren bracht, namelijk dat ouders de beslissing
van hun kinderen vanaf 16 jaar niet kunnen overrulen. Zie ik het goed dat
de visie van het kabinet erop neerkomt dat een positieve beslissing ten aanzien
van de donatie van een volwassene in bepaalde omstandigheden wel door de familie
kan worden overruled – een volwassene kan een volwassene dus overrulen –
terwijl een zelfde beslissing door een kind boven 16 jaar niet door de ouders
kan worden overruled? Door de opstelling van het kabinet worden subjectieve
criteria ingebracht. Dit vinden wij ongewenst. Wij vragen de minister dan
ook expliciet of zij bereid is haar uiteenzetting in dezen in te trekken.
Aangezien deze visie niet in de wettekst staat, kan ik geen amendement indienen.
Ik heb er kennis van genomen dat hierover een motie van een andere strekking
is ingediend. Maar nogmaals, wij kunnen de wet op dit punt niet wijzigen,
omdat het een toelichting betrof. Gezien de wetsgeschiedenis weegt de verdediging
door het kabinet, ook hier plenair, erg zwaar. Ik verzoek dan ook of de minister
de handreiking die zij heeft gedaan, wil terugnemen.
 
 Onder nr. 43 heb ik wel een amendement ingediend dat bewerkstelligt dat
de wilsverklaring van een minderjarige van 16 jaar of ouder niet overruled
kan worden door de ouders, zoals het kabinet wilde. Een 16-jarige heeft het
recht een behandelingsovereenkomst aan te gaan. De VVD vindt het daarom terecht
dat ook de wilsverklaring met betrekking tot orgaandonatie volwassen behandeld
wordt. Hierbij sluiten wij exact aan bij de tekst van de Wet op de geneeskundige
behandelingsovereenkomst.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Op zichzelf hield mevrouw Kamp een fundamentele beschouwing waar ik met
belangstelling naar geluisterd heb. Gaat zij echter niet voorbij aan de omstandigheden
waaronder de goed functionerende arts – ik let even op de woorden van
de heer Oudkerk – tot zo'n beslissing komt? Of de minister dat hier
nu wel of niet gezegd heeft, zij heeft gerefereerd aan een bestaande praktijk,
die zij als "zorgvuldig" kenschetste en die wat haar betreft gecontinueerd
moest worden. Die goede arts zal toch op hetzelfde moment van de emotie van
het afstaan van de dierbare letten op de reacties van nabestaanden? Wil mevrouw
Kamp die praktijk nu eigenlijk een onvoldoende geven? Zij zegt dat immers
met haar wat theoretische, maar overigens door mij gerespecteerde benadering.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Maar ook de notaris behoort als goed ambtenaar zijn werk te doen. We gaan
over naar een centraal register. We vragen de mensen wat ze precies willen.
Dan kunnen we natuurlijk niet subjectieve criteria inbouwen in de wet. Nogmaals,
je hebt geen recht op orgaanuitname. Er kunnen zeer verschillende redenen
voor zijn. Het heftig zijn van de familie kan echter niet het argument zijn
om de wens van de overledene niet te volgen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Maar het is wel een bijzonder moment, dat toch niet helemaal is te vergelijken
met de emoties die enkele maanden daarna bij de notaris zouden kunnen ontstaan
als erfgenamen geen genoegdoening ontvangen op hun wensen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik gaf juist nog aan dat het verschil nog groter is. Bij de notaris gaat
het eigenlijk over materiële zaken, over goederen. Het fundamentele is
dat je een behandeling moet ondergaan, niet voor jezelf maar voor een ander.
Het stond niet in het wetsvoorstel en wij waren eigenlijk gelukkig. De minister
creëerde in haar eerste termijn echter een ruimte die wij eigenlijk niet
willen.
 
 
 
 
 
 De heer Oudkerk (PvdA):
 
 Wijst u het ook af als een arts in een ziekenhuisprotocol op basis van
goed hulpverlenerschap en doordat hij verantwoording moet afleggen is afgeweken
van de toestemming van degene die een orgaan wil afstaan?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik wijs dat in beginsel af. Ik heb uw amendement ook niet medeondertekend,
omdat u streeft naar zulke uniforme regels. Ik ben ook nieuwsgierig naar de
reactie van het kabinet op uw amendement.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik zie dat de heer Marijnissen nog wil interrumperen. Dat kan uiteraard,
maar ik wijs de leden er wel op dat ik genoodzaakt ben de vergadering om kwart
over zeven te schorsen. Dit onderwerp wordt over de avondpauze "getild".
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Voorzitter! Ik heb mevrouw Kamp horen spreken over de introductie van
subjectieve overwegingen. Getuigt het niet van een wel heel bijzondere visie
op de mens, als zij zegt dat deze geen enkele rol mogen spelen? Met andere
woorden: daar waar de minister spreekt over heel exceptionele situaties, moet
er het subjectieve argument van de hulpverlener in kwestie kunnen zijn? Hij
moet kunnen zeggen dat het menselijkerwijze niet door te drukken is. Is mevrouw
Kamp overigens bij nader inzien ook niet van mening, dat de vergelijking met
de notaris eigenlijk niet kan?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Neen. Het gaat in beide gevallen om wilsbeschikkingen. Wij hebben een
centraal testamentenregister en hier gaat het ook om een wilsbeschikking.
De overheid komt nu dus ongevraagd bij alle burgers op bezoek om u deelgenoot
te maken van een probleem en zij wil dat u per omgaande reageert. Je moet
het respecteren als mensen willen meedoen, maar u wilt bijna zeggen dat u
het niet hoeft op te geven dat u voor bent, als u weet dat uw familie altijd
tegen is, want u wordt door uw familie overruled. De minister zelf sprak in
dit verband van heftigheid van de familie. Dat kan van familie tot familie
verschillen. Dat is heel subjectief.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Laat die notaris maar even zitten. Even nog een opmerking over dat subjectieve.
De heer Van Boxtel zei in antwoord op vragen van mij dat er niet zoiets als
een uitnameplicht bestaat, een plicht van de kant van de arts om er aan meer
te werken, de situatie overziende. Die opvatting deelt u?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Nee, ik heb gezegd: je bent donor, maar je hebt er geen recht op dat altijd
orgaanuitname plaatsvindt.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 U acht het dus acceptabel dat een arts op een bepaald moment, alles overziend,
besluit het toch niet te doen?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Dat gebeurt nu ook. Maar daar zijn vaak medisch-technische redenen voor.
Tussen het aantal mensen dat donor wil zijn en het aantal mensen dat in werkelijkheid
donor is, is een heel groot verschil. Heel veel mensen zijn op dat moment
niet geschikt voor donor.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Maar dan kan die arts, in het geval dat hij vindt dat hij bij wijze van
spreken moeilijk met geweld de orgaanuitname tot stand kan brengen, een andere
reden opgeven.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Het gaat mij wat dat betreft om de wetsgeschiedenis. De minister heeft
die ruimte aan artsen en nabestaanden gegeven. Mijn fractie is het daar niet
mee eens.
 
 Ik vond het opvallend dat de regering in de verdediging van het wetsvoorstel
een afweging maakt tussen de positie van nabestaanden, het aantal organen
en het zelfbeschikkingsrecht, dit terwijl de considerans van het wetsvoorstel
niet spreekt over de positie van nabestaanden. Waar expliciet in het wetsvoorstel
door middel van centrale registratie de mogelijkheid wordt geopend om aan
te geven dat na het overlijden de nabestaanden beslissen over wel of geen
donatie, is mijn fractie van mening dat de persoon die zich niet heeft laten
registreren en ook geen codicil bij zich draagt, geen donor is.
 
 De regering heeft ervoor gekozen om impliciet het zelfbeschikkingsrecht
over te dragen aan de nabestaanden. De verdediging van deze keuze is niet
gebaseerd op principiële gronden, doch op de onzekerheid of voldoende
mensen hun wens zullen willen vastleggen, zoals de minister in haar antwoord
aangaf. Vanuit dit oogpunt vindt het kabinet het acceptabel, zelfs noodzakelijk,
dat de nabestaanden van de overledenen toestemming kunnen geven.
 
 Mijn fractie deelt deze mening niet. Niemand heeft het recht op de organen
van iemand anders. Wel heeft iedere persoon het recht om te zwijgen. Waar
bij orgaanuitname geen vrijheidsbelang van anderen in het geding is, maar
wel een humanitair belang – nogmaals, ik zal niet ontkennen dat het
om een humanitair belang gaat – is mijn fractie van mening dat er dan
ook geen sprake moet zijn van vervangende toestemming. Ik heb hierover een
amendement voorkomend op stuk nr. 22 ingediend.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 U merkt terecht op dat het kabinet nu als het ware een drieslag ziet als
grondslag voor het gemengde, driedubbele beslissysteem, namelijk de verwanten,
de donoren en het aantal organen. U hebt deze elementen zoëven ook al
genoemd. Deze grondslag van de wet is anders dan de considerans van de wet.
Bent u van oordeel dat hetgeen het kabinet nu voorstelt, strijdig is met de
considerans van het wetsvoorstel?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Nee.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Toch niet? Mag ik aannemen dat u dan de lijn wel steunt? Want als er geen
strijdigheid is, is zo'n beweging die het kabinet nu gemaakt heeft mogelijk.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Ik heb op één punt bezwaar, zoals ik al heb aangegeven.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Maar u steunt het wetsvoorstel wel?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Dat kan ik u nog niet zeggen. U was zelf ook nog in discussie.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik vraag dit, omdat u zo'n zwaar punt maakt, niet alleen van het vorige
onderwerp waar zojuist over gesproken is, maar ook van dit punt. In de considerans
wordt echt uitgegaan van de toestemming met één element, de
zelfbeschikking, terwijl er nu sprake is van een gemengd systeem dat uit drie
elementen bestaat. Dat zou er inderdaad toe moeten leiden dat de considerans
van het wetsvoorstel wordt veranderd. Laat ik dan via u de ministers vragen
of zij nog kans zien dat te doen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Wilt u hier nu direct een antwoord op?
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Nee.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Kamp (VVD):
 
 Voorzitter! Donatie bij leven is een zeer ingrijpende gebeurtenis. De
wetgever kiest hiervoor zorgvuldige procedures. Optimale voorlichting aan
de eventuele donor is voor mijn fractie essentieel. Daar blijkt dat mensen
na mondelinge informatie soms met vragen blijven zitten, lijkt het mij wenselijk
dat, indien mogelijk, zowel mondeling als schriftelijk informatie wordt gegeven
en, indien gewenst, een toelichting wordt gegeven met behulp van audiovisuele
middelen. Vandaar dat ik hierover samen met collega's een amendement heb ingediend
op stuk nr. 39.
 
 Onzekerheid bestaat nog over de situatie waarin een werknemer kiest voor
orgaandonatie bij leven en hiervoor geen onbetaald verlof neemt. De werkgever
wordt dan geconfronteerd met de financiële consequenties als gevolg van
het kabinetsvoorstel inzake de privatisering van de Ziektewet en de WAO. Hoe
ziet de regering dit? Is bekend hoe vaak donatie bij leven voorkomt en hoe
vaak het werknemers betreft?
 
 Voorzitter! Gezien de vele protocollen die in de medische wereld
en in de ziekenhuizen worden gehanteerd, lijkt het mij wenselijk het hersendoodprotocol
als zodanig in dit wetsvoorstel te benoemen. Vandaar dat ik hierover samen
met collega's het amendement op stuk nr. 41 heb ingediend. Het moet keurig
op het kaftje staan, zodat men niet het verkeerde pakt.
 
 Ik heb kennis genomen van de visie van het kabinet, dat met betrekking
tot het centrale registratiesysteem primair wordt aangesloten bij de GBA.
Begrijp ik het goed dat van de centrale registratie ook een aantekening wordt
gemaakt in het GBA-systeem, dus in het persoonsregister bij de gemeenten zelf?
Zo ja, wat wordt dan aan de persoonsgegevens toegevoegd? Is het alleen een
kruisje dat erop duidt dat iets centraal geregistreerd is of kan de ambtenaar
van de burgerlijke stand lezen wat er geregistreerd staat? Ik heb met collega's
een amendement op stuk nr. 40 ingediend over vergroting van de parlementaire
betrokkenheid bij de opzet en gang van zaken bij dat centrale register.
 
 Voorzitter! Op 16 maart 1972 promoveerde mevrouw E. Borst-Eilers. Stelling
11 bij haar proefschrift luidt: "De Nederlandse bevolking dient vertrouwd
te worden gemaakt met de situatie dat bij een plotseling sterfgeval aan de
nabestaanden toestemming gevraagd kan worden om organen voor transplantatie
te verwijderen." Zou toen mevrouw E. Borst-Eilers hebben kunnen bevroeden
dat zij bijna 25 jaar na dato als minister van de Kroon een wetsvoorstel zou
verdedigen met deze strekking?
 
 Ik wacht met belangstelling de tweede termijn van de regering af, alsmede
het oordeel over de door mij ingediende amendementen, zowel van de regering
als van mijn collega's. Een en ander zal het eindoordeel van mijn fractie
over dit wetsvoorstel mede bepalen. Ik kan dat oordeel nu nog niet geven.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik heb globaal de tijd geïnventariseerd die de drie resterende woordvoerders
nog nodig hebben. Dat noodzaakt mij nu te pauzeren. Wij gaan vanavond met
dit onderwerp verder.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 19.05 uur tot 20.30 uur geschorst.
 
 
 
 
 Voorzitter: Deetman
 
 
 
 
 
 Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks):
 
 Mijnheer de voorzitter! Opnieuw gaat de discussie vanavond in de Kamer,
maar ook in de samenleving, vooral over de wijze waarop beslist wordt organen
beschikbaar te stellen voor medische doeleinden. Patiëntenverenigingen
opteren nog steeds voor het systeem van geen bezwaar. Er wordt dus nog steeds
verschillend gedacht. Dat blijkt ook uit de vele brieven die wij ontvangen
hebben. Ik bedank alle briefschrijfsters en -schrijvers voor hun mooie en
soms emotionele en ontroerende brieven.
 
 Het is niet vreemd dat er verschillend wordt gedacht als het gaat over
ethische kwesties en zaken van leven en dood. Het denken daarover is ook vaak
sterk individueel bepaald. Er wordt ook – nog steeds – in de fractie
van GroenLinks verschillend gedacht over het meest gewenste beslissingssysteem.
En nog steeds is er geen compromis mogelijk in de discussie in onze fractie
tussen het systeem van geen bezwaar en het aangepaste voorstel van de minister.
Ik kom over de verschillende benaderingswijzen van mijn fractie nog te spreken.
 
 Eerst wil ik enkele algemene zaken aan de orde stellen. Ik begin met de
rol van de nabestaanden. De minister heeft in haar beantwoording aangegeven
dat, als betrokkene heeft aangegeven geen bezwaar te hebben en er toch grote
problemen bestaan bij de nabestaanden, de arts de beslissing moet nemen. Zo
is het mogelijk de wil van de overledene te overrulen. Mijn fractie vindt
dit te ver gaan. Als iemand geen bezwaar heeft aangetekend, moet die wil te
allen tijde gerespecteerd worden. Iemand heeft in volle overtuiging geen bezwaar
aangetekend, wil donor zijn. En daar mag dus niet aan getornd worden.
 
 Voorzitter! De fractie van GroenLinks vindt het een verbetering dat er
een registratie komt van wilsbeschikkingen. Registratie van "ik geef toestemming"
of "ik heb bezwaar" is belangrijk. Belangrijk is het, te registreren dat men
toestemming heeft gegeven, dus geen bezwaar heeft, omdat het toch gebleken
is dat veel mensen hun codicil niet bij zich hadden of kwijtgeraakt waren.
Ook wordt bij registratie de rechtszekerheid veilig gesteld voor personen
die geen organen willen afstaan. Hun wilsbeschikking wordt gehonoreerd. Omgekeerd
moet dan ook de wilsbeschikking van geen bezwaar gehonoreerd worden. GroenLinks
heeft moeite met de derde mogelijkheid: ik laat het aan de nabestaanden over.
Is dit niet volgens het voorstel van de minister al automatisch geregeld?
De nabestaanden zullen immers ook worden benaderd als er niets is geregistreerd.
Is dit niet een overbodige en dure bijkomstigheid in de registratie? Kunnen
wij niet volstaan met "ik heb geen bezwaar, ik geef toestemming" of "ik heb
bezwaar, ik geef geen toestemming"? Bij geen van beide, dus bij niets, worden
automatisch de nabestaanden geraadpleegd. Dat kan toch in het protocol van
de ziekenhuizen geregeld worden?
 
 
 
 
 
 De heer Van Boxtel (D66):
 
 Als u voor die optie kiest, vindt u dan dat nabestaanden geraadpleegd
mogen worden, dat zij toestemming moeten geven?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Oedayraj Singh Varma (GroenLinks):
 
 Bij de derde mogelijkheid. Het grootste deel van mijn fractie zegt: de
registratie van "ik heb bezwaar" of "ik heb geen bezwaar" is belangrijk. De
derde mogelijkheid van "ik laat het aan de nabestaanden over" hoeft niet in
dat hele registratiesysteem te worden opgenomen, zo zegt de meerderheid van
mijn fractie. Immers, dat is eigenlijk al geregeld in het voorstel van de
minister. Het zou wel in het protocol kunnen worden opgenomen. In de ziekenhuizen
moet de vraag worden gesteld aan degenen die niets geregeld hebben. Het protocol
van de ziekenhuizen moet aangescherpt worden op het verplicht raadplegen van
het register en bij geen wilsbeschikking op het raadplegen van de nabestaanden.
 
 Voorzitter! Een goede voorlichting over het nieuwe systeem is van groot
belang, zodat men weet waaraan men toe is, zodat men een juiste keuze kan
maken. Wat mijn fractie ook belangrijk vindt, is een periodieke evaluatie,
een evaluatie van een protocolhantering door de ziekenhuizen, een evaluatie
van de wet en een evaluatie van het registratiesysteem. Dat zou periodiek
kunnen gebeuren, over twee of over drie jaar.
 
 Voorzitter! Ik heb al aangegeven dat de grootst mogelijke meerder heid van mijn fractie het voorstel van de ministers zal ondersteunen,
met inachtneming van de kanttekeningen die ik heb gemaakt. De kleinst mogelijke
minderheid van mijn fractie – ik wind er geen doekjes om dat ik dat
zelf ben – blijft bij het geen-bezwaarsysteem. Ik vind dat daarmee veel
meer mensen geholpen worden en meer levens gered worden dan met welk ander
systeem dan ook. Bovendien kan met het geen-bezwaarsysteem orgaantoerisme
tegengegaan worden. Bij voldoende organen behoeven mensen zich niet tot elders
te wenden, met alle nare gevolgen vandien. Ik vind nog steeds dat met het
geen-bezwaarsysteem mensen echt gedwongen worden een keuze te maken. Met dit
systeem wordt het meeste resultaat bereikt. Dat is mijn motivatie. Het is
tijd om de honderden mensen nu te helpen met het juiste systeem.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Voorzitter! Toen het kabinet na de eerste termijn van de Kamer besloot
het wetsvoorstel aan een nadere studie te onderwerpen, heb ik daarmee namens
mijn fractie ingestemd. De hoofdreden was dat wij van mening waren en zijn
dat een wetsvoorstel dat veel emoties oproept en daarom altijd gevoelig ligt,
gedragen moet worden door een zo groot mogelijke meerderheid van de Kamer.
Voor het oorspronkelijke wetsvoorstel gold dat niet. Het kwam daarmee in een
naar mijn mening te politieke sfeer, waarbij het om krappe meerderheden zou
kunnen gaan. Beide bewindslieden hebben er goed aan gedaan, een aantal fundamentele
wijzigingen aan te brengen, die er naar ik hoop toe leiden dat de zo gewenste
grote meerderheid en liever nog unanimiteit nu wel kan ontstaan, te meer nu
de minister van VWS op buitengewoon uitvoerige en integere wijze heeft geantwoord.
 
 In mijn eerste termijn heb ik sterk de nadruk gelegd op het leed van hen
die een orgaan nodig hebben. In de afgelopen maanden is ons nog eens duidelijk
geworden hoe groot dat leed is. De tientallen brieven van vooral nierpatiënten
en hun verwanten hebben in ieder geval op mijn fractie een grote indruk gemaakt.
Tevens heb ik op 21 februari jl. gewezen op een aantal zeer ongelukkige momenten
waarmee nabestaanden en artsen geconfronteerd worden, als niet duidelijk is
of de overledene wel of geen bezwaar zou hebben gehad tegen het afstaan van
een of meerdere organen. Het systeem dat nu gekozen wordt, namelijk dat van
volledige registratie met mogelijkheden voor hen die per se niet geregistreerd
willen worden, vindt mijn fractie zo'n positieve wending dat wij ons daar
in principe volledig achter kunnen scharen. Dat het niet de goedkoopste manier
is, daarvan zijn wij ons bewust. Het is echter wel een manier om in de meest
positieve zin recht te doen aan het recht op zelfbeschikking waar ook wij
zeer sterk aan hechten.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Mevrouw Nijpels, u zei zojuist dat brieven van mensen die op organen wachten,
op u grote indruk hebben gemaakt. Bij mij is dat ook zo geweest. Hoe is die
mededeling te rijmen met het feit dat u desondanks een zeer positief oordeel
over het kabinetsvoorstel hebt? Uit de brieven wordt een- en andermaal duidelijk
dat de belanghebbenden, de mensen die op organen wachten, de patiëntenverenigingen
en ook de Nierstichting, sterk de voorkeur geven aan het bezwaarsysteem of
varianten daarop.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Ik sluit mij aan bij de woorden van de heer Van Boxtel in dit verband.
Hoe je er verder ook over denkt, hoe ernstig sommige mensen ook in de problemen
komen door het feit dat er niet voldoende organen beschikbaar zijn, wij hebben
een verantwoordelijkheid jegens iedereen. Dan kun je niet alleen van het belang
van een bepaalde groep, hoe ernstig ook, uitgaan. Er zijn zeer veel mensen
in het land die er anders over denken. Wij willen ervan uit kunnen gaan dat
dit wetsvoorstel een zo groot mogelijke meerderheid krijgt. Ik denk dat het
een heel wezenlijke bijdrage is aan de oplossing van het probleem. Overigens
zijn er nog andere problemen die moeten worden opgelost. Het hangt niet alleen
af van het aantal beschikbare donoren.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Ik deel de opvatting dat je bij een onderwerp als dit moet proberen een
zo groot mogelijk draagvlak te vinden. Er moet een stevig draagvlak zijn voor
wetgeving die politieke belangen overstijgt. Dat gezegd hebbend, moet vastgesteld
worden dat uit de cijfers uit omringende landen gebleken is dat bezwaarsystemen –
er zijn er meer – beter voldoen aan een van de doelstellingen, terwijl
de rechtsbescherming optimaal gewaarborgd wordt. Als u zegt dat u ook andere
belangen heeft af te wegen, lijkt het erop dat die andere belangen, bijvoorbeeld
het vrijheidsbeginsel, zwaarder wegen. Dat is natuurlijk toch bedenkelijk.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Nee, daar lijkt het niet op. Anders had ik al in eerste termijn gepleit
voor een systeem waarin alleen maar mensen die geen bezwaar hadden gemaakt
als potentiële donor zouden dienen en alle anderen per definitie niet.
Dat standpunt heb ik niet ingenomen en dat neem ik ook nu niet in. Bovendien
liggen de meningen hier en daar enigszins verdeeld; dat geldt waarschijnlijk
ook voor uw fractie en waarschijnlijk voor alle fracties. Je moet uiteindelijk
tot consensus komen. Het door het kabinet voorgestelde systeem impliceert
een positieve benadering van de burgers. Zij kunnen zelf op ieder moment zeggen:
ik wil het wel of ik wil het niet. Dat vind ik een beter systeem dan het wat
negatieve systeem dat u min of meer voorstaat, hoewel u daarin enige nuance
heeft aangebracht.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Gelukkig dat u die laatste zin uitspreekt, want zo bar is het natuurlijk
niet.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Nee, maar aanvankelijk was er toch een kleine schrikreactie.
 
 
 
 
 
 De heer Lansink (CDA):
 
 Dat kwam doordat in de aanvankelijke versie het zelfbeschikkingsrecht
te ver was doorgevoerd, waardoor verwanten bij de consultatie weinig hadden
in te brengen. Dat heb ik erkend en dat heb ik ook veranderd. Op dat punt
is mijn amendement bijgesteld. Daarmee is het iets geworden dat op zichzelf
een ruimer draagvlak verdient. Daarnaast kan men toch niet volhouden dat men
in de landen om ons heen, zoals België en Frankrijk, een verkeerde grondslag
heeft gekozen? Ik erken voluit dat sprake is van een afweging. Maar als u
zegt dat u het ophangt aan een positieve wilsuiting, dan wekt u de indruk
dat het andere systeem negatief is. Dat is natuurlijk niet het geval. Het
gaat om de vraag hoe je saamhorigheid vertaalt in iets dat ten goede komt...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik vind wel dat u korte interrupties moet plaatsen, te meer daar ik het
vermoeden heb dat u al vaker datgene naar voren heeft gebracht wat u zoëven
zei. Het klonk mij althans bekend in de oren.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Nijpels-Hezemans (AOV):
 
 Ik ben het met u eens, voorzitter, dat ik dit al meermalen van de heer
Lansink heb gehoord. Ik blijf erbij dat voor onze fractie, mede naar aanleiding
van de vele reacties die wij hebben gekregen, een positieve benadering altijd
nog beter is dan een negatieve. Daar wil ik het voorlopig even bij laten.
 
 Ik heb al gezegd dat ik volledig achter het voorstel van het kabinet kan
staan. Wij zijn ons ervan bewust dat dit niet de goedkoopste manier is. Het
is wel de manier om in de meest positieve zin recht te doen aan het recht
op zelfbeschikking, waar ook wij zeer sterk aan hechten.
 
 De afgelopen maanden is ons echter ook gebleken dat de beschikbaarheid
van voldoende donoren niet uitsluitend afhangt van het registratiesysteem.
Sommigen beweren zelfs dat het niet in hoofdzaak daarvan afhangt. De minister
is daar in haar beantwoording op ingegaan. Een cardiochirurg bracht onlangs
naar voren dat het ontbreken van motivatie bij perifere ziekenhuizen de voornaamste
oorzaak van het tekort aan donororganen zou zijn. De reden die hij daarvoor
aangaf: het uitnemen van organen komt altijd onverwacht, vaak 's nachts of
in het weekend en bij minimale personeelsbezetting. Kortom, het heeft budgettaire
en personele gevolgen voor de ziekenhuizen, zoals de heer Van Dijke bij interruptie
tijdens de beantwoording ook al memoreerde. Het is daarom goed dat het ziekenhuisprotocol
aangescherpt is. Ik vraag mij echter af of een protocol, hoe strikt ook, de
motivatie vergroot.
 
 Veel zal afhangen van de voorlichting van het ziekenhuis aan zijn artsen
en verpleegkundigen. Maar wat te doen als het ziekenhuis zelf niet erg gemotiveerd
is? Wie licht de ziekenhuizen voor? Ik weet dat een wet er is om uitgevoerd
en gehandhaafd te worden, maar wie beoordeelt of een ziekenhuis wel voldoende
inspanningen heeft verricht? Het is zelfs al moeilijk om dat begrip "voldoende"
te definiëren. Kan de minister daarom nog wat meer zeggen over de prikkel
waar zij het in haar antwoord over had en over het wegnemen van financiële
hobbels door de overheid? Wij vinden het noodzakelijk om de wet met name op
dit punt bij voorkeur na twee à drie jaar te evalueren. Mede gehoord
de bijdragen van de collega's, hoop ik dat de bewindslieden dat willen toezeggen.
 
 Voorzitter! Tijdens de beantwoording in eerste termijn is nogal wat commotie
ontstaan over het feit dat een arts bij hoge uitzondering kan besluiten om
niet tot uitname over te gaan. Dat is met name het geval als de nabestaanden
in ernstige problemen zouden komen. Ik ben het met de minister eens dat dit
waarschijnlijk alleen bij hoge uitzondering zal voorkomen. Naar mijn mening
is dit ook wezenlijk iets anders dan het omgekeerde geval, namelijk wanneer
nabestaanden tegen de uitdrukkelijke wil van de overledene in toch toestemming
zouden geven voor uitname. Juist het feit dat er sprake is van hoge uitzondering,
is voor mijn fractie reden om het niet bij wet of bij AMvB vast te leggen.
De nogal heftige reactie van de VVD hierop heeft mij dan ook enigszins verbaasd.
 
 Tot slot heb ik nog een enkele vraag van meer technische aard. Artikel
31a regelt de toezending van de donorformulieren door het gemeentebestuur.
Het gemeentebestuur krijgt daar twee jaar de tijd voor. Daarna zal structureel
een formulier gezonden worden aan mensen die de leeftijd van 18 jaar bereiken.
Wat wordt er gedaan aan Nederlanders die tijdelijk in het buitenland verblijven?
Hoe worden bijvoorbeeld nieuwkomers en statushouders, die vaak korte tijd
in de ene gemeente wonen om daarna naar de andere gemeente te verhuizen, bereikt?
 
 Voorzitter! Wat de ingediende amendementen betreft, hoor ik graag eerst
de reactie van de bewindslieden. Uit mijn bijdrage moge overigens duidelijk
zijn dat amendementen die een ander dan het volledige beslissysteem beogen,
niet op onze steun kunnen rekenen.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik spreek eerst een enkel woord vooraf. Normaal
gesproken, zou ik waarschijnlijk niet zo blij zijn geweest met een zo fragmentarische
behandeling van een wetsvoorstel. In dit speciale geval ben ik daar echter
niet ongelukkig mee. Ik zal dat toelichten. Aan de vooravond van de provinciale
statenverkiezingen dreigde het debat over de orgaandonatie een wel zeer hoog
gepolitiseerd gehalte te krijgen. Sterker nog, de discussie dreigde op een
buitengewoon bedenkelijk niveau te komen, toen de heer Bolkestein meende een
van de deelnemers aan dat debat te moeten betichten van het pleiten voor orgaan-socialisme.
Nu weet men dat ik niets tegen socialisme heb, maar de teneur waarmee door
de heer Bolkestein de woorden van in dit geval de CDA-woordvoerder werden
weergegeven, vond ik van een buitengewoon bedenkelijk niveau.
 
 Ik kom nu ter zake. De minister krijgt onze volle instemming, als zij
zegt dat rekening gehouden moet worden met alle aspecten die een rol spelen
bij de problematiek van de orgaandonatie, te weten: het zelfbeschikkingsrecht
van het individu, de noodzaak van een voldoende aanbod van organen en de belangen
van de nabestaanden. Wij zijn het echter niet met de minister eens dat het
wetsvoorstel met de laatste nota van wijziging voldoende recht doet aan al
die aspecten en dat er bijgevolg een goed evenwicht tussen de belangen tot
stand wordt gebracht.
 
 Volgens de minister zal centrale registratie ons dichter bij de oplossing
van het schrijnende tekort aan donororganen brengen. Het registratiesysteem
heft inderdaad een aantal tekortkomingen op, met name van het codicil. Ook
via betere voorlichting kan misschien meer worden bereikt. Daar moet echter
onmiddellijk aan worden toegevoegd dat de ervaringen met voorlichting tot
nu toe leren dat het buitengewoon moeilijk is om het gedrag van mensen met
alleen voorlichting te veranderen. De SP-fractie deelt het optimisme van de
minister dan ook niet. Twee jaar terug heeft de Kamer, voor zover ik ben geïnformeerd,
nog afgezien van zo'n registratiesysteem, omdat het nauwelijks meerwaarde
zou opleveren. De kosten zouden niet opwegen tegen de baten.
Ook de ervaringen in het buitenland met registratie zijn weinig hoopgevend.
Ik heb mij laten vertellen dat het in Wales op 12,5% ligt en in Denemarken
slechts op 2,5%. Misschien kan de minister daar iets over zeggen. De verwachtingen
van de minister worden ook niet gedeeld door het Centrum gezondheidszorg en
recht van de Erasmus Universiteit. Dat centrum verwacht nog steeds dat de
overgrote meerderheid zich niet zal registreren. Ook de Nierstichting is pessimistisch;
zij spreekt over 30% registratie. Het Werkverband organisaties chronisch zieken
verwacht dat hooguit 20% van de bevolking gebruik zal maken van registratie.
 
 Het zwakke punt van het voorgestelde systeem is de grote groep zwijgende
mensen. Anderen hebben het ook al gehad over de mensen die zich niet laten
registreren, noch bij één noch bij twee. Bij een volledig registratiesysteem
blijft het onduidelijk wat de wens van deze mensen is. Hier heeft de fractie
van de VVD naar ons idee een punt, wanneer zij stelt, uitgaande van het zelfbeschikkingsrecht
van het individu, dat niet kan worden verdedigd dat de nabestaanden volledig
zelfstandig kunnen beslissen. In het voorstel van de minister moet de familie
immers beslissen, indien iemand zich niet heeft laten registreren. Nabestaanden
worden op deze manier opgezadeld met een uiterst moeilijke beslissing. Die
moeten zij nota bene nemen op een moment dat zij daartoe menselijkerwijs vrijwel
niet in staat zijn.
 
 De SP blijft ervan overtuigd dat een bezwaarsysteem met een verplichte
consultatie van nabestaanden het beste evenwicht is tussen het zelfbeschikkingsrecht
van het individu, de noodzaak van voldoende aanbod en het belang van nabestaanden.
Dat houdt dus in: registratie van de mensen die bezwaar hebben, met als consequentie
dat degene die zich niet registreert, in principe donor geacht wordt te zijn.
Nabestaanden worden verplicht geconsulteerd. Bij verzet wordt niet overgegaan
tot orgaanuitname. Het is misschien goed om hier nogmaals expliciet uit te
spreken dat de fractie van de SP de minister steunt in haar opvatting dat
de arts te allen tijde de mogelijkheid moet hebben om te besluiten tot het
niet uitnemen van de organen, wanneer de nabestaanden zeer grote bezwaren
hebben en het duidelijk niet aan kunnen. Ik zou overigens willen dat het kabinet
in meer dan alleen in dit geval deze praktische en flexibele benadering kiest.
Op die manier wordt ruimte gegeven aan de beroepsbeoefenaren. In dit verband
denk ik bijvoorbeeld aan de artsen die in het kader van de WAO moeten keuren.
Wij hebben daar vanmiddag nog over gesproken.
 
 Het bezwaarsysteem laat het zelfbeschikkingsrecht volledig intact. Iemand
die zich niet registreert, heeft kennelijk geen principiële bezwaren
tegen donatie. Voorwaarde is natuurlijk wel dat iedereen goed wordt voorgelicht
door middel van een persoonlijk schrijven. Voorkomen wordt verder dat nabestaanden
worden opgezadeld met een buitengewoon moeilijke beslissing op een moment
dat ze wel iets anders aan het hoofd hebben. De ervaringen in België
wijzen uit dat onder het bezwaarsysteem slechts 10% van de familie zich verzet
tegen uitname. De Belgische transplantatiecoördinator Roels verklaart
dat succes uit de verschuiving van verantwoordelijkheden. Nabestaanden wordt
geen instemming gevraagd, ze worden geïnformeerd. Bij verzet vindt geen
orgaanuitname plaats. De heer Roels noemt dat een subtiel maar fundamenteel
verschil met de Nederlandse vraag om toestemming.
 
 Door invoering van het bezwaarsysteem vergroten wij de kans op een oplossing
voor het structurele tekort aan organen. Dat is waar wij het allemaal om doen:
hulp bieden aan de duizenden mensen die dringend wachten op een orgaan en
van wie er jaarlijks onnodig honderden sterven. Het is zeker waar dat het
geen-bezwaarsysteem een norm introduceert die er eerder niet was. De vrijblijvendheid
verdwijnt. De norm is: wij gaan ervan uit dat jij je organen ter beschikking
stelt, omdat wij er tevens van uitgaan dat, indien jouw leven afhangt van
een orgaan van een ander, jij dat niet zult weigeren. Tegelijkertijd zeggen
wij dat, als je hiertegen bezwaar hebt, je ons dat moet laten weten. Dan zullen
wij dat te allen tijde respecteren. Dat is inderdaad de introductie van een
norm. Gezien de omvang en ernst van de problematiek vindt de SP-fractie dit
de beste benadering. Deze kent verder als voordelen: een maximale duidelijkheid
voor alle betrokkenen, een maximale opbrengst aan organen en een minimum aan
bureaucratie en kosten.
 
 Over de amendementen en de moties merk ik op dat, afhankelijk van de beantwoording
van de bewindslieden, mijn fractie zich ter zake zal beraden. Het zal echter
duidelijk zijn dat wij alle moties en amendementen die dat wat ik zojuist
heb gezegd, het dichtst benaderen, zullen steunen.
 
 Ik heb nog twee vragen. Een orgaanuitname maakt het afscheid nemen er
beslist niet gemakkelijker op. Er moet dan ook alle respect en optimale begeleiding
voor nabestaanden zijn. Ook voor artsen die zich net maximaal hebben ingespannen
om iemand in leven te houden, is donatie is een moeilijke omschakeling. Zojuist
sprak mevrouw Nijpels zelfs over het vermeende gebrek aan motivatie. Mijn
vraag aan de bewindslieden is dan ook of het aanstellen van speciale transplantatiecoördinatoren
die daar binnen de ziekenhuizen op toezien – dat hoeft geen full-time
baan te zijn – wellicht een oplossing voor dit probleem zou kunnen zijn.
Ik heb mij laten vertellen dat hiermee in Spanje buitengewoon goede ervaringen
zijn opgedaan.
 
 Mijn laatste vraag is of de ziekenhuizen wel over voldoende middelen beschikken
als zij door nieuwe wetgeving, voorlichting, etc. meer organen ter beschikking
krijgen. Ik denk aan de uitbreiding van de intensive care. Ook daarop hoor
ik graag een antwoord van de bewindslieden.
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Later deze week zal de regering antwoorden.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-92-5528-5554.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl