Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (exclusief onderdeel NAVO) (28000 V)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 951-1003

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

05-03-2002

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 19, pagina 951-1003

19-02-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28000-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het Voorstel van wet van de leden Van Heemst en O.P.G. Vos tot wijziging van de Woningwet en enige andere wetten in verband met maatregelen na sluiting van woningen, woonketen, woonwagens en andere gebouwen, alsmede de bij die ruimten behorende erven ten gevolg van verstoring van de openbare orde of overtreding van artikel 2 of 3 van de Opiumwet (Wet Victor) (24549)Pagina 1003-1016
Presentie en opening (dinsdag 19 februari 2002)Pagina 951-951
Behandeling van de volgende voorstellen van de commissie voor de Verzoekschriften: - adres van A. Kovaltchouk te Apeldoorn betreffende het handelen van de douane (gedrukt stuk Eerste Kamer, 2001-2002, nr. IX); - adres van C.J. Hubbard te Doorwerth betreffende een belastingteruggave (gedrukt stuk Eerste Kamer, 2001-2002, nr. X); - adres van K.S.M. Kool te Delft betreffende een betalingsregeling voor een belastingaanslag (gedrukt stuk Eerste Kamer, 2001-2002, nr. XI)Pagina 951-951
Lijst van besluiten (dinsdag 19 februari 2002)Pagina 1016-1017
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (exclusief onderdeel NAVO) (28000 V)Pagina 951-1003
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 19 februari 2002)Pagina 1017-1019

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 251 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van
Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (exclusief onderdeel NAVO) (28000 V).De voorzitter:Aangezien de minister voor Ontwikkelingssamenwerking vandaag niet naar
Washington gaat, zal zij de begrotingsbehandeling volgens de normale procedure
bijwonen en zal de behandeling ook volgens de normale procedure plaatsvinden.
Na de lunchpauze vindt dus eerst de gehele eerste termijn van de zijde van
de regering plaats en aansluitend de re- en dupliek. Ik heet de ministers
van Buitenlandse Zaken en voor Ontwikkelingssamenwerking en de staatssecretaris
van Buitenlandse Zaken van harte welkom.De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Gennip (CDA):Mijnheer de voorzitter. "Blind en doof blijven", zei Rigoberta Menchu,
de Guatemaltese Nobelprijswinnares afgelopen donderdag: "Blind en doof blijven
is de weg opgaan van zelfvernietiging die wij kennelijk onomkeerbaar zijn
ingeslagen". Zij zei dat in Cartagena op de conferentie die de tien jaar na
de milieu- en ontwikkelingsconferentie in Rio moest evalueren. En inderdaad:
als wij de woorden en de daden van die conferentie van Rio, de beloftes en
de invullingen daarvan, met elkaar vergelijken, dan passen cynisme, schaamte
en angst. Dat kleurt meteen onze poging om bijna vier jaar beleid van deze regering,
deze minister, tegen het licht te houden. Het is een poging, want het komt
te vroeg en te snel. Boven partijpolitieke tegenstellingen blijft dan overeind
dat er tussen de woorden van onze minister-president Lubbers van tien jaar
geleden en de daden van deze regering, deze minister, geen kloof, geen woordbreuk,
geen verraad is opgetreden. Dan doel ik op verraad en woordbreuk bij zovele
regeringsleiders tegenover de armen in de wereld en tegenover de toekomst.
Tussen Rio 1992 en deze begroting ligt er die stroom van 25 mld euro die vanuit
onze schatkist richting de armsten in de wereld is gegaan; 25 mld euro, dat
is meer dan de helft van de totale hulpstroom van één jaar van
alle landen van Noord naar Zuid."Compliance" heet het in die voortreffelijke brochure van vorige maand
"Development Co-operation, a global task". Ik moet bij voorbaat bij u, mijnheer
de voorzitter, mijn verontschuldigingen aanbieden, omdat ik, die brochure
volgend, meer Engelse termen zal gebruiken dan behoorlijk is. Budget en draagvlak
zijn het eerste punt waarop deze minister beoordeeld moet worden. In tijden
van gigantische economische groei en daarbovenop nog nominale toename van
het BNP, in tijden waarin bijna alle andere Europese landen hun stabiliteitsdoelstellingen
probeerden te realiseren door te bezuinigen op uitgaven voor de allerarmsten
in die wereld, is onze bijdrage op peil gebleven. Dat is niet alleen de verdienste
van deze minister, want er was een regeerakkoord, er waren verkiezingsprogramma's
en er was een oppositie die meer wilde, maar toch... Het oordeel valt dus
heel positief uit; Nederland is in de ereloge gebleven. De woorden en de daden
zijn redelijk met elkaar in overeenstemming gebleven, ondanks de majeure aanval
die Bolkestein een jaar of vijf geleden op het OS-budget losliet. De vraag
is wel of voldoende geïnvesteerd is in de toekomst van dat draagvlak.
Dat is, vijftig jaar na de constructie, aan grondige vernieuwing toe, omdat
de parameters van de stichtingsjaren grondig veranderd zijn.Het is wat stil geworden rond de herpositionering van de internationale
samenwerking. De vraag naar de kracht van het Europese draagvlak, dat veel
meer telt dan het Nederlandse, is ook gewettigd. Is het confronterend optreden
van de Utstein-groep nu wel of niet bevorderend voor de noodzaak van het halen
van ten minste de 0,7%-doelstelling in Europees verband? Gelukkig is er vorig
jaar een formele afspraak gemaakt om dat doel te halen, hoewel wij er in het
sociaal-democratisch Europa van 2002 nog heel weinig van merken. Welke inzet
heeft de regering om ook de nieuwe toetreders ervan te overtuigen dat een
proportioneel aandeel in de internationale solidariteit ook tot de lasten
van de toetreding hoort? En als wij het toch over verbreding hebben: wat doet
de regering om na 11 september in het mondiale veiligheidsdebat in te brengen
dat participatie en perspectief, en dus ontwikkeling, veiligheid betekent?
Dat geeft participatie en perspectief, meer dan wapens. De as van het boze –
als die er al is – vraagt ten minste een as van benevolentie.Bij onze evaluatie zijn wij het minst te spreken over de organisatie van
het OS-gebeuren, althans het Nederlandse institutionele kader daarvan. Onze
fractie heeft er nooit een geheim van gemaakt dat wij niet gelukkig waren
met de hele herijkingsoperatie. Wij vonden die ondoordacht, omdat zij gebruikmaakte
van geleende begrippen uit managementhandboeken en een daarbij horende cultuur.
Wij willen natuurlijk geen herstel van de Chinese Muur tussen de ontwikkelaars
en de "echte" buitenlanddeskundigen. De liquidatie van een eigen plannings-
en beleidsvoorbereidingsbureau (SA), de opheffing van de NAR en het niet serieus
ter discussie stellen of allerlei comptabele en uitvoeringstaken niet beter
in een soort agentschap kunnen worden ondergebracht, zijn niet goed. De minister
klaagt zelf regelmatig over gebrek aan professionaliteit. Wij hopen dat in
een volgende regeerperiode de ervaringen van de afgelopen jaren omgezet zullen
worden in vormen van een nieuw evenwicht tussen integratie en professionaliteit,
engagement en algemene inzetbaarheid en beleid en uitvoering. Het memorandum
van DG Richelle hoort niet in de papierversnipperaar.In dit verband stel ik ook de vraag waarom triangulaire samenwerkingsvormen
zo slecht van de grond komen. Is er daarnaast niet alle aanleiding om te streven
naar een wijziging van het comptabel stelsel waarbij de langjarige investeringen
van OS in het buitenland toch op kasbasis gepland moeten worden? Er zijn echt
genoeg slaapliedjes over de beheersing van deze techniek, maar er zijn weinigen
die serieus durven te ontkennen dat ons exceptionele comptabele systeem geen
bestedingsdwang met onvermijdelijk kwaliteitsverlies met zich brengt.Niet alleen de verantwoordelijkheid van de minister baart ons zorgen,
hoewel dat misschien niet op de eerste plaats komt. Het geldt ook voor het
gebrek aan fundamentele discussie over de noodzakelijke beleidsvernieuwing.
Deelt de minister onze analyse? Zo ja, heeft zij er een verklaring voor?Beleidswijziging slaat volgens een eigen brochure van de minister neer
in een viertal echte veranderingen: beperking van de landenlijst van echte
partnerschappen; sterke nadruk op de zogenaamde PRSP-inzet; sectorale benadering
in plaats van projectbenadering en het loslaten op alle beleidsterreinen van
het zogenaamde donorcentrisme.Over de beperking van de landenlijst van echte partnerschappen is het
meest te doen geweest en dan vooral over de vraag of het criterium van good
governance hanteerbaar en voldoende relevant is. Wij zijn positief over een
zekere concentratie, maar spreek me niet van good governance in Eritrea, Jemen
of zelfs Tanzania. Spreek me niet over mensenrechten in Vietnam of Ethiopië,
of over transparantie in Macedonië. Ik vind niet dat er geen hulp naar
die landen mag gaan, maar ik dek het niet met het uitgangsbegrip van good
governance. Het meest voorbeeldige land, Kaap Verdië, wordt bovendien
van de lijst gevoerd.Macrosteun en grote infrastructurele werken, bijvoorbeeld de Wereldbank-competentie,
raken natuurlijk nauw aan zaken als behoorlijk bestuur en rechtsstaat. Geldt
dat echter ook voor bijvoorbeeld provinciale en participatieve ontwikkelingsprogramma's?
Laat er geen misverstand over bestaan: het afkappen van de gouvernementele
hulp aan een land als Kenia had veel eerder moeten gebeuren. Zo zijn er nog
meer voorbeelden te noemen. Wij worstelen echter met de bruikbaarheid en de
consistentie van het gehanteerde begrip voor de brede range
van de Nederlandse hulp. Daarom zijn wij blij met de aanvulling van landen
voor sectorale benaderingen. De minister kent verder ons aanhoudend pleidooi
voor een entreestrategie voor die landen die nog niet aan de criteria voldoen;
in het recente rapport van mijn partij over de OS wordt dit een toetsingsstrategie
genoemd. En wij missen die regionale, bovenstatelijke aanpak. In het Grote
Merengebied is dat de enig vruchtbare, ook in samenwerking met anderen dan
gelijkgezinden als de Fransen en de Engelsen.Het meest enthousiast zijn wij over het teruggeven van het ontwikkelingsproces
aan de armen zelf, aan hun organisaties en aan hun regeringen. Tien jaar geleden
al hebben wij grote vraagtekens gezet bij de opstapeling van criteria aan
onze kant, niet alleen door de regering, maar ook door allerlei goedbedoelende
lobbygroepen. Wij hebben op het Wapenhans-rapport gewezen en wij hebben een
pleidooi gehouden voor een strategie, een beleid van authentieke zelfontwikkeling.
Wat ons betreft gaat het misschien nog niet ver genoeg, want de baas zijn
over zijn of haar eigen ontwikkeling betekent ook systematisch – dat
is het woord: systematisch – alle geledingen in de samenleving, niet
alleen de overheid, aan bod laten komen, mobiliseren, een eigen kans geven.
En daarom ook ons pleidooi voor die informele sector, voor het bouwen van
eigen woningen, "for the economics of the poor", voor "sustainable livelihoods".
Geen romantiek, maar wel die basiskrachten aanspreken en vooral de echte baas
aan het woord laten. Met een kleine belangenvermenging mag ik toch wel zeggen
dat de regering van een land moeilijk kan aanbevelen dat onze steun aan oppositiepartijen
in concurrentie gebracht moet worden met de hulp aan de eigen regeringsprogramma's!
Ownership en partnership.Over de nadruk op de strategieën voor het terugbrengen van de armoede –
de PRSP-aanpak – kunnen wij het eens zijn, ook met de kritische voetnoot
van de minister, maar het is nog te vroeg om hier de balans op te maken, veel
te vroeg. Sectorhulp waar het kan, jazeker, maar ik weet niet of het afbouwen
van regionale programma's – misschien wel van de overdosis aan buitenlandse
deskundigheid, zeker in landen, waar good governance meer ideaal dan werkelijkheid
is – zo'n goede oplossing is. Gaarne hierop commentaar van de minister.Voorzitter. Dan kom ik bij een ander kernpunt van deze minister en dit
kabinet, namelijk de zogenoemde coherentie. Steel niet met de ene hand wat
je met de andere gegeven hebt. Op dit punt is mijns inziens de inzet van regering
en minister niet negatief. Althans, mijn fractie behoort niet tot diegenen
die de schaduwzijde van vrijhandel en globalisering zo groot achten, dat zij
uiteindelijk in het kamp terechtkomen van de protectionisten. Wie waren de
eigenlijke verliezers van Seattle en Praag? De armsten toch! Wij ondersteunen
de realistische, zakelijke benadering waarbij – uiteraard met ondergrenzen
van milieu en sociaal beleid – de comparatieve voordelen van arme landen
benut worden. Daarom zijn wij blij met de stappen die zijn gezet in Doha en
zijn wij niet ontevreden met het Afrika-memorandum, de aanpak van de kleinewapenproblematiek
en vooral ook de inzet om die coherentie in het Europees beleid te brengen.
Inzet, spanning en soms conflicten brengt het ministerschap voor de arme landen
met zich.Maar het vraagt meer. Men kan niet met de ene hand de eisen aan voedselveiligheid
extreem hoog opvoeren en aan de andere kant zeggen dat de importen uit arme
landen royaal mogelijk moeten zijn. De minister lijkt dat zelf volledig in
te zien. Het gaat om veel meer dan handel. In dit verband missen wij toch
enigszins een geïntegreerde benadering van het vraagstuk van asiel en
migratie met de armoedebestrijding. Daar zitten vele, soms tegenstrijdige
aspecten aan vast, maar wij denken dat de tijd rijp is voor ten minste een
poging om ook hier, waar mogelijk, tot coherentie te komen. Het vraagt vooral
een kerndeskundigheid die de minister ter beschikking staat op de belangrijkste
gebieden waar die coherentie aan de orde is. Men kan in deze slechte wereld
eenvoudigweg niet zo maar afgaan op de andere vakdepartementen. Men moet worden
behoed voor grove fouten bij ingewikkelde materie, zoals het Gemeenschappelijk
Landbouw Beleid. Als men oorlog wil voeren tegen het gemeenschappelijk landbouwbeleid
van de Europese Unie, akkoord, maar toch niet op de hetzerige manier zoals
nu gebeurt in de door mij overigens geroemde brochure. Een aanklacht tegen
overmatig gebruik van pesticiden in de bloementeelt in het Westland en het
gebruik van zwaar gesubsidieerd gas en daar tegenover stellen de idyllische
productie van bloemen in Kenia slaat in één zin drie planken
mis: de bloementeelt staat nu juist los van het GLB, de Kenianen spuiten ook
alles wat God en de milieubeweging verboden heeft en het gas wordt steeds
minder gesubsidieerd. Intussen gebruiken de Westlanders wel steeds minder
chemische middelen en worden de kassen steeds energiezuiniger. Beter nog:
zij kunnen geweldige absorbeerders worden van CO2! En de bloemen
kunnen blijven binnenkomen – het zij de Kenianen gegund – omdat
de grootste vervuiler, kerosine, nog steeds onbelast is. Het spijt me, maar
op die manier wordt geen geloofwaardig coherentiebeleid gestart.Het belangrijkste onderdeel van het onzerzijds toegejuichte coherentiebeleid
tekent zich echter in alle scherpte af na 11 september: zonder belang bij
deze wereldorde zal er ook geen identificatie bij deze globalisering zijn.
Ontwikkelingshulp en effectieve internationale samenwerking zijn daarbij een
onmisbaar instrument. De uitspraken kort na 11 september van een kroongetuige
als Engering namens de PV OESO moeten dan ook groepen aanspreken die de internationale
solidariteit niet met de paplepel is ingegeven. Mag ik in dit verband ook
nog een wellicht onverwachte dimensie aanstippen in die totaalbenadering,
namelijk de culturele ruimte, inclusief de levensbeschouwelijke, die andere
volkeren vragen in het proces van globalisering? Of het juist is of niet,
velen ervaren het actuele globaliseringsproces niet alleen als het opleggen
van een bepaald sociaal-economisch model, maar ook als een culturele doctrine
van monetarisering en hedonisering, secularisering en individualisering. Waar
of niet, in de komende jaren zal ook in de internationale samenwerking de
discussie moeten gaan over dit soort vragen. Welke culturele ruimte laat de
onvermijdelijkheid van de globalisering? In het voetspoor van Cohen: is een
bewust veranderingsproces in andere landen denkbaar zonder die andere dimensie
in beschouwing te nemen? Hoe relevant die benadering kan zijn,
blijkt dezer dagen nog eens uit het akkoord dat door de onderscheiden religieuze
groepen is bereikt op de Molukken, waarvoor wij graag ondersteuning van Nederlandse
zijde zouden zien.Met die eigen weg en die eigen ruimte zijn wij weer terug bij Europa.
Over dat Europa wordt in de brochure regelmatig met een zekere stemverheffing
gesproken. Er is te veel aandacht voor competentie in internationale fora,
eindeloos getouwtrek en egoïsme van zuidelijke staten. Het is inderdaad
in Brussel geen kinderpartijtje of een benefietconcert, maar de minister doet
zichzelf tekort, als ik weeg wat zij allemaal heeft bereikt op de conferentie
van de LLDC's, bij de intentie van 0,7%, in Doha, om te bewijzen dat het ook
anders kan met het hulpregime op de Balkan.Wij zullen het wel nooit eens worden over de behoefte aan een Europees
antwoord, Europese coördinatie en het invullen van een herkenbare externe
identiteit van Europa. Wij doen Europa als grootste donor ter wereld onrecht,
als wij ons niet maximaal inzetten voor de verbetering en vergroting van zijn
rol op dat terrein. Er moet voor de armen in de wereld een plaats zijn in
het beleid van Euroland. Nog sterker, de kracht en de kwaliteit van de door
de minister bepleite global governance is in de actuele internationale configuraties
allereerst afhankelijk van dat Europa.Van Europa naar dat andere aandachtsveld van de minister: vermaatschappelijking
en inbreng burgermaatschappij ginds en hier. Er leek in de eerste helft een
behoorlijke spanning te groeien met de belangrijkste actoren uit de NGO-wereld,
omdat er incidenten waren over het openbreken van het ten onrechte als zodanig
gekwalificeerde GOM-kartel. Welke minister zou zich niet in de handen wrijven
bij de samenwerking met organisaties die een integrale landenbenadering combineren
met een breed mandaat, vakdeskundigheid en administratieve perfectie? Uiteindelijk
is er een regime uitgekomen met een combinatie van openheid en professionaliteit,
waarvoor de erkenning van FPP absoluut niet nodig was. Wij hopen dat er bij
de noodzakelijke herpositionering van de technische hulp eveneens bevredigende
formules worden ontwikkeld. Ons inziens kunnen hiervoor bevredigende aanknopingspunten
worden gevonden in het rapport van onze collega Wolfson.Gecombineerd met een royalere begroting en een aantal andere initiatieven
zoals de bevordering van de meerpartijendemocratie, bespeuren wij duidelijke
vooruitgang op weg naar een volwassen relatie met de civiele sector. Met één
aspect van vermaatschappelijking heeft onze Kamer grote bemoeienis gehad,
namelijk de duurzame ontwikkelingsverdragen. Onze fractie had hierover grote
twijfel, maar zij is over de streep getrokken door de overweging dat wij ginds
al een sterk engagement hadden ontwikkeld, waarbij vergaande verwachtingen
waren gewekt door ingrijpende staatsrechtelijke processen, en doordat de voorganger
van de minister op zeven cruciale punten concessies had gedaan.Laten wij eerlijk zijn, gegeven deze startpositie is het ons niet helemaal
tegengevallen. Het doet geen recht aan de waarheid om de evaluatie als volslagen
negatief af te schilderen. De zeven condities die wij indertijd hebben verbonden
aan goedkeuring van de verdragen, zijn weliswaar niet alle vervuld, maar er
zijn op veel terreinen tegemoetkomingen gedaan. Wij zijn bepaald onder de
indruk van het grote engagement van de partners en regeringen ginds en van
de betrokkenen hier bij de uitvoering van de verdragen. Het is erg jammer
dat dit engagement en enthousiasme kennelijk niet gekanaliseerd kunnen worden
voor een soortgelijke inzet. Wij hebben dan ook zeker geen behoefte om de
verdragskaders aan te tasten en wij vragen de regering om de initiatieven
die waardevol zijn gebleken, in de reguliere hulpkaders op te nemen. Er zijn
fraaie hoofdstukken geschreven in de geschiedenis van de ontwikkelingssamenwerking.
Wij hopen dat de eerlijke inzet van onze counterparts om steeds opnieuw toe
te geven aan Nederlandse verlangens en prioriteiten, een antwoord krijgen
in waardigheid.En dan is er het taai ongerief van de relatie met het bedrijfsleven. Er
is waardering voor de nota Ondernemen tegen armoede, maar er is ook veel kritiek
te beluisteren geweest. In de meergenoemde CDA-notitie wordt geen nieuw pleidooi
gehouden voor "gemakkelijker en meer", maar wordt wel gepleit voor stroomlijning
en vereenvoudiging van het instrumentarium. Het zijn nu wel zes of zeven potten,
met weinig erin en weinig effectief. Wij zouden verder graag de volgende vraag
op de agenda van de komende kabinetsperiode zetten: hoe kunnen wij in Nederland
en in Europa een beleid voeren waarbij zowel lokaal ondernemerschap als investeringen
in het buitenland bevorderd worden? Zou het ook in Nederland niet tijd worden
voor een vast overlegforum met daarin de overheid, het bedrijfsleven en de
NGO's? Dat is ons inziens de vertaling van diepgaande ontwikkelingen binnen
de NGO-wereld, binnen het bedrijfsleven en de erkenning dat de verbreding
van de investeringsstroom naar veel meer landen, inclusief de armste, en meer
sectoren, datgene is wat echt telt. Daarin zou dan ook de benadering van maatschappelijk
verantwoord ondernemen alsmede de voorwaarden waaronder een investeren in
de echt arme landen zou worden bevorderd, verder uitgewerkt kunnen worden.Misschien wordt het de hoogste tijd voor een nieuwe en intensieve bezinning
op überhaupt de plaats van de ontwikkelingssamenwerking in de voor ons
liggende periode. De vijftig jaar houdbaar gebleken kaders daarvan zijn immers
verlaten of zijn aan dat proces toe. Ik noem de Koude Oorlog, blokdenken,
postkolonialisme en een planmatige benadering van economie en maatschappij.
Ruigieri zei in 1994 al: ontwikkelingssamenwerking is uit en globalisering
is in. Aan het begrip "globalisering" zijn waarden verbonden als winst, efficiency,
effectiviteit, transparantie en kostenbaten. Aan het begrip "globalisering"
is ook vooruitgang verbonden. Laat daar geen misverstand over bestaan! In
het laatste nummer van Foreign Affairs staat een interessant artikel over
de winst van de globalisering, dus over geld verdienen, van de heren Dollar
en Kraay. Hun namen hebben zij zelf ook niet gekozen! Daarin wordt een onderbouwing
gegeven van de stelling, dat globalisering noch de verschillen tussen de volkeren
noch de interne ongelijkheid binnen de landen heeft vergroot. Geen "great
divide" dus en vooral "there are no anti-global victories for the post-war
Third World". Maar ontegenzeggelijk waren aan ontwikkelingssamenwerking ook waarden
verbonden als solidariteit, toerusting, directe armoedebestrijding, milieubescherming,
gelijkheid en gelijkberechtiging en ook zeggenschap. Bij de globalisering
gaat het ons inziens de komende jaren dan ook om drie vragen. Ten eerste,
is er een waardegedreven globalisering mogelijk, waarbij de kracht van dit
proces zich verbindt met de waarden van een halve eeuw internationale solidariteit?
Ten tweede, biedt globalisering een duidelijk perspectief op ontsnapping aan
de armoede voor die 1,5 miljard mensen die nu nog aan de kant staan: een perspectief,
een participatie en een mogelijkheid tot identificatie? En dan zijn wij weer
terug bij 11 september. Alleen de verbinding van mondiaal belang en globalisering
kan een veilige wereld scheppen. Ten derde, is er een zodanig stelsel van
instituties en regelingen denkbaar, dat die realiteit van globalisering geworteld
raakt in recht en ordening? Met andere woorden, is er een "governance of globalisation"
mogelijk en moeten wij daar niet aan gaan werken?Wij hebben de door de minister omarmde "Millennium Declaration", wij hebben
de "pledges". Dat is een richting. Er is ons pleidooi om in de komende kabinetsperiode
ook de relatie tussen culturele pluriformiteit en globalisering aan te snijden.
Er is ook onze vraag naar een herstel van het debat over de kaders en de richting
van de ontwikkelingssamenwerking. Wij willen een nationaal debat dat wellicht
wordt gevoed door een onafhankelijke denktank. Maar er is vooral het pleidooi
voor een nieuw taakstelling. Ooit ging het om een staatssecretariaat voor
ontwikkelingshulp; daarna ging het om ontwikkelingssamenwerking en weer later
raakte het in om te spreken over internationale samenwerking. En Jan Meijer
had het daar altijd al over. Maar misschien is het nu de tijd om het te hebben
over een bewindspersoon voor mondiale samenwerking. Een bewindspersoon die
dus die drie taken heeft: zorg voor de hulp, hoeder van de coherentie en stimulator
van die "governance of globalisation".Waarom wordt de globalisering niet doorgetrokken naar de politieke agenda,
die globalisering met al haar bedreigingen maar ook met al haar kansen? Dat
is de centrale vraag na 11 september. Iedere dag opnieuw vragen beursanalisten
zich vertwijfeld af of het consumentenvertrouwen in de rijke landen zich zal
herstellen. Heeft iemand er ooit aan gedacht wat het effect op de wereldeconomie,
en dus ook op onze welvaart, zou zijn als die 1,5 miljard niet-consumenten
in de wereld eens een paar procent minder armoede zouden krijgen? Dat besef,
en nog veel meer, verwachten wij van een minister in een komende regeerperiode.Daarmee komen wij tot een voorlopige balans van een beleid en een ministerschap,
dat aangekondigd werd met termen als "wervelwind", "vernieuwing" en "ontpronking".
Sommigen waren minder vriendelijk en spraken over gebrek aan dialoog, eigenzinnigheid
en onvoorspelbaarheid. Weinigen hadden verwacht dat deze minister tot hoge
populariteit zou uitgroeien bij de VVD. Wat wij waarderen, is de nadruk op
de daden in deze periode in plaats van op de woorden en de nota's. Iedere
periode vraagt haar eigen prioriteit. Wij waarderen het op een aantal terreinen
op gang gezette veranderingsproces. Ik sprak van een voorlopige balans, want
op veel terreinen is het nog te vroeg om te zeggen dat die veranderingen zullen
beklijven en echt effect zullen sorteren en dat andere donoren – dat
is toch doorslaggevend – ons zullen volgen. Wij missen nog de ons inziens
fundamentele herpositionering van de internationale samenwerking in de nationale
en Europese context, de grote verhuizing. Dat velen moeite hebben met een
bepaalde stijl van poneren en met een bepaald tempo en vooral met de absoluutheid
van bepaalde posities, is begrijpelijk. Dat heeft soms ook het aanzien van
het beleid geschaad. Ook een oppositiepartij dient echter haar zegeningen
te tellen: ontwikkelingssamenwerking op hoog kwantitatief niveau, gedepolariseerd,
verzakelijkt en toch boeiend. Wat Nederland betreft, kan Rigoberta Menchu
haar wanhoop wat milderen. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking verwees
bij haar aantreden naar de door haar bewonderde Jan de Koning; die zou veel
anders hebben gedaan, maar negatief zou hij over deze periode niet geweest
zijn.De heer Van der Linden (CDA):Mijnheer de voorzitter. De schok van 11 september galmt nog steeds na.
De visie op de internationale veiligheid is in één klap gewijzigd.
De ogenschijnlijk onaantastbare Verenigde Staten van Amerika zijn in het hart
van de natie getroffen. Dat en niet zozeer het vreselijk hoge aantal onschuldige
doden heeft de wereld veranderd. De wereld is immers redelijk onverschillig
gebleven onder de massamoorden op het Afrikaanse continent. De gevolgen van
de gebeurtenissen op 11 september zijn ingrijpend, maar trekken wij daar ook
blijvende lessen uit? Realiseert de internationale gemeenschap ook positieve
effecten door het wegnemen van de fundamentele oorzaken? Ik vraag de regering
om daar een eerste oordeel over te geven, omdat zich nu reeds de situatie
van "business as usual" begint af te tekenen.Bij de algemene politieke beschouwingen heeft de CDA-fractie de noodzaak
onderstreept van een nieuwe internationale agenda, van andere internationale
prioriteiten en van versterking van de internationale rechtsorde en de instituten
die daaraan vorm moeten geven. De gebeurtenissen van 11 september hebben tegelijkertijd
het onvermogen van Europa aangetoond om inhoud te geven aan een Europees defensie-
en veiligheidsbeleid: Europa is niet in beeld gekomen; het is te veel een
zaak geworden van de grote lidstaten, in het bijzonder het Verenigd Koninkrijk,
dat een eigen buitenlands politiek spoor getrokken heeft. De buitenlandse
politiek van de VS onder Bush veranderde van naar binnen gericht in meer naar
buiten gericht, zonder zich overigens veel aan Europa gelegen te laten liggen.
De strijd tegen het wereldterrorisme is voor Bush een leidend beginsel geworden
in de buitenlandse politiek van de VS. Daaraan worden, zo lijkt het, algemeen
erkende verworvenheden zoals mensenrechten ondergeschikt gemaakt en dat bepaalt
wie de nieuwe "vrienden" zijn.Bij de opbouw van de internationale coalitie deed de aard van de regimes
er niet toe. Vriend en vijand zijn in dit soort gelegenheidsverbonden makkelijk
uitwisselbaar. Dat geeft tegelijkertijd de kwetsbaarheid, tijdelijkheid en
mogelijke beperking van de veiligheid aan. Voor duurzame oplossingen
is meer nodig dan een manifestatie van macht. Het besef van groeiende afhankelijkheid
en de noodzaak van internationale instituties is door de gebeurtenissen van
11 september versterkt. Dat moet leiden tot versterking van de internationale
rechtsorde, bestrijding van armoede en uitsluiting en het respecteren van
andere beschavingen en culturen. In dit verband is de ontwikkeling in Europa
na de val van de muur van Berlijn een uitstekend voorbeeld. Het "Europees
model" toont aan dat de Raad van Europa en de EU nieuwe leden verplichtingen
opleggen en regels voorschrijven die de zone van vrede en stabiliteit verder
uitbreiden. De Raad van Europa is daarbij de standaard "setting"-organisatie
die met het Hof voor de rechten van de mens en de "specialized bodies", zoals
de Commissie tegen racisme en intolerantie, de "Venice commission", het Europees
comité ter voorkoming van martelingen, het Local and regional congress
en niet te vergeten de monitoringprocedure, een unieke organisatie vormt ter
bevordering van de waarden van democratie, mensenrechten, non-discriminatie
en de strijd tegen racisme en onmenselijke behandeling. Graag krijg ik hierop
een reactie van de minister, te meer omdat hier in de memorie van toelichting
weinig over te vinden is.Dat brengt mij bij de bestaande structuur van de Europese instellingen.
De opeenvolgende voorzitterschappen van de OVSE, de Raad van Europa en de
EU bieden een goede gelegenheid om over hun functioneren en hun onderlinge
relaties een discussie te voeren. Terecht stelt de regering dat de onderlinge
samenwerking een aandachtspunt zal zijn. In de memorie van toelichting staat
dat de internationale organisaties zich op hun kerncompetenties moeten richten,
beter onderling moeten samenwerken en over voldoende financiële middelen
moeten kunnen beschikken om hun kerntaken waar te maken. Ook lezen wij dat
de regering zich inzet voor verbetering van de samenhang, stroomlijning en
effectiviteit van de internationale organisaties. Dat vinden wij een uitstekende
zaak maar wat zijn de kerncompetenties van bijvoorbeeld de Raad van Europa
en de OVSE? Waarom gaat de financiering van het Hof in Straatsburg dan zo
moeizaam? Hoe denkt de minister deze te stroomlijnen en doublures te voorkomen?
Zeker met het oog op opeenvolgende voorzitterschappen mogen wij hierover een
opvatting verwachten, maar dan moeten wij wel een visie op samenhang en samenwerking
hebben. Die visie ontbreekt echter tot op heden. In de praktijk stellen wij
vast dat er weliswaar aanzetten tot samenwerking zijn, maar ook dat er nog
zeer vaak sprake is van overlap. Het komt zelfs voor dat een organisatie activiteiten
ontwikkelt die door een andere reeds op effectieve wijze worden verricht.
Meer in het algemeen kan gesteld worden dat alle onderwerpen, die jaarlijks
op de agenda van de ODIHR over de menselijke dimensie aan de orde komen, duidelijk
tot het traditionele werkterrein en de kerntaken van de Raad van Europa behoren.
De Raad van Europa beschikt wat dit betreft over de nodige instrumenten, organen
en structuren die al sinds jaar en dag voorzien in Europese samenwerking op
deze terreinen. Het is daarbij opmerkelijk dat de lidstaten eerder de rechtstreekse
financiering van een deelprogramma prefereren dan via de internationale organisaties
de beoogde middelen beschikbaar stellen. Dat laatste levert weliswaar geen
nationale profilering op, maar wel een versterking van internationale kaders.
Dat wil de regering toch bereiken? Wil Nederland onder zijn voorzitterschap
bevorderen dat beide organisaties dezelfde standaarden toepassen? De juridisch
bindende normen en standaarden, ontwikkeld door de Raad van Europa, moeten
de voorkeur hebben boven guidelines die soms door OVSE worden opgesteld zonder
te refereren aan de verdragen of conventies in het kader van de Raad van Europa.De Raad van Europa is een onmisbare Europese schakel in het bevorderen
van de internationale ordening. Het is de organisatie die de standaarden voor
normen en waarden in de verhouding tussen staten, volkeren en mensen vaststelt.
Sinds de val van de muur van Berlijn vervult hij een cruciale rol als pan-Europese
waardegemeenschap, zowel op het gebied van de mensenrechten, democratie als
rule of law. Zonder deze tussenstap zouden lidstaten op deze belangrijke,
niet-materiële gebieden niet zo ver zijn geweest dat zij lid konden worden
van de EU. De Raad van Europa heeft het pad naar de EU geplaveid. Wij moeten
ons er daarbij rekenschap van geven dat zelfs na de uitbreiding bijna de helft
van de Europese landen buiten de EU blijft. Het is van het grootste belang
dat de niet-EU-landen niet het gevoel hebben dat zij worden uitgesloten. Zij
moeten zich betrokken voelen bij de EU. Spreken over de toekomst van Europa
kan dan ook niet beperkt blijven tot de EU, al is zij verreweg de belangrijkste
en meest bepalende factor op het Europese continent. Een deel van het terroristisch
netwerk en de georganiseerde misdaad zit in Oost-Europa. Er is een dwingende
noodzaak voor meer en betere samenwerking. De Raad van Europa en in zekere
zin de OVSE moeten als het ware de buitenschil, een concentrische cirkel,
van de EU vormen. Dat wordt door de EU nog te weinig gezien en erkend. Wel
is sprake van een zekere toenadering tussen het Europees Parlement en de Assemblee
van de Raad van Europa. Beide kunnen aanvullend een belangrijke rol vervullen
in de voor de stabiliteit in Europa als geheel zo wezenlijke relaties met
Rusland, het Middellandse Zeegebied en het Midden Oosten. In het Ministerscomité
van 7 en 8 november 2001 heeft de secretaris-generaal een uitstekend actieprogramma
met 14 actiepunten gepresenteerd. Het betreft belangrijke kwesties als aanpassing
en versterking van bestaande conventies, openstelling van de Europese Conventie
tegen onderdrukking en terrorisme voor landen die geen lid van de Raad van
Europa zijn, het initiëren van de multiculturele en interreligieuze dialoog
binnen Europa maar ook met de Islamitische Conferentie, verbreding van het
Barcelona-proces op wetgevend en cultureel gebied enz. Dat biedt voor de opeenvolgende
voorzitterschappen van Nederland belangrijke terreinen voor actie. Ook hierop
wil ik graag een reactie van de minister hebben.Terecht is het internationale bewustzijn gegroeid dat de strijd tegen
het terrorisme een brede coalitie vereist en tot op heden met succes. Daarin
is de toenadering tussen de Verenigde Staten en Rusland een belangrijk nieuw
element en voor de stabiliteit en vrede in Europa uiterst belangrijk. Bondskanselier
Schröder heeft de EU-partners opgeroepen om het optreden
van Rusland in Tsjetsjenië in een ander daglicht te plaatsen. Anders
gezegd: wij mogen Rusland hierop niet aanspreken. De prijs van deelname aan
de grote coalitie mag echter niet het alibi zijn voor een carte blanche in
Tsjetsjenië. Hoe noodzakelijk de strijd tegen het internationale terrorisme
ook ik, elementaire mensenrechten mogen daaraan niet ondergeschikt worden
gemaakt. Graag hoor ik een heldere stellingname van de regering op dit punt.
Ik voeg hieraan toe dat voor duurzame vrede, veiligheid en stabiliteit in
Europa een succesvolle gemeenschappelijke strategie en alliantie tussen de
EU en Rusland vereist is. In dit verband verwijs ik naar het belangrijke rapport
van het Europees Parlement over deze kwestie. Rapporteur Arie Oostlander bepleit
daarin een tweesporenbeleid. Deze samenwerking functioneert in het operationele
vlak nog onvoldoende. In de relatie met Rusland liggen voor Europa nog andere
belangen dan voor de Verenigde Staten. Daarnaast vragen het Middellandse Zeegebied
en de Oekraïne om prioriteit. De handelspolitieke, economische en politieke
banden met deze landen en regio's verdienen een nieuwe impuls. De Europese
Unie erkent dit, maar de implementatie van betekenisvolle maatregelen verloopt
uiterst moeizaam en een herwaardering is noodzakelijk. Ook hierover zou ik
graag de opvatting van de regering willen horen.Het lidmaatschap van de Russische Federatie van de Raad van Europa opent
nieuwe mogelijkheden voor dialoog met de CIS-lidstaten. De Raad van Europa
zal steeds belangrijker worden naarmate er meer behoefte bestaat om Rusland
en de CIS-staten bij Europa te betrekken zonder hen als lid van de Europese
Unie toe te laten. De Raad van Europa is ook een belangrijk podium voor een
interculturele dialoog. Zo organiseert de EVP-fractie in september het symposium
"Christianity - Islam" en heeft de Assemblee besloten om de dialoog met de
mediterrane moslimlanden te versterken. De Raad van Europa is als waardegemeenschap
bij uitstek het geschikte forum voor interculturele en interreligieuze dialoog.
Die moet hier een belangrijker plaats krijgen. De OVSE is hiervoor minder
geschikt. Daar vindt geen dialoog plaats, die kent geen echte parlementaire
dimensie en kent geen binding aan verdragen en conventies. De OVSE is in feite
een implementatieorganisatie die in het veld goed werk verricht en een belangrijke
rol kan spelen in het bevorderen en beveiligen van de veiligheid. Ik hoor
hierover graag de mening van de minister.Even leek het erop dat het Midden-Oostenconflict opnieuw op de agenda
van de Verenigde Staten kwam, maar vandaag moeten wij vaststellen dat vrede
verder weg lijkt dan ooit. Uiteraard veroordelen wij met kracht gewelddadige
aanslagen van Palestijnen op onschuldige Israëlische burgers, maar de
politiek van Sharon van keiharde, disproportionele revanche, van totale vernietiging
van infrastructuur, van het trachten te ontdoen van politieke relevantie van
Arafat en van voortgaande settlements kan alleen maar leiden tot nog meer
geweld. Dit is koren op de molen van de extremisten aan beide kanten. Dit
maakt de controle over het proces ook steeds moeilijker. Het zou een groot
misverstand zijn te veronderstellen dat het verdwijnen van de Palestijnse
Autoriteit en Arafat dingen ten goeden zouden doen keren. Het tegendeel zal
het geval zijn, of, zoals een vertegenwoordiger van de Palestijnse Autoriteit
in de Assemblee van de Raad van Europa verklaarde: "If Arafat or the Palestinian
Authority goes down after we have recognized Israel and given 78% of the land
in the negotiations, you will not find a Palestinian to mention the word peace
for the next five decades." Eén ding staat vast: een militaire oplossing
voor dit conflict bestaat niet, al heeft de politiek van Sharon de schijn
van zo'n veronderstelling.Israëli en Palestijnen komen er alleen niet uit. Zij hebben de hulp
van de internationale gemeenschap nodig. Die internationale gemeenschap kijkt
toe hoe de situatie volkomen onbeheersbaar uit de hand loopt en grijpt niet
in. Wel een grote coalitie tegen het terrorisme, maar geen grote coalitie
van de Verenigde Staten, Europa, Rusland en de VN om partijen tot vrede te
dwingen, om ze terug te dwingen aan de onderhandelingstafel en zonder de VS
gaat het niet. De VS kiezen onder Bush openlijk steeds meer de zijde van Israël.
Er is blijkbaar geen direct Amerikaans belang zoals even leek na de gebeurtenissen
van 11 september. Vroeg of laat zal te eenzijdige steun aan Sharon zijn uitwerking
op de opstelling van de Arabische landen in de brede coalitie tegen terrorisme
niet missen, zo vrees ik. Dit zou toch ook een van de lessen van 11 september
moeten zijn.Europa kan hier een belangrijke brugfunctie vervullen, maar dan moet het
wel zijn economisch gewicht in de schaal leggen en meer eensgezindheid ontwikkelen
op het terrein van buitenlands beleid, defensie en veiligheid. Terecht hebben
de Europese regeringsleiders zich fel verzet tegen het marginaliseren van
Arafat, maar de internationale gemeenschap moet tegelijkertijd druk op Arafat
blijven uitoefenen om de haarden van terroristische aanslagen aan te pakken.
Waarom oefent de Europese Unie niet meer politieke en economische druk op
partijen uit? Waarom komt er geen initiatief voor een grote coalitie om dit
geschil opnieuw aan de onderhandelingstafel te brengen? Is het nu werkelijk
het Verenigd Koninkrijk dat hier dwars ligt, zoals tijdens de laatste besprekingen
in Spanje bleek?Sprekend over het Midden-Oosten is ook de hechte relatie tussen de VS
en Saoedi-Arabië niet meer vanzelfsprekend. De Amerikaanse "way of life",
de militaire presentie, het gevoel van dominantie en monopolie zijn even zovele
voedingsbronnen voor een "clash of civilisations". Hoe beoordeelt de regering
de ontwikkelingen in dit voor het westen zo belangrijke Arabische land?De memorie van toelichting geeft vijf hoofddoelstellingen van het buitenlands
beleid aan: - de bevordering van de internationale ordening;- de bevordering van vrede, veiligheid en stabiliteit;- de bevordering
van de Europese integratie;- het verminderen van armoede in ontwikkelingslanden;- het onderhouden en bevorderen van bilaterale betrekkingen.Het is evident dat aan die doelstellingen – die de CDA-fractie uiteraard
deelt – uitsluitend in internationaal verband effectief inhoud kan worden
gegeven. Die evidentie blijkt niet altijd uit de memorie van toelichting.
Buitenlands beleid heeft immers pas echte relevantie wanneer het gebeurt vanuit een positie van macht. Zelfs Europa ontbreekt het op politiek
en defensieterrein nog steeds aan die positie, om maar te zwijgen van de individuele
lidstaten, zeker de kleinere. Het geeft een gevoel van overschatting om te
spreken over "ons Balkanbeleid", zoals in de memorie van toelichting, en over
onze onverminderd grote betrokkenheid bij de ontwikkelingen in het Midden-Oosten,
met de toevoeging dat daarnaast de actieve opstelling van de Europese Unie
van belang is. Natuurlijk kunnen lidstaten aanvullend nuttige bijdragen leveren.
Het staat evenwel onomstotelijk vast dat deze doelstellingen alleen maar effectief
kunnen worden gerealiseerd vanuit internationale kaders. De evidentie voor
de Europese Unie om een eigen buitenlandse en veiligheidspolitiek te ontwikkelen,
is in de afgelopen periode steeds meer zichtbaar geworden. Een verdeeld Europa
is geen aantrekkelijke partner voor Amerika. De invoering van de euro bewijst
dat de Verenigde Staten pas rekening houden met Europa als dat met één
mond spreekt. De regering schrijft in de memorie van toelichting dat Nederland
zich actief opstelt bij de ontwikkeling van het Europese veiligheids- en defensiebeleid.
Is de minister in dit verband nog steeds van mening dat een gemeenschappelijke
Europese defensie-industrie hiertoe een belangrijke aanzet vormt, zoals in
de vorige notitie stond?De Verenigde Staten zijn en blijven onze belangrijkste bondgenoot, maar
niet met de ogen dicht en het verstand op nul. In een goed bondgenootschap
moet ook plaats kunnen zijn voor zorg en zelfs kritiek. De huidige Amerikaanse
president zoekt de oplossingen te zeer in militaire macht en in de rol van
politieagent in de wereld. Het NAVO-bondgenootschap speelt daarbij ogenschijnlijk
geen enkele rol. In dat beeld past ook de verhoging van het defensiebudget
met 15%. Europa ziet zijn rol veel meer in het dragen van verantwoordelijkheid
voor de bevordering van de internationale rechtsorde. Daarop moeten ook de
middelen worden afgestemd en ingezet.De zojuist geciteerde hoofddoelstellingen van beleid komen in de Europese
opstelling goed tot uitdrukking en zijn veel minder terug te vinden in het
beleid van de Verenigde Staten. Dat is het grote verschil met de Amerikaanse
aanpak. Europa moet juist de gematigde krachten in de door extremisme bedreigde
landen steunen, het moet de dialoog zoeken en niet de confrontatie.De relatie met de Verenigde Staten vergt, zeker onder de gewijzigde omstandigheden,
een grondige analyse. Ons bondgenootschap met de Verenigde Staten staat niet
ter discussie, maar de NAVO en onze relaties met de Verenigde Staten zijn
wel ín discussie. De ministers van buitenlandse zaken hebben onlangs
in Spanje gesproken over de relatie met de Verenigde Staten. Daartoe is ook
alle reden. De minister van Buitenlandse Zaken van Frankrijk, Védrine,
heeft een kritische beschouwing gegeven over het buitenlandse beleid van Bush,
later gevolgd door een aantal andere ministers van buitenlandse zaken. Dat
miste toch niet iedere grond? Premier Kok heeft de zaak in dit verband te
gemakkelijk afgedaan met de woorden "ik wil de dialoog levend houden", ofschoon
deze uitspraak ook veelzeggend kan worden uitgelegd.De verhoudingen binnen de Europese Unie zijn aan fundamentele wijzigingen
onderhevig, niet alleen vanwege de op handen zijnde uitbreiding maar ook,
zo lijkt het, omdat de Frans-Duitse relatie structurele problemen kent. De
Frans-Duitse samenwerking heeft een locomotieffunctie vervuld voor het Europese
integratieproces. Ook voor de toekomstige ontwikkelingen in Europa blijft
de Frans-Duitse relatie zeer bepalend. Om die reden wil ik hierbij stilstaan
en ik vraag de staatssecretaris en de minister in hun beantwoording hun visie
hierop te geven. Als wij de internationale rechtsorde willen dienen, de mensenrechten
willen verdedigen en vrede, stabiliteit en veiligheid wensen te bevorderen
en te waarborgen dan is een sterk en verenigd Europa een absolute voorwaarde.Duitsland is na de hereniging uitgegroeid tot een machtsfactor in het
hart van de expanderende Europese Unie, niet alleen op economisch gebied maar
terecht ook steeds meer op politiek gebied. Dat plaatst Frankrijk in een andere
geopolitieke omgeving met een groeiende rol en invloed van de Europese Unie
en minder Franse invloed. De succesvolle invoering van de euro bewijst weer
eens dat de rol van de Europese Unie groeit, hoewel het uitblijven van de
gele kaart voor Duitsland mijns inziens een ernstig precedent vormt, waaraan
wij de komende periode geen plezier zullen beleven. Het is een tegenvaller
dat ook onze minister Zalm, die nogal ferm op dat punt heeft ingezet, heeft
ingestemd met het onthouden van de gele kaart aan een land dat dit dik verdiende.Tegelijkertijd zien wij dat het Verenigd Koninkrijk zich tegen wil en
dank verzet tegen een dominante Europese Unie en zich probeert te manifesteren
op het mondiale vlak, maar daarvoor onvoldoende mondiaal gewicht heeft. Daartoe
is uiteindelijk uitsluitend de Europese Unie als geheel in staat. Zover is
het evenwel nog lang niet, gelet op de eerder vermelde afwezigheid in de grote
conflicten. Wel zijn er interessante aanzetten te bespeuren, bijvoorbeeld
in Macedonië. Europa kan zijn economische macht niet in dienst stellen
van echte invloed. Daartoe ontbreekt nog steeds de echte politieke wil, getuige
ook de rol tot op heden in het Midden-Oosten. Om die reden is versterking
van de positie van de Europese Commissie een absolute must. Zij is de enige
objectieve scheidsrechter in Europa. Zij moet zorgen voor checks en balances
in de EU. Alleen een sterke Europese Commissie kan voorkomen dat een van de
grote lidstaten dominantie probeert te verwerven binnen de EU. Graag nodig
ik de minister uit om een analyse te geven over de Franse positie in de EU.
Kan uit het Franse optreden in Nice en Laken waar Frankrijk zich verzette
tegen een meer federale koers en Chirac uiting gaf aan een vrees voor Duitse
dominantie afgeleid worden dat de Frans-Duitse relatie uit elkaar dreigt te
groeien? Is tegen die achtergrond geen belangrijke rol weggelegd voor de Benelux
en verdient de relatie met Duitsland en Frankrijk niet de allerhoogste prioriteit?
Past dit wel in de eerder door de regering bepleite politiek van wisselende
coalities binnen de EU? Heeft de regering daar niet zelf al afstand van genomen
door de banden met Frankrijk steviger aan te halen? Wij juichen dit initiatief
zeer toe. Ik wil de minister hiermee complimenteren. Heeft Védrine
zijn bezorgdheid over de buitenlandse politiek van de VS ook in het onderhoud
met de minister geuit? Vorig jaar vroeg collega Van Thijn naar
een diepgaande analyse van Duitsland. Daar zou ik graag Frankrijk aan toe
willen voegen. Wil de minister dit toezeggen?Er is de afgelopen jaren meer aandacht geschonken aan onze internationale
culturele betrekkingen met het opzetten van een nieuw internationaal cultuurbeleid.
Dit is nog steeds een te zeer ondergewaardeerd buitenlandspolitiek instrument.
De CDA-fractie wil de regering graag aansporen om dit instrument waar mogelijk
samen met Vlaanderen verder te benutten. Het is opvallend dat Vlaanderen aanzienlijk
meer investeert in de internationale culturele betrekkingen dan Nederland.
Zou de minister in dit verband het idee van een Nederlands instituut in Berlijn
nader willen onderzoeken? In de hoofdstad van het nieuwe Duitsland, midden
in het nieuwe Europa als springplank naar het Oosten. Dat zou ook in onze
bilaterale betrekkingen een uitstekende rol kunnen vervullen.Sprekend over de bilaterale relaties willen wij niet voorbijgaan aan de
situatie in Indonesië, het grootste moslimland ter wereld. Is dit nu
niet een voorbeeld waar wij een extra toegevoegde waarde van de EU kunnen
leveren? Ik zou zeggen van ja. Waarom spelen wij hier geen actievere rol?
Waartoe moet een bezoek van de trojka aan Indonesië op verzoek van Nederland
leiden? Welke rol ziet de regering voor de EU weggelegd?Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Uit de veelheid van onderwerpen die zich aandienen om vandaag besproken
te worden, koos ik, om mijn bijdrage kort en bondig te houden, een beperkt
aantal thema's: de wereld na 11 september, globalisering, mensenrechten, bestrijding
van de armoede in de ontwikkelingslanden en de problematiek van een aantal
actuele brandhaarden in diverse continenten. Ten slotte zou ik nog graag met
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, mevrouw Herfkens, van gedachten
willen wisselen over de gang van zaken rond de duurzame ontwikkelingsverdragen.Wat betreft "de wereld na 11 september", toen speciaal Amerika maar eigenlijk
de hele wereld op z'n grondvesten schudde vanwege de rampzalige terroristische
aanvallen op de Twin Towers in New York en het Pentagon in Washington, zou
ik de kardinale vraag aan de orde willen stellen: wat zijn nu de motieven
die achter al dat geweld steken? Het is opvallend dat president Bush die vraag
niet aanroerde tijdens zijn recente State of the Union. Hij leek die te vermijden.
Toch hebben we kunnen lezen dat Osama Bin Laden als reden voor de terroristische
acties vernietiging van het kwaad noemde, dat de wanhopige vraag van het Amerikaanse
volk was: why do they hate us, dat de westerse wereld zich verbijsterd afvroeg
hoe het kon dat duizenden strijders achter de verschrikkelijke aanslagen stonden.
Was er sprake van een "clash of civilisations", een term ontleend aan het
befaamde boek van Samuel Huntington, was er sprake van een aanslag door fundamentalisten,
gericht tegen de "moderniteit" van onze westerse wereld? Het lijkt zinvol
om die vraag te stellen, omdat de aanslagen nog altijd niet zijn opgeëist
en we dus niet weten of er een ideologie achter steekt en als dat zo is hoe
die ideologie dan bestreden moet worden. Het lijkt zeker dat de aanslagen
gepleegd zijn door islamitische fundamentalisten. Amerika en de westerse wereld
zijn daarvan overtuigd. Is het fundamentalisme een ideologie? De filosoof
Luuk van Middelaar, die na zijn studies in Groningen momenteel politieke filosofie
in Parijs studeert en die zich inmiddels een naam verworven heeft met zijn
publicaties over de staat van de wereld, antwoordt op deze vraagstelling:
"Fundamentalisme is vooral een reeks verbodsbepalingen en restricties, een
gebrek aan Leven met een hoofdletter. Het Westen zet daar zijn waarden tegenover:
vrijheid, welvaart, enige mate van sociale gelijkheid. De westerse wereld
gelooft dat die waarden niet alleen goed zijn voor ons, maar dat ze goed zijn
voor de hele wereld, dat ze universeel zijn. Maar fundamentalisten willen
dat niet horen, ze beschouwen hun eigen waarden als universeel."Zo bekeken, voorzitter, zijn de terroristische aanslagen van 11 september
een aanslag op de moderniteit van onze westers georiënteerde samenlevingen.
Ze hebben alles te maken met politieke en militaire macht, niet met uitingen
van een andere cultuur of een andere religie. In dit verband zou ik overigens
wel willen benadrukken dat de koppeling tussen de religieuze en politieke
component van de fundamentalistische islam grote zorgen baart.In mijn fractie is de vraag gerezen: zijn de terroristische aanslagen
wel gemunt op de westers georiënteerde samenleving en niet specifiek
op Amerika? Tot nu toe werd immers alleen Amerika getroffen. Toch houden alle
westerse samenlevingen, ook Europese, rekening met dezelfde soort van aanvallen
op hun steden of belangrijke plaatsen. Wil de minister hierop ingaan?Waarom deze bespiegelingen, misschien wat kort door de bocht geformuleerd,
naar aanleiding van de ramp die op 11 september 2001 de wereld in angst en
onzekerheid stortte? Omdat mijn fractie zo graag van de minister van Buitenlandse
Zaken wil horen wat zijn analyse is van de redenen die tot het gebeuren van
11 september hebben geleid, en welke lessen we daaruit kunnen trekken voor
de toekomst. Die discussie lijkt ons essentieel als wij onze universele waarden
willen behouden.Voorzitter. Het thema globalisering sluit hier goed op aan, want 11 september
heeft de kwetsbaarheid van de chaotische wereld waarin wij leven aan de kaak
gesteld. Het besef is doorgedrongen dat staten niet langer de belangrijkste
actoren in het wereldgebeuren zijn; ook ondernemingen, groeperingen en individuen
behoren daartoe. Maar de wereldproblemen zijn na 11 september niet veranderd,
zei de Franse minister van buitenlandse zaken Védrine onlangs in New
York. Ze zijn dezelfde gebleven als vóór die datum. Mondialisering
is deregulering vervolgde hij, wij moeten de deregulering zien te reguleren.Voorzitter. Mondialisering is een internationale realiteit, die wij willen
beheersen, zo ziet men dat in Frankrijk. Zien wij dat in Nederland ook zo,
vraag ik minister Van Aartsen? Kennelijk wordt in Europees verband verschillend
gedacht over globalisering. Natuurlijk, mondialisering brengt economische
voordelen met zich mee, maar als Amerika met een stevige recessie te maken
krijgt, is het dan niet waarschijnlijk dat de hele wereld een crisis tegemoet
kan zien?Mijn fractie is zeker niet tegen globalisering of mondialisering. We vinden dat zoveel mogelijk mensen op de wereld moeten delen in de
vrijheid en welvaart waar wijzelf in de westerse wereld zo op gesteld zijn
en die wij zo waarderen. Onze fractievoorzitter, mevrouw Van den Broek, heeft
dit bij de algemene politieke beschouwingen ook gezegd. Het kan echter niet
ontkend worden dat er grote groepen antiglobalisten in de wereld zijn. "Anders-globalisten"
noemen zij zichzelf en ik denk dat dit feitelijk een betere, hoewel lelijke,
benaming is, want niet al hun ideeën zijn slecht. Kofi Annan, secretaris-generaal
van de Verenigde Naties houdt de elite eveneens de spiegel van armoede voor.
Ook het bedrijfsleven moet verantwoordelijkheid dragen bij het tegengaan van
armoede en andere sociale problemen, zo zegt hij. Het bedrijfsleven moet zich
inspannen om de baten van globalisering ook onder de armen te verspreiden;
dat doet het onvoldoende, zo vindt hij.Sommige leden van die antiglobalisten of anders-globalisten demonstreren
op grove wijze en terroriseren op diverse plekken op de aardbol de bijeenkomsten,
daar waar de rijke landen hun conventies houden. Vanwege de kwalijke verschijnselen
die daarmee gepaard gaan en die de onveiligheid van burgers verhogen, moeten
wij ons verdiepen in wat de antiglobalisten beweegt. Wij weten dat voor hen
het IMF, de Wereldbank en de Europese Unie de boosdoeners zijn die de vrijhandel
promoten. De grootste vijand van de economie van de Derde Wereld is evenwel
niet de vrijhandel, maar het westerse handelsprotectionisme. Daar is vriend
en vijand het toch over eens.In het discours van de anders-globalisten duikt vaak het beeld op van
het rijke, kapitalistische Westen tegen de uitgebuite Derde Wereld. Is dat
nu een reëel beeld? Daar valt veel over te zeggen. Zeker, de Derde Wereld
moet meer kansen krijgen tot ontplooiing en meer betrokken worden bij onze
welvarende economieën, maar in haar rapport "Globalisation, growth and
poverty" heeft de Wereldbank onlangs gereageerd op de kritiek van de straat,
van Seattle tot Genua. In dat rapport onderscheidt de Wereldbank grosso modo
twee groepen landen. In landen zoals China, India en Vietnam, die zijn gaan
deelnemen aan het mondiale economische systeem, is de welvaart sinds 1980
jaarlijks met gemiddeld 5% toegenomen. In een groot deel van Afrika en landen
zoals Noord-Korea en Cuba die niet in contact hebben gestaan met het internationale
kapitaal, is de welvaart afgenomen. Dat zijn gegevens, maar omdat simpele
gegevens niet noodzakelijkerwijs tot een simpele conclusie leiden, zou ik
gaarne de visie op het hierboven gestelde vernemen van de bewindslieden die
hier aanwezig zijn. Mevrouw Herfkens heeft weleens gezegd: uitbuiting is beter
dan uitsluiting. Ik denk dat zij daarmee wil aangeven dat globalisering gelijk
staat met schaalvergroting van de arbeidsverdeling in de wereld. Wellicht
wil zij daar in de beantwoording nog op ingaan.Mensenrechten vormen eveneens een heel belangrijk onderwerp, een onderwerp
dat samenhang vertoont met de twee eerder aan de orde gestelde thema's. Het
is een onderwerp dat terecht iedere keer terugkeert op de politieke agenda.
De vraag is natuurlijk: levert dat feit verbeteringen op in de mensenrechtensituatie
op de wereld? Misschien is het voor het inzicht in deze vraag goed om een
link te leggen met de Franse revolutie, toen de mensenrechten zijn uitgevonden,
naar men zegt. Frankrijk vertegenwoordigde in de achttiende de eeuw de rede,
zo leren de geschiedenisboekjes ons. Het exporteerde ook de revolutie. De
politieke vraag kan daarom gesteld worden of wij mensenrechten over de wereld
kunnen verspreiden zonder een soort Napoleon. De lessen uit het verleden leren
ons dat dit niet kan.Wie denkt dat het goede zich vanzelf, zonder strijd of gebruik van macht,
aan de mensen opdringt, vergist zich. Ik zeg dit, omdat veel mensen het gevoel
hebben dat door alle turbulentie en strijd in de wereld de mensenrechtensituatie
er slechter voor staat dan ooit. Het verbeteren van mensenrechten vraagt om
verlicht denken en redelijk handelen, maar die twee bestanddelen van de menselijke
geest manifesteren zich, als men niet moralistisch denkt, vaak na gruwelijke
belevenissen. De grote staatsman Mandela is een voorbeeld van deze stelling
die, dat besef ik heel goed, vooral gevestigd is op hoop en positief denken.
Mandela werd door zijn lijden, door wat hem in zijn lange leven overkwam en
wat hij aan onrechtvaardigheid om zich heen zag, een groot mensenrechtenactivist. Ik nodig de bewindslieden uit iets over de mensenrechtensituatie te zeggen.
Hoe houdt men zich daar bijvoorbeeld in Europa mee bezig? Als ik de verslagen
van de Europese ministerraad lees, valt mij op dat er uiterst summier over
dit belangrijke onderwerp gesproken wordt. Soms bestaat de verslaglegging
over dit onderwerp, zoals trouwens over veel onderwerpen, uit niet meer dan
een kopje, gevolgd door één of twee regels. Het is mijn fractie
bekend dat Nederland in de wereld een vooraanstaande rol speelt op het gebied
van de mensenrechten. Op het ministerie van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking
zitten zeker tien mensen op dit dossier, zo is mij verteld. Dat verheugt ons
en wij hopen zeer dat de Nederlandse ministers erin slagen hun Europese collega's
te stimuleren in het volgen van de goede aanpak.Over armoedebestrijding in de ontwikkelingswereld kan ik kort zijn. Vele
jaren nu pleit mijn fractie ervoor dat goede onderwijsprojecten het beste
middel vormen om armoede te bestrijden. Dat geldt volgens ons in ieder geval
voor Afrika. Ook NGO's zoals Novib en Foster Parents hebben hier aandacht
aan geschonken. De heer Van Gennip sprak ook over Foster Parents. Ik wijs
hem erop dat de VVD nooit tegen het opnemen van Foster Parents in het "kartel"
is geweest. Het "kartel" stoort ons; daar kom ik nog eens op terug. Maar de
VVD-fractie vindt het een goede zaak dat Foster Parents nu een goede beoordeling
heeft gekregen.De heer Van Gennip (CDA):Mevrouw Roscam Abbing gebruikt het woord "kartel"...Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Dat gebruikte u.De heer Van Gennip (CDA):In diskwalificerende zin. Ik zei dat het woord "kartel" ten onrechte gebruikt
werd. Wie de regeling ten aanzien van de openheid en professionaliteit bekijkt,
kan in gemoede niet spreken van een "kartel". Ook als donateur vind ik Foster
Parents Plan een uitstekende organisatie, maar zij hoort niet in dit rijtje.
Het CDA is er nooit tegen geweest dat Foster Parents Plan gelden zou krijgen,
maar niet in het rijtje van organisaties die geselecteerd worden op basis
van de omvattendheid van hun programma. Het gaat hier om een specifieke
doelgroep, zij het dat die enigszins is uitgebreid. Foster Parents Plan hoort
niet in de rij van organisaties die ten principale alle soorten ontwikkelingsactiviteiten
voor hun rekening moeten nemen.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Dat vindt mijn fractie niet. Ik heb persoonlijk, net als veel van mijn
fractiegenoten, goede ondervindingen met Foster Parents. Ik kom nu niet maar
bij een andere gelegenheid terug op dat "kartel", dat volgens de heer Van
Gennip geen kartel is. Ik heb de mening van mijn fractie weergegeven; daar
is op dit ogenblik geen discussie over nodig.De heer Van Gennip (CDA):Dan verheug ik mij op die komende discussie. Nogmaals, het ging niet om
een kwalitatieve beoordeling van Foster Parents. Het ging mij om de vraag
of deze organisatie wel of niet in dat rijtje thuishoort.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Mijnheer de voorzitter. Nu de wereld zich radicaliseert zou de westerse
steun zich vooral moeten richten op het onderwijs, dat een sleutelrol kan
spelen bij het voorkomen van radicalisering van de jeugd en de verbetering
van de economische groei, maar ook bij het stimuleren van vrouwenrechten en
geboorteregeling. Onze vraag is niet of de hier aanwezige bewindslieden het
met ons eens zijn, want dat zijn zij, maar of een voortgang in de genoemde
onderwijsprojecten zich voortzet en of de Europese Unie zich dit ook tot een
eigen prioriteit stelt.Tot slot van dit deel van mijn betoog wil ik nog wat concrete vragen stellen
over actuele brandhaarden in de wereld. Ik begin met het Midden-Oosten. De
situatie daar lijkt in een volstrekte impasse te verkeren. Daarom haal ik
het volgende aan. In de NRC van 28 januari jongstleden stond onder de kop
"EU moet verantwoordelijkheid nemen in conflict Midden-Oosten" een in mijn
ogen interessant artikel van de hand van mr. H. van den Broek, oud-minister
van Buitenlandse Zaken en voormalig eurocommissaris. Ik geef een korte samenvatting
omdat de zorgwekkende situatie van Israël en Palestina mijns inziens
goed wordt weergegeven, evenals de consequenties ervan. Het conflict in het
Midden-Oosten escaleert en degenereert met de dag. Palestijnse zelfmoordaanslagen
met minder dan 10 doden worden steeds minder prominent nieuws. De reacties
van partijen zijn volkomen voorspelbaar en zinloos geworden. Ook de buitenwereld
doet niet meer dan met haar oproepen in hulpeloze herhalingen vervallen. Hoofdrolspeler
de VS weet zich als machtigste land ter wereld steeds minder in te leven in
de positie van de machteloze. Er is slechts kans op een doorbraak als beide
partijen met harde sancties tot vrede gedwongen kunnen worden. Alleen de Verenigde
Staten beschikken daarvoor over voldoende invloed, al maakt het verschil of
zij optreden met of zonder internationale steun. Indien de financiële
steun aan de partijen en de militaire steun aan Israël aan strikte vredesvoorwaarden
gebonden zou worden in combinatie met de aanwezigheid van internationale waarnemers,
dan zouden de tot dusver louter verbale internationale inspanningen in het
Midden-Oosten aanzienlijk aan kracht en geloofwaardigheid winnen.Vervolgens komt de vraag wat de Europese Unie doet. Die heeft twee decennia
lang verklaringen uitgegeven, oproepen gedaan en diplomatieke missies uitgevoerd.
Zij beschikt wel degelijk over nog ongebruikte middelen. Israël geniet
belangrijke handelspreferenties van de EU krachtens samenwerkingsverband.
Lidstaten, waaronder Nederland, kopen bijvoorbeeld voor honderden miljoenen
wapensystemen van Israël. Aan de Palestijnen geeft de EU aanzienlijke
humanitaire en economische hulp. De druk op beide partijen zou stellig kunnen
worden opgevoerd door omschrijving van voorwaarden en tijdpad voor de erkenning
van een onafhankelijke Palestijnse staat.De conclusie luidt als volgt. Als hernieuwd EU-overleg met de VS, bij
voorkeur inclusief Rusland, over een gezamenlijke aanpak geen resultaat oplevert,
mag dat voor de Europese Unie geen vluchtweg blijven voor het afzien van krachtige
signalen. Zij moet dan haar eigen verantwoordelijkheid tonen door het niet
bij vruchteloze verklaringen en oproepen te laten. Namens mijn fractie wil
ik minister Van Aartsen vragen om zijn commentaar te geven op de inhoud van
deze samenvatting van wat een prominente voorganger van hem te berde brengt. Een paar dagen geleden bereikten ons de besluiten van de Europese raad
van ministers. Daarin wordt wederom een verbaal krachtig beroep gedaan op
Israël en de Palestijnse autoriteit om de strijd te staken. De provisional
version eindigt voor de zoveelste keer met "resolute and concerned action
by the European Union, the United Nations, the United States, the Russian
Federation and the Arab countries most concerned, is essential and urgent
to help re-open the way to political negotiations". Ik voeg er nog enige Engelse
woorden aan toe, namelijk words, words, words. Ik vraag mij af of dat zoden
aan de dijk zet.Voorts nog iets over Afrika, het continent dat ons zo bezig blijft houden.
Ik begin met een klein stukje geschiedenis om aan te geven waar onze zorgen
en vragen zich op richten. Na het einde van de Koude Oorlog maakte Afrika
begin jaren negentig een tweede bevrijding door. De meeste regeringen werden
onder luide aanmoedigingen van westerse donoren gedwongen het meerpartijensysteem
in te voeren. Bij afwezigheid van oppositie, zonder effectieve controle door
een actief parlement en als gevolg van een zwakke gebreidelde pers, had Afrika's
politieke klasse zich sinds de onafhankelijkheid kunnen ontwikkelen tot elitaire
machthebbers die vrijwel ieder krediet bij de burgers verspeelden. Afrika
ging politiek en economisch failliet en het kreeg de intrieste bijnaam "verloren
continent". Hoe is het daarna gegaan? Inderdaad zijn meerpartijensystemen
inmiddels wijdverbreid. Met sommige landen gaat het in meerdere of mindere
mate beter. Mali, Senegal, Nigeria, Melawi, Botswana en Zuid-Afrika bloeiden
op. Een aantal Oost-Afrikaanse landen heeft nog grote problemen en in Centraal
Afrika, van Angola tot Soedan, breken nog steeds nieuwe conflicten uit. Van
sommige landen moeten wij helaas constateren dat het meerpartijensysteem nauwelijks
meer is dan een façade. Er is geen sprake van een evenwicht tussen
wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. De Grondwet gunt de president
vrijwel onbeperkte bevoegdheden. Het staatsapparaat wordt ingezet om de regeringspartij
aan de macht te houden en de oppositie op onoverbrugbare afstand te zetten.
Journalisten wordt verboden, zich kritisch op te stellen. Het
is duidelijk dat deze beschrijving vooral slaat op Zimbabwe. Een menselijke,
politieke en economische tragedie ontvouwt zich daar. Het lijkt van dag tot
dag erger te worden.Afrika en Nigeria, continentale supermachten die elkaars steun zoeken
om conflicten in te dammen en naar eenheid op het Afrikaanse continent te
streven, kunnen tot nu toe niets uitrichten tegen een dreigende burgeroorlog
en een uittocht van vluchtelingen onder erbarmelijke omstandigheden. Het is
moeilijk, ons voor te stellen hoe groot de ontwrichtende invloed van dit alles
op het hele zuidelijke deel van Afrika zal zijn. Het Gemenebest is verdeeld
in zijn opvattingen over de maatregelen die tegen Zimbabwe genomen moeten
worden. In de buitenlandse pers – ik noem de Financial Times van 9 januari –
maar ook in een hoofdartikel in de Volkskrant van 25 januari wordt opgeroepen
tot een niet langer afwachtende houding van hen die angstig toekijken. De
Volkskrant suggereert dat Nederland een bijdrage kan leveren aan een hardere
opstelling van de buurlanden van Zimbabwe. Citaat: "De kwestie is belangrijk
genoeg om deze buurlanden te dreigen met sancties als zij niet fermer optreden
tegen het regime Mugabe." Vanzelfsprekend zou het onjuist zijn om de indruk
te wekken als zouden uitsluitend de buurlanden aangesproken moeten worden
op alles wat er fout gaat in Zimbabwe. Zij ondervinden daar zelf veel hinder
van. Het regime Mugabe is de grote boosdoener. Mijn fractie ondersteunt de
gedachte dat alles gedaan moet worden om te voorkomen dat Zimbabwe een neergaande
spiraal in gang zet in heel zuidelijk Afrika.Sinds gisteravond is er tot onze voorzichtige vreugde goed nieuws. De
Raad van ministers van buitenlandse zaken van de Europese Unie heeft besloten
strafmaatregelen tegen het regime Mugabe in te stellen. Reisvergunningen naar
Europa worden niet meer verleend. Ik neem aan dat dit geldt voor Mugabe. Graag
krijg ik hierover meer duidelijkheid. Er wordt beslag gelegd op banktegoeden.
Het enige wat dan wel in mij opkomt is: jammer dat dit niet eerder is gebeurd.
Er wordt een wapenembargo afgekondigd. Nu maar afwachten of deze maatregelen
op tijd genomen zijn om hun uitwerking te hebben op de verkiezingen die voor
de deur staan. Mijn fractie hoopt dat de Europese Unie de gang van zaken in
Zimbabwe nauwlettend blijft volgen en er zich op voorbereidt na te denken
over maatregelen die genomen moeten worden als meer geweld de kop opsteekt.
Dat kunnen wij natuurlijk niet uitsluiten.Dit alles brengt mij op een hoopgevende ontwikkeling in Zuid-Afrika, waar
ik zeer recent drie weken op familiebezoek was. In die periode heb ik met
vele Zuid-Afrikanen, blank en zwart, gesproken. Ter gelegenheid van het 90-jarig
bestaan van het ANC is veel gezegd en gepubliceerd over de huidige situatie.
Dagelijks melden de media hartstochtelijke oproepen van regering en leiders
tot samenwerking op alle fronten. Er zijn in betrekkelijk korte tijd veel
zwarte mensen op allerlei arbeidsplaatsen in de maatschappij terechtgekomen.
Het bouwen van huizen voor de zwarte mensen heeft zichtbaar een aanvang genomen.
Onderwijs en verbetering van de medische zorg krijgen aandacht. In gesprekken
merkte ik dat het vertrouwen in de toekomst van Zuid-Afrika voorzichtig toeneemt,
ondanks de slechte positie van de rand en ondanks vreemde uitspraken van Mbeke.
Mensen die gedesillusioneerd geëmigreerd zijn, tonen belangstelling om
terug te komen. Voor het eerst in de zestien jaren dat ik in Zuid-Afrika kom,
voel ik een prille hoop in de lucht hangen.Mijnheer de voorzitter. Het leek mij goed om dit laatste deel van mijn
betoog over Buitenlandse Zaken positief af te sluiten. Graag verneem ik de
reacties van de bewindslieden.Zoals ik heb aangekondigd, wil ik tot slot van mijn inbreng over ontwikkelingssamenwerking,
graag met minister Herfkens van gedachten wisselen over de duurzame ontwikkelingsverdragen,
de zogenaamde DOV's. Het idee voor deze ontwikkelingsverdragen werd in 1992
gelanceerd door haar voorganger, minister Pronk. Het ging erom dat Nederland
relaties aanging met drie kleine landen in verschillende werelddelen. De bedoeling
van minister Pronk was dat dit idee navolging zou krijgen, waardoor een mondiale
lappendeken zou ontstaan van samenwerkingsverbanden tussen rijke en arme landen,
op basis van gelijkwaardigheid en wederkerigheid, met als doel ontwikkeling
met veel oog voor milieuaspecten.Voor de invulling van dit idee werden Bhutan in Centraal-Azië, Costa
Rica in Midden-Amerika en Benin in West-Afrika uitgekozen. Het Nederlandse
model kreeg geen navolging, moest al snel na de ratificatie worden vastgesteld.
Deze ratificatie kreeg in 1995 haar beslag in deze Kamer, met een tegenstem
van de VVD-fractie. Voor mijn fractie was toen al duidelijk dat het idee van
minister Pronk misschien sympathiek aandeed, maar niet zou leiden tot het
beoogde doel. Ik noem bijvoorbeeld het experiment om de drie verdragslanden
commentaar te laten geven op de uitbreidingsplannen van Schiphol en een minister
uit Bhutan een forse geldprijs te laten uitreiken aan een Zeeuwse organisatie
die oude granen in ere herstelt. Dit was ongetwijfeld goed bedoeld, maar het
leek ons ongeschikt om op deze basis te streven naar ontwikkeling en duurzaamheid,
met gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Bij de ratificatie werd afgesproken
dat na een aantal jaren zou worden geëvalueerd wat er was bereikt en
wat wel of niet goed ging.Minister Herfkens heeft deze evaluatie inmiddels laten uitvoeren. Daaruit
bleek dat de duurzame ontwikkelingsverdragen in geen van de vier deelnemende
landen hebben gebracht wat men ervan verwachtte, om een understatement te
gebruiken. Het dagblad Trouw schreef bijna een jaar geleden in een commentaar
dat de evaluatie op een nette manier gehakt heeft gemaakt van deze erfenis
van de voorganger van minister Herfkens. De onderzoekers geven hiervoor als
redenen dat het idee niet werd begeleid door goede procedures, dat de verdragen
nooit op deze schaal hadden mogen worden gepresenteerd en dat het idee eerst
in een proefopstelling op levensvatbaarheid getest had moeten worden. De verdragen
werden ook nog eens in beheer gegeven aan instellingen buiten de ministeries,
met als gevolg dat niemand zich daarvoor op politiek niveau verantwoordelijk
voelde. Het streven naar gelijkwaardigheid is niet van de grond gekomen. Er
had nooit een keuze gemaakt moeten worden voor Bhutan, Costa Rica en Benin,
omdat zij te klein en te verschillend zijn voor een dergelijk experiment.
Ik heb geprobeerd het evaluatierapport samen te vatten. In een brief van oktober 2001 aan de Tweede Kamer stelt minister Herfkens
dat het kabinet achter de doelstellingen en uitgangspunten van de verdragen
blijft staan, maar tegelijkertijd kleedt zij de verdragen in feite uit. Zij
stelt dat overleg voorafgaand aan VN-conferenties ook in bredere kaders kan
plaatsvinden, dat de financiering voor Benin via de reguliere kanalen kan
gebeuren, dat de financiering voor Bhutan binnen het milieuprogramma kan plaatsvinden
en dat de hulp aan Costa Rica kan worden afgebouwd, omdat Costa Rica over
genoeg eigen middelen beschikt.De conclusie is gerechtvaardigd dat van de verdragen eigenlijk alleen
het papier waarop zij gedrukt zijn, over is. Het bureau Ecoöperation
dat speciaal voor het toezicht op de verdragen werd opgericht, laat bij monde
van zijn representanten, de heer Frans Peters en mevrouw Ria Beckers, weten
dat de conclusie onontkoombaar is dat er alleen nog verdragspartners zijn
en dat de verdragen blijven bestaan als een lege huls. Zij delen mee dat zij
hun advieswerkzaamheden zullen beëindigen.Minister Herfkens vindt echter dat Nederland zich niet kan veroorloven
de geschiedenis in te gaan als een onbetrouwbare verdragspartner. Daarom stelt
zij voor om de afbouw gepaard te laten gaan met compensatie door andere Nederlandse
ministeries, Landbouw, Economische Zaken of VROM.Mijn fractie is het met deze gang van zaken niet eens. Natuurlijk zijn
de verdragen een onaangename erfenis voor mevrouw Herfkens. Zij moet opruimen
wat ooit, weinig onderbouwd en ondoordacht, in gang is gezet. Een onbetrouwbare
verdragspartner zijn vinden wij ook geen goede gedachte.Maar onze collega, senator Wim de Boer van GroenLinks, sprak in zijn algemene
beschouwingen van enkele jaren geleden ons inziens wijze woorden, die ik zal
samenvatten. Wij moeten zorgvuldig omgaan met evaluaties. Zij moeten niet
dienen als doekje voor het bloeden bij wetsvoorstellen die moeilijk liggen.
Dan verliezen evaluaties hun functie. Zij moeten, of de uitslag nu als welkom
of onwelkom wordt beschouwd, bepalend zijn voor de eindconclusie.Hij heeft daar gelijk in. Daarom vindt mijn fractie dat eerst besloten
zou moeten zijn om de verdragen op te zeggen alvorens voor dat wat de minister
behouden wil, een oplossing zou zijn gezocht. Dat is een kwestie van politieke
duidelijkheid. Waarom heeft de minister deze consequentie niet getrokken?Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Voorzitter. Ik spreek over de oorlog tegen het internationaal terrorisme.
Waar gaat deze oorlog, deze strijd tegen het internationaal terrorisme over?
Waar vechten wij eigenlijk voor? Voor de beschaving, zei president Bush. Voor
de internationale rechtsorde, zei Solana. Wat stelt onze beschaving voor als
dat gepaard gaat met schendingen van mensenrechten, met inperkingen op het
gebied van vrije meningsuiting? Wat is de beschaving waard als de zogenoemde
"beschaafde" landen zich er zelf niet al te veel van aantrekken, als zij alleen
eigenbelang lijken na te streven, als zij geen lid worden van bijvoorbeeld
het Internationaal Strafhof en hun "oorlogsgevangenen" op Guantánamo
Bay niet behandelen volgens de Conventie van Genève?De State of the Union was doorspekt met oorlogsretoriek. De Amerikaanse
president ziet de buitenlandse en binnenlandse politiek vooral in militaire
termen. "Wij zullen deze oorlog winnen en de recessie verslaan", zei Bush.
Reagans "Rijk van het kwaad" heeft plaatsgemaakt voor de "As van het kwaad".
Het hele Amerikaanse beleid is gericht op militaire bestrijding van het terrorisme.
De nieuwe doctrine! Het Amerikaanse defensiebudget wordt met 48 mld dollar
verhoogd. Dit is meer dan de defensiebudgetten van Engeland en Frankrijk samen.
Het bedrag is in hoogte ongeveer gelijk aan de totale jaarlijkse ontwikkelingsinspanning
van 56 mld dollar en meer dan de helft van de 78 mld dollar die ontwikkelingslanden
jaarlijks aan rente en aflossing moeten betalen aan hun westerse schuldeisers.Begin jaren negentig van de vorige eeuw was er nog een wijdverbreid internationaal
geloof, dat met het eind van de koude oorlog veel, heel veel, geld zou vrijkomen
om te besteden aan duurzame ontwikkeling, mondiale gezondheid en armoedebestrijding.
Van dit zogenaamde vredesdividend is pakweg een decennium later weinig overgebleven.
En hoewel sinds 11 september en het gelegde verband tussen terrorisme en extreme
armoede de topconferentie Financing for Development wel iets moet opleveren,
is het zeer de vraag of die extra 50 mld dollar er zullen komen. De VS had
zijn defensieverhoging beter hieraan kunnen besteden.De voedingsbodem van het terrorisme, de hervorming van de VN, het streven
naar multilateralisme, het Palestijns-Israëlisch conflict; het zijn allemaal
zaken die terzijde worden geschoven. Hierin schuilt een groot gevaar. Juist
deze Bush-politiek is de voedingsbodem voor een verwijdering tussen de wereld
en de Verenigde Staten. Hiermee wordt haat tegen de Verenigde Staten gezaaid.
Met recht noemt de Franse minister van Buitenlandse Zaken, de heer Védrine,
de VS een hypermacht. Deze kwalificatie is echter uitermate negatief. De Amerikanen
moeten hun rol op het wereldtoneel ruimer zien. De EU zal de VS duidelijk
moeten maken dat om het kwaad van het terrorisme te bestrijden, andere middelen
waarschijnlijk effectiever zijn dan een ongelimiteerde uitbreiding van het
wapenarsenaal. Dat leidt alleen maar tot meer in plaats van minder anti-Amerikaanse
gevoelens.Anti-Amerikaanse gevoelens zijn niet van vandaag, maar zijn diep geworteld.
Zij zijn er niet alleen in het Midden-Oosten, maar ook op andere plekken in
de wereld. De onvoorwaardelijke steun van de VS aan Israël is een van
de belangrijkste redenen. Het onrecht tegen de Palestijnen heeft diepe sporen
achtergelaten. Daarnaast hebben de VS een direct Amerikaans belang geformuleerd
in het Midden-Oosten, namelijk het veiligstellen van de olietoevoer naar westerse
landen. Om die reden steunen zij de regimes die de stabiliteit kunnen garanderen,
waarbij de meest afschuwelijke regimes gesteund worden via militaire, financiële
en technologische middelen. Bij de coalitievorming tegen internationaal terrorisme
wordt samengewerkt met veel landen die niet democratisch genoemd kunnen worden.
Tot nu toe was er van Nederlandse zijde veel kritiek op het beleid van deze
landen tegenover internationaal terrorisme, maar zij zijn nu ineens bondgenoot. Dat is een belang van korte termijn dat niet mag prevaleren boven
het idee van de lange termijn dat democratisering en respect voor mensenrechten
het beste antwoord zijn op iedere vorm van extremisme. Momenteel grijpt een
aantal regeringen de strijd tegen het terrorisme als een vrijbrief aan om
hard op te treden in eigen land en om zogezegd orde op zaken te stellen: Tsjetsjenen,
Koerden, Palestijnen en Tamils worden met nog meer geweld "bestreden".Handhaving van internationale mensenrechten moet juist in deze tijd hoog
op de agenda staan. Nederland kan daarin een rol spelen. In de mensenrechtennotitie
van de regering ontbreekt een aantal zaken. De notitie rept niet over een
nationaal mensenrechteninstituut. Dergelijke instituten zijn er momenteel
in de meeste Scandinavische landen; Duitsland heeft ook zo'n instituut. Deze
instituten spelen een essentiële rol in het kader van het buitenlands
en het binnenlands beleid. Ondanks oproepen van de VN en de Raad van Europa
heeft Nederland nog niet tot oprichting van een nationaal mensenrechteninstituut
besloten. Waarom niet?Burgers in conflictgebieden hebben recht op bescherming van hun internationale
humanitaire rechten zoals vastgesteld in de Geneefse Conventie, maar burgers
worden in binnenlandse conflicten steeds meer doelwit van het geweld en instrument
in de oorlogsvoering. Neem Tsjetsjenië, Sierra Leone en Congo. Veel regels
uit de Geneefse Conventie zijn van toepassing op conflicten tussen staten
en niet op interne conflicten. De Nederlandse regering dient zich actief in
te zetten voor de uitbreiding van het humanitaire recht. Het toezicht op de
naleving van de Geneefse Conventie moet worden verbeterd, bijvoorbeeld op
het punt van de individuele strafbaarstelling van oorlogsmisdrijven.De situatie in het Midden-Oosten is zwaar verslechterd sinds Israël
Sharon als premier gekozen heeft. Het afgelopen jaar is, sinds 20 jaar, het
meest gewelddadige geweest. Over zinloos geweld gesproken. Israël wordt
behandeld als een staat die boven de wet staat. Schendingen van mensenrechten
en van het internationaal recht hebben tot dusver geen politieke consequenties.
Aan schendingen van mensenrechten in bijvoorbeeld Zimbabwe worden politieke
consequenties verbonden, maar voor Israël gelden andere regels. Debatten
over dit onderwerp in de Tweede Kamer en in de Raad van Europa komen op een
doodlopend spoor omdat de conflictpartijen als twee gelijken worden gezien;
gemakshalve wordt vergeten dat het gaat om een verhouding tussen de bezetter
en een volk onder bezetting. Die omslag moet echter gemaakt worden. De internationale
gemeenschap kan alleen geloofwaardig in het conflict interveniëren als
zij kiest voor het strikt hanteren van het internationaal recht. Dat betekent
stopzetting van de bouw en uitbreiding van de nederzettingen, van het voortdurend
herbezetten en vernielen van Palestijns gebied en het staken van de buitengerechtelijke
executies. Gelukkig erkent de minister van Buitenlandse Zaken dat het liquideren
van Palestijnse activisten zonder een vorm van proces een ernstige inbreuk
is op de mensenrechten, maar wat doet de minister concreet met deze constatering?
Als Israël structureel onderhandelingen blijft blokkeren, zijn er mogelijkheden
voor de Nederlandse regering en de EU om de staat Israël met het beroep
op het internationaal recht en het respect voor de mensenrechten ter verantwoording
te roepen. Juist nu moet Israël met gerichte acties duidelijk gemaakt
worden dat politiek en economisch isolement de prijs is die betaald moet worden
voor voorzetting van zijn beleid.De EU zal haar beleid richting Israël moeten vervangen door een consequente
internationale mensenrechtenpolitiek, die zij bijvoorbeeld wel hanteert ten
opzichte van Zimbabwe. Geen dubbele maatstaven. Nederland oefent in EU-verband
via het Verdrag van Cotonou druk uit op de regering van Zimbabwe. Volgens
het Cotonou-akkoord tussen de EU en de ACS-landen zijn sancties mogelijk als
mensenrechten worden geschonden en er geen goed beleid gevoerd wordt. Zimbabwe
staat aan de vooravond van de presidentsverkiezingen. De oppositie wordt op
een gewelddadige manier onderdrukt, de persvrijheid wordt met vérgaande
wetten aan banden gelegd en buitenlandse journalisten mogen het land niet
meer in. Met betrekking tot zowel Zimbabwe als Israël vormt de toelating
van internationale waarnemers een heet hangijzer. Zimbabwe heeft de toegang
geweigerd en wordt inmiddels geconfronteerd met sancties. Ook met betrekking
tot het conflict in het Midden-Oosten zijn internationale waarnemers nodig.
De EU heeft daar geen bezwaar tegen, Israël des te meer en weigert instemming.
"De wereld vraagt ons om een stellingname", zei minister Van Aartsen tijdens
zijn openingstoespraak op de ambassadeursconferentie. Hij stelde dat Europa
er niet voor moet terugschrikken om instrumenten waarover de Unie beschikt
te gebruiken om invloed uit te oefenen. Grijp uw kans, zou ik zeggen. Een
aantal instrumenten kan zo worden ingezet. Sinds de ratificatie van het Associatieverdrag
tussen de EU en Israël heeft Israël de regels met voeten getreden.
Artikel 2 van het Associatieverdrag bepaalt dat "respect voor de mensenrechten
en het democratisch mechanisme" een essentieel element in het verdrag is.
De EU erkent Israëls veiligheidsbehoefte, maar zegt dat daarbij respect
moet worden getoond voor de mensenrechten. Verschillende Israëlische,
Palestijnse en internationale organisaties hebben een grote hoeveelheid schendingen
van mensenrechten gedocumenteerd. Waarom wordt het EU-Associatieverdrag –
desnoods tijdelijk – niet opgeschort? Er hebben immers meer dan voldoende
schendingen van mensenrechten plaatsgevonden. Uit de bijdragen van de fracties
van de VVD en het CDA maak ik op dat zij het ermee eens zijn dat een zekere
politieke en economische druk wordt uitgeoefend.De landen die zich hebben aangesloten bij de Conventie van Genève
moeten nu bij elkaar kunnen komen. Maatregelen tegen misbruik van handelspreventie
en initiatieven voor de stationering van mensenrechtenwaarnemers zijn mogelijkheden
die ingezet kunnen worden. Hoe staat de minister tegenover de waarnemingen
van United Civilians for Peace? Kunnen die op financiële ondersteuning
van het ministerie rekenen? In de Raad van Europa heb ik een motie ingediend
om te komen tot een internationale conferentie over de vluchtelingenproblematiek
in het Midden-Oosten. Enige steun bij deze actie kan ik vanuit Nederland wel
gebruiken. Is de minister bereid zich achter deze motie te stellen
en in het Comité van Ministers te pleiten voor een dergelijke conferentie?
Nederland staat aan de vooravond van een reeks voorzitterschappen waaronder
die van de Raad van Europa. Juist nu is stellingname nodig.Voorzitter. Minister Herfkens heeft de kussens in ontwikkelingssamenwerkingsland
behoorlijk opgeschud. Een flink aantal heilige huisjes is inmiddels omvergeschopt.
Nieuwe begrippen waren en zijn aan de orde van de dag, maar wat heeft het
allemaal opgeleverd? Ik heb al vaak gesproken over de landenlijst van de minister
en dan met name over het begrip "goed bestuur". Rwanda staat nu op de landenlijst.
Ik heb daar weinig problemen mee, zeker omdat met Rwanda afspraken met betrekking
tot goed bestuur neergelegd worden in een memorandum of understanding. Het
afsluiten van een dergelijk memorandum betekent in mijn ogen dat er sprake
is van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Beide partijen maken afspraken
waar ze zich aan willen houden. Het begrip "goed bestuur" is niet meer het
startpunt, maar kan fungeren als een einddoel. Dat is een goede zaak. Wat
zijn de wederzijdse verplichtingen in het memorandum? Met andere woorden:
waar kan Rwanda ons aan houden en waar houden wij Rwanda aan? Gaat de minister
nu ook met de andere landen op haar lijstje zo'n memorandum afsluiten, op
weg naar nieuwe vormen van ontwikkelingssamenwerking?Duurzame ontwikkelingsverdragen waren ooit een nieuwe vorm van ontwikkelingssamenwerking.
In 1996 zijn deze verdragen door de Eerste Kamer goedgekeurd. Het ging om
verdragen met Bhutan, Costa Rica en Benin met als uitgangspunt gelijkwaardigheid,
participatie en wederkerigheid als instrument om te komen tot duurzame ontwikkeling.
Duurzame ontwikkeling is meer dan armoedebestrijding, meer dan ontwikkelingssamenwerking.
In de Verkenning van het rijksoverheidbeleid in het kader van de nationale
strategie voor duurzame ontwikkeling komen de volgende thema's aan de orde:
bevolking, klimaat, water, biodiversiteit en kennis. Duurzame ontwikkeling
vergt internationale samenwerking, samenhang door een integrale afweging tussen
economische, sociale en ecologische aspecten, langetermijndenken en samenwerking
tussen verschillende actoren, overheden, bedrijfsleven, wetenschap en burgers.
In september wordt in Johannesburg de VN-conferentie over duurzame ontwikkeling
gehouden. Belangrijke onderwerpen voor Nederland zijn: duurzame productie
en consumptie, armoedebestrijding, duurzame draagkracht van ecosystemen, gezondheid,
een doelmatig bestuur en goede financieringsstromen. Dit zijn goede en belangrijke
onderwerpen. Er zal worden gewerkt aan een "global contract". Prima.Laat ik toch altijd gedacht hebben dat Nederland hierin voorop liep en
wel met de duurzame-ontwikkelingsverdragen. Die DOV's hadden en hebben namelijk
betrekking op een internationaal proces om nationale strategieën voor
duurzame ontwikkeling te ondersteunen en dit overstijgt ontwikkelingssamenwerking.
Die verdragen zijn afgesloten met als uitgangspunten: wederkerigheid, participatie
en gelijkwaardigheid tussen Nederland en de drie verdragspartners, Bhutan,
Benin en Costa Rica. Deze verdragen zijn niet ongeschonden door de Eerste
Kamer gekomen, maar toch, er waren nog voldoende aanknopingspunten om er wat
van te maken. In de verkenning kom ik één zin tegen over de
DOV's en wel op pagina 54: "De samenwerking met Bhutan, Benin en Costa Rica
op het gebied van duurzame ontwikkeling wordt voortgezet." Dit staat er wel,
maar is dit ook zo? Moet daar niet veeleer staan: "voorzover de afgesloten
verdragen met deze landen passen in de doelstelling van ontwikkelingssamenwerking"?
Dit is toch nu de opstelling van de minister? Ik kreeg uit het debat in de
Tweede Kamer niet echt het idee dat de minister nu voortvarend aan de slag
gaat met de broodnodige verbreding van de verdragen. Over integraal beleid
gesproken.Uit de evaluatie van de DOV's is gebleken dat er van de gewenste verbreding
niet veel terechtgekomen is en dat de implementatie van de verdragen slechts
in beperkte mate van de grond gekomen is. De voornaamste redenen voor dit
beperkte resultaat liggen volgens de onderzoekers in een niet adequate institutionele
ophanging en in het in de beginfase onvoldoende uitwerken van het begrip duurzame
ontwikkeling en de uitgangspunten wederkerigheid, gelijkwaardigheid en participatie.
Ook de minister, en in haar kielzog het Joint Committee, vindt op 11 mei dat
er een verbreding plaats moet vinden van de institutionele en financiële
inbedding van de DOV's. De DOV's zouden niet meer bij ontwikkelingssamenwerking
moeten worden ondergebracht, maar bij voorkeur bij een instantie die zich
bezig houdt met de nationale strategie voor duurzame ontwikkeling. In Nederland
wordt de NSDO opgesteld onder de verantwoordelijkheid van de minister-president.
De DOV's zouden institutioneel aangehaakt kunnen worden bij de nog op te richten
eenheid die zorg moet dragen voor de implementatie van de NSDO.Na de behandeling in de Tweede Kamer is er weinig meer overgebleven van
de aanbevelingen van de evaluatie. In een brief van 17 november 2001 geven
twee voormalig bestuursleden van Ecorporation – de heer Frans Peters
en mevrouw Ria Beckers – ongezouten kritiek op de gang van zaken. Het
debat in de Tweede Kamer over dit onderwerp was voor hen aanleiding om hun
advieswerkzaamheden in dit kader te beëindigen. "Voor ons betekent het
recente Kamerdebat het einde van een gedurfd, maar interessant experiment
dat is gesmoord in ambtelijke onwil en stroperigheid en in het beperkte zicht
van de eerstverantwoordelijke minister." In de ogen van deze bestuursleden
zijn de verdragen er alleen nog formeel. De verdragen blijven bestaan "als
een lege huls". In de bilaterale samenwerking tussen de vier landen is met
een begin van succes een koppeling gemaakt tussen milieu en armoedebestrijding.
Die gezamenlijke benadering had functioneel kunnen zijn bij de – noodzakelijke –
pogingen om duurzame ontwikkeling hoger op de nationale en internationale
agenda te krijgen.GroenLinks vindt duurzame ontwikkeling erg belangrijk. Duurzame ontwikkeling
stelt de traditionele grenzen tussen ontwikkeld en onderontwikkeld, tussen
noord en zuid ter discussie. Dit is een goede zaak. De weg naar "duurzaamheid"
in het noorden is minstens zo lang als die van het zuiden naar ontwikkeling.
Vanuit dat besef vervagen de grenzen tussen donor en ontvanger en komt gelijkwaardigheid
in zicht. Ik heb de Verkenning over dit onderwerp dan ook met belangstelling gelezen.
Wat moeten wij nu echter met de verdragen inzake duurzame ontwikkeling? Het
gaat om verdragen die alleen onderdak hebben bij Ontwikkelingssamenwerking,
verdragen die door deze nieuwe invulling een lege huls zijn en een reden voor
bestuursleden om op te stappen. Deze verdragen zijn door minister Pronk op
een nieuwjaarsreceptie als volgt omschreven: "de DOV's zijn de afgelopen jaren
verloederd door politieke ongelukken. Daarom zijn er nieuwe structuren nodig
in dit land." Een integrale aanpak, conform de totstandkoming van de Verkenning,
is gewenst. De Verkenning is gemaakt door een ministeriële regiegroep
onder voorzitterschap van de minister-president, met als leden de minister
van Economische Zaken, de minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid
en de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
Waar was de minister voor Ontwikkelingssamenwerking met al haar ervaring met
de DOV's?Deze minister houdt niet van zaken die in haar ogen overbodig zijn. Dat
hebben wij de afgelopen vier jaar gemerkt. Voor de activiteiten die nu in
het kader van de DOV's worden uitgevoerd zijn geen verdragen nodig. Benin
wordt toegevoegd aan de landenlijst, activiteiten in Bhutan worden toegevoegd
aan de DML-lijst en in Costa Rica worden de activiteiten in vijf jaar afgebouwd
gezien het relatief hoge bruto nationaal product van dit land. Na vijf jaar
is het dus sowieso "exit verdrag", of zie ik dat verkeerd? De DOV's zetten
in deze vorm geen zoden aan de dijk. Waarom bestaat er een verdragsrelatie?
Wat is de meerwaarde ervan? Hoe blaast de minister de DOV's nieuw leven in?
Zij zullen echt moeten worden uitgebreid naar de ministeries van VROM, LNV
en EZ. Hoe staat het met de onderbrenging bij de NSDO? Als dit allemaal niet
kan, waarom worden zij dan niet opgezegd? De fractie van GroenLinks heeft
altijd geloofd in dit experiment en zij is van mening dat de achtergrondgedachte
van de DOV staat als een huis. Wij zien dat terug in de NSDO. De DOV's van
vandaag zijn echter onze DOV's niet meer.De oorlog in Afghanistan duurt nu 22 jaar. De afgelopen 22 jaar zijn duizenden
mensen omgekomen bij bombardementen op hun huizen, hun scholen, hun ziekenhuizen,
hun alles. Tussen 1992 en 1995 werden in Kabul 25.000 burgers gedood. Elk
jaar komen bij het Rode Kruis duizenden slachtoffers van landmijnen, het merendeel
kinderen. Miljoenen Afghanen zijn vluchteling in Pakistan en Iran en het aantal
binnenlandse inheemden is net zo hoog. De oorlog is nog steeds aan de gang
en mensenrechten worden nog steeds geschonden. Niet alleen in Afghanistan
zijn mensen ontheemd en op de vlucht: wereldwijd zijn er meer dan 21 miljoen
vluchtelingen en tussen de 20 miljoen en 25 miljoen ontheemden. Meer dan 300.000
kinderen worden wereldwijd ingezet in gewapende conflicten. Daarnaast worden
honderdduizenden kinderen gerekruteerd voor zowel regeringstroepen als paramilitaire
milities en guerrillabewegingen. De Coalitie tegen het gebruik van kindsoldaten
becijferde dat in 85 landen minderjarigen wapens dragen, de meeste van hen
tussen de 15 en 18 jaar oud. Hoe staat het met de in de Tweede Kamer ingediende
motie waarin wordt gevraagd om binnen twee jaar in Nederland de werving van
soldaten onder de 18 jaar stop te zetten en het nieuwe internationale verdrag
tegen kindsoldaten te ratificeren? Is dat al gebeurd?Wij kunnen ons geen vergeten conflicten meer veroorloven. Onze beschaving
is niets waard als zij gepaard gaat met armoede, honger, oorlogen en schendingen
van mensenrechten. Conflictpreventie in de brede zin van het woord is een
eerste prioriteit en moet structureel onderdeel worden van het Nederlandse
buitenlandbeleid, veiligheidsbeleid en het beleid inzake ontwikkelingssamenwerking.
Ontwikkelingssamenwerking is anders dweilen met de kraan open. Wordt het trouwens
zo langzamerhand niet tijd om afscheid te nemen van de naam "ontwikkelingssamenwerking"?
Ik heb dit al veel vaker bepleit. De samenhang tussen veiligheid, democratie,
mensenrechten, handel en milieu in combinatie met armoedebestrijding is hiervoor
aanleiding genoeg. De relatie tussen ontwikkelingsproblematiek en migranten,
vluchtelingen en milieu is groot. Een nieuw op te richten ministerie van internationale
samenwerking en duurzame ontwikkeling lijkt mij wel wat.De heer Rabbinge (PvdA):Voorzitter. Met veel genoegen zal ik vandaag namens mijn fractie het woord
voeren over het onderdeel Ontwikkelingssamenwerking van de begroting van Buitenlandse
Zaken. Ik doe dit als vervanger van mevrouw Lycklama à Nijeholt. In
zijn bijdrage over Buitenlandse Zaken gaat mijn fractiegenoot Van Thijn in
op de vele spanningen in de wereld zich uitend in terrorisme en oplopende
conflicten in diverse brandhaarden van de wereld, waaronder het Midden-Oosten.Aan de basis van vele conflicten ligt een zeer ongelijke verdeling van
inkomen en rijkdommen. Terecht heeft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
erop gewezen dat armoede niet de oorzaak is van terrorisme, maar toenemende
tegenstellingen vormen wel een gunstige voedingsbodem. De ontwikkeling van
armoede in de wereld is dan niet alleen zeer schrijnend doch ook bedreigend.
Het rapport van de UNDP over de ontwikkeling van de welvaart in de wereld
dat in 2001 werd uitgebracht, is zeer ontmoedigend. De verschillen tussen
arme en rijke landen in de wereld is de laatste tien jaar gestegen en het
aantal landen waarvan de inwoners per hoofd van de bevolking minder dan een
euro per dag hebben te besteden, is niet verminderd. De internationale samenleving
ziet een steeds sterkere toename van verschillen tussen arm en rijk. De bereidheid
om vanuit de rijke landen bij te dragen aan ontwikkelingssamenwerking en het
afgesproken percentage van het BNP aan ontwikkelingssamenwerking te besteden,
neemt af. Nog maar drie landen in de wereld voldoen aan die verplichting.In verschillende uitspraken van de minister over de topconferentie Financing
for Development toont zij zich optimistisch over de uitkomsten van deze conferentie.
Zij heeft de indruk dat de position paper die is voorbereid door de Mexicaan
Mauricio Escanero waarin een zestal hoofdthema's aan de orde worden gesteld,
voldoende aangrijpingspunten bieden voor een goede ontwikkelingsagenda. Met
de accenten die de minister op deze conferentie naar aanleiding
van de vierde PrepCom van 14-27 januari in New York wil geven, kan mijn fractie
instemmen. 1. Realisatie van de ODA-norm van 0,7% BNP door alle geïndustrialiseerde
landen. 2. Beleidscoherentie op multilateraal en nationaal niveau. 3. Wederkerige
verplichtingen tussen donorlanden en ontwikkelingslanden. Toch rijst de vraag
hoe? De recente ervaringen ten aanzien van deze drie punten zijn niet erg
positief, integendeel, in het voorgaande bleek dit reeds. Waar berust het
optimisme van de minister op, anders dan de houding van vele landen die na
11 september 2001 is veranderd? Heeft ze concrete aanwijzingen dat de andere
geïndustrialiseerde landen hun koers veranderen? Op welke wijze werkt
de minister achter de schermen opdat er in Mexico op de drie door de minister
genoemde aandachtsgebieden echte successen kunnen worden geboekt? Het zou
toch mooi zijn als meerdere geïndustrialiseerde landen bereid zouden
zijn aan de nominale verplichting van 0,7% BNP te kunnen voldoen. Daarom zou
ik graag vernemen waaraan de minister haar optimisme ontleent en hoe ze echte
concrete resultaten denkt te boeken.Armoedebestrijding is terecht de belangrijkste doelstelling van het ontwikkelingsbeleid.
Op de begroting van Buitenlandse Zaken komt dat duidelijk tot uiting. Maar
liefst 3 mld euro of zo'n 85% van de begroting is gewijd aan structurele armoedebestrijding.
Toch is het zeer lastig te beoordelen wat wordt bereikt. Doelmatigheid en
doeltreffendheid van het beleid op het gebied van armoedebestrijding zijn
in het licht van het voorgaande moeilijk te beoordelen. De samenhang tussen
activiteiten en uitgaven enerzijds en vermindering van de armoede anderzijds
is moeilijk te doorgronden. Ondanks alle inspanningen zijn de resultaten pover.
De beoordeelbaarheid kan worden vergroot door niet met één grote
container waarin alles wordt geclassificeerd als armoedebestrijding te werken,
maar een aantal grote categorieën te onderscheiden en dan na te gaan
onder welke condities, waar en met welke instrumenten successen worden geboekt.
Het breedwerpig toepassen van steun en het vertrouwen op andere actoren moeten
wellicht plaatsmaken voor precisie, differentiatie en maatwerk. Graag wil
mijn fractie van de minister vernemen hoe zij, lering trekkend uit successen
en mislukkingen, een veel preciezer beleid ontwikkelt.Voorzitter. In de westerse wereld wordt aan duurzame ontwikkeling veel
aandacht geschonken. Ook in deze Kamer wordt daar veelvuldig over gesproken.
Wij hebben zojuist meegemaakt hoe door drie woordvoerders aandacht is gegeven
aan dit onderwerp. Ons inziens dient er sprake te zijn van een brede context.
Dit jaar krijgt duurzame ontwikkeling een bijzondere nadruk vanwege de Rio+10-conferentie
dit najaar in Johannesburg. Ook vindt in juni de tweede uitgestelde wereldvoedseltop
plaats in Rome. De voorbereidingen zijn in volle gang. Armoedebestrijding
zou op beide conferenties het centrale thema moeten zijn. Grondige analyses
van het International Food Policy Research Institute en van de Food and Agriculture
Organisation en de Consultative Group of International Agricultural Research
tonen immers aan dat het merendeel van de onduurzame ontwikkelingen in ontwikkelingslanden
het gevolg zijn van armoede. Dit staat in schril contrast met de onduurzaamheid
in de westerse wereld die veelal het gevolg is van rijkdom waardoor verspilling,
vervuiling, verontreiniging en vernieling van ecosystemen plaatsvindt. Die
onduurzaamheid door rijkdom trekt alle aandacht, maar in feite gaat het in
mondiaal opzicht maar om een beperkte omvang. Dat is geen reden om er maar
niets aan te doen, maar er is wél reden om het te relativeren.Mondiaal wordt duurzame ontwikkeling vrijwel volledig, voor zo'n 90 tot
95% bepaald door armoede. In (agro)ecosystemen blijkt als gevolg van armoede,
uitputting van gronden, erosie, gebruik van te steile hellingen en verspillende
irrigatie, een afnemende productiviteit per ha, verminderde flexibiliteit
en vitaliteit van de ecosystemen plaats te vinden. Dat is de onduurzaamheidsspiraal
waarover wij praten. Vrijwel alle individuele boeren en hele landen in Afrika
bevinden zich nog steeds in die onduurzaamheidsspiraal, waardoor de productiviteit
terugloopt, de erosie toeneemt en de uitputting van landbouwgronden doorgaat.
In Afrika verdwijnt als gevolg van deze onduurzaamheidsspiraal minimaal 20
maal het Nederlandse cultuurareaal per jaar aan landbouwgrond. In Brazilië
wordt mede door armoede en de dientengevolge optredende onduurzaamheidsspiraal
zo'n 20 maal het Nederlandse cultuurareaal aan tropische regenbos per jaar
omgehakt. Dat kan niet worden doorbroken met generieke maatregelen maar vergt
gericht beleid. Dogma's en taboes bijvoorbeeld ten aanzien van landbouw zonder
kunstmest en andere hulpmiddelen, zijn daarbij funest. Gelukkig heeft de minister
daarover ferme uitspraken gedaan, die ik graag wil onderschrijven. Graag zou
mijn fractie van de minister horen hoe zij denkt – door een mix van
instrumenten waaronder gericht marktbeleid, een juiste inzet van hulpmiddelen
waaronder kunstmest en andere bodemvruchtbaarheid verhogende middelen, eliminatie
van de dumppraktijken op de wereldmarkt van het westen met overheidssteun
rechtstreeks door prijssteun, indirect door inkomenstoeslagen en belastingpraktijken
en ook het inzetten van gerichte technische assistentie zowel zuid-zuid als
noord-zuid – die onduurzaamheidsspiraal te kunnen doorbreken.Voorzitter. De wereldvoedselvoorziening is zeker in de toekomst niet veiliggesteld
en het aantal ondervoede mensen neemt in absolute termen maar zeer langzaam
af. De wereldvoedseltop in Rome zal niet alleen moeten bevestigen dat productiviteitsstijging
om demografische redenen, maar vooral ook vanwege dieetverandering –
wij spreken over de eiwitrevolutie, gericht op de productie van dierlijke
eiwitten – noodzakelijk is, maar ook investeringen in de landbouw vragen.
Hoewel vele economen tegenwoordig het oude model van Jonhston en Mellor afwijzen
waarin de agrarische revolutie – men denke aan productiviteitsontwikkeling
per hectare, per mensuur en per ingezette hoeveelheid externe input –
nodig was als startmotor van de algemene ontwikkeling, blijkt de historische
ontwikkeling in Europa en Amerika en recent in China toch die opvatting te
bevestigen. De economische theorie is daar weliswaar niet mee in overeenstemming
maar de ontwikkelingen in Afrika lijken aan te tonen dat die theorie juist
in dat troosteloze en deprimerende continent maar beter kan worden vervangen
door de praktische inzichten. Wat is de opvatting van de minister
hierover, vooral in het licht van de Nederlandse standpuntbepaling met het
oog op Rome en Johannesburg?In de bilaterale relaties zet Nederland hard in op de zogenaamde Poverty
Reduction Strategy Papers. In verschillende brieven aan de Tweede Kamer waarin
de minister rapporteert over haar reizen naar verschillende landen, komt dit
aan de orde. Zo wordt in de brief van 21 december 2001, waarin het werkbezoek
aan Ghana wordt verslagen, met name daarop ingegaan; de minister is daarover
optimistisch. Echter, zullen de daarin afgesproken activiteiten en projecten,
veelal in samenwerking met of onder verantwoordelijkheid van NGO's, hoe positief
op zich ook, geen druppel op een gloeiende plaat blijken te zijn, als de zich
herstellende agrarische economieën zich niet mogen beschermen tegen de
onstuimige en niets ontziende krachten van de wereldmarkt?Hoe denkt de minister de condities voor de Poverty Reduction Strategy
Papers te verbeteren? Welke rol is daarbij voor Nederland weggelegd? Hoe denkt
zij de versterking van de concurrentiekracht van met name de agrarische sectoren,
bijvoorbeeld in Ghana maar ook in andere landen in Afrika, te bevorderen en
die dan ook te benutten op de vrije markten, met een goede marktmeester? Wat
is daarover haar opvatting, ook al omdat wij zien dat juist in veel ontwikkelingslanden
het dogma van het puur en alleen overlaten aan het vrije spel der maatschappelijke
krachten en de vrije markten, desastreus uitwerkt?In dat kader is er waarschijnlijk ook een rol weggelegd voor het internationale
onderwijs en de technische assistentie. De vraag daarnaar is nog steeds groot
en met name voor de hogere echelons van zeer grote betekenis. De rol van Nederland
met zijn sterk ontwikkeld internationaal onderwijs – zoals het Institute
of Social Studies in Den Haag; het ITC in Enschede, indertijd opgericht door
Schermerhorn; het IHE in Delft en ook Wageningen – wordt juist vanuit
de vragende partijen zeer sterk benadrukt. Weliswaar zijn die opleidingen
anders dan twintig jaar geleden, maar er is wel een groeiende vraag. In nog
geen tien jaar tijd nam de vraag vanuit ontwikkelingslanden naar MSc-opleidingen,
doorgaans ook nog met eigen financiering, met een factor 5 toe en naar PhD-opleidingen
met een factor 10. Welke opvatting heeft de minister daarover en hoe denkt
zij daar een rol in te spelen? Wat doet de minister met een evaluatie die
recent heeft plaatsgevonden op het gebied van de PSO? Dit zijn zo een aantal
vragen die wij aan de minister willen stellen.Mijn fractie wil ten slotte nog eens duidelijk maken dat zij het beleid
van deze minister ondersteunt; het is immers de laatste keer dat wij daarover
kunnen spreken in deze kabinetsperiode. Mijn fractie spreekt haar grote waardering
uit voor het feit dat Nederland zijn vooraanstaande positie op dit beleidsterrein
heeft versterkt. De op kennis, inzicht, betrokkenheid en vooral ook gedrevenheid
gebaseerde opvattingen van de minister worden door mijn fractie gewaardeerd.
Daarvoor, aan het eind van mijn betoog, mijn dank.De heer Van Thijn (PvdA):Mijnheer de voorzitter. De State of the Union van president Bush heeft,
door de gebezigde oorlogstaal – de "As van het kwaad" – in Europa
nogal wat opzien gebaard. Dat is eigenlijk verbazingwekkend. Het toont aan
wat ik tijdens mijn verblijf in New York ter gelegenheid van de Algemene Vergadering
van de Verenigde Naties proefde, namelijk dat er een wereld van verschil dreigt
te ontstaan tussen de wijze waarop de 11de september daar en hier is verinnerlijkt.
Daar heeft de terroristische aanslag van ongekende omvang de wereld op zijn
kop gezet en alle "Werte umgewertet". "We were so damned secure", zei een
historicus op een van de vele expert meetings die ik bij die gelegenheid mocht
bijwonen. En dat is over; het betreft een formidabele schok die om een doortastend
antwoord vraagt. Sedertdien beschouwen Amerika en de Amerikanen, die als één
man achter hun president staan, zich in oorlog, in oorlog met een onzichtbaar
en ongrijpbaar terrorisme dat veel verder reikt dan de onvindbare Bin Laden.
En Afghanistan, dat voorspoediger verliep dan gedacht, is inderdaad nog maar
het begin want de Bin Ladens bevinden zich manifest of potentieel, georganiseerd
of diffuus op tal van plekken in de wereld, ver weg maar ook dichtbij!In Europa hebben wij de neiging om weer over te gaan tot de orde van de
dag. Zeker, terrorismebestrijding staat ook bij ons hoog op de agenda: in
de EU onder het Spaanse voorzitterschap, in de NAVO onlangs in München
bijeen, in de OVSE waarvan Nederland straks het voorzitterschap zal bekleden,
maar ook nationaal onder leiding van een zwaar bezette ministeriële stuurgroep,
maar toch hebben wij de neiging om over te gaan tot de orde van de dag. Zeker,
ook in ons land worden leger en politie in staat van paraatheid gebracht,
onorthodoxe plannen van aanpak worden opgesteld en Schiphol wordt hermetisch
afgesloten maar dan gaat het niet zozeer over terrorisme maar over bolletjesslikkers.
Er gaan in Nederland uren en dagen voorbij – zeker in een vrolijke feestperiode
zoals rondom 020202, een datum die 9 september van de voorpagina's heeft verdrongen –
dat de oorlog tegen het terrorisme niet onze primaire aandacht heeft, to put
it mildly! In Amerika is dat anders, bijna wekelijks wordt gewaarschuwd voor
nieuwe aanslagen. Dit verschil in bewegingswereld moet vroeg of laat gaan
wringen. Alhoewel mijn fractie in grote lijnen achter de gemaakte keuzes stond
en staat (steun aan en solidariteit met de Verenigde Staten, ook ex artikel
5 van NAVO-verdrag) rijzen er toch vragen die helaas maar mondjesmaat gesteld
lijken te kunnen worden omdat de Verenigde Staten in de huidige gemoedstoestand
allergisch zijn voor kritiek, zelfs van hun trouwste bondgenoten. Nu wij vandaag
onder elkaar zijn, is dan ook de vraag gewettigd tot waar onze solidariteit
gaat. Staan wij zonder aarzeling achter elke uitbreiding van het oorlogsgebied?
Deelt de minister de kritiek van zijn Franse collega Védrine op de
wat deze noemde de "simplistische" bewoordingen van president Bush? Spreekt
de EU nog met één mond? Verwachten wij nog – om over eisen
maar te zwijgen – bij ingrijpende intensiveringen van het beleid bondgenootschappelijk
te worden geconsulteerd? Dringen wij aan op de normale toepassing van het
oorlogsrecht conform de Conventie van Genève als het gaat om de behandeling
van krijgsgevangenen? Deelt de regering de mening van secretaris-generaal
Kofi Annan dat de strijd tegen het terrorisme natuurlijk de
hoogste prioriteit heeft, maar dat dit niet mag gaan ten koste van die andere
fundamentele taak van de wereldgemeenschap, namelijk de handhaving van de
mensenrechten?Een van de mensenrechten die na 11 september in hevige mate in het geding
is gekomen, is het recht op culturele en religieuze diversiteit tussen landen
maar vooral ook binnen de lidstaten van de VN. Het is pikant dat uitgerekend
dit jaar, pal na de aanslag, het centrale thema tijdens de Algemene Vergadering
van de VN was die dialoog tussen beschavingen als tegenwicht tegen de "clash
of civilisations" van de heer Huntington. Nog pikanter was het feit dat deze
dialoog werd opgestart door niemand minder dan de president van Iran, Kathami;
Iran, nota bene in de State of the Union aangemerkt als één
van de drie mogelijk nieuwe targets van de oorlog tegen het terrorisme. Terecht
heeft president Bush – en anderen zijn hem hierin gevolgd – een-
en andermaal erop gewezen dat de oorlog tegen het terrorisme geen oorlog is
tegen de islam. De "nieuwe coalitie" bestaat dan ook voor een belangrijk deel
uit islamitische landen, Pakistan voorop. Toch kan helaas niet worden ontkend
dat op tal van plaatsen in de wereld, in oude en nieuwe brandhaarden, de wijze
waarop tegen de islam wordt aangekeken, zich verscherpt, terwijl er ook binnen
diverse islamitische landen een radicalisering optreedt. Zo meldt de International
Crisisgroup vanuit diverse brandhaarden op de Balkan, in Azië en Afrika
een verharding van posities. Ook de gespannen betrekkingen tussen India en
Pakistan en de ongeremde escalatie van het Midden-Oostenconflict zijn tekens
aan de wand. Maar ook binnen Europa neemt, zo meldt het Europees waarnemingscentrum
tegen racisme en vreemdelingenhaat, de islamofobie hand over hand toe. Na
de 11de september ging een golf van antimoslimgeweld door de lidstaten van
de EU, Nederland helaas niet uitgezonderd. Wat heet, wij waren zelfs koploper.Deze reactie is desastreus, contraproductief en volledig misplaatst. In
The New York Review of Books van 17 januari staat een fascinerend artikel
van Buruma en Margalit, getiteld "Occidentalism", als een spiegelbeeld van
het in het westen heersende "Orientalism" naar het boek van de Palestijnse
intellectueel Edward Saïd. Stereotyperingen dreigen over en weer de overhand
te krijgen. In dat artikel worden de politieke islam, niet te verwarren met
de islam, en de zogenaamde jihad tegen het westen in een historisch perspectief
geplaatst, te beginnen met het vooroorlogse Japanse antiwesterse shinto-nationalisme
dat zich schrap zette tegen het decadente westen in een woordgebruik dat naadloos
aansluit bij het hedendaagse gedachtegoed van Osama Bin Laden. Er is niets
nieuws onder de zon. De schrijvers geven een beeld van een hele reeks van
puristische ontwikkelingen in oost en west, meestal gekenmerkt door een samengaan
van politiek en religie, van "ceasars en hogepriesters", een explosief mengsel.
Ook nu steken fundamentalistische en extremistische stromingen overal de kop
op, ook binnen het westen, ook binnen de Verenigde Staten. Om een lang verhaal
kort te maken: volgens Buruma en Margalit is er geen sprake van een "clash
of civilisations", maar van een clash binnen civilisations. Het virus is overal.
De grootste fout die wij kunnen maken, is dat wij het occidentalisme als een
extreme uitingsvorm van de islam gaan bestrijden met een alles over een kam
scherende vorm van oriëntalisme. "Once we fall for this temptation, the
virus has infected us all."Ook in het boek "Crossing the Divide", dat ter gelegenheid van de dialoog
tussen beschavingen door de VN is uitgebracht, geschreven door prominenten
als Von Weiszäcker, Delors, Amartya Sen, Graça Machel, enz., staat
het grote belang van culturele differentiatie, erkenning van diversiteit,
rechten van culturele minderheden binnen onze landen centraal, dwars door
onze beschavingen heen. Meer dan om een dialoog tussen beschavingen gaat het
om een dialoog binnen de beschavingen. Juist de globalisering vraagt om een
politiek van "inclusion rather than exclusion". De vraag is hoe wij dit nieuwe
paradigma in de huidige wereldverhoudingen vaak dwars tegen de stroom in denken
te kunnen implementeren. De strijd tegen het terrorisme kent vreemde kostgangers.
In de nieuwe coalitie tegen het terrorisme participeren ook partnerlanden
die er zo hun eigen definitie van terrorisme op na houden. De Counter Terrorism
Committee van de Veiligheidsraad onder leiding van de Britse ambassadeur Greenstock,
verklaarde de definitie ook maar aan het eigen inzicht van de verschillende
lidstaten te willen overlaten; als de strijd maar gevoerd wordt. Is dat nog
steeds de stand van zaken? Is er nog steeds geen definitie die door de hele
Veiligheidsraad kan worden geaccordeerd?Prominente coalitiepartners, zoals Rusland en China, zien de strijd tegen
het terrorisme mede als een vehikel om de internationale kritiek op de wijze
waarop zij met sommige van hun minderheden omgaan, te doen verstommen. Ik
denk bijvoorbeeld aan Tsjetsjenen en Tibetanen. Ook strategisch belangrijke
landen in Centraal-Azië, zoals Oezbekistan, Kyrgyzstan en Tadzjikistan
hebben zo hun eigen agenda.Het meest explosief is de situatie in het Midden-Oosten waar de grenzen
tussen terrorisme en vrijheidsstrijd volledig dreigen te vervagen. Dat gebeurt
enerzijds omdat terrorisme ook echt terrorisme is. Zelfmoordaanslagen op onschuldige
burgers, hoe sympathiek men ook kan staan ten opzichte van de Palestijnse
zaak, zijn op geen enkele wijze te rechtvaardigen en moeten – hoe men
het ook wendt of keert – krachtig bestreden worden. Anderzijds is het
diep te betreuren dat het Israël van Sharon van meet af aan de gebeurtenissen
van 11 september heeft kunnen aangrijpen om alle vormen van Palestijns verzet
onder die noemer te brengen. Het heeft doelbewust Arafat gecriminaliseerd
en vervolgens gemarginaliseerd en geïsoleerd. Terecht is de EU, inclusief
de Nederlandse regering, hierin niet meegegaan. Evenals mevrouw Roscam Abbing
deelt mijn fractie overigens de mening van oud-minister Hans van den Broek
dat de EU, nu de VS andere zorgen aan hun hoofd hebben en Sharon maar laten
begaan, zich met veel meer nadruk in het Midden-Oostenconflict moet manifesteren.
Ik heb moeite om het te zeggen, maar ik meen het wel: eventueel gebruikmakend
van nog niet beproefde drukmiddelen. Hoe staat de minister hiertegenover?
Een hervatting van het vredesproces op basis van het plan-Mitchell, dat onder
meer een beëindiging van al het wapengeweld over en weer
inhoudt, is een zaak van de allerhoogste urgentie. Dit kan alleen als Israël
de bereidheid toont zijn bezettingspolitiek eindelijk eens te beëindigen
en medewerking te geven aan een oplossing van de Palestijnse vluchtelingenproblematiek.
Zolang deze bron van zoveel jaren van haat en geweld niet wordt weggenomen,
zal het Midden-Oosten een van de belangrijkste voedingsbodems blijven van
het occidentalisme. Gaarne verneem ik van de minister wat hieromtrent tijdens
de laatste Algemene Raad nu precies is afgesproken, al of niet aan de hand
van een non-paper van de hand van de Franse minister Védrine. Het verslag
maakt nogal een declaratoire indruk.Hoe is het trouwens binnen Europa zelf gesteld met de dialoog tussen en
binnen beschavingen? Al eerder wees ik op de toenemende islamofobie binnen
de verschillende EU-landen. Dat is een zorgwekkend verschijnsel waarop niet
of nauwelijks, ook niet door de Nederlandse regering, is gereageerd. Het is
onmiskenbaar dat dit klimaat met de dag intoleranter wordt. Na de verkiezingen
in Oostenrijk – als ik het goed heb begrepen, was het bezoek van de
minister aan Oostenrijk succesvol; hij maakte in ieder geval een opgetogen
indruk toen hij weer terug was – hebben wij de verkiezingen in Italië
en Denemarken gehad. In beide landen stond het migratie- en integratieprobleem
hoog op de electorale agenda, met alle gevolgen van dien. Staatssecretaris
Benschop beklaagde zich na de Top van Laken over het feit dat het populisme
nu ook tot de Raad van regeringsleiders is doorgedrongen. Ik zou daar graag
iets meer over vernemen.De regering heeft ermee moeten instemmen – waarom eigenlijk? –
dat Italië in de Europese Conventie wordt vertegenwoordigd door de neofascist
Fini. In Denemarken, de eerste verkiezingen na 11 september, heeft de extreemrechtse
partij van Pia Kjaersgaard een eclatante overwinning behaald. Erger is dat
de Deense conservatieven met de antibuitenlanderscampagne zijn meegegaan en
de sociaal-democraten lafhartig over dit issue hebben gezwegen. Een landslide
naar rechts was het gevolg. Denemarken heeft nu het meest intolerante beleid
van Europa. Het is de vraag of wij in Nederland ook die kant opgaan. Het is
op z'n minst gezegd zorgelijk dat een nieuwbakken politicus die, naar later
bleek op z'n eentje, de koude oorlog tegen de islam heeft uitgeroepen en zo
furore kon maken. Gelukkig hebben in Nederland, anders dan bijvoorbeeld in
Denemarken of in Oostenrijk, de diverse politieke partijen, inclusief Leefbaar
Nederland zelf, op dit punt de rug gerecht. Toch blijft het de vraag hoe onze
regering met de ook in ons land onmiskenbaar aanwezige xenofobe onderstroom
omgaat.Dat is geen vraag van buitenlands beleid, hoor ik de minister al misprijzend
zeggen. Maar is dat wel zo? Bij de vorige begrotingsbehandeling heb ik er
al op gewezen dat, als het om de multiculturele samenleving gaat, buitenlands
en binnenlands beleid steeds meer met elkaar vervlochten zijn. Zo kunnen wij
dezer dagen meemaken dat de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
hoogstpersoonlijk de oorlog verklaart aan één van de meest gematigde
landen in de islamitische wereld: Marokko. Is de minister van Buitenlandse
Zaken daarover wel geconsulteerd? Ik zeg dit met een lichte ondertoon van
ironie natuurlijk! De staatssecretaris van OCW balt de vuisten – overigens
op dit punt buitengewoon terecht – tegen Saoedi-Arabië Het buitenlands
beleid wordt gemeenschapsbezit en penetreert ook alle binnenlandse portefeuilles.Maar goed, serieus nu. Belangrijker is het volgende. Als Nederland ook
internationaal opkomt voor culturele diversiteit en de rechten van minderheden,
waarom is Nederland dan één van de weinige landen in Europa
die het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden nog niet
hebben geratificeerd? In de Notitie Mensenrechtenbeleid 2001 noemt de minister
dit kaderverdrag trots één van de belangrijkste instrumenten
waarover de OVSE en de Raad van Europa beschikken. Waar was de minister toen
dit verdrag in dit huis dreigde te worden verworpen? Waar is het verdrag inmiddels
gebleven? In welke prullenbak van welk departement? De behandeling is destijds
opgeschorst, ook al om deze minister in de gelegenheid te stellen alsnog de
verdediging mede ter hand te nemen. Wordt er nog naar gestreefd om dat binnen
deze regeerperiode te doen? Ik ben nog niet toe aan een afscheidsbetoog, zoals
mijn voorganger op het spreekgestoelte. Ik verwacht nog het nodige. Welke
rol speelt dit verdrag in het uitbreidingsdebat van de EU, wetend dat ook
bij de nieuwe partners de positie van nationale minderheden, met name ook
van Roma en Sinti, zoals in de Notitie Mensenrechtenbeleid 2001 wordt vermeld,
een schrijnende is? En welk recht van spreken denken wij te hebben als Nederland
straks het voorzitterschap van zowel de OVSE als van de Raad van Europa gaat
bekleden? Bij de OVSE vormen de nationale minderheden een van de belangrijkste
kopzorgen of een kerncompetentie, om collega Van der Linden te citeren.Deze kopzorg ligt ten grondslag aan de vele conflicthaarden die deze veiligheidsorganisatie
bestrijkt en vormt daarvan de human dimension. Het zal maar moeilijk begrepen
worden dat het land van Max van der Stoel, de pas afgetreden hoge commissaris
voor de nationale minderheden, die een grote naam heeft gevestigd op dat terrein,
straks met lege handen zal aantreden.De geloofwaardigheid van Nederland in de Raad van Europa, de Urheber van
het kaderverdrag dat inmiddels in werking is getreden, is er niet beter op
geworden, en dat terwijl Nederland het voorzitterschap gaat bekleden. Ik sluit
mij aan bij de vraag van de heer Van der Linden of de minister een nadere
visie kan ontwikkelen op de kerncompetenties van beide organisaties en de
coördinatie daartussen.Mijn fractie wil graag tijdens dit debat van de minister weten hoe hij
onder de huidige omstandigheden tegen het belang van dit verdrag aankijkt
en hoe hij denkt de dreigende schade aan de reputatie van Nederland op dit
punt te beperken dan wel ongedaan te maken, juist op het moment dat de dialoog
tussen en binnen culturen van zo'n cruciaal belang is.De heer De Vries (ChristenUnie):Mijnheer de voorzitter. Evenals verschillende voorafgaande sprekers wil
ik als uitgangspunt nemen de situatie in de wereld na 11 september van het
vorig jaar. Ik doe dat mede namens de SGP-fractie. We zijn er getuige van
geweest hoe de Amerikanen met succes een einde hebben gemaakt aan de bescher ming die Bin Laden met de zijnen in Afghanistan genoot. Als onbedoeld
bijproduct is de bevolking van Afghanistan bevrijd van een dwangbewind dat
op grove wijze de rechten van de inwoners schond. We hopen dat de interim-regering
in staat is met steun van de wereldgemeenschap een nieuwe en betere samenleving
op te bouwen.Aan het internationaal terrorisme is daarmee een slag toegebracht, maar
uitgeroeid is het nog niet. Wel is uit buitgemaakte documenten gebleken dat
door de militaire acties niet alleen terreurdaden zijn vergolden, maar ook
nieuwe zijn voorkomen. Gebleken is dat de tentakels van Al Qaeda zich uitstrekken
tot Bosnië, Tsjetsjenië en Zuidoost-Azië, terwijl ook de allochtone
jeugd in West-Europa er niet immuun voor is. Dat rechtvaardigt de ingreep
in Afghanistan des te meer. De Amerikanen bieden nu militaire hulp aan de
Filippijnen. In Indonesië is plotsklaps een vredesakkoord gesloten voor
de Molukken. Met de heer Van Gennip vraag ik of de Nederlandse regering kan
bijdragen aan de uitvoering daarvan.Toch zal dit alles niet genoeg zijn om de wereld te bevrijden van de gesel
van terreur en terreurdreiging. Er is ook een inspanning nodig om dit kwaad
in zijn wortels te bestrijden. Als Amerika dan superieur is in de militaire
actie, zou Europa het moeten zijn in het preventieve optreden. Dat brengt
ons tot de vraag wat de bron is van de haat die uit het organiseren van terreur
spreekt. Dat is niet direct de afgunst van armen jegens rijken. Bin Laden
zelf is rijk en velen van zijn medestanders – vijftien van de negentien
terroristen van 11 september, tweederde van de gevangenen in Guantanamo –
komen uit het rijke Saudi-Arabië. Het is ook niet simpel de consequentie
van hun geloof, want veel moslims keuren de terroristische acties af.Toch spelen deze elementen wel een rol. Het is de frustratie over het
gebrek aan mogelijkheden om ondanks alles wat men heeft en ondanks de eigen
superieur geachte religie hetzelfde te bereiken als de landen in het Westen.
De schuld daarvan wordt gelegd bij het Westen, dat anderen bewust in hun ontwikkeling
zou frustreren, en ook bij de eigen regeringen, die met dat Westen onder één
hoedje spelen en het eigen volk allerlei rechten onthouden. Naar onze mening
bevat het laatste meer waarheid dan het eerste, maar er ligt wel een opgave
voor het rijke deel van de wereld om overtuigend te maken dat het zich niet
laat leiden door materieel eigenbelang. Trouwens, ons eigenbelang wordt ook
niet gediend met het instandhouden van de kloof tussen rijke en arme landen,
maar met vrede en internationale gerechtigheid. Dat moet ons buitenlands beleid
bepalen.Tot een internationale gerechtigheid behoort ook dat alle volken burgerlijke
vrijheden genieten en vrij zijn van onderdrukking. Op dat gebied is er de
laatste twaalf jaar veel verbeterd, maar juist niet in de islamitische wereld.
Weliswaar is niet elke moslimregering fundamentalistisch, maar zij zijn wel
allemaal autoritair. Van een goed werkende democratie is nergens sprake. Anderzijds
is er ook de vrees dat vrije verkiezingen zouden kunnen leiden tot een machtsovername
door fundamentalisten, waarmee wij nog verder van huis zouden zijn. Die spanning
kennen we ook uit Algerije, Maar de wijze waarop die daar toen is opgelost,
heeft het land ook geen rust gebracht. Heeft de regering hier een visie op?
In Iran leiden verkiezingen wel tot een meerderheid voor gematigde elementen,
maar daar wordt het effect daarvan weer ingekaderd door de controle van niet-gekozen
religieuze leiders.Een probleem is ook dat democratisch besef niet is ingebakken in de islamitische
cultuur. Ik kan ter illustratie uit de memoires van Rushdie Saled, een Egyptische
ex-parlementariër, citeren. Hij schrijft over het parlement het volgende:
"Wat het uitoefenen van zijn taken extra bemoeilijkt, is dat het parlement
een vreemd lichaam vormt in de maatschappij, een maatschappij waarvan geen
enkel onderdeel op een democratische wijze wordt bestuurd. Van zijn geboorte
tot aan zijn dood kent de Egyptenaar geen dialoog of inspraak. In onze traditie
bestaat niet de gewoonte om te overleggen en gezamenlijk te beslissen. Het
is daarom moeilijk zich voor te stellen hoe een parlement een plaats van betekenis
kan hebben in deze autoritaire maatschappij."Moeten wij ons bij dit cultuurverschil neerleggen of moeten wij juist
een sprankje hoop putten uit het feit dat deze Egyptenaar dan toch tot een
dergelijke analyse in staat is?Wat ons betreft, moet het pleiten voor democratische vrijheden zeker voortgaan,
als daarbij maar bedacht wordt dat wij er niet zijn met directe verkiezingen
voor een parlement of een president. Minstens zo belangrijk zijn bescherming
van godsdienstige en culturele minderheden, een onafhankelijke rechtspraak,
vrijheid van meningsuiting en een overheid die ondergeschikt is aan de wet.
Ik schrok wel toen ik in het blad Internationale Samenwerking van deze maand
las dat een in Nederland wonende Nigeriaanse journalist democratie afwijst,
omdat hij democratie vereenzelvigt met corruptie. Hij schrijft: "de door corruptie
en omkoping 'democratisch' gekozen vertegenwoordiger vertrekt naar de hoofdstad
om zichzelf op hun kosten te verrijken".Bij democratie behoort ook het besef dat de gekozen bestuurders niet hun
particuliere belangen maar die van hun volk moeten dienen en daarover verantwoording
moeten afleggen. Die innerlijke houding kost ook West-Europeanen soms nog
weleens moeite, maar hier is toch – onder invloed van het christendom
en de Verlichting – deze lijn algemeen aanvaard. Ook in andere delen
van de wereld kan men daar niet buiten. Onze fracties zullen niet generaliserend
poneren dat de westerse cultuur superieur is. Zoals bekend, hebben wij daarvoor
te veel bezwaren tegen sommige aspecten van deze cultuur, waaraan ook moslims –
naar onze mening terecht – aanstoot nemen. Toch kunnen wij onze ogen
er niet voor sluiten dat de internationale migratie massaal in onze richting
gaat en niet andersom. Ook in mijn achterban is geen neiging te bespeuren
om tegen onze seculiere cultuur asiel te zoeken in de moslimwereld.De cultuurverschillen tussen Oost en West moeten wij niet willen ontkennen
en de aantasting van morele waarden mogen wij niet vergoelijken. Daarom verdient
de secretaris-generaal van de Verenigde Naties onze steun voor zijn pleidooi
bij de uitreiking van de Nobelprijs om prioriteit te geven aan individuele
mensenrechten boven soevereiniteit van staten en nationaal profijt. Anders
zullen de frustraties onder de bevolking van de niet-democratisch bestuurde
landen groeien. De rijken en ontwikkelden zullen in hun machteloosheid
naar het terreurwapen grijpen en de arme machtelozen zullen erbij applaudisseren.
Maar verbeterd of opgelost wordt er op die manier niets. Hun strijdmiddelen
wijzen we af, maar voor hun gevoelens van machteloosheid zouden wij misschien
meer begrip moeten tonen. Behoren wij, de democratische wereld, niet consequenter
afstand te nemen van regeringen die hun eigen volk onderdrukken? In de afgelopen
eeuw hebben we het meermalen omwille van politieke of economische belangen
met zulke regeringen op een akkoordje gegooid, maar dat is ons slecht bekomen.
In de Tweede Wereldoorlog was Stalin onze bondgenoot tegen Hitler, maar dat
heeft ertoe geleid dat voor de landen ten oosten van Duitsland de dictatuur
met 45 jaar werd verlengd; ten tijde van de Koude Oorlog steunde het Westen
allerlei pro-westerse dictators in Afrika, zoals Mobutu, maar dat ging ten
koste van onze geloofwaardigheid bij de Afrikaanse bevolking; wij steunden
Irak in de oorlog tegen Iran en kregen daar later spijt van; wij steunden
de Afghaanse muhajedin in de strijd tegen de Sovjet-Unie en kregen er ook
spijt van; wij steunden de Taliban tegen de muhajedin en kregen er weer spijt
van. Al deze wisselingen van bondgenootschappen wijzen op een ernstige mate
van beginselloosheid in de internationale politiek. Nu is er weer een grote
coalitie tegen het terrorisme gevormd, waarbij opnieuw allerlei regimes met
een dubieuze reputatie zijn betrokken: Pakistan, Saoedi-Arabië en de
Centraal-Aziatische republieken. Welke les trekken wij op dit punt uit de
geschiedenis? Of is ook hier de enige les dat wij uit de geschiedenis niets
leren?Bondgenoten in een coalitie willen vanzelfsprekend beloond worden voor
hun medewerking, op zijn minst in die zin dat ze niet worden lastiggevallen
over binnenlandse aangelegenheden. Deelt de regering onze mening dat dit niet
kan en dat juist voor het bondgenootschap als voorwaarde moet worden gesteld
dat er vooruitgang wordt geboekt in de interne democratie in de brede betekenis
die ik heb aangeduid? Wil de regering dit met kracht naar voren blijven brengen
in haar internationale contacten? Een les uit de geschiedenis is immers ook
dat landen met een democratische constitutie geen oorlog tegen elkaar voeren.
Oorlogen maken zoveel kapot, waar juist ontwikkeling nodig is. In een democratisch
en zich ontwikkelend land hebben mensen te veel te verliezen om zich in onberaden
avonturen te storten. Juist als mensen niets te verliezen hebben, staan zij
open voor destructieve acties.Hier ligt ook de wortel van de aanhoudende geweldsacties van Palestijnen
tegen Israël, waarop Israël dan weer met harde hand antwoordt. De
frustratie is begrijpelijk, maar onze fracties kunnen er geen begrip voor
opbrengen dat levens van hun eigen jonge mensen worden opgeofferd in terreuracties,
die ook nog eens het beoogde doel geen steek dichterbij brengen. Onlangs betrof
het zelfs een jonge vrouw. Nadien schreef iemand in het Jordaanse dagblad
Al-Dustour: "Was het niet het Westen dat voortdurend de eis stelde dat de
oosterse vrouw gelijk wordt aan de man? Welnu, dit is hoe wij gelijkheid opvatten."
Het is onthutsend om zoiets te lezen. Deze acties moeten zelfs eerder contraproductief
genoemd worden, omdat zij Israël een alibi verschaffen om niet naar de
onderhandelingstafel te komen. Daarbij vertoont ook de Palestijnse Autoriteit
alle door mij geschetste kenmerken van een autoritair regime. Als er nog mogelijkheden
zijn voor steunverlening aan de Palestijnen, zal die in de eerste plaats op
de eerbiediging van fundamentele mensenrechten gericht moeten zijn. Datzelfde
mag dan van de Israëlische regering worden verlangd. Wat is in dit verband
de realiteitswaarde van de discussie in de Algemene Raad van de EU vorige
week inzake de erkenning van een Palestijnse staat? Kan de EU niet beter blijven
pleiten voor het plan-Mitchell?In dit verband van de mensenrechten vraag ik ook aandacht voor Saoedi-Arabië,
dat altijd met fluwelen handschoenen wordt aangepakt. Daar hangt een geur
van olie omheen en dat siert ons niet, zeker in de ogen van landen die geen
olie hebben en die wel worden aangepakt. De kloof tussen de machthebbers,
die strenge leefregels uitvaardigen en zichzelf daar niet aan houden, en de
bevolking, die een fundamentalistische vorm van de islam aanhangt, is daar
zeer groot. Voor andersdenkenden is er geen enkele ruimte, ook niet als het
om buitenlanders gaat. Amerikaanse vrouwelijke militairen moeten zich onderwerpen
aan vernederende regels, terwijl Amerikaanse rechters zeggen dat dit niet
van hen mag worden gevraagd. Elke vorm van godsdienstige activiteit is buitenlanders
verboden en kan hun op zware straffen komen te staan. Tegelijk blijken veel
terroristische organisaties hun financiële bronnen in Saoedi-Arabië
te hebben. Hier zou een veel zwaardere druk van de wereldgemeenschap op zijn
plaats zijn. Wat denkt de regering op dit punt te ondernemen?Zelfs in Turkije, dat officieel seculier is, horen we van tegenwerking
tegen kerken en vervolging van burgers die pleiten voor culturele rechten
van Koerden en Alevieten. Wij zitten samen met Turkije in nogal wat organisaties
die gebaseerd zijn op eerbiediging van mensenrechten. In welke van die fora
gaat de regering deze Turkse gedragingen aan de kaak stellen? We denken hier
ook aan de rol die het leger speelt om de Turkse democratie seculier te houden,
die al evenmin strookt met onze visie op politieke vrijheid.Wij hebben overigens waardering voor de prominente plaats die de godsdienstvrijheid
heeft in het internationale mensenrechtenbeleid van de regering. Kan de minister
al iets zeggen over de effecten van de Haagse conferentie over dit onderwerp
van vorig jaar, met name in die landen die restrictieve wetgeving tegen geloofsgemeenschappen
in voorbereiding hadden? Krijgt deze actie op enigerlei wijze een vervolg?
Wat vindt de regering van de gedachte om in OVSE-verband een hoge commissaris
voor de godsdienstvrijheid aan te stellen?Voorzitter. Ik kom nu tot enkele opmerkingen die direct het werkterrein
van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking betreffen, al waren mijn vorige
beschouwingen over goed bestuur en mensenrechten zeker ook relevant voor haar
werkterrein. Onze fracties hebben waardering voor de daadkracht van deze minister,
zoals vorige week nog aan de dag gelegd in Afrika. We hopen dat zij volgende
maand op de conferentie in Monterry erin zal slagen heel de rijke wereld vast
te pinnen op de 0,7% BBP voor ontwikkelingssamenwerking. Ik sluit mij aan
bij de opmerkingen van de heer Rabbinge over deze conferentie. Overigens blijft
het altijd afwachten of beloften ook door daden gevolgd worden.
Hoe staat het wat dat betreft met de 0,7%-afspraak in EU-verband? Is daar
al iets van te zien op de begrotingen van de landen die het aangaat?De minister was deze maand aanwezig op het Wereld Economisch Forum in
New York en dus niet op de sociale tegenhanger in Porte Alegre. Vanwaar deze
keuze, waar – als ik goed ben geïnformeerd – wel Franse ministers
in Porte Alegre aanwezig waren? Mijn indruk is dat in Brazilië de negatieve
kantjes van het antiglobalisme wat zijn afgeslepen en dat er aanbevelingen
aan regeringen zijn geformuleerd, die het overwegen waard zijn. Globalisering
is niet tegen te houden en in veel opzichten ook gunstig, maar we zullen wel
extra moeten letten op hen die in dit proces buiten de boot dreigen te vallen.
En dan komen we er niet met het propageren van de vrije markt alleen; er zijn
sterke overheden nodig die door wetgeving en beleid voorkomen dat alleen de
sterken profiteren, zowel internationaal als binnen de afzonderlijke landen.Wat betreft de duurzame ontwikkelingsverdragen zijn onze fracties van
oordeel dat de goede bedoelingen die hierachter liggen, van meet af aan op
minder gelukkige wijze zijn ingevuld. Wij kunnen ermee instemmen dat de samenwerking
op het gebied van duurzaamheid uit de sfeer van ontwikkelingssamenwerking
wordt gehaald. Voor de hulp aan Benin en Bhutan worden nieuwe wegen ingeslagen.
Costa Rica blijft vanwege zijn relatief hoog BBP per inwoner wat verweesd
achter. Toch is juist met dit land het meeste bereikt op het gebied van participatie.
Willen de bewindslieden erop toezien dat, bijvoorbeeld door inzet van hun
ambtgenoten, het waardevolle daarvan behouden blijft? Wat de toekomst van
de verdragen als zodanig betreft, aarzelen onze fracties. Opzegging kan gemakkelijk
als onvriendelijk gebaar worden opgevat, maar zal instandhouding als lege
huls ook niet als loos gebaar doorzien worden?Tot slot wil ik met de minister nog enkele woorden wisselen over de aanpak
van het bevolkingsvraagstuk in de wereld. Sinds de vorige begrotingsbehandeling
in dit huis heeft zij tot tweemaal toe de ChristenUnie in dit verband ter
sprake gebracht in interviews. In het Reformatorisch Dagblad van 26 januari
liet zij optekenen: "De christelijke fracties delen natuurlijk ook mijn inzet
om het aantal abortussen te minimaliseren. Het geheel is een pragmatische
aanpak, waar zij het volgens mij wel mee eens zijn. Anders hadden ze het maar
moeten zeggen." Nog wat krasser zei de minister het in het Economisch Magazine
van 10 juli: "In Nederland verzette zelfs de ChristenUnie zich niet tegen
een beleid met abortus als sluitstuk van reproductieve rechten voor vrouwen."
Hiermee geeft de minister er blijk van de positie van onze fracties toch niet
scherp voor ogen te hebben. Zij zal zich herinneren dat ik tijdens het vorige
begrotingsdebat al bezwaar heb gemaakt tegen haar reactie op het standpunt
van president Bush op dit punt. Voor alle duidelijkheid: Wij zien de problematiek
van een te snelle bevolkingsgroei wel degelijk in. Ook dat onderwerp kan betrokken
worden bij ontwikkelingssamenwerking, zij het wel binnen het kader van ownership
en dus niet met het opdringen van onze westerse visies en praktijken. Het
beste wat tegen de snelle bevolkingsgroei gedaan kan worden, is eraan te werken
dat meisjes minder jong zwanger worden en minder jong trouwen. Het aanbieden
van voortgezet onderwijs ook voor meisjes kan daaraan belangrijk bijdragen.
Ook de waarde van monogame relaties kan niet genoeg worden benadrukt, voor
mannen en vrouwen. In dat kader is naar onze mening zeker ook plaats voor
informatie over geboorteregeling en het beschikbaar stellen van middelen daarvoor.
Het afbreken van reeds verwekt menselijk leven is in onze ogen echter een
ongeoorloofde overschrijding van morele grenzen die aan de mens gesteld zijn.
Wij betreuren het dat de desbetreffende VN-organisatie naast kennis en beschikbaarheid
van anticonceptiva ook abortussen wil aanbieden. Wij tekenen hier nog bij aan
dat we er niets mee opschieten als de huidige moraal van individuele rechten
en seksuele zelfbeschikking voor mannen wordt vervangen door hetzelfde voor
vrouwen. Dan wordt het probleem niet bij de wortel aangepakt. Het moet een
zaak zijn van mannen en vrouwen samen en daar moet de voorlichting op gericht
zijn. Verder verdienen de organisaties in Nederland die in Afrika en Azië
tehuizen in stand houden voor kinderen die geen ouders hebben of van wie de
ouders niet voor hen kunnen zorgen, alle steun en waardering.Met belangstelling wacht ik de reactie van de bewindslieden af.De vergadering wordt van 12.47 uur tot 14.00 uur geschorst.Minister Van Aartsen:Voorzitter. Ik spreek mijn dank uit voor de vele opmerkingen die zijn
gemaakt in vaak zeer doorwrochte betogen. Wij zullen proberen, daarop een
antwoord te geven. Wij leven vijf maanden na 11 september 2001. Wij moeten
wel in de gaten houden dat terrorisme niet is begonnen op 11 september. Het
is geen nieuw fenomeen en de internationale organisaties waren er reeds mee
bezig. Na de Koude Oorlog is terrorisme aangemerkt als een nieuwe bedreiging,
hetgeen bijvoorbeeld blijkt uit het strategisch concept van de NAVO dat in
1999 in Washington is aanvaard. Ook binnen de Europese Unie en de OVSE gebeurde
het nodige in de strijd tegen het terrorisme, denk bijvoorbeeld aan het wapenexportbeleid
en de migratieaspecten. Ook in de VN is het nodige gebeurd op het gebied van
sectorale verdragen op het punt van kaping en financiering. Nieuwe elementen
zijn de schaal, de achtergronden en het besef dat universele waarden op het
spel staan. Ook nieuw is de kaping van de islam door extremisten ten behoeve
van eigen politieke ideeën, om daarmee de verhouding tussen beschavingen
op scherp te stellen en gematigden de pas af te snijden. Dat mag uiteraard
nooit slagen.In dat kader was de bijeenkomst die vorige week in Istanbul heeft plaatsgevonden
van de Europese Unie en de Organisatie van islamitische staten een belangrijke
gebeurtenis. Deze bijeenkomst was zo belangrijk omdat wij de gematigden moeten
steunen om de extremisten de wind uit de zeilen te nemen en moeten laten zien
dat een gematigde koers iets oplevert als tegenbeeld van het beeld van de
beroemde Ierse dichter: "the center holds". Hiernaast hebben de gebeurtenissen
van 11 september zeer scherp in beeld gebracht dat tolerantie niet mag worden ondermijnd door intolerantie en dat de rule of law moet gelden.Een van de thema's die vandaag aan de orde zijn gesteld, is het vraagstuk
van de globalisering. Uiteraard kan datgene wat op 11 september gebeurde niet
los worden gezien van het proces van de toenemende globalisering. Open samenlevingen
zijn kwetsbaar en door het wegvallen van grenzen, onbeperkt reisverkeer, migratie
en moeiteloze wereldwijde communicatie is het ook voor terroristen gemakkelijk
om hun operatieterrein te verbreden. Lokale conflicten worden op die manier
naar het wereldniveau getild. De aanpak van het terrorisme zal dan ook een
mondiale moeten zijn. Internationale samenwerking en regelgeving moeten daarbij
vooropstaan. Dat geldt ook voor de economische aspecten, zoals het bestrijden
van het witwassen van criminele gelden.Het verband met de globalisering gaat dieper dan alleen de bewegingsvrijheid
van terroristische netwerken. Globalisering kan gepaard gaan met marginalisering
van landen of van bevolkingsgroepen, hetgeen leidt tot onveiligheid. Het antwoord
daarop is niet het terugdraaien van de globalisering, maar het creëren
van condities voor deelname van de achterblijvers. Wij kunnen het ons eenvoudigweg
niet permitteren om grote delen van de wereld te negeren: dat leidt slechts
tot een globalisering van de frustratie. Ook de heer De Vries heeft die gedachte
vanochtend in zijn betoog neergelegd. In de speech die ik mocht houden voor
de Algemene vergadering van de VN heb ik gewezen op het probleem van de failing
states, de zwarte gaten in de internationale ordening. Ook dat probleem vereist
in de komende jaren veel meer aandacht. Hetzelfde geldt voor de rol van het
bedrijfsleven. Daarom heeft de Nederlandse regering ook steun gegeven aan
het concept van het global compact van de secretaris-generaal van de VN. Dat
is niet zoiets als een paard van Troje, de vrees dat multinationals zich zouden
gaan tooien met de VN-vlag. Het biedt de mogelijkheid om binnen de VN ook
structurele toegang te geven aan het bedrijfsleven. Het is een forum waar
NGO's en regeringen elkaar kunnen ontmoeten. Het integreren van landen in
een wereldeconomie heeft na 11 september een nieuwe urgentie gekregen. Gelukkig
is die boodschap ook opgepakt en heeft de economische teruggang niet geleid
tot een protectionistische reactie. De start van de nieuwe handelsronde in
Doha heeft gelukkig een goed signaal afgegeven. Dat succes was te danken aan
de niet aflatende inspanningen van de kant van de EU, maar overigens ook aan
de constructieve houding aldaar van de VS.Waar staan wij nu? In Afghanistan is effectief ingegrepen. Het komt nu
aan op een langdurige betrokkenheid om het land op de been te helpen. Een
definitief antwoord op de plaats van Afghanistan in de wereldgemeenschap moet
worden gevonden. In de VN en de EU zijn de agenda's en de actieplannen opgesteld.
Het komt erop aan om die plannen uit te voeren en waar nodig bij te stellen.
Terrorismebestrijding is niet een dossier dat zich nu min of meer toevallig
opdringt. De voorkoming en de bestrijding van terrorisme moeten overal doorheen
zitten: in armoedebestrijding, democratisering en goed bestuur, een justitiële
samenwerking, regionaal beleid, conflictpreventie en collectieve zelfverdediging.
Daarmee een multilateraal en bilateraal beleid, een gouvernment to gouvernment
en via NGO's contacten tussen wetenschap en burgers. De gebeurtenissen op
11 september dringen ook door tot de bezinning op de lopende agenda. De voorkoming
en bestrijding van terrorisme moeten erin worden geïntegreerd en als
prioriteit worden aangeduid. Deze fundamentele omslag in het beleid –
wij staan nog maar aan het begin – is wellicht een beetje te vergelijken
met het mensenrechtenbeleid in de jaren zeventig, dat zo'n belangrijke plaats
in het buitenlands beleid heeft gekregen. Mensenrechten als speerpunt en tegelijkertijd
gemainstreamd. Het buitenlands beleid is er vol van, is er als het ware mee
doordesemd. Ik denk dat dit ook met het vraagstuk van het terrorisme zal gebeuren.
Het is een speerpunt in onze relatie met derde landen, in de zin van een harde,
kritische lijn ten aanzien van landen die hun verplichtingen niet nakomen,
geen business as usual met landen die terrorisme steunen, onderdak verlenen
of financieren. Met de Veiligheidsraadresolutie 1373 heeft de wereldgemeenschap
een nieuwe toetssteen. Daarom kunnen wij elkaars inspanningen op het gebied
van de terrorismebestrijding toetsen en controleren. Nederland hecht aan een
strakke uitvoering van deze resolutie en van een effectieve monitoring van
de inspanning van de VN-lidstaten. Ik hoop – ik zeg dit tot de geachte
afgevaardigde de heer Van Thijn – dat het spoedig komt in VN-verband
tot een omschrijving van de terminologie terrorisme, waar Nederland zich zeer
voor heeft ingespannen. Tijdens de Algemene vergadering van verleden jaar
is het niet gelukt. Daar zit een blokkade in de Arabische groep. Dit speerpunt
betekent ook andere landen helpen die willing zijn, maar niet de mogelijkheden
hebben om hun verplichtingen na te komen. Wij kunnen technische assistentie
bieden, in de hulpprogramma's ruimte maken voor nieuwe prioriteiten. Behalve
speerpunt is "mainstreamen" een onderdeel van het antwoord. Terrorismebestrijding
en -voorkoming moeten een vast en integraal onderdeel worden van het regionale
beleid en van ons thematische beleid. Als wij bijvoorbeeld met derde landen
onderhandelen over een handels- en samenwerkingsakkoord, moet ook een terrorisme-element
of -clausule worden opgenomen. Het terrorismeaspect dient ook aan de orde
te worden gesteld wanneer wij in multilaterale fora spreken over non-proliferatie
of als wij bezien hoe wij wapenexportregimes kunnen aanscherpen om te voorkomen
dat wapens, massavernietigingswapens en hun technologieën in verkeerde
handen vallen. Verder proberen wij door politieke druk uit te oefenen op landen
als Rusland te voorkomen dat landen als Iran en Irak leveranties kunnen ontvangen
die kunnen worden gebruikt voor het aanmaken van massavernietigingswapens.Juist ook als wij kijken naar de substantie is en blijft een kritische
houding van de internationale gemeenschap ten aanzien van de drie landen die
de president van de VS in zijn State of the Union heeft genoemd, volledig
gerechtvaardigd. Immers, Noord-Korea heeft een uitgebreid program van ballistische
raketten; Iran werkt aan een zodanig program; er zijn gerechtvaardigde vermoedens
dat dit land tracht te beschikken over massavernietigingswapens; Irak heeft
de kennis voor de ontwikkeling van deze wapens. Voorzitter. Dit is geen simplisme
maar realiteit. De Amerikaanse president heeft geen militaire
operatie in de richting van deze landen aangekondigd. Zijn taal was niet onze
taal, maar het gaat te ver om te spreken in de termen van mijn Franse collega,
die het woord"simplisme" heeft gehanteerd. Daarmee wordt de door de heer Van
Thijn zo goed beschreven situatie in de VS miskend. Voor de regering staat
vast dat een aantal problemen in deze wereld niet zonder de VS oplosbaar is.
Ik kom hierop nog terug als ik over het Midden-Oosten spreek. Wij hebben in
veel opzichten een strategisch partnerschap met de VS nodig, maar de VS moeten
beseffen dat goed functionerende multilaterale arrangementen op dit gebied
een effectieve bescherming kunnen bieden.Een ander aspect van het mainstreamen is dialoog, dialoog tussen landen,
tussen religies en tussen beschavingen Op 13 februari waren wij in Istanbul
om deel te nemen aan een bijeenkomst van de EU-lidstaten, de kandidaat-lidstaten
van de EU en de leden van de Organisatie van islamitische staten. Bij die
gelegenheid heb ik gezegd dat de daders van 11 september de islam hebben misbruikt
of, zo men wil, gekaapt voor hun destructieve daden. Die extremistische daden
zijn door alle gematigden, politiek of religieus, ten zeerste veroordeeld.
Door misbruik te maken van religie hebben de terroristen gepoogd om aan hun
daden een politieke lading en rechtvaardiging te geven. Terrorisme als het
nastreven van politieke doelen brengt echter een schandvlek op die doelen,
hoe gerechtvaardigd die doelen op zich ook zouden mogen zijn. De gematigden
lijden wat dat betreft onder de extremisten.Ik heb daar óók gezegd dat tolerantie geen eenrichtingsverkeer
kan zijn, alsof tolerantie er zou kunnen zijn voor sommigen en niet voor anderen.
Terrorisme is intolerantie en dat verdraagt zich niet met de beginselen van
de rechtsstaat. Daarom moet het worden bestreden en aangepakt. Overigens ben
ik het eens met de analyse van de heer Van Thijn dat de "clash" zich voordoet
binnen beschavingen. Het gaat inderdaad om totalitaire, extreme visies tegenover
verlichte, gematigde visies. Ook binnen de islam speelt dit debat zich af.
Men zou kunnen zeggen dat de zogeheten "Axis of evil" in elke beschaving zit,
in elk land. In dit debat moeten de goeden worden gesteund in hun strijd tegen
de kwaden. De conclusie is dat wij de gematigde moslims moeten helpen de ware
islam terug te veroveren op de extremisten, "the centre holds" in dit geval.11 september heeft ook aangetoond dat – ik meen dat dit in het beroemde
boek "De weg naar vrijheid" zo duidelijk staat vermeld; het is al een oudere
notie – de wet de hoedster van de vrijheid moet zijn. Zoals bekend,
bestaat bij de strijd tegen het terrorisme al snel het risico om, onder het
motto van veiligheid, fundamentele vrijheden, mensenrechten en de rule of
law ter zijde te schuiven. Die fout moeten wij niet maken. Ook in de strijd
tegen het terrorisme moet een lijn in het zand worden getrokken, als basisnormen
en -waarden onder druk komen te staan. Dit is een lijn die moet worden uitgedragen,
zoals mevrouw Zwerver dit, meen ik, zei, mij citerend en mij daartoe ook oproepend.Het betekent dan ook dat wij heel helder zijn geweest in de richting van
Israël, daar waar het gaat om de buitengerechtelijke dodingen. Daarbij
geldt ook dat de Nederlandse regering, als één van de eerste
landen overigens in de Europese Unie, haar stem heeft verheven tegen datgene
wat gebeurde op Cuba, op de basis Guantanamo. Daar was een ferm geluid nodig.
Dat moet, want in de strijd tegen het terrorisme mogen fundamentele waarden
niet sneuvelen. Vandaar dan ook: kiezen voor een brede aanpak van het terrorismevraagstuk
en alles wat daarmee samenhangt.Ik zou een paar elementen van die wat bredere invalshoek willen belichten.
Zo moeten wij kijken naar het vraagstuk van de failing en failed states, naar
de zwarte gaten die kunnen dienen als voedingsbodem voor onrecht en tot vluchtplaats
voor terrorisme. Het is een vraagstuk waarbij zaken als economische ontwikkeling,
democratisering, mensenrechten en veiligheid bij elkaar komen. Afghanistan
was onder de Taliban een failing state, maar voor al die staten geldt: interventie
van buitenaf kent ook zijn grenzen. Massale hulpinspanningen zijn niet altijd
het enige antwoord. Het juiste antwoord kan soms gelegen zijn in oplossingen
van binnenuit. In mijn speech in de Verenigde Naties, vorig jaar, heb ik gezegd dat ook
failing states capaciteiten hebben om zichzelf op orde te krijgen. Er zijn
altijd mensen van goede wil, ook in deze staten. Alleen wanneer die ook hun
stem kunnen verheffen en wij hen daar uiteraard bij helpen, kan er een proces
in gang worden gezet waarin een failing state ophoudt een failing state te
zijn. Onze taak is het dan ook om die interne capaciteiten te stimuleren.Een andere invalshoek is dat regeringen van landen waar zich tendensen
voordoen waarbij religieuze of politieke motieven worden aangewend als dekmantel
voor terrorisme, een harde boodschap moeten richten aan diegenen onder hun
bevolking die dit propageren. Dat betreft landen in en om het Midden-Oosten –
de heer Van der Linden heeft Saoedi-Arabië in dit kader genoemd en de
heer De Vries heeft Turkije genoemd – waarbij ook heldere taal in de
richting van die landen moet worden gesproken. Denk echter ook aan een land
als Indonesië. Fundamentalisme moet vaak aanleiding zijn voor early warning.
Daar ligt de verantwoordelijkheid voor niet alleen de landen van de Europese
Unie of een land als Nederland, maar ook voor landen uit de eigen groep en
de eigen omgeving: als er onvoldoende zelfcorrectie is, moet de buurt de straat
schoonvegen. Dit raakt aan het element dat in een aantal betogen vanochtend
terugkeerde – de heer De Vries heeft daarover gesproken en ook de heer
Van Thijn – dat wij kritisch moeten zijn en blijven ten aanzien van
coalitiegenoten in de strijd tegen het terrorisme. Ik geloof dat de heer Van
Thijn in dit verband sprak over de vreemde kostgangers in de strijd.Een brede aanpak omvat ook de militaire dimensie. Ik zal daarover niet
al te lang uitweiden. Niet iedere dreiging kan met politieke of economische
middelen worden weggenomen, soms moet gevaar nu eenmaal met militaire middelen
worden bestreden en dat betekent een moderne en snel inzetbare krijgsmacht,
toerusting van de NAVO – de NAVO is bezig met het uitwerken van het
element terrorismebestrijding in haar taakopdracht – maar ook een moderne
aanpak ten aanzien van het EVDB met naar ons oordeel een bijzonder accent
op en aandacht voor de relatie tussen de EU en de NAVO.Ook de allianties spelen een rol. Wij kunnen het immers niet alleen af.
Nu Rusland een partner is geworden in de strijd tegen terrorisme komen wij
in een nieuwe fase van betrekkingen. Ik kom daarop later terug naar aanleiding
van de vragen die de heer Van der Linden heeft gesteld over de relatie tot
Rusland.De Verenigde Staten en Europa zijn natuurlijke partners. Een jaar geleden
heb ik in een toespraak in Washington gezegd dat de Verenigde Staten en de
Europese Unie verantwoordelijkheden delen voor veiligheid, welzijn en stabiliteit
in de wereld; dat wij een gemeenschappelijk perspectief hebben ook al verschillen
wij van mening en is onze toonzetting soms anders. Het belang van dat perspectief
en die gedeelde verantwoordelijkheid voor veiligheid en welzijn gekoppeld
aan onze gezamenlijke normen en waarden is nu groter dan voorheen en vraagt
om optreden en om burden sharing. De basis daarvoor is, zoals ik dat aanduidde,
het strategisch partnerschap waarin beide partijen elkaar iets te bieden hebben,
bij tijd en wijlen elkaar iets te zeggen hebben en elkaar ook de waarheid
zeggen. Ik verwijs in dit verband naar hetgeen wij met de Verenigde Staten
hebben uitgewisseld over hun handelwijze ten aanzien van Kyoto en wat er van
de zijde van de Nederlandse regering bilateraal en overigens ook in EU-verband
is gezegd over wat er gebeurde bij de onderhandelingen in Genève over
het verdrag inzake biologische wapens. Wij hebben elkaar echter wel nodig.
Colin Powell heeft daarover gezegd: "Een sterk verenigd Europa is goed, ja,
is zelfs noodzakelijk voor de Verenigde Staten, voor Europa en voor de wereld."
Het gaat dus niet om een partnerschap op basis van blind volgen maar om een
partnerschap waarin men elkaar aanvult. Daarvan zijn voorbeelden te over,
ik zal die nu echter niet allemaal langslopen.Aangezien wij daarover enkele weken geleden uitvoerig met uw Kamer gesproken
hebben, zou ik ook niet nader willen ingaan op een aantal aspecten die te
maken hebben met de samenwerking in de strijd tegen het terrorisme en op de
NAVO die wel degelijk een gewichtige en belangrijke rol speelt in de strijd
tegen het terrorisme. Wij zijn toen ingegaan op de wijze waarop een aantal
lidstaten, waaronder Nederland, omgaat met dit vraagstuk.Vervolgens kom ik bij het externe optreden van de Europese Unie, waaronder
uiteraard het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid en het Europese
veiligheids- en defensiebeleid. Ik heb al eerder in deze Kamer gezegd dat
dit moet worden versterkt. Het economisch gewicht moet ook worden vertaald
in politieke invloed. De staatssecretaris en ik hebben bij diverse gelegenheden
in en buiten de Kamer gezegd dat de Europese Unie een politieke macht in wording
is. Daarop wordt dan vaak wat cynisch en kritisch gereageerd maar het is wel
zo. Dat gaat niet zonder barensweeën maar het gebeurt! Ook de aanstaande
uitbreiding van de EU stelt hoge eisen aan de slagvaardigheid. Dat is een
van de redenen waarom naar ons oordeel de rol van de hoge vertegenwoordiger
van de EU moet worden versterkt als motor van het gemeenschappelijk buitenlands
en veiligheidsbeleid teneinde een herkenbaar gezicht naar buiten te creëren.
Een goede samenwerking tussen de hoge vertegenwoordiger en de Europese Commissie
is nodig. Een snellere besluitvorming is ook noodzakelijk, uiteraard met behoud
van het draagvlak onder de lidstaten. Daarom is een meer gedimensioneerde
rol voor de hoge vertegenwoordiger ook belangrijk. Eerder daarin wil ik de
oplossing zoeken bij dit onderdeel van het uniebeleid dan in een versterking
van de rol van de Europese Commissie waarvoor de heer Van der Linden pleitte.
Een Unie met binnen enige jaren mogelijk 25 leden grenst aan landen met interne
instabiliteit. Hoe dichter zich bij de Europese Unie een bepaalde bedreiging
van de internationale stabiliteit bevindt, hoe meer prioriteit de Unie en
dus ook Nederland daaraan zullen moeten geven.Dan richt ik de schijnwerper op een van de landen die tot de toekomstige
nieuwe buren van de Europese Unie zullen behoren, namelijk de Russische Federatie.
In de herfst van 1998, toen Paars II net was aangetreden, bestond er bij velen,
ook in de boezem van het Nederlandse kabinet, zorg dat de Russische Federatie
zou afzakken naar een totale economische en politieke chaos en daarbij ook
haar buurlanden zou meetrekken. Juist ook vanwege dat risico heeft de Nederlandse
regering zich altijd hard gemaakt voor een intensivering van onze relatie
met Rusland. Onze investeringen hebben de afgelopen jaren vruchten afgeworpen.
De politieke stabiliteit is sindsdien sterk toegenomen en de economische groei
in de Russische Federatie was vorig jaar groter dan in een fors aantal landen
in West-Europa. Er is bereidheid om naar elkaar te luisteren, ook als het
over moeilijke vraagstukken gaat, zoals het mensenrechtenthema. Tsjetsjenië
blijft daarom, zeker in de ogen van de Nederlandse regering, een punt dat
voortdurend aandacht moet hebben en op de agenda moet staan van de vele dialogen
die in unieverband met de Russische Federatie worden gevoerd. Het heeft ook
immer op de agenda gestaan en het is in heldere termen behandeld in gesprekken
die bilateraal met de Russische Federatie hebben plaatsgevonden. Onze samenwerking
met de Russische Federatie op het gebied van de terrorismebestrijding komt
dus niet in de plaats van een kritische opstelling en een voortgezette druk
om daar tot oplossingen te komen.Met het grote project van de uitbreiding krijgt de Europese Unie een nog
grotere grens met de Russische Federatie dan nu het geval is. De Russische
Federatie krijgt daarmee een nog sterkere focus in ons buitenlands beleid,
zowel in de Unie als in de OVSE als in de NAVO. Die aandacht richt zich niet
alleen op stabiliteit en de strategische positie van de Russische Federatie
ten opzichte van de Europese veiligheidsstructuur, maar ook op de Russische
Federatie als een afzetmarkt. Daar ligt een belang voor de Russische Federatie
en voor bijvoorbeeld een land als Nederland, juist ook omdat onze bilaterale
relatie met de Russische Federatie zich economisch en politiek verdiept. Deze
verdieping van de bilaterale relatie is tot uitdrukking gekomen in het staatsbezoek
aan de Russische Federatie van vorig jaar en in bijvoorbeeld de totstandkoming
van het gemeenschappelijk actieprogram betreffende de politieke en economische
samenwerking. Door de aanstaande voorzitterschappen van de OVSE, de Raad van
Europa en de Europese Unie is Nederland ook in een bijzondere positie om de
relatie met de Russische Federatie verder uit te bouwen, bijvoorbeeld
door ons te richten op de dreiging van terrorisme, uiteraard met respect voor
mensenrechten, en door ons te richten op drugshandel, mensensmokkel en internationale
criminaliteit. Dat zijn onderwerpen die de bevolking en de regeringen van
beide landen direct raken. Het zijn ook de onderwerpen waarbij OVSE, Raad
van Europa en Europese Unie een verantwoordelijkheid hebben en de samenwerking
met de Russische Federatie veel potentieel heeft. Het denken is sinds 11 september
in positieve zin gekanteld en daar moet gebruik van worden gemaakt. Daarom
zal de relatie met de Russische Federatie als een soort rode draad door de
voorzitterschappen die Nederland gaat bekleden, heen lopen; dat kan ik nu
al wel zeggen.Het is soms gemakkelijk te denken dat de Unie wel voor stabiliteit en
democratisering in en rond Europa zorgt, maar dat is maar ten dele waar. De
samenwerking tussen Europese Unie, OVSE en Raad van Europa zorgt ervoor dat
wij als Europa in een relatieve stabiliteit kunnen leven. Juist in de gezamenlijkheid
van deze organisaties kunnen wij Rusland aanspreken, bijvoorbeeld op de situatie
in Tsjetsjenië. Aan de grens van de uitgebreide Unie liggen conflictgebieden
waarvoor al geruime tijd geen oplossing is gevonden. Het zijn conflicten waarin
de OVSE wel een rol heeft kunnen spelen bij het bevriezen van het geweld,
hoewel zij de oorzaken van deze conflicten niet heeft kunnen wegnemen. Moldavië,
Armenië, Azerbeidzjan en Georgië worden alle geconfronteerd met
een "frozen conflict" dat ontwikkeling van deze landen politiek en economisch
ernstig belemmert. Dat zal ook een aandachtspunt zijn tijdens onze voorzittersschappen.De strijd tegen het terrorisme is ook een onderwerp dat dan in ieder geval
aan de orde moet komen. Hoewel de Raad van Europa en de OVSE niet als eerste
in beeld komen als het gaat om de gebeurtenissen van 11 september, heeft men
daar niet stilgezeten. Ik wijs op de ministeriële conferentie van de
Raad van Europa van november vorig jaar. Die besloot de inspanningen te baseren
op drie hoekstenen: de bescherming van de fundamentele waarden, de versterking
van de juridische samenwerking en het investeren in democratie en sociale
cohesie. Dat zijn essentiële aspecten voor een effectieve bestrijding
van terrorisme, naast wat er uiteraard gebeurt in EU, VN en OVSE.In de notitie van het kabinet van 12 december jongstleden hebben wij aangegeven
hoe wij het beleid inzake Raad van Europa, OVSE en Europese Unie op specifieke
onderwerpen trachten te coördineren en sturen. Inzake de terrorismebestrijding
heb ik daarover zojuist nog iets gezegd. Wij moeten niet alsmaar alles aan
elkaar willen verbinden, want elke organisatie in dit kader heeft haar eigen
specialiteiten of heeft nu eenmaal haar eigen kerncompetenties, zoals de heer
Van Thijn dat uitdrukte. De Raad van Europa is vooral gericht op het vaststellen
van normen op het gebied van recht en de rule of law. Deze moet ook constateren
welke problemen bij de handhaving van normen in de lidstaten bestaan en heeft
daar ook de nodige instrumenten voor. Uiteraard is en wordt de Raad van Europa
bovendien gezien als een soort opstap naar de route naar de Europese Unie.
Een land als Bosnië-Herzegovina acht het van eminent belang dat in mei
dit jaar een positief besluit wordt genomen over zijn lidmaatschap van de
Raad van Europa. Dat wordt namelijk gezien als een vorm van toelating tot
de Europese gemeenschap, hoewel bekend is dat de weg naar de Europese Unie
nog lang is.De OVSE is vooral sterk als het gaat om conflictpreventie en het in de
praktijk naleven van internationale normen, vooral in crisisgebieden. Het
is heel moeilijk geweest om de OVSE Assistence Group in Tsjetsjenië te
krijgen, maar nu doet zij daar ondanks heel moeilijke omstandigheden goed
werk. Te denken valt aan de rol ten aanzien van de grenstroepen in Georgië.
Ik deel niet geheel de visie van de heer Van der Linden dat de Raad van Europa
en de OVSE de buitenschil vormen van de Europese Unie. Dat zou namelijk in
wezen een ontkenning zijn van het externe beleid ervan. Dat negeert dat het
stimuleren van activiteiten in het kader van mensenrechten en rule of law
in deze landen een onderdeel is van de EU-taak. Dat zou tevens ontkennen dat
de Europese Unie normen en waarden essentieel vindt voor de Europese oriëntatie
en toenadering van al deze landen aan de rand van de Europese Unie. Bovendien
zou het ontkennen dat de lidstaten van de Europese Unie zich aan de waarden
en normen van de Raad van Europa hebben te houden.Mijnheer de voorzitter. Juist om te voorkomen dat landen streven naar
de laagste noemer in dit kader heb ik Instituut Clingendael gevraagd om een
onderzoek te doen naar de normen en eisen die aan de verschillende organisaties
zouden moeten worden gesteld. Maar ook hiervoor geldt dat wij ons moeten realiseren
waarvoor deze normen binnen elke organisatie dienen.De heer De Vries heeft gevraagd naar de follow-up van de conferentie die
vorig jaar is gehouden over de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging.
Het is de bedoeling om voort te borduren op de uitkomsten van die succesvolle
conferentie van vorig jaar. Het seminar over de restrictieve registratie en
vestigingseisen van religieuze genootschappen in OVSE-gebied heeft belangrijk
materiaal opgeleverd. De speciale publicatie naar aanleiding van het seminar
is breed verspreid, niet alleen in OVSE-kring, maar inmiddels ook in VN-kader.
Wij hopen op termijn effecten te zien. Daarbij teken ik aan dat ik nog niet
gewonnen ben voor de gedachte van de heer De Vries om een speciale vertegenwoordiger
van de OVSE op het gebied van godsdienstvrijheid aan te stellen. Er is binnen
de OVSE een adviserend panel op het gebied van de godsdienstvrijheid, waarin
twee Nederlanders zitting hebben. Daarnaast is er nog de VN-rapporteur inzake
vrijheid van godsdienst of overtuiging, met zelfs een wereldwijd mandaat.
Uiteraard kan hier ook een rol weggelegd zijn voor de al bestaande functionaris,
de hoge commissaris van de OVSE.Ik ben al kort ingegaan op de situatie in Bosnië-Herzegovina. Het
viel mij op dat in deze Kamer niet of nauwelijks het woord Balkan is gevallen.
Ik hoop niet dat dit betekent dat er sprake is van een vorm van "Balkan-fatigue"
in deze Kamer. Dat neem ik zeker niet aan. Het is een regio waar zeer veel
aandacht voor nodig blijft. Dat is ook de reden waarom ik vorige week een
aantal Balkanlanden heb bezocht. Wij houden ons natuurlijk zeer intensief
bezig met de problematiek van Afghanistan en de follow-up van 11 september,
maar dat wil niet zeggen dat ontwikkelingen op de Balkan vanzelf
zullen gaan. Die vergen continue aandacht van de Europese Unie en uiteraard
ook van de Nederlandse regering daarin.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Voorzitter. In dit debat is de strijd tegen het terrorisme terecht sterk
belicht. In aansluiting hierop wil ik de minister nog een vraag stellen over
de berechting van oorlogsmisdadigers en dan kom ik op de Balkan. Het proces
tegen Milosevic is begonnen, maar een aantal grote vissen zwemt nog vrij rond,
met name Karadzic en Mladic. De Verenigde Staten hebben geëist dat meer
oorlogsmisdadigers worden uitgeleverd voor eind maart als conditie voor financiële
hulp aan Belgrado. Mijn vraag is of Nederland zich inzet om die eis meer specifiek
te maken en met name om de uitlevering van Mladic te vragen, die blijkens
zeer betrouwbare informatie vrij rondloopt in Joegoslavië. Mijn fractie
kan zich hulp aan Joegoslavië niet voorstellen wanneer die toestand voortduurt.Minister Van Aartsen:Het Joegoslaviëtribunaal zal zich in toenemende mate richten op de
zogezegd grote vissen. Dat thema gaat de regering van Nederland, als gastland
van het Joegoslaviëtribunaal, in het bijzonder aan. Dat is een van de
redenen waarom ik namens de Nederlandse regering tijdens de NAVO-raad van
afgelopen december heb gevraagd om een scherpe prioriteitstelling binnen SFOR,
de NAVO-macht die zich in Bosnië-Herzegovina bevindt. Deze moet alle
aandacht geven aan en alle energie zetten op de mogelijkheden van arrestatie
van deze heren, maar er staan er nog meer op de lijst van mevrouw Del Ponte.Vorige week heb ik in een gesprek met mijn collega van Bosnië-Herzegovina
duidelijk gemaakt dat de Nederlandse regering scherp let op datgene wat de
regering van Bosnië-Herzegovina doet. Er is ook een deelstaat bij betrokken,
maar de Nederlandse regering let scherp op wat zij doet binnen haar mogelijkheden
om deze heren te arresteren. Naar mijn oordeel wordt er zeer veel druk op
gezet om Mladic, Karadzic en anderen te arresteren. De FRJ is zich bewust
van de positie waarin zij zich bevindt, maar niemand kan met zekerheid zeggen
waar deze heren zich exact ophouden. Het is een verantwoordelijkheid die niet
alleen ligt bij de regering van Bosnië-Herzegovina of de FRJ, maar evenzeer
bij landen die aanwezig zijn in Bosnië-Herzegovina.Vanochtend zijn in de Kamer vrij breed vragen gesteld over het Midden-Oosten.
Het centrale thema is of er niet een rol moet zijn van de Europese Unie, nu
het conflict zich verdiept. In een recent debat aan de overzijde heb ik hierover
vrij duidelijk stelling betrokken. De Europese Unie heeft een rol te spelen
en heeft belangrijke instrumenten om deze rol inhoud te geven, maar naar het
oordeel van het Nederlands kabinet is een afzonderlijke Europese rol, los
van de inzet van andere hoofdrolspelers, meer in het bijzonder van de Verenigde
Staten, niet zinvol.Er bestaat een kader voor intensieve samenwerking, het zogeheten kwartetoverleg,
tussen VS, Europa, Rusland en de Verenigde Naties. Samenwerking in dit kader
moet worden uitgebuit. Dat gebeurt ook, want dit kwartetoverleg is de laatste
tijd vrij regelmatig bijeen geweest. De inzet moet op dit moment zijn de totstandkoming
van een levensvatbare Palestijnse staat, zoals de Europese Unie dat sinds
Berlijn 1999 noemt, naast een staat Israël, die zich als joodse staat –
en daar moet duidelijk de nadruk op worden gelegd – veilig weet binnen
internationaal erkende grenzen.De weg daarnaartoe is in de eerste en ook in de laatste plaats de uitvoering
van het plan-Mitchell. De heer De Vries heeft gevraagd of dat plan van het
toneel verdwenen is. Dat is absoluut niet het geval. Het plan-Mitchell is
zo belangrijk, omdat daarin een duidelijke verbinding wordt gemaakt tussen
de korte en de lange termijn. Op de korte termijn gaat het om het beteugelen
van het geweld en het mogelijk toegaan naar een vorm van een wapenstilstand.
Op de lange termijn gaat het om het bieden van politiek perspectief. De korte
termijn kan niet met succes afgewandeld worden zonder de lange termijn. Zonder
een politiek perspectief is er natuurlijk op de korte termijn ook niet al
te veel te bereiken. De verbinding tussen lange en korte termijn is dus essentieel.
Daarover zijn de vijftien lidstaten van de Europese Unie het volledig met
elkaar eens. Dat is ook zeer duidelijk tot uitdrukking gekomen in de diverse
discussies die wij in de afgelopen maanden hebben gehad over het Midden-Oosten.Ik wil er nu niet al te lang over uitweiden, maar de diverse verklaringen –
met name de verklaring van de Algemene Raad, die gevolgd is door de verklaring
van de Europese Raad in Laken – laten werkelijk niets aan duidelijkheid
te wensen over met betrekking tot het pad dat de Europese Unie wil gaan. De
verklaring die in Laken is afgegeven, is zowel aan de kant van de Palestijnse
Autoriteit als in Israël als een snoeiharde verklaring opgevat. Die heeft,
wat dat betreft, dan ook dat effect gehad. Het enige serieuze initiatief dat
op dit moment enig perspectief biedt, is het gesprek dat momenteel gaande
is tussen de minister van Buitenlandse Zaken van Israël, de heer Peres,
en Abu Ala, de parlementsvoorzitter van de Palestijnse Autoriteit. Gelukkig
is dat initiatief, met alle ellende die van dag tot dag plaatsvindt, nog steeds
niet dood. Beide heren grijpen elke gelegenheid aan om met elkaar te spreken
en hebben ook vorige week nog uitvoerig met elkaar gesproken.In het kader van dit initiatief wordt gesproken over een wederzijdse erkenning
van staten. Dat wordt niet gezien als een soort sluitstuk van de onderhandelingen,
maar als een aanjager in het begin van een onderhandelingsproces. Het zogeheten
niet-bestaande plan van mijn Franse collega bevat dat element. Dat is niet
iets nieuws, dat is rechtstreeks ontleend aan het plan van Peres en Abu Ala.
Zoals bekend, hebben de minister-president en ik in de afgelopen twee weken
de gelegenheid gehad om daar zeer uitvoerig met beide hoofdrolspelers over
te spreken. Het heeft niet zo veel zin en het is ook niet mogelijk om daar
in alle openbaarheid over te spreken, maar de Nederlandse regering doet echt
alles wat in haar vermogen ligt om dit type overleg aan de gang te houden.
Zij onderneemt, waar mogelijk, daarvoor ook initiatieven. Dat doen wij dus.
Met hoeveel pijn in het hart ik dat ook zeg, openbaarheid zou het proces in
genen dele dienen.Het staat echter vast, met de wetenschap die wij hebben, dat een soort
Alleingang van de Europese Unie ten aanzien van het Midden-Oosten geen enkele
zin zou hebben. Daarmee zouden de bordjes in de onderhandelingsprocessen,
meer in het bijzonder in het proces tussen Peres en Abu Ala,
definitief worden verhangen. Daarmee zou de kleine opening om weer naar de
onderhandelingstafel terug te keren, zelfs onmogelijk worden gemaakt. De Verenigde
Staten en de Europese Unie moeten dus met elkaar blijven opereren. Dat is
dus ook de inzet van onze inspanningen. De ministers van buitenlandse zaken
hebben daar in Spanje uitvoerig over gesproken. Dat hebben wij gisteren overigens
ook gedaan. De uitkomst is dat Solana, mede naar aanleiding van de gesprekken
die de ministers van buitenlandse zaken gisteren hebben gevoerd, deze week
zal afreizen naar het Midden-Oosten. Hij heeft zelfs gezegd dat hij daar net
zo lang wil blijven als noodzakelijk is om de heren weer aan de tafel te krijgen.
In ieder geval zal Solana op basis van de uitspraken van de Algemene Raad
van december, de Europese Raad van Laken en de Algemene Raad van 28 januari
aan de slag gaan. De basis daarvoor wordt echter niet gevormd door een nieuw
plan of een nieuw idee; dat is het laatste wat wij op dit moment nodig hebben.
Wat wij nodig hebben, is massieve steun aan het initiatief van Peres en Abu
Ala. Natuurlijk kan dit initiatief alleen tot resultaten leiden als het geweld
wordt ingedamd. Druk op de partijen om de geweldsspiraal te doorbreken, mag
dan ook geen moment afwezig blijven. Wij mogen geen moment aflaten. Dat betekent
dat Arafat moet worden aangesproken op zijn rol ten aanzien van het terrorisme
en het voeden van terrorisme; zie zijn brief aan president Bush en de minister-president
van het Verenigd Koninkrijk over de "Karine A"-affaire. De regering-Sharon
moet ook op harde en duidelijke wijze worden gewezen op de onaanvaardbare
inzet van geweldsmiddelen, zoals de buitengerechtelijke executies en het vernietigen
van de infrastructuur van de Palestijnse autoriteit, waaronder veel projecten
die met Nederlands geld werden opgezet. De Gaza-haven is daarvan een triest
voorbeeld. De Nederlandse regering heeft beide partijen in alle stadia van
het conflict op deze punten aangesproken.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):U bent ervan overtuigd dat er instrumenten moeten worden ingezet, maar
u zegt dat dat in samenspraak met de VS moet gebeuren. De EU heeft echter
de mogelijkheid om zelf een aantal instrumenten in te zetten, bijvoorbeeld
de associatieakkoorden. Gelet op artikel 2 worden de mensenrechten immers
volop geschonden. De EU zou de associatieakkoorden dus kunnen opschorten.
Een ander instrument is de inzet van internationale waarnemers. Hoe staat
de minister daar tegenover? Of is de huidige opstelling van de EU dat wij
eerst aan de VS vragen of wij dit soort instrumenten mogen inzetten ten opzichte
van Israël?Minister Van Aartsen:Het spijt mij dat u een karikatuur maakt van het EU-beleid. Dat past eerlijk
gezegd ook niet bij de ernstige zaak die wij in dit kader moeten bespreken.
De geachte afgevaardigde weet dat de Nederlandse regering de kwestie van het
associatieverdrag – met name het element van de mensenrechtenschendingen,
maar ook de toepassing van de rules of origin – op de agenda van de
EU heeft geplaatst. Dat is een lastig traject geweest en het heeft veel overtuigingskracht
gekost om het zover te brengen dat de EU dit punt in alle helderheid met Israël
zou gaan bespreken. De Nederlandse regering is echter niet de EU; wij hebben
de EU-partners wel nodig. Ik heb al aangegeven dat een vrij duidelijke en
af en toe ook harde houding ten opzichte van Israël inderdaad nodig is,
net zoals ten opzichte van president Arafat; die houding nemen wij ook aan.
Het gaat echter niet aan om een karikatuur te maken van de positie van de
EU, alsof wij eerst Washington zouden bellen om te vragen of wij dit soort
instrumenten, die wij tot onze beschikking hebben, zouden kunnen inzetten.
Dat overleg is in EU-verband aan de gang. Wij zijn overigens voor waarnemers.
De EU heeft in alle verklaringen sinds de zomer van vorig jaar aangegeven
dat zij daar een groot voorstander van is. In dat kader steunen wij dan ook
de door u genoemde gedachte van de United civilians for peace.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Het was niet mijn bedoeling om een karikatuur te maken. Ik reageerde alleen
op de opmerking van de minister dat de inzet van instrumenten niet zinvol
is zonder medewerking van de VS. Dat betekent volgens mij dat er overleg wordt
gevoerd met de VS over de inzet van die instrumenten.Minister Van Aartsen:De rol van de EU bij het conflict in het Midden Oosten is het aandragen
van creatieve ideeën, het onderhouden van contacten en dergelijke. Wat
de Nederlandse regering doet, doen ook andere regeringen. Mijn collega's van
het Verenigd Koninkrijk en Duitsland zijn vorige week in het Midden Oosten
geweest. De stellige opvatting van de Algemene Raad is echter dat het vredesproces
alleen maar op gang kan worden gebracht als wordt samengewerkt met de VS.
Een Alleingang van de EU leidt gezien de stand van zaken van het conflict
tot niets.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Dat is duidelijk. GroenLinks heeft in haar vragen gerept van sancties,
terwijl andere fracties het hadden over niet beproefde middelen. Heeft de
Algemene Raad gisteren besloten iets meer druk uit te gaan oefenen?Minister Van Aartsen:Nee. Het overleg over het Associatieakkoord is gaande en speelt zich voor
een deel af in het Douanecomité van de EU. Wij richten onze aandacht
op de vraag hoe de EU van de 15 en afzonderlijke ministers steun kunnen geven
aan het overleg tussen de Palestijnse Autoriteit en Israël. Daaraan geven
wij momenteel prioriteit. Het zou heel mooi zijn als Solana erin slaagt de
partijen iets nader tot elkaar te brengen. Een en ander zal moeten zijn gebaseerd
op het initiatief dat uit de regio zelf is gekomen. Dat is beter dan het opleggen
van initiatieven.Voorzitter. Mevrouw Roscam Abbing heeft gewezen op een aantal lichtpunten
in Afrika. Naar aanleiding van de besluitvorming in de Algemene Raad kan ik
zeer kort zijn over de situatie in Zimbabwe. Wij moesten op basis van het
rapport van Pierre Schori, de Zweedse leider van de waarnemingsmissie, constateren
dat het niet zinvol was de commissie daar te handhaven. De EU had al bepaalde
maatregelen op de plank liggen en besloten is ze te effectueren. Die maatregelen
raken overigens niet de bevolking en de economie, ook niet de economieën
van de omliggende landen. De sancties zijn gericht tegen de heer Mugabe en
al degenen die in Zimbabwe de vrijheid van meningsuiting en eerlijke verkiezingen
onmogelijk maken en ook verhinderen dat journalisten en waarnemers van
de EU of van andere landen het land binnenkomen zodat zij niet hun werk kunnen
doen.De heer Van der Linden heeft geïnformeerd naar het beleid van de
Nederlandse regering ten aanzien van Indonesië. De situatie in dat land
levert een divers beeld op. President Megawatti heeft moeite om het aangekondigde
beleid – dat in wezen een goed beleid is – te effectueren. Nu
heeft zij tot op heden daarvoor nog maar kort de tijd gehad en er zijn hoopvolle
tekenen, maar ook zorgwekkende ontwikkelingen. Positief zijn de grotere politieke
stabiliteit, de voorzichtige groei van de economie, de goedkeuring van de
autonomiewet van Irian Jaya en de hoopgevende vredesbesprekingen over de Molukken.
Zorgwekkend is en blijft het geweld in Atjeh, in Irian Jaya en incidenteel
ook op de Molukken, de voortwoekerende corruptie en een teleurstellend gebrek
aan daadkracht bij de zo noodzakelijke versterking van de rechtstaat. Dit
laatste is een sleutel tot economisch herstel.Nederland blijft bilateraal en in EU-verband aandringen op voortvarendheid
bij de opsporing, vervolging en berechting van daders van mensenrechtenschendingen,
waaronder overigens ook de moordenaars van de Nederlandse journalist Sander
Thoenes. Operationalisering van het ad hoc tribunaal voor Oost-Timor is voor
ons een eerste prioriteit, maar is ook een belangrijke testcase, want alleen
op die manier is er een kans dat Jakarta het vertrouwen van de lokale bevolking
in de diverse conflictgebieden kan herwinnen.De situatie op de Molukken is een terugkerend onderwerp van gesprek in
alle contacten met de Indonesische autoriteiten. Het steeds weer oplaaiende
geweld op Ambon en de omringend eilanden staat in schril contrast met het
normaliseringproces in de provincie Noord-Molukken en Zuidoost-Molukken. De
vredesbesprekingen van 11 en 12 februari resulteerden in een vredesakkoord.
Dit biedt uiteraard hoop. Dit akkoord kan ook een belangrijke rol vervullen
bij het redresseren van het conflict. Nederland steunt dit proces van harte,
niet alleen in woord, maar ook in daden, want wij leveren per slot van rekening
al een forse bijdrage aan noodhulp en wederopbouwhulp.De Speciale Autonomiewet voor Irian Jaya zou een cruciale rol kunnen spelen
bij de pogingen om langs vreedzame weg een oplossing te vinden voor het conflict
aldaar. Het succes van de wet staat of valt uiteindelijk met een adequate
implementatie, niet alleen via effectieve uitvoeringswetgeving, maar ook door
de lokale bevolking in staat te stellen zich vertrouwd te maken met de nieuwe
mogelijkheden die de wet biedt. Een belangrijke toets voor de geloofwaardigheid
van de Indonesische autoriteiten is de wijze waarop zij de zaak van de moord
op de papoealeider Theys Hiyo Eluay zullen onderzoeken en of de daders van
deze moord ook werkelijk zullen worden berecht. Dit is een van de onderwerpen
die aan de orde zullen komen in het gesprek dat begin maart zal plaatsvinden
tijdens het door Nederland gevraagd bezoek van de ambassadeurs van de Europese
Unie in Jakarta aan Irian Jaya.Al met al zijn de situatie en de last voor dit grootste moslimland ter
wereld sinds 11 september 2001 alleen maar zwaarder geworden. De regering
heeft stelling genomen tegen het terrorisme, maar de regering moet ook rekening
houden met gevoeligheden onder grote delen van de moslimbevolking en overigens
met de kritiek van politieke tegenstanders. Binnen de Europese Unie zal Nederland
voortgaan met te ijveren voor politiek engagement van de Europese Unie in
de richting van Indonesië, omdat wij denken dat dit in het belang is
van het land zelf, maar uiteraard ook in het belang van stabiliteit in de
regio.Mevrouw Zwerver heeft gesproken over de motie tegen kindsoldaten. De staatssecretaris
van Defensie heeft op 11 januari jongstleden aan de Tweede Kamer laten weten
dat hij begin maart in een algemeen overleg het debat wil voortzetten. De
goedkeuringsprocedure van het protocol inzake kinderen in gewapend conflict
zal dan in gang kunnen worden gezet. Overigens speelt de uitkomst van het
debat over de minimumleeftijd van Nederlandse soldaten ook nog een rol, maar
dit element heeft vanaf het begin deel uitgemaakt van dit debat, ook in internationaal
verband.Wat het verzoek voor een nationaal mensenrechteninstituut betreft, hebben
mijn collega's van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en Justitie op
12 november jongstleden aan de Tweede Kamer het voorlopige kabinetsstandpunt
in dezen kenbaar gemaakt. Beide collega's concluderen hierin dat een dergelijke
commissie een belangrijke meerwaarde kan hebben op het terrein van advisering,
maar dat het onderwerp nader dient te worden uitgewerkt alvorens een definitief
kabinetsstandpunt mogelijk is. Aan de hand van een door het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op te stellen voorontwerp zal externe
consultatie plaatsvinden en het ligt in de bedoeling om het voorontwerp nog
dit voorjaar te publiceren.Ik heb uiteraard goed geluisterd naar het indringende betoog van met name
de heer Van Thijn over het Kaderverdrag nationale minderheden. Het heeft uiteraard
ook mij als lid van de Nederlandse regering teleurgesteld dat in de Eerste
Kamer geen meerderheid te vinden was voor de goedkeuring van het kaderverdrag,
ondanks de uitstekende argumenten die mijn collega voor Grote Steden- en Integratiebeleid
daarvoor heeft gebruikt. Hij deed dat overigens mede namens mij; hij is daarvoor
mans genoeg en kan het best alleen af. Het verdrag is overigens niet in de
prullenbak verdwenen. Mijn collega heeft getracht, duidelijk te maken dat
de regering niet heeft willen aansturen op een rechtstreekse verwerping van
dit verdrag in de Eerste Kamer. De regering hoopt dat op enig moment de verhoudingen
in deze Kamer toch wat anders komen te liggen. Wat dat betreft wil ik dit
debat aangrijpen om namens de regering een beroep te doen op de VVD-fractie
in deze Kamer.Minister Herfkens:Voorzitter. Het zal moeilijk zijn om recht te doen aan de doorwrochte
betogen die ik vanmorgen heb gehoord, met name het betoog van de heer Van
Gennip waarin ontzettend veel aan de orde werd gesteld. Ik dank de leden voor
deze bijdragen. Ik kreeg het advies om mijn stem niet te veel te gebruiken
en daarom probeer ik de betogen gefocust te beantwoorden.Het punt dat door veel sprekers, met name door de heer Rabbinge, aan de
orde is gesteld is het belang van de effectiviteit van hetgeen wij met elkaar
doen: het gaat niet om intenties, maar om resultaten. Dat is de rode draad
door mijn beleid geweest. Reeds voordat in het parlement en
het kabinet het VBTB-proces werd geïntroduceerd, was ik met de Tweede
Kamer in gesprek over het belang van meetbare resultaten. Dat heeft in toenemende
mate geleid tot meer zichtbaarheid van onze inzet en onze daadwerkelijke resultaten
in termen van armoedebestrijding. Afgelopen weekeinde las ik het rapport van
de Algemene Rekenkamer over de inzet van dit kabinet op de VBTB-dossiers.
Daarin stond met nadruk dat deze inzet op internationaal terrein niet veel
groter kon worden en dat het kabinet zich meer moest richten op de evaluaties
van het instrumentarium. Dat is precies wat wij al deden. Ik heb bij mijn
aantreden onder meer gezegd dat er een bibliotheek bestaat van prachtige rapporten
van onze eigen inspectie en van bijvoorbeeld de inspectie van de Wereldbank,
maar dat ik de lessen die wij hebben getrokken uit 50 jaar beleid inzake ontwikkelingssamenwerking
wil omzetten in de praktijk van beleidsuitvoering.De allereerste les is dat hulp aan regeringen niet effectief is als die
regeringen zelf de armoedebestrijding niet serieus nemen. Overigens speelt
ook het probleem van onze eigen institutionele capaciteit een rol. Toen ik
laatst in Delhi was, stelde ik vast dat mijn Britse collega meer mensen in
Delhi heeft voor ontwikkelingssamenwerking dan ik in geheel Afrika heb. Kortom,
je moet een beetje je ambities aanpassen aan je capaciteit. De concentratie
van de hulp op landen die zelf armoede bestrijden, is een eerste beleidsdaad
geweest, ook ingegeven doordat het regeerakkoord daarom vroeg.De heer Van Gennip (CDA):Ik heb een zorg die ik in eerste termijn niet naar voren heb gebracht.
Nu zo nadrukkelijk wordt gesproken over de meetbaarheid, wil ik die naar voren
brengen. Wat zijn de meetbare effecten van ontwikkelingssamenwerking? Het
is een breed thema. Het kan toch niet de bedoeling van de minister zijn om
die meetbaarheid te vertalen in weer verdere inspecties, controlemechanismen,
berekeningen, een kosten-batenanalyse. De prioriteit is om af te komen van
die controlecultuur. De ziel moet weer aan ontwikkelingssamenwerking teruggegeven
worden. Er zijn trends. Ik heb zeer veel vrede met de vertaling van de aanbevelingen
van de evaluatie van de inspecties in concreet beleid. Het moet niet gaan
om nadere controletechnieken.Minister Herfkens:Ik weet niet wat de heer Van Gennip precies bedoelt. Ik denk ook aan de
Nederlandse belastingbetaler. Voor het draagvlak is het van belang, als je
zo concreet mogelijk kunt aangeven wat je met een bepaalde activiteit hebt
bereikt. In het verleden hebben wij hierin te weinig geïnvesteerd. Ik
ben blij dat wij thans een begin hebben van voorbeelden. Ik denk aan ons programma
in Indonesië op het terrein van het basisonderwijs. Wij kunnen aantonen
dat honderdduizenden kinderen in de afgelopen jaren naar school zijn geweest,
die anders ten gevolge van de Aziatische crisis niet naar school waren gegaan.
Dat soort typen resultaten duidelijk maken is ook voor het overleven van het
draagvlak van belang. Wij moeten geen Nederlandse aanbodgestuurde rapportages
gaan maken voor ontwikkelingslanden. Wij investeren in grotere mate in ontwikkelingslanden
om ze zelf in staat te stellen, behoorlijke verantwoording af te leggen over
de manier waarop zij de middelen inzetten naar het parlement en de bevolking.
Een van de andere lessen van 50 jaar ontwikkelingsbeleid is geweest dat de
preoccupatie van het bedienen van de donor ten koste is gegaan van het verantwoordelijkheid
nemen waar die moet worden genomen. Regeringen in Afrika moeten verantwoording
afleggen aan de eigen bevolking en het eigen parlement. Het versterken van
instrumenten daar – van parlement tot rekenkamer – is de manier
om die verantwoording te verbeteren. Als wij als donoren mee kunnen meten
wat onze additionele bijdrage aan hun ontwikkeling is geweest en dat kunnen
gebruiken voor investeringen in ons eigen draagvlak, dan is dat mooi meegenomen.
Het is niet mijn bedoeling om nieuwe controlemechanismen in te voeren. De
mechanismen die wij hebben, zijn goed. Wij moeten beter lessen leren uit bijvoorbeeld
inspectierapporten en evaluatierapporten van de Wereldbank. Je moet je concentreren
op landen met een behoorlijk bestuur en beleid. Nu wil ik die discussie niet
overdoen. Mede naar aanleiding van een aantal misverstanden die ontstaan zijn
door het WRR-rapport wil ik er nog iets over zeggen. Gegeven de enorme daling
van de hoeveelheid ontwikkelingssamenwerking – niet in Nederland, maar
wel het totaal – moet je schaarse middelen inzetten voor degenen die
er het meeste behoefte aan hebben. Het tweede criterium is derhalve: landen
dienen echt arm te zijn. In de brede groep van ontwikkelingslanden zit een
aantal landen met behoorlijk bestuur en beleid; Chili en Costa Rica waaraan
wij geen hulp geven. Wij geven wel hulp aan een groot aantal landen die een
slechter beleid hebben dan de genoemde landen. Dat dankt je de koekoek. Als
je uitsluitend als criterium neemt de kwaliteit van het beleid van bestuur,
dan kun je net zo goed al je hulp brengen aan die wat rijkere landen. Er is
een verband tussen kwaliteit van beleid en bestuur en de mate van armoede.
Ik heb het weleens grof samengevat: daar waar de politie zeer weinig betaald
krijgt, moet je niet verbaasd zijn als ze harder slaan. Er is een relatie
tussen onderontwikkeling en de kwaliteit van instellingen, zoals politie,
rekenkamer en parlement. Ook de WRR geeft toe dat wij, als men als criterium
neemt dat een land "zo arm" moet zijn, binnen die groep van landen de landen
hebben gekozen die relatief een beter bestuur hebben dan de landen uit die
groep die wij niet hebben gekozen. Overigens, in debatten als deze worden
altijd de landen genoemd waarover grote twijfels leven, de landen die in de
gekozen groep het minst ontwikkeld zijn. Je hebt wat dat betreft met een dilemma
te maken. Moet je dan maar al die minst ontwikkelde landen passeren? Dat zijn
inderdaad de Yemens, de Ethiopië's, de Eritrea's, de Tanzania's, de Rwanda's
en de Oeganda's. De landen waarop altijd kritiek komt, zijn precies de minst
ontwikkelde landen van de groep. Welnu, dan kies ik liever voor de moeilijke
weg, al betekent dat dat ik keer op keer die landen moet verdedigen, óók
op punten waarop ze bijna niet te verdedigen zijn. Als ik de minst ontwikkelde
landen uit de weg zou gaan, zou ik een minister voor Ontwikkelingssamenwerking
zijn die geen knip voor de neus waard is.Het goede van deze landenkeuze is dat het allang geen donorhobby meer
is. Deze landenkeuze – arm maar relatief beter bestuur en beleid – wordt onderschreven door een steeds groter wordende groep
donoren. Bovendien geeft men in de landen zelf steun aan dit beleid. Ik verwijs
hierbij naar de VN-economische commissie voor Afrika en naar de uitspraken
gedaan tijdens de Conferentie van Algiers, een jaar geleden. Daar is aangegeven
dat er drie groepen van Afrikaanse landen zijn. Allereerst gaat het om de
landen waar bestuur en beleid redelijk goed op orde beginnen te komen en die
over de volle breedte steun verdienen. Dan is er een tweede groep waarvoor
dit nog niet geldt en waar de hulp zich exclusief moet richten – op
kleinschalige wijze – op het verbeteren van de kwaliteit van bestuur
en beleid. Ten slotte is er de derde groep, de landen die net een conflict
achter de rug hebben. De internationale gemeenschap dient zich ten aanzien
daarvan veel flexibeler op te stellen en moet die landen onmiddellijk met
schuldverlichting en demobilisatieprogramma's op streek helpen. Dat is wat
wij volop doen. Over deze driedeling die drie jaar geleden in het Nederlandse
beleid werd gemaakt, bestaat nu internationaal brede overeenstemming.Voorzitter. Wij hebben ons niet alleen geconcentreerd op minder landen,
maar ook op minder sectoren. Met andere woorden: per land niet meer "all over
the place", met alle ministeries, zaken doen, maar met een beperkt aantal.
Twee weken geleden ben ik naar Gujarat in India gegaan, precies een jaar na
de aardbeving aldaar. Toen die aardbeving plaatsvond, was Nederland daar de
enige bilaterale donor. We voelden ons dan ook extra verantwoordelijk om aan
de wederopbouw mee te helpen. Dat hebben wij met veel succes kunnen doen,
bijvoorbeeld met betrekking tot het basisonderwijs en de drinkwatervoorziening.
Door mensen in Delhi werd bevestigd dat dit mogelijk was omdat wij niet meer
"all over the place", in al die deelstaten en alle sectoren, actief waren.
Daardoor was het voor onze mensen in Delhi mogelijk om in Gujarat in bepaalde
sectoren intensieve partnerschappen op te zetten. Op het moment dat de aardbeving
plaatsvond, konden wij onmiddellijk allerlei mechanismen in gang zetten om
behulpzaam te zijn omdat de relaties er al waren. In de periode vóór
de bedoelde concentratie hadden wij nooit de institutionele capaciteit om
in relaties diep te investeren.Het afgelopen jaar hebben wij niet alleen de bilaterale hulp onder de
loep genomen, maar ook heel nadrukkelijk de multilaterale en Europese kanalen
en de rol van de particuliere sector, zowel for profit als non profit. Ik
wil hier het debat over het nieuwe MFP niet herhalen, maar ik ben blij dat
dit in de samenleving brede steun heeft verkregen. De heer Van Gennip kan
ik voorts zeggen dat de stuurgroep-MFP inmiddels Foster Parents heeft geëvalueerd
en tot exact dezelfde conclusies is gekomen als de conclusies op grond waarvan
ik mijn veel gekritiseerde besluit heb genomen om Foster Parents toe te laten.
Vergeleken met andere partners in dit programma springt Foster Parents er
niet slechter uit. Op sommige punten komt men zelfs beter, transparanter naar
voren; op andere punten minder. Door de bank genomen had ik geen poot om op
te staan om te zeggen dat deze organisatie niet zou voldoen aan de kwaliteitseisen
van het programma. Nu ook de MFP-stuurgroep dit heeft geconstateerd, hoop
ik dat dit dossier kan worden gesloten.Wat de wapenfeiten betreft, ben ik het volstrekt eens met de heer Van
Gennip dat wij af en toe het verhaal wel mogen beginnen met onze volume-inspanning.
Dat is iets waar wij in Nederland ontzettend trots op mogen zijn, ook al nemen
wij het hier als iets vanzelfsprekends aan; ik kom er straks op terug hoe
lastig dat debat internationaal is. Ik stel vast dat wij in deze kabinetsperiode
een gigantische economische groei hebben meegemaakt en dan is het vaak het
lastigst voor een minister voor Ontwikkelingssamenwerking om het aandeel iedere
keer te incasseren. Dit is echter probleemloos gelukt; wij hebben wat dat
betreft ruimschoots het regeerakkoord waargemaakt.Een volgende les uit het verleden die ik volop heb ingevoerd – sommigen
spraken erover; met name ook de heer Van Gennip – is die van consequent
ownership. Dat is de vlag die de lading van het hele beleid dekt: invoering
van de sectorale benadering; versterking van het proces van de PRSP's, de
armoedebestrijdingstrategieën; het terugdringen van de rol van westerse
deskundigen; hervorming van internationaal onderwijs en focus op lokaal ondernemerschap.
Op alle fronten is ownership, het bouwen op wat mensen daar doen, de rode
draad in het beleid. Ik ben blij dat dit heeft geleid tot internationaal steeds
meer steun voor dit begrip. De heer Van Gennip gaf al aan dat het heel belangrijk
is dat niet alleen Nederland dit doet, maar dat alle andere donoren zich daar
ook bij scharen. Het heeft namelijk weinig zin om in je eentje gelijkgezind
te zitten wezen, zo merken wij in francofoon Afrika waar wij weinig gelijkgezinde
donoren hebben. Dat het brede internationale donorbeleid dezelfde kant uit
gaat, is derhalve van groot belang.Misschien mag ik nog een enkel wapenfeit noemen, dat in hoge mate ook
op het conto van de Utsteingroep kan worden geschreven. Ik wijs er dan op
dat de discussie over ontbinding dertig jaar stillag, maar dat het nu is gelukt
voor de minst ontwikkelde landen; wij gaan er verder aan sjorren. Voorts noem
ik de voortdurende druk op Wereldbank en IMF om tot een omslag in het denken
te komen: weg van de traditionele structurele aanpassingsprogramma's en naar
armoedebestrijding en groeiprogramma's. Verder noem ik harmonisatie van hulpprocedures,
iets waar niemand over sprak, want het is alleen maar lastig. Nu is echter
zelfs de Wereldbank bereid zijn procedures aan te passen, zodat wij ontvangers
niet meer lastigvallen met al onze verschillende regeltjes en zij zich op
de inhoud van hun eigen beleid en de uitvoering daarvan kunnen richten.Ten slotte noem ik in dit verband het aansluiten bij en het stimuleren
van het nieuwe Afrikaanse leiderschap. Ik wijs op het nieuwe Afrikaanse initiatief,
het nieuwe partnerschap, dat uit Afrika naar boven is gekomen en naadloos
aansluit bij het proces dat wij al eerder gestart hadden met de economische
commissie van de VN voor Afrika en dat wij de "big table" noemen. Daarbij
hebben wij vijftien hervormende landen uit Afrika met de kern van de hervormde
donorgemeenschap aan de slag gebracht om te komen tot een nieuwe aanpak van
een raamwerk van gemeenschappelijke rechten en plichten, waarbij zij hun huiswerk
doen en wij ook ons huiswerk doen. Zij kunnen dan meerjarig rekenen op onze steun, als zij doen wat van hen verwacht mag worden.Daar spelen de PRSP's een ongelooflijk belangrijke rol in, want het zijn
die armoedebestrijdingstrategieën die de lakmoesproef zijn voor de kwaliteit
van hun beleidsinzet: komt dat participatief tot stand, zijn hun eigen budgettaire
uitgaven transparant en maken zij zelf voor armoedebestrijding de keuze? Waar
dat het geval is, kan het niet zo zijn dat landen door gebrek aan financiering
niet in staat zijn om hun plannen uit te voeren. Daarbij zijn de PRSP's ook
het kader om donoren met de koppen tegen elkaar te slaan: niet meer eigen
hobby's. Nee, als wij het eens zijn over de kwaliteit van een goed armoedebestrijdingbeleid
van het ontvangende land, dan moeten wij ook niet meer komen met onze eigen
hobby's en onze eigen ideeën. Dan moeten wij financieren binnen deze
context en niet daarbuiten. Dat is een heel disciplinerend mechanisme, zowel
voor de gever, als voor de ontvanger, waarbij ownership niet uitsluitend de
regering betreft, maar ook de participatie van het maatschappelijk middenveld:
niet-gouvernementele organisaties, kamer van koophandel, vakbeweging, private
sector. Dit alles om zo'n beleid kwalitatief goed te laten zijn.Voorzitter: SchuurmanMinister Herfkens:Daar zet Nederland op in en dat vind ik in de paar jaar dat wij ermee
bezig zijn, goed lopen. Als het maatschappelijk middenveld in Nederland tegen
mij zegt dat het glas nog half leeg is, dan denk ik: het is toch heel wat
als bij zo'n ingewikkeld proces in samenlevingen waar geen enkele traditie
van participatie en polderen bestaat, het glas al half vol is in drie jaar
tijd. Er is ook steeds meer betrokkenheid van de vakbeweging. Natuurlijk moet
dat glas helemaal vol worden!Ook een les uit het verleden is dat armoedebestrijding weinig effect heeft
als dit in isolement gebeurt. Andere beleidsterreinen moeten daarbij betrokken
worden zoals buitenlandse zaken, financiën, landbouw en handel. De noodzaak
van coherentie geldt zowel op nationaal, op Europees als op internationaal
niveau. Ik ben het volledig eens met de opmerking van de heer Van Gennip dat
het noodzakelijk is om daarvoor kerndeskundigheid op te bouwen. Wij hebben
nu ongeveer tien mensen die inzetbaar zijn op dit terrein. Er is echter een
lange weg te gaan.Mainstreaming van poverty is een van de hoofddoelstellingen van het buitenlandse
beleid. Nederland liep voorop bij "everything but arms". Nederland heeft zich
reeds vóór Seattle ingezet voor een ontwikkelingsvriendelijk
handelsbeleid. Nederland liep ook voorop bij de schuldverlichting en is royaler,
genereuzer en inhoudelijk verder dan andere landen. Een groot aantal coherentiethema's
is door Nederland met succes geagendeerd zoals de spanningen tussen patentbescherming
en betaalbare medicijnen. Drie jaar geleden hebben wij daarover in Den Haag
een conferentie georganiseerd. In Doha is een doorbraak gekomen. Ik heb in
mijn hele carrière nog nooit gezien dat iets drie jaar nadat het geagendeerd
is, geregeld is. Dat zijn mooie dingen om even te noemen maar natuurlijk moet
er nog een hoop gebeuren. Wij pleiten voor een drastische hervorming van het
Europese landbouwbeleid, voor het aan de kaak stellen van incoherentie, van
dumping van overschotten en van het leegvissen van wateren waar kleine vissers
van afhankelijk zijn. En dan is er nog de problematiek van de voedselveiligheid
en van de milieunormen. Er is nog een hele weg te gaan, maar een en ander
is geagendeerd en dat is al heel wat!Wij zijn ook bezig met het onderwerp asiel en migratie. Dat is een heel
lastig punt. Als ergens de belangen niet parallel te trekken zijn, is het
hier. Ik wijs de heer Van Gennip op een speech die ik onlangs over dit onderwerp
gehouden heb. Ik zal hem die opsturen.Er wordt gestreefd naar een betere afstemming tussen de VN aan de ene
kant en de financiële instellingen aan de andere kant. Steeds meer landen
zijn bezig met een meer coherent beleid. De resultaten zijn moeilijk te tonen,
hoewel de opzet van Financing for Development eigenlijk al een resultaat te
noemen is.De globe-phoben onderstrepen steeds dat de ongelijkheid toeneemt. Dat
ontken ik niet, maar vind echter wel dat wij moeten beseffen dat de armoede
in de wereld afneemt zowel in percentage als in absolute aantallen. Die trend
moeten wij vasthouden en versnellen om de millenniumdoelstellingen in 2015
te bereiken: halvering van armoede, alle kinderen naar school, enz. Daar gaat
het om. Het moet een tandje harder maar het gaat de goede kant uit, laten
wij dat niet al te gemakkelijk uit het oog verliezen!De heer Van Gennip heeft ook gesproken over de impact van 11 september.
Inderdaad is er geen directe één-op-éénrelatie
tussen armoede en terrorisme. Dat zou ik ook een belediging vinden voor de
miljarden armen in India en Afrika die niet op het idee komen om zomaar mensen
te vermoorden; 11 september is geen opstand der armen. Armoede is echter wel
een deel van die cocktail van radicaliserende achtergrondfactoren. Uitzichtloosheid –
de heer Van Gennip spreekt van geen perspectief – speelt daarbij inderdaad
een ontzettend grote rol. Ook het ontbreken van mechanismen voor democratische
expressie is erg belangrijk. Ik wijs eveneens op de factor onderwijs. Voor
het eerst sinds 11 september wordt er geluisterd als ik erop wijs hoe belangrijk
het is als wij werken aan beter onderwijs in Jemen. De regering van Jemen
heeft ons al jaren geleden gezegd: wij maken ons zorgen over die Koranscholen;
help ons met investeren in breed onderwijs in plaats van alleen het opdreunen
van die Koran. Soortgelijke problemen bestaan in Zanzibar, Noord-Tanzania
en Noord-Mozambique. Waar regeringen geen behoorlijk onderwijs kunnen organiseren,
is er geen ander alternatief dan naar de imam te gaan luisteren. Met die dingen
was Ontwikkelingssamenwerking al bezig en daar moeten wij misschien nog harder
dan ooit mee doorgaan. Wij kunnen ons niet veroorloven dat grote delen van
de wereld gemarginaliseerd zijn; dat besef is sinds 11 september breder dan
ooit. Ik heb al eens gezegd dat niet de globalisering, maar de marginalisering
het probleem is. Dat besef is toegenomen. Onze kwetsbaarheid is veel meer
aan het licht getreden. Ons veiligheidsconcept is gediend met het integraal
meenemen van deze sociale en economische factoren. Wij moeten niet alleen
de traditionele politiek-militaire factoren in ons veiligheidsconcept meenemen.
Dat betekent dat het moet lukken om de armoedebestrijding steviger op de internationale agenda te krijgen, juist ook na 11 september.Dat is breder dan alleen maar het Midden-Oosten en de Arabische wereld.
Zoals Jim Wolfensohn zei: de meeste doden van 11 september zullen vallen in
Afrika. De effecten van de ingezette recessie in de wereldeconomie zijn dat
de grondstofprijzen dalen en dat de exportinkomsten dus ook omlaag gaan. Juist
in de armste Afrikaanse landen betekent dit dat tienduizenden kinderen niet
meer naar school kunnen gaan, enz., enz. Dat is ontzettend triest, want er
waren juist in Afrika 10 à 12 landen met een mooi armoedebestrijdingsbeleid.
Dat kan men nu niet uitvoeren vanwege de ruilvoetverslechtering. Wat dat betreft,
heb ik een gevoel van nieuwe urgentie om juist ook in Afrika te blijven investeren.Verder is er een nieuwe urgentie voor een versterking van de internationale
samenwerking. Er is natuurlijk meer dan ooit een mondiale coalitie tegen armoede
nodig. Je ziet ook een aantal positieve resultaten. Ik geloof dat 11 september
heeft bijgedragen aan de uitkomsten van Doha. De verantwoordelijkheid van
alle betrokkenen was erg groot om het dit keer geen Seattle te laten worden.
Ik zie ook dat bijvoorbeeld in de Europese Unie de inzet is toegenomen voor
een hernieuwde poging om het volume van de hulp te vergroten. Helaas zie je
ook dat men in de Verenigde Staten terugvalt op multilateralisme à
la carte. Ik ben echter ook weer erg geïnspireerd door een aantal congresleden
die ik onlangs sprak. Zo hoorde ik van Jim Colby, al 20 jaar republikeins
congreslid in Phoenix Arizona, dat daar voor het eerst meerderheden zijn om
de buitenlandse hulp te vergroten. Dit vertaalt zich nog niet in brood op
de plank of boter bij de vis van O'Neill, de minister van financiën,
maar het zijn toch interessante processen. Die moeten wij proberen te stimuleren.De heer Van Gennip (CDA):Ik had het over het draagvlak in de Verenigde Staten. Recent nog zei de
heer O'Neill in een speech dat die ontwikkelingssamenwerking allemaal "waste
money" was. Hij drong er juist op aan om meetbare resultaten te krijgen. Dan
zit hij op een andere golflengte dan de minister en ik. Wij willen namelijk
de relatie duidelijk maken tussen de kleine OS-investeringen in een bepaald
land en de totale economische ontwikkeling. Ik vond dat dus een gevaarlijke
benadering.Minister Herfkens:In mijn debat met O'Neill in het Development Committee heb ik niet alleen
uit tactische overwegingen gezegd dat wij absoluut de dure plicht hebben om
resultaten duidelijk te maken en dat ik dat niet de verkeerde vraag vond.
Bij de Wereldbank in Washington gingen daarvoor de handen niet op elkaar.
Ik vind echter dat O'Neill terecht om een prestatiemeting vraagt, ook van
kanalen. Men vond het bij de Wereldbank niet prettig dat de Amerikanen voor
de verhoging van IDA als eis stelden dat men bij IDA moest laten zien dat
men zelf zijn best deed en goed georganiseerd was. Dat soort vragen mag worden
gesteld, want het zijn volstrekt terechte vragen. Natuurlijk kun je pas bij
je bevolking vragen om meer hulp, als je kunt aantonen dat je het geld goed
besteedt. Het mag echter niet zo gaan zoals in Zuid-Europa, waar men zich
wel heel graag achter het huidige debat dat door de Verenigde Staten is aangezwengeld,
verschuilt.De kern van het armoedebestrijdingsbeleid is door de gebeurtenissen op
11 september niet veranderd. Die kern bestaat bijvoorbeeld uit armoedebestrijdingsstrategieën,
de relatie tussen het macro- en het microgebeuren, de noodzaak van de brede
coherente aanpak en de mainstreaming van het armoedebestrijdingsbeleid. Wij
stonden al voor die vormen van participatie en perspectief en staan er nu
misschien nog harder voor. Participatie vindt via PRSP's plaats en perspectief
via het behalen van de internationale millenniumdoelstellingen en andere instrumenten.
Ik kom net terug uit de Grote Merenregio. Als er voor jongeren – het
zijn altijd mannen en nooit vrouwen – geen enkel alternatief is dan
het grijpen naar de wapens, dan is het onze dure plicht om perspectief te
bieden. Wij moeten dan voorkomen dat jongeren naar de wapens grijpen en daarom
moeten wij inzetten op ontwapeningsprogramma's. Dat doe ik dan ook volop.Sommigen hebben iets gezegd over globalisering. Ik vind uitbuiting beter
dan uitsluiting. Dat meen ik. Het is gebaseerd op het door mevrouw Roscam
Abbing geciteerde Wereldbank-rapport, hoewel er veel meer rapporten zijn.
Ultiem is integratie in de wereldeconomie nodig voor ontwikkelingslanden.
De landen die erbuiten blijven, gaat het veel slechter af. Te denken valt
aan Noord-Korea en Afghanistan in het verleden. Dat integratie in de wereldeconomie
nodig is, wil niet zeggen dat wij het huidige globaliseringsproces niet op
tal van punten een meer menselijk gezicht moeten geven. Ik ben zeer blij dat
men in Porto Allegre eindelijk is gekomen met een programma waar men voor
is. Een van de problemen die ik met de heren en dames had, was dat men verschrikkelijk
goed wist waar men tegen was, maar niet waar men voor was. Een deel van de
heren en dames wilde ook niet in gesprek. Ik wil graag in gesprek. Ik organiseer
debatten daarover. Zo heb ik bijvoorbeeld op het internet een debat geopend.
Een deel van de beweging wilde überhaupt niet met mij in gesprek; ik
was in Porto Allegre ook niet uitgenodigd. Er waren veel Franse politici op
verkiezingscampagne, maar ik was er niet uitgenodigd. Overigens had ik dan
toch gekozen voor het World Economic Forum, omdat een pleidooi voor globalisering
met een menselijk gezicht daar beter op zijn plaats was. Juist daar vond de
vergadering plaats van de Informal Group of World Economic Leaders, die bestaat
uit de ministers van Financiën van de G20, te weten de G7 met 13 grote
ontwikkelingslanden en de top van het internationaal systeem, alle hoofden
van de VN. Voor één keer was ik uitgenodigd omdat de heer Martin,
de minister van Financiën van Canada die de zitting voorzat, onder de
indruk was van mijn pleidooi over hoe irrelevant deze groep was omdat deze
systematisch de G-0,7 uitsloot en hoe merkwaardig het was dat Nederland wiens
ODA-prestatie even groot is als die van Italië en Canada samen niet aan
dit soort debatten mag deelnemen. Ik mocht er dit keer dus bij zijn en die
kans heb ik dus niet voorbij laten gaan. Je stem daar laten horen is relevanter
dan in Porto Allegre meelopen met veel eisen die je zelf ook al eerder hebt
gesteld. In het kader van Porto Allegre is sprake van 0,7, van het openen
van markten voor producten uit ontwikkelingslanden, van schuldkwijtschelding
en van versterking van de stem van ontwikkelingslanden in relatie
tot global governance. Dat zijn allemaal prachtige elementen maar het betreft
wel allemaal staand Nederlands beleid. Dat heb ik ook uitgedragen in het World
Economic Forum. Overigens blijken wij het over één punt niet
eens te zijn, namelijk de Tobin-tax, dit vanwege de volstrekte hypocrisie
waarmee een aantal politici in Zuid-Europa hiermee op de loop gaan, omdat
het de aandacht afleidt van het feit dat ze niet hun dagelijks werk doen,
namelijk nu vanuit hun eigen begroting de juiste prioriteiten stellen door
de 0,7 te halen. Ter zake van de global governance ben ik in debat geweest
met Noreena Hertz, een van de symbolen van de beweging. Wij zijn het in hoge
mate over dit soort zaken eens, behalve over het idee om naast de WTO een
WSO – een World Social Organization – te hebben. Ik ben er dan
als sociaal-democraat – met de kleine stapjes – meer voor om te
investeren in de ILO en de Wereldgezondheidsorganisatie en die organisaties
te versterken. Daarom hebben wij daar ook grote partnershipprogramma's mee
opgezet, zodat arbeidsrechten, strijd tegen kinderarbeid etc. meer handen,
voeten en tanden kunnen krijgen. Bij mijn aantreden heb ik al gezegd dat de
internationale rechtsorde nog in een staat van nachtwaken is. Wij moeten ervoor
zorgen dat ook de sociale organisaties daar een steviger "say" in krijgen
en het niet uitsluitend bepaald wordt door IMF, Wereldbank en WTO.Een enkel woord in dit kader over de conferentie in Monterry Financing
for Development. Daar komen alle hoofdlijnen van het OS-beleid samen. Alle
landen hebben de millenniumverklaring ondertekend. Nu is het zaak dat er boter
bij de vis komt. Hoe willen wij het bereiken van die millenniumdoelstellingen
financieren? Het is overigens een unieke conferentie – geen VN-conferentie –
waarin alle actoren samenwerken. IMF, Wereldbank en de WTO zijn erbij betrokken.
Het gaat niet alleen over hulp, niet alleen over schuld en niet alleen over
handel; het gaat over al deze factoren samen. Er zijn natuurlijk veel meer
bronnen om ontwikkelingshulp te financieren. Ik noem het aantrekken van investeringen,
het verhogen van belastinginkomsten, meer handel drijven, enz. Dat is daar
op een coherente manier aan de orde en dat is van belang. De essentie is voor
mij dat geen arm land met een goed beleid zal falen door gebrek aan externe
financiering. Als dat het resultaat is van deze conferentie, is het al heel
wat.Gevraagd is hoe het staat met het halen van de 0,7% van het BNP voor ontwikkelingshulp.
Het is het Nederlandse kabinet gelukt om de Europese Unie zo ver te krijgen
dat zij gesteld hebben: "we will undertake to examine the means and timeframe
to achieve the target". De EU zet zich er dus voor in dat iedereen met een
tijdpad komt om het gestelde doel te bereiken. In hoeverre heeft men daadwerkelijk
de portemonnee getrokken? Het nieuws is zowel goed als slecht. Goed nieuws
is dat Luxemburg het haalt en ons volgend jaar zelfs gaat passeren en boven
de 0,8% uitkomt. Of zij ons passeren, hangt natuurlijk wel een beetje van
de verkiezingsuitslag af. Ierland heeft een geweldig resultaat bereikt, waar
het hele parlement voor tekent. Het heeft zich over kabinetten heen gebonden
om de 0,7% te bereiken in 2007, stapsgewijs ieder jaar meer. Griekenland heeft
toegezegd de doelstelling te willen halen in 2007. Het Verenigd Koninkrijk
heeft nog geen tijdpad aangegeven, maar je kunt niet als minister van Financiën
de hele wereld rondgaan en zeggen dat je vindt dat er 50 mld dollar extra
aan hulp moet komen en vervolgens zelf de portemonnee niet trekken. Er is
een discussie gaande tussen de minister voor Ontwikkelingssamenwerking en
de minister van Financiën in het Verenigd Koninkrijk over het tempo en
het bedrag. Ik heb er goede hoop op dat men zal waarmaken wat men heeft waargemaakt
sinds Labour aan de macht is, namelijk jaarlijks een fikse verhoging van de
ODA-inspanning. Het slechte nieuws komt uit de rest van Europa. Ik noteer
dat de politieke partijen dit punt wel in de verkiezingsprogramma's hebben
opgenomen en dat een achttal Franse politici in Porto Allegre toegezegd heeft
de ODA-inspanning te willen halen. Maar ik sprak de minister van Financiën
van Frankrijk tijdens het WEF, die dat ten stelligste afwees. Ik constateer
dat het Spaanse voorzitterschap niets liever wil dan de vertaling van de Top
van Laken in de prullenbak gooien. Dat is een lastige EU om mee verder te
gaan. Ik vind het tekenend dat in de laatste PrepCom van Monterry de EU maar
al te graag bereid was om onder druk van de Verenigde Staten – daar
heb je het verschuilen weer – de Lakense tekst in te leveren voor een
veel vagere, waar nog wel een tijdpad in genoemd wordt, maar met zoveel omschrijvingen
dat het niet meer te volgen is.De heer Van Gennip (CDA):Mijnheer de voorzitter. Wat heeft de minister dan afgesproken met haar
vriendin uit de Utstein-groep uit Duitsland?Minister Herfkens:Ik heb Duitsland niet genoemd. Men kan er stellig van uitgaan dat dit
in Duitsland volop aan de orde komt. Ik meen dat in de Duitse kranten zelfs
uitgebreid gestaan heeft dat mijn collega met aftreden gedreigd heeft als
de hulp niet omhoog gaat. Er is in Duitsland echter wel sprake van een heel
specifieke situatie. Het probleem is daar hoe je met elkaar afspraken kunt
maken die geen budgettair beslag hebben voor de komende twee jaar, maar wel
voor de lange termijn. Men kan ervan verzekerd zijn dat mijn Duitse collega
alles doet wat in haar mogelijkheden ligt om te zorgen dat het budget omhoog
gaat. Het is een heel specifieke situatie en daarom heb ik deze niet genoemd.Wat doe ik achter de schermen? Heel kort. Ik ben al anderhalf jaar bezig
met Financing for Development. Zodra het PrepCom-bureau was ingesteld, ben
ik naar New York gegaan om daarmee te spreken. Toen de Mexicaanse special
envoy Luis Buira door president Fox werd benoemd, is hij als eerste naar Nederland
gekomen om met mij te spreken. Dat zegt iets over de zichtbaarheid buiten
Nederland van mijn inzet op dit terrein. Met de special envoys van Kofi Annan
op dit terrein, Manuel Trevor van Zuid-Afrika en Michel Camdessus, ben ik
regelmatig in gesprek, ook telefonisch, om af te stemmen hoe dat het beste
kan worden ingezet. Ik heb ze ook uitgebreid gesproken bij het World Economic
Forum.Het blijft heel lastig. Monterry eindigt met een regeringstop. De heer
Fox heeft daarvoor met succes de heer Bush uitgenodigd. Ik ben geen regeringsleider,
dus ik zit er niet bij. Reken mij niet af op het resultaat, maar op mijn inzet.
Normaal wil ik graag worden afgerekend op mijn resultaten, maar in
dit geval liggen de kaarten geweldig ingewikkeld, ook met een Europees voorzitterschap
dat niet hard wenst te lopen bij dit dossier.De heer Van Gennip stelde een paar vragen over comptabele systemen. Ik
ben het echt niet met hem eens. Ik heb er vier jaar lang geen last van gehad,
met mijn hand op mijn hart. Er is een enorme flexibiliteit bij Ontwikkelingssamenwerking.
Wij hebben een gigantische bandbreedte waar de hele Treveszaal met grote jaloezie
naar kijkt. Ik ben de afgelopen twee jaar grif over 0,8% heen uit de bocht
gevlogen. Dat doe je niet, als er een bestedingsdwangprobleem is. De posten
kunnen bevestigen dat zij niet worden afgestraft, als er een uitputtingsprobleem
is, omdat ik begrijp waar dat vandaan komt. If it is not broke, do not fix
it. Ik vind dat echt geen probleem.De discussie over een regionale aanpak of bilateraal beleid wordt ook
veel aan de overkant gevoerd. Bilateraal beleid is per definitie beleid tussen
twee regeringen van soevereine staten. Hoe kun je een regionale aanpak verbinden
met bilateraal beleid? De analyse van wat ik doe, is altijd regionaal. Niet
pas sinds ik daar ben geweest, maar sinds collega Van Aartsen en ik tweeënhalf
à drie jaar geleden een stuk aan de Kamer hebben gestuurd, hebben wij
een regionale analyse van wat er allemaal mis is in de Grote Meren. Vervolgens
trek ik mijn gereedschapskist. Voorzover die instrumenten bilateraal zijn,
is het landenspecifiek maatwerk. Waar het kan, zetten wij wel regionale instrumenten
in, zoals het ontwapeningsprogramma DDR, maar dat heeft ook bilaterale luiken,
want je moet zaken doen met een regering.De gedachte van een nieuw tripartiete forum met de NGO's en de particuliere
sector vind ik aardig. Ik zal hierover eens met de NCDO praten, maar ik heb
bij mijn aantreden al een aantal townhall-meetings georganiseerd, waar vanaf
het begin de particuliere sector bij werd betrokken.Ik heb een paar maanden geleden een rondetafelconferentie georganiseerd
op het ministerie over de financiering van ontwikkeling en maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Om even uit dat gesprek te klappen, toen ik de zaal
binnenkwam waar men al zat, zoals meestal gebeurt als je als minister een
zaal binnenkomt, zaten de mensen van het bedrijfsleven aan de ene kant en
de NGO's aan de andere kant. Ik heb daar direct mijn verbazing over uitgesproken.Het gaat net als bij de egeltjes, dat duurt nog even. Ik vind het wel
geweldig als zij met elkaar in gesprek komen, maar ik vind niet dat ik daarbij
de regie moet nemen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen houdt voor een
groot deel in dat ik er niet al te veel sturing aan moet geven. Misschien
moet ik de NCDO vragen om op systematische wijze een platform te organiseren,
maar ik spreek graag met allebei tegelijk, al is het maar omdat ik dan in
het midden kan blijven zitten. Het is ook goed om af en toe te luisteren.Mevrouw Roscam Abbing heeft gesproken over het belang van onderwijs. Ik
ben het geheel met haar eens. Zoals bekend, is aan de overkant ook kamerbreed
gepleit voor "meer, meer, meer". In 2000 was er slechts 100 meuro voor basisonderwijs
beschikbaar, terwijl dat in het afgelopen jaar 150 meuro was. De "education
for all"-doelstelling zit mij inderdaad heel hoog. Daar doen wij heel veel
voor. De door mij genoemde bedragen zaten in het bilateraal programma. Wij
zijn bezig om te kijken wat wij daarbuiten zouden kunnen doen. Een van de
problemen van onderwijs is dat er geen functionerende VN-organisatie is. Zoals
bekend, vind ik Unesco niet functioneren. Dat betekent dat andere methoden
moeten worden gezocht. Wij zijn aan het inzetten op een multilateraal financieringsmechanisme,
zodat er ook middelen kunnen worden ingezet in landen waarin Nederland zelf
geen bilaterale programma's heeft, maar waarin wel goede, ondergefinancierde
onderwijsprogramma's bestaan. Ik hoop dat in de tweede week van april in Den
Haag te lanceren. Ik nodig de geïnteresseerde Kamerleden hier graag voor
uit.De heer Rabbinge heeft gesproken over de onduurzaamheidsspiraal. Ik deel
geheel zijn zorgen. Ik deel ook het punt dat hij maakte over de noodzakelijke
inzet van een mix van instrumenten teneinde die spiraal te doorbreken. Het
investeren in duurzame landbouw hoort daar inderdaad bij, al is het maar vanwege
de wereldvoedselvoorziening. In de armste landen bevindt een meerderheid van
de mensen zich immers in rurale gebieden. Hun inkomen is afhankelijk van landbouw
of daaraan gerelateerde bedrijvigheid. De heer Diouf vond dat het bij de ontwikkelingsdoelstellingen
te weinig over landbouw ging. Ik heb ook tegen hem gezegd dat wij de eerste
van de zeven ontwikkelingsdoelstellingen niet moeten vergeten: een halvering
van het aantal armen. Dat kan niet zonder een verhoging van het inkomen van
de armen. En waar wonen die armen? Zij wonen nog steeds grotendeels op het
platteland. Er moet dus worden geïnvesteerd in rurale gebieden, omdat
rurale ontwikkeling van ontzettend groot belang is. Dat doen wij dus ook in
een groot aantal landen waarin wij bilaterale programma's hebben en dit als
sector is gekozen. Dat is het geval in acht of negen landen.Wij hebben daarnaast onlangs een partnership-programma met de FAO afgesproken.
Het gaat hierbij om 60 mln euro. Daarbij zijn juist het onderhoud van de bodemvruchtbaarheid
en het duurzaam gebruik van agrobiodiversiteit twee thema's waar wij bijzonder
op gaan inzetten. Productiviteitsstijging is ook een issue van belang voor
de toekomstige mondiale voedselvoorziening. Daar moeten wij dus ook veel meer
aan doen. Nederland steunt al decennialang CGIARR, een netwerk van internationale
instellingen voor landbouwonderzoek. Die steun is met name van belang voor
de ontwikkeling van technologie die arme bevolkingsgroepen in marginale gebieden
kan helpen om te ontsnappen aan de onduurzaamheidsspiraal. Die spiraal moet
worden omgedraaid.Ik vind het nog belangrijker dat private investeringen in landbouw plaatsvinden.
De problemen zitten vooral in twee kanten. Dat is ten eerste een verschrikkelijk
slecht beleid van ontwikkelingslanden. Boeren in Afrika zijn decennialang
gestraft. Dat tij begint nu gelukkig te keren en het gaat de goede kant uit.
Ik noem ten tweede het verschrikkelijke handelsbeleid van onszelf, waarbij
de markttoegang voor producten van boeren uit ontwikkelingslanden een groot
probleem is. Dat zijn dus de twee kanten van de medaille die op de agenda
staan. Dat geldt in ieder geval voor de inzet van Nederland tijdens de bijeenkomsten
in Rome en Johannesburg. Nederland doet ook heel veel aan internationaal onderwijs. Wat dat betreft,
heb ik het persoonlijk altijd nogal macaber gevonden dat Nederland zulke riante
bedragen gaf aan internationaal, dus hoger, onderwijs, terwijl ons land zo
weinig deed voor het basisonderwijs. Pas dit jaar doen wij eindelijk meer
aan basisonderwijs dan aan het in Nederland gevestigde internationale onderwijs.
Vooralsnog wil ik het bedrag dus niet verhogen. Er wordt in ieder geval ook
in 2002 130 mln euro aan ODA-middelen uitgetrokken voor het internationale
onderwijs. Wij beschikken inderdaad in Nederland over een uitgebreid en goed
systeem; de heer Rabbinge heeft een aantal van de bekende afkortingen al opgesomd.
Wij zijn dit jaar van start gegaan met nieuwe programma's die inderdaad in
hogere mate vraaggestuurd zijn. Ik heb uit de interventie van de heer Rabbinge
begrepen dat hij dat steunt. Die vraagsturing draagt bij aan optimalisering
van de bijdrage die het internationaal onderwijs in Nederland aan ontwikkelingssamenwerking
en aan het ontwikkelingsproces kan geven.Mevrouw Zwerver is ingegaan op Rwanda. Ik heb hier het memorandum of understanding
en ik kan haar dus een kopie geven, maar de essentie daarvan is inderdaad
wat wij van hen verwachten en wat zij dan van ons kunnen verwachten. Ik heb
daarmee erg aangesloten bij de aanpak die al eerder was ontwikkeld door mijn
Britse collega, die geen last had van een Kamer die zei dat Rwanda niet op
de lijst mag. Er zijn inderdaad een aantal benchmarks over het verzoeningsproces,
conflictoplossing, goed bestuur en armoedebestrijding geformuleerd. Naarmate
die benchmarks worden gehaald, is Nederland bereid om de ontwikkeling in Rwanda
meerjarig te financieren. Dat is een aanpak tussen twee landen, maar meer
in het algemeen zou ik willen dat raamwerken van wederzijdse verplichtingen
niet betrekking hebben op de ene donor en de ene ontvanger, maar dat daar
een steeds grotere internationale consensus over komt, zodat ontwikkelingslanden
voor de financiering van hun ontwikkeling kunnen rekenen op de internationale
gemeenschap en niet altijd op de "usual suspects".Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Op zich is het heel goed dat dat gebeurt. Bent u nu ook van plan om dit
soort memorandums of understanding te sluiten met de andere landen die op
uw landenlijstje staan?Minister Herfkens:Eerlijk gezegd dus niet, omdat dat te veel een bilateraal karakter heeft.
In dit specifieke geval, waarbij wij aansluiten bij de Britten, staan wij
het ideaal dat individuele donoren geen aparte eisen moeten stellen, niet
in de weg. Het gaat mij er veel meer om dat de donorgemeenschap als geheel
afspraken gaat maken met de ontwikkelingslanden, zodat er geen aparte voorwaarden
per donor worden gesteld. Daarom zet ik mij zeer in voor de internationale
acceptatie van het beginsel van "compact of mutual obligations", afspraken
over een raamwerk van wederzijdse verplichtingen, zodat de ontwikkelingslanden
een goed armoedebestrijdingsbeleid moeten hebben dat participatief tot stand
is gekomen, waarbij de eigen budgettaire inzet duidelijk is en waarbij gekozen
wordt voor "pro poor" en dus voor armoedebestrijding. In het donorbeleid dient
de financiering meerjarig, gepoold – alle middelen in één
pot – en voldoende te zijn.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):U zei aan het begin van uw betoog dat "goed bestuur" moeilijk te meten
is en dat met name bij de minst ontwikkelde landen nog geen sprake is van
goed bestuur; daarmee doelde u op Ethiopië, Oeganda en dat soort landen.
Juist dit instrument is daar toch uitstekend geschikt voor? Het is een bilaterale
relatie tussen twee landen; waarom hanteert u dit instrument dan niet ten
opzichte van de andere landen op uw lijstje? U hebt zelf aangegeven dat daar
nu nog geen sprake is van goed bestuur, maar dat die landen wel op weg zijn
naar een goed bestuur.Minister Herfkens:Mijn inzet is om dat niet als één donor, in mijn uppie,
te gaan doen, maar om de donorgemeenschap per land dit soort benchmarks te
laten ontwikkelen. In Rwanda maakt het niet zoveel uit, want dat land bezwijkt
niet onder een overmatige donorbelangstelling. Daarom kunnen de Britten en
wij samen inderdaad iets meer vragen op het punt van de inzet van de Rwandese
bureaucratie voor concrete benchmarks. In een groot aantal Afrikaanse landen
wordt men echter hoorndol van alle donoren en al hun verschillende eisen.
Dan bestaat het juiste beleid uit harmonisatie en pooling, zodat niet iedere
donor eigen eisen stelt. Daar werken wij dus samen met de rest van de donorgemeenschap
om op een aantal punten één lijn te trekken. Dat loopt zeer
effectief.Ik moet ten opzichte van de heer De Vries toegeven dat mijn opmerkingen
in het Economisch magazine wat kort door de bocht waren. Over veel zaken zijn
wij het overigens eens. Het noodzakelijke sluitstuk van een reproductief gezondheidsbeleid
is volgens mij abortus; daar is de heer De Vries het niet mee eens. Het is
dus duidelijk waarover wij het niet eens zijn. Mijn teksten in het Economisch
magazine over de ChristenUnie waren kort door de bocht; mijn excuses daarvoor.
Ik heb altijd erg veel waardering en respect voor de wijze waarop het debat
in beide Kamers altijd wordt gevoerd. Wij zijn het wel met elkaar eens dat
er geen restrictief bevolkingsbeleid mag worden gevoerd, dat onderwijs aan
meisjes het allerbelangrijkste is en dat er voldoende informatie en middelen
moeten zijn voor mensen. Niemand zal voorstander zijn van abortus, ook ik
niet. Wij zijn het erover eens dat alles moet worden gedaan om ongewenste
zwangerschappen te voorkomen. Ik kan echter niet mijn ogen sluiten voor de
positie van tienduizenden vrouwen in ontwikkelingslanden die jaarlijks aan
de gevolgen van een illegale abortus overlijden. Ik ben eens in een ziekenhuisje
in Afrika geweest en zag toen een vrouw, die eruit zag als een vrouw van 60
jaar, die de avond ervoor een kind had gekregen. Zij bleek jonger dan 30 te
zijn en het was haar tiende of elfde kind. Het kind lag naast haar en ik vroeg –
het was zo'n 12 uur na de bevalling – of het een jongen of een meisje
was. Zij had echter nog niet eens gekeken. Zij was uitgeput en had echt geen
behoefte aan nog een kind. Dat soort werkelijkheden maakt het gewoon lastig
om welk principe dan ook vol te houden. Misschien dat wij op dit punt enigszins
uit elkaar gaan. De heer De Vries zei dat wij er weinig mee zouden opschieten
als de huidige moraal van seksuele beschikking voor mannen wordt vervangen
door seksuele zelfbeschikking voor vrouwen. Ik ben er echter van overtuigd
dat seksuele zelfbe schikking voor vrouwen tot aanzienlijk minder
ongewenste zwangerschappen en dus tot minder abortussen leidt.Een ander kwestieus dossier betreft de duurzame ontwikkelingsverdragen.
Eerlijk gezegd heb ik bijna de neiging om te zeggen dat mevrouw Roscam Abbing
en mevrouw Zwerver samen zouden moeten proberen eruit te komen. Ik weet eigenlijk
niet wat ik er in dit stadium van het debat nog over moet zeggen. Zoals bekend
zijn de duurzame ontwikkelingsverdragen door beide Kamers onder voorbehoud
geratificeerd. Ik denk dat toen al de bijl aan de wortel van deze verdragen
is gelegd en dat ze onvoldoende kansen hebben gekregen. Je kunt niet pleiten
voor verbreding van de verdragen en ondertussen laten doorschemeren dat opzegging
ervan voor jezelf een optie blijft. Het is dan ook lastig om met de Kamer
te debatteren over de resultaten van deze ingewikkelde worsteling. Ik moet
wel zeggen dat ik mevrouw Roscam Abbing op een aantal punten te negatief vind.
De evaluatie toont aan dat een aantal zaken bepaald vernieuwend waren. Ik
denk aan de participatie. Dat was indertijd geen standaardonderdeel van ontwikkelingssamenwerkingsbeleid,
maar nu wel. Ook nieuw was het element van de wederkerigheid: rechten en plichten
aan beide kanten. Dat probeer ik nu ook te bereiken in internationaal opzicht.
Ontvangers en donoren hebben rechten en plichten en dat wordt steeds breder
gedragen in het kader van ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. Het lijkt mij
overigens dat die wederkerigheid – en ik denk dat de meerderheid van
de Kamer en de Nederlandse samenleving dat standpunt deelt – vooral
gaat over ons gedrag als donor. Het kan niet de bedoeling zijn dat in het
kader van duurzame ontwikkelingsverdragen ook een oordeel wordt geveld over
allerlei andere beleidsonderdelen. In ieder geval kunnen beide nieuwe aspecten
positief worden gewaardeerd.Er zijn echter ook dingen minder goed gegaan. Ik denk aan het feit dat
nationale mechanismen financieringskanaal voor ontwikkelingshulp zijn geworden,
terwijl het staand beleid is om zo min mogelijk te werken met individuele
financieringskanalen per donor. Costa Rica en Benin hebben te kennen gegeven
dat dat een handicap was. Iedereen zag het als een Nederlands financieringskanaal
met een rood-wit-blauwe vlag. Natuurlijk wil dan verder niemand anders meedoen.In september werd ik geconfronteerd met het feit dat een meerderheid van
de Tweede Kamer niet door wenste te gaan met het fenomeen duurzame ontwikkelingsverdragen.
De helft van de leden, 75 zetels, vroeg mij het verdrag op te zeggen. Dit
vind ik dus geen basis om door te gaan met een verdrag.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Als ik mij het algemeen overleg in de Tweede Kamer voor de geest haal,
kom ik tot de conclusie dat de Kamerleden juist veel bereidwilligheid toonden
om door te gaan. Er werd juist gevraagd om de nodige verbreding. Ik herinner
aan de bijdragen van de heren Koenders en Hoekema en van de fractie van GroenLinks.
De regeringspartijen en GroenLinks waren hiervan in ieder geval voorstander,
dat komt toch neer op 75-plus.Minister Herfkens:Ik meen dat de VVD daarvan geen voorstander was. Sterker nog, ik kan u
zeggen dat de woordvoerders van het CDA, de ChristenUnie en van de VVD in
de eerste termijn van dat overleg hebben gezegd dat zij het verdrag wilden
opzeggen. Dit komt neer op 75 zetels, maar ook als er geen meerderheid is,
ben ik niet van plan een beleid te voeren dat ertoe leid dat ik iedere week
voor hoofdelijke stemmingen kan worden uitgenodigd. Op zo'n basis kan ik toch
geen internationaal beleid voeren.Dus moest ik zoeken naar een zodanige voortzetting van het beleid dat
daarvoor een Kamermeerderheid was te vinden. De eerste inzet van het CDA,
de VVD en de ChristenUnie was: opzegging van het verdrag. Ik heb mijn eerste
termijn toen alleen maar gebruikt om de Kamer te smeken mij daar niet toe
te dwingen, omdat ik dit geen goed internationaal bestuur vind. Dit zeg ik
nu ook weer tegen mevrouw Roscam Abbing. Waarom zou je het doen? Het is mogelijk
om onder het handhaven van de verdragen, de punten te laten vallen waarmee
de VVD problemen heeft. Waarom zou je dan Nederland onnodig schade berokkenen
door verdragen op te zeggen? Het is mij toen gelukt om een meerderheid te vinden. Zowel de heer Van
Middelkoop als mevrouw Verburg gingen hiermee akkoord als de afspraken zouden
worden teruggesnoeid tot de essentie van de verdragen. In de praktijk waren
daaraan immers allerlei zaken toegevoegd zoals de notie dat deze verdragsrelatie
de exclusieve paraplu is van de relatie tussen Nederland en het betreffende
land. Costa Rica en Benin hebben zich hiertegen ernstig verzet. Zij wilden
niet dat die verdragsrelatie de exclusieve paraplu zou zijn van alles wat
zij met ons land doen. Costa Rica noemde expliciet de CDM-activiteiten die
in samenwerking met mevrouw Jorritsma worden ondernomen. Het wilde die activiteiten
niet onder het juk van dit verdrag brengen. Benin voelde zich gestraft, omdat
het niet gewoon hulp kon krijgen, omdat dit in strijd zou zijn met de interpretatie
die wij aan het verdrag gaven. Kortom, dat was de situatie.Ik constateer dat de Tweede Kamer klip en klaar heeft gezegd dat men niet
wenste dat er ODA-gelden zouden worden besteed op een wijze die in strijd
is met de afspraken die tussen mij en de Tweede Kamer bestaan over de doelstellingen
en bestedingswijze van de Nederlandse ODA-gelden. Het was heel duidelijk:
er mag geen geld van de begroting van ontwikkelingssamenwerking naar andere
ministeries.Ik constateer verder dat er geen draagvlak was bij andere ministeries
om dit over te nemen en dat er in de Tweede Kamer geen draagvlak was om daarvoor
te knokken. Als GroenLinks dan van mening is dat LNV, VROM of EZ een deel
van het werk op het terrein van DOV moeten gaan doen, waarom heeft GroenLinks
dit dan nooit aan de orde gesteld, bij welke begrotingsbehandeling dan ook?
Ik vind het dan wat flauw om te zeggen dat ik te weinig lobby bij LNV en EZ
en VROM. Ik heb de verslagen van alle begrotingsdebatten erop na gelezen,
maar ik heb geen woordvoerder van GroenLinks aangetroffen die ooit de DOV's
aan de orde heeft gesteld bij enig andere bewindspersoon dan ik.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):De minister maakt nu een karikatuur van mijn bijdrage. Ik constateer dat
de minister op 11 mei een brief heeft geschreven aan de Tweede Kamer waarin
duidelijk staat dat de DOV's niet op hun plaats zijn binnen
ontwikkelingssamenwerking en dat de DOV's bredere institutionele inbedding
behoeven. In die brief staat zelfs een aanzet om de DOV's onder te brengen
bij de nationale strategie in duurzame ontwikkeling. Verder wordt er gesproken
over een financiële loskoppeling. In het overleg met de Tweede Kamer
dat daarop volgt, is de minister niet meer zo stellig. Zij laat het aan de
Kamer over. De Kamerleden willen wel graag dat de verdragen worden voortgezet
en vragen aan de minister hoe dit kan worden bereikt. De minister heeft een
aantal van haar stelligheden die in de brief van 11 mei jongstleden tot uitdrukking
kwamen, laten varen. Vervolgens zijn de verdragen helemaal uitgekleed en geworden
tot wat zij nu zijn. Nu mag de minister dat mijn fractie verwijten, maar de
GroenLinks-fractie in de Tweede Kamer heeft gesproken over een bredere inbedding
van de DOV's. Dat weet ik heel zeker. De GroenLinks-fractie in de Tweede Kamer
heeft gewacht op de evaluatie van de DOV's na vijf jaar. Ook in de Eerste
Kamer hebben wij de bredere inbedding een aantal maal aan de orde gesteld
en gevraagd hoe het ermee stond. De minister is de eerstverantwoordelijke
voor dit dossier. Het is dus logisch dat wij haar erover ondervragen en niemand
anders.Minister Herfkens:De evaluatie stelt inderdaad dat ik niet de eerstverantwoordelijke minister
moet zijn als het om meer gaat dan alleen ontwikkelingsbeleid. Ik heb rondgekeken
in de Treveszaal, maar niemand stak zijn vinger op. Ik constateer nogmaals
dat de GroenLinks-fracties in zowel Eerste als Tweede Kamer de collega's die
het zouden moeten overnemen, hier nooit om hebben gevraagd. Dat ben ik nagegaan.
Zelfs bij de behandeling van de begroting van het ministerie van VROM heeft
de fractie van GroenLinks deze vraag niet opgeworpen.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Het gaat niet om overnemen, maar om gezamenlijk optrekken. Het gaat om
het zoeken naar een bredere inbedding voor deze verdragen. Het is niet de
bedoeling dat de ministeries hierbij een voor een aan de beurt komen. Daar
heb ik het niet over. Ik heb het over een verbreding van de verdragen en over
een bredere institutionele ophanging. Waarom was de minister niet bij de ministeriële
regiegroep toen het ging over de nationale strategie en duurzame ontwikkeling?
Daar vallen de verdragen toch in eerste instantie onder.Minister Herfkens:Dat is een misverstand dat ik iedere keer weer tegenkom. De Nationale
ontwikkelingsstrategie is een document dat wordt opgesteld voor de Rio+10-conferentie
in Johannesburg. Het is naar mijn mening geen degelijke manier van discussiëren
om verdragen en met name de besteding van financiële middelen op te hangen
aan een document. De discussie over het ophangen is echt absurd. Er wordt
gesuggereerd dat de Nationale ontwikkelingsstrategie een ambtelijke groep
zou zijn, maar het is een document dat geschreven wordt voor de conferentie
in Johannesburg. Hoe kun je de uitvoering van een verdrag aan een document
ophangen?Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Ik constateer dat de minister die absurde discussie zelf is begonnen in
haar brief van 11 mei jongstleden. Daarin was sprake van ophanging van de
DOV's bij de NSDO.Minister Herfkens:Dat kwam voort uit de evaluatie. In die evaluatie stond inderdaad een
aantal dingen die niet zijn uit te voeren, zoals deze.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):De minister stond in haar brief positief tegenover de gedachte die voortkwam
uit de evaluatie.Minister Herfkens:Ik heb geprobeerd om op enige wijze recht te doen aan de oorspronkelijke
wijze van invulling van DOV's. Vervolgens werd ik in de Tweede Kamer geconfronteerd
met 75 leden die wilden dat ik het verdrag opzegde.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):De minister heeft op 11 mei de aansluiting gezocht bij de nationale duurzame
ontwikkeling. Vervolgens heeft zij daarin kennelijk geen enkele inzet gepleegd,
want zij heeft niet meegedaan aan de ministeriële regiegroep. In de debatten
in de Tweede Kamer is daarnaar ook gevraagd.Minister Herfkens:Niet bij de andere collega's. Er zijn heel veel onderraden. Als zij beginnen
met het adjectief "nationale" zijn het niet de onderraden waaraan ik het liefst
mijn tijd besteed.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Voor mij zou de principiële uitkomst zijn geweest dat het verdrag
wordt opgezegd. De minister zegt dat zij zich dan een onbetrouwbare verdragspartner
voelt. Dat begrijp ik niet helemaal, want het verdrag is er eigenlijk niet
meer. Ik laat dit evenwel voor wat het is, want er is al heel veel over gezegd.
Ik wil de minister een praktische vraag stellen. Wat gaat er gebeuren met
het bureau Eco operation dat is opgericht om deze verdragen uit te werken
en te begeleiden?Minister Herfkens:Laat ik zeggen wat wij wel gaan doen. Wij gaan de verdragen uitvoeren
naar de letter, ontdaan van de ballast die erbij is gecreëerd. Noch in
de Kamer, noch bij een aantal van onze partners bestond daarvoor een meerderheid.
Tegen de uitgebreide rol van het nationaal mechanisme en het feit dat alle
relaties onder de DOV vielen, werd door Benin en Costa Rica bezwaar aangetekend.
Die zaken hebben wij veranderd. Wij gaan de goede elementen binnen het vigerend
ontwikkelingsbeleid wel uitvoeren. Ik verwijs naar de moties aan de overkant.
Wij gaan door met de consultaties in het kader van internationale conferenties
over duurzaamheid. Dat is een goed element. Ik vind het een heel nuttig instrument
omdat men in aanlopen naar internationale conferenties veel te veel de neiging
heeft om binnen regionale groepen met elkaar te blijven praten. In eerdere
stadia worden te weinig bruggen gelegd naar elkaar. Het aardige van het clubje
van vier is dat het vier verschillende regionale groepen zijn. Om in een vroeg
stadium internationale conferenties te consulteren is zeer nuttig. Vorige
week heeft men in New York in het kader van de CSD vooroverleg gevoerd met
de vier. Dat leidt tot beter begrip over en weer en dus tot een beter conferentieresultaat.Een ander punt dat goed is gegaan, betreft de uitwisseling. Ik denk aan
de plattelandsvrouwen, jongeren, midden- en kleinbedrijf. Er zijn hele aardige
uitwisselingen geweest. Ik vind het van groot belang, dat mensen
wereldburgers worden. Dat helpt voor het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking
en voor een kwalitatief goede multiculturele samenleving. Die uitwisseling
van mensen, een dialoog over en weer, vind ik geweldig. Eco operation heeft
een aantal goede dingen gedaan. Wat mij betreft mag zij het blijven doen.
Sterker nog: ik vind dat, nu wij niet meer aan die langjarige uitzendingen
doen, meer aan uitwisseling moet worden gedaan. Wat mij betreft praten wij
verder door met Eco operation en gaan wij dit type uitwisseling intensiveren.
Het hoeft zich niet te beperken tot deze drie landen. Benin is zeer gelukkig
dat het regulier op de lijst staat en een reguliere samenwerkingsrelatie kan
krijgen. Voor Bhutan blijft de facto de relatie ongeveer hetzelfde. Het valt
dan onder het milieubeleid. Er is gezegd dat bij Costa Rica de participatie
goed verliep. Ik weet het niet. Als je in een samenleving echt geen DOV nodig
had om ervoor te zorgen dat er een open democratische samenleving zou ontstaan, was
het wel Costa Rica. Het was decennia lang een uiterst Europees land. Men krijgt
een riante afbouwperiode voor het nationaal mechanisme. Wat mij het meest
hoog zat in de brief van mevrouw Beckers was dat ze mij verweet dat ik de
oren naar de Kamer liet hangen. Ik ben er trots op dat ik enorm geïnvesteerd
heb in het vinden van draagvlak. Aan de overkant is dat veel tijdsintensiever.
Ik vind het een raar verwijt.De heer Van Gennip sprak over Jan de Koning. Een van de lessen die ik
van hem heb geleerd, was dat het heel goed mogelijk is in Nederland een vooruitstrevend
modern ontwikkelingsbeleid te voeren, met een breed draagvlak in de hele samenleving.
Dat is het investeren in de brede consensus. Het is niettemin altijd belangrijk
voor mij geweest, bij mijn aantreden vaststellend dat het draagvlak verpieterde,
in elk geval in het midden en ter rechterzijde van het politieke spectrum.
Er was een doodse stilte buiten het traditionele ontwikkelingswereldje. Mij
ging het erom brede consensus te bewerkstelligen, ook buiten dat traditionele
wereldje en het politieke spectrum. Het is misschien niet allemaal even handig
gegaan, met een hoop vallen en opstaan, maar ik denk toch dat er ten slotte
iets van draagvlakverbreding heeft plaatsgevonden. In het parlement is breed
waardering ontstaan voor de transparante beleidskeuzes die zijn gemaakt. Het
parlement weet wat die keuzes zijn en waarom ze zo zijn gemaakt; die keuzes
worden in brede mate gesteund. Het OS-debat heeft zich nu ook buiten het wereldje
van de beroepsontwikkelaars begeven. Die wereld was wellicht wat geschokt
door sommige provocatieve uitspraken van mij. Er wordt nog altijd gesproken
over beter uitbuiting dan uitsluiting, over wat ik heb gezegd over expats
en westerse deskundigen, over magere Hein versus Frankenstein enz., maar dat
zijn toch de punten die het publieke debat hebben bevorderd, juist buiten
dat traditionele wereldje. Er zijn beleidskeuzes gedaan die volgens de peilingen
breed worden gesteund.Na al die felle debatten zijn wij uiteindelijk neergedaald in een soort
ontwikkelingsbeleid – of het nu MFP is of landenkeuze – waarvoor
brede steun bestaat. Dat geldt ook voor de coherentie; wat dat betreft dank
ik de woordvoerders voor hun steun. Terecht stelt de heer Van Gennip dat het
veel te snel is wanneer nu wordt nagegaan wat de resultaten zijn. Immers,
coherentie staat nog in de kinderschoenen. Juist vanwege de tegenstrijdige
belangen gaat het hierbij om een langdurig gevecht. Daarnaast is ook de hervorming
van de internationale instellingen niet iets dat men in drie jaar tijd doorvoert.
Er is nog een lange weg te gaan. Met betrekking tot participatie en ownership
van ontwikkelingslanden moet er een knop worden omgedraaid in de cultuur van
de ontwikkelingssamenwerking en ook dát wordt niet een-twee-drie bewerkstelligd.Voorzitter. Ik geloof dat er veel op de rails is gezet maar er is nog
een lange weg te gaan. Ook op het internationale niveau kost het beleid veel
tijd. Er zijn nog heel wat wissels te passeren en nog veel beren op de weg,
maar ik hoop me voorlopig nog op het perron te bevinden en ook hoop ik als
wisselwachter te kunnen functioneren.Voorzitter: BraksStaatssecretaris Benschop:Mijnheer de voorzitter. De heer Van der Linden heeft enkele opmerkingen
gemaakt over de verhoudingen binnen de EU, de positie van lidstaten en hun
onderlinge relaties. Mijns inziens is duidelijk dat Nederland niet alleen
in de afgelopen jaren maar ook in de kabinetsperioden daarvoor veel heeft
geïnvesteerd in de contacten met andere lidstaten. Er is expliciet sprake
geweest van buurlandenbeleid, niet alleen op nationaal niveau maar ook met
deelstaten; ik noem Vlaanderen en Wallonië. Er is veel gedaan aan het
ontwikkelen van bilaterale betrekkingen, naast maar ook in het verband van
de EU en ook ten dienste van de Europese samenwerking. Die betrekkingen kunnen
ook worden aangeduid als partnerschappen, waar gewerkt is aan het verdiepen
van relaties, niet alleen politiek maar ook maatschappelijk, in een dicht
netwerk van contacten.Voorts is de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in de relatie met
de toekomstige lidstaten van de EU, natuurlijk in het besef dat de kandidaten
relatief snel deel zullen gaan uitmaken van die unie. In lijn met de positieve
inzet van Nederland ten aanzien van het uitbreidingsproces hebben wij de kandidaat-lidstaten
opgezocht en ze opgenomen in ons Europese netwerk. Dat is gebeurd met een
directe oplossingsgerichte houding die wij ook al tegenover de huidige EU-partners
hanteren.In al die relaties binnen Europa gaat het gelukkig allang niet meer om
wat men zou kunnen aanduiden als een "nulsomspel". Een goed contact met de
Britten gaat niet per definitie ten koste van een goed contact met Parijs.
Een hechte afstemming in de Benelux – dat doen wij ook en dat zullen
wij zeker blijven doen; daar is eerder meer dan minder aanleiding voor –
houdt niet per se het afzetten tegen de groten in. Het uitbouwen van onze
betrekkingen met Turkije – wij zijn daar zeer actief in – is geen
rem op onze relatie met Athene of andersom. Wij doen dit vanuit de ambitie
om in de voorhoede van de Europese besluitvorming een rol te spelen. Dat lukt
natuurlijk niet altijd maar vaak wel. Immers, in die voorhoede wordt de koers
bepaald en vanaf de voorbank wordt gestuurd in Europa. Dat is dus waar wij
ook het meest effectief onze bijdrage kunnen leveren en de koers van Europa
mee kunnen bepalen. Die opgave wordt waarschijnlijk in de komende jaren niet gemakkelijker.
Er waait in sommige opzichten misschien zo hier en daar een wat andere wind
in Europa; er zijn populistische geluiden en de angst voor het andere is soms
weleens wat groter dan de bereidheid tot samenwerking. Ook is er soms sprake
van een grote mond. Dat besprak ik na Laken, waar de heer Van Thijn aan refereerde.
Wie weet, gaat de Europese Raad een iets moeilijker periode tegemoet. De economische
conjunctuur helpt natuurlijk ook niet mee.Daar staat gelukkig heel veel tegenover, zoals de soepele introductie
van de euro. Achteraf is het allemaal zo vanzelfsprekend, maar net ervóór
lijken het nog onoverkomelijke problemen. Voorts is er de sprong vooruit in
de justitiële en politiële samenwerking op het punt van het Europese
arrestatiebevel en ook zijn er de ontwikkelingen van het gemeenschappelijk
buitenlands beleid. Dat zijn conjuncturele elementen die je verschillend kunt
waarderen.Ik denk dat er, pratend over die verhoudingen binnen de Europese Unie,
ook een paar meer structurele ontwikkelingen zichtbaar zijn. Allereerst betreft
dat natuurlijk de uitbreiding: Europa wordt groter, er komen meer lidstaten.
Maar ook is er de ontwikkeling dat Europa en de Europese politiek steeds meer
"binnenland" aan het worden zijn. Ik denk dat dit leidt tot meer aandacht.
Ik neem dit waar; ik denk dat uw Kamer dit ook waarneemt. Het leidt echter
ook tot groeiende verwachtingen, net zoals in de binnenlandse politiek: alles
moet snel en alles moet meteen. Daardoor zijn er soms weleens sneller frustraties
en ook grotere frustraties. Het is evenwel duidelijk dat het steeds meer ergens
over gaat in Europa, over een steeds breder terrein. Ik noem het Stabiliteits-
en groeipact en de begrotingstekorten: zeer actueel, wat daar ook de consequenties
van zijn. Voorts is er het onderwerp van de straffen en uitleveringen; daar
is net over besloten. Dan kan ik noemen: werk en innovatie, Barcelona komt
eraan; klimaat en CO2-handel; biotechnologie, ja of nee? Het is
allemaal aan de orde en Europa is daarmee binnenland geworden, met zowel alle
hoop, alsook alle politiek gekrakeel dat daarbij kan horen. Een derde, meer structurele ontwikkeling die wij kunnen zien, is dat de
raison d'être van Europa aan het verschuiven is: de verzoening tussen
Frankrijk en Duitsland, en het "nooit meer oorlog" van na de oorlog. Ja, dat
is een ongeëvenaard succesverhaal geweest, maar dat is nu niet meer de
drijvende kracht achter de Europese samenwerking: die twee landen bij elkaar
houden. Zoals de minister zei: de Europese Unie is nu een politieke unie aan
het worden en in die Europese politieke unie is de motivering van het externe
optreden van de Europese Unie of, preciezer gezegd, van Europa's rol in de
wereld steeds dominanter aan het worden.Daarbij gaat het zowel om de vraag wat nu Europa's economische, sociale,
politieke en culturele positie in de wereld is – soms ook in competitie
met andere blokken – als om een punt als Europa's verantwoordelijkheid
in de wereld in meer klassieke zin: veiligheid en stabiliteit, binnen Europa
maar ook daarbuiten, in andere regio's. Ook in een veel bredere internationale
agenda wordt een beroep op Europa gedaan: handel en ontwikkeling, criminaliteit,
milieu. Het betreft, met andere woorden, Europa's rol in de wereld.Europa wordt groter, Europa wordt binnenland en Europa speelt een grotere
rol bij de mondialisering. Ik denk dat dit soort ontwikkelingen reden zijn
voor Nederland – je ziet het ook bij andere lidstaten in de Europese
Unie – om de eigen positie opnieuw te doordenken. Dat is niet nieuw,
dat gebeurt met enige regelmaat en behoeft steeds aanscherping. Enkele elementen
zijn daarbij van belang, onder andere het doorzetten van het beleid voor actieve
partnerschappen. Daarvan verschijnen steeds nieuwe afleveringen. Het recente
partnerschap tussen Nederland en Frankrijk is daar één van.
Het partnerschapsbeleid is meer dan een beleid van wisselende coalities waarover
de heer Van der Linden sprak. Wisselende coalities hebben met dagelijkse besluitvorming
te maken, partnerschapsbeleid is gericht op het investeren in relaties –
politiek maar ook economisch en maatschappelijk – zowel binnen de huidige
Europese Unie als op weg naar een uitgebreide Unie van 25-27 lidstaten.De heer Van der Linden (CDA):Bij zijn aantreden stelde het tweede paarse kabinet in Europa te willen
werken met wisselende coalities. Daaraan refereerde ik. Ik stel nu vast dat
men daarvan gedeeltelijk is afgestapt. Er wordt nu ook naar vaste relaties
gestreefd, getuige het recente vriendschapsverdrag met Frankrijk. Ik juich
dat toe, met name omdat gekozen wordt voor relevante vaste relaties met partners
binnen de Europese Unie.Staatssecretaris Benschop:Het speelt zich op twee niveaus af. Als je spreekt over coalities, gaat
het over besluitvorming over een onderwerp wat speelt, een volgende raad,
medestanders, tegenstanders en de vraag hoe kom je tot een goed besluit. Om
een goed besluit te krijgen, zijn wij niet kieskeurig. Dat geldt nog steeds.Conferenties die Nederland organiseert bijvoorbeeld met Duitsland, met
het Verenigd Koninkrijk, de samenwerkingen met België en de activiteiten
met Frankrijk vormen een patroon van relatieontwikkelingen die niet alleen
vanuit Den Haag en vanuit het politieke niveau plaatsvinden maar ook in relatie
staan met en aansluiten op maatschappelijke ontwikkelingen en trends in de
samenleving, economische verbindingen en anderszins. Het gaat natuurlijk iets
verder en probeert een bijdrage te leveren aan onze positie in de Europese
Unie en aan de gezamenlijke gedachteontwikkeling. Het een sluit echter het
ander niet helemaal uit. Als wij nu spreken over relaties met andere landen
in de Europese Unie, moeten wij eerder in termen van partnerschappen praten.
Dat sluit echter bepaalde coalities ten behoeve van de besluitvorming niet
uit. Doorzetten van het beleid voor actieve partnerschappen is voor de positie
van Nederland in de toekomstige Unie van groot belang.Vervolgens moet ook intern in Den Haag gekeken worden. Wij richten de
blik daarbij natuurlijk op het verbeteren van de Europese coördinatie
hier in huis; op het investeren in voorbereiding en coördinatie en het
op orde hebben van het eigen huis. Ook daartoe is de laatste jaren een aantal
initiatieven genomen.Bij onze positie in Europa gaat het natuurlijk om de vraag hoe groot wij
zijn, maar zeker ook over de vraag hoe goed wij zijn. Kwaliteit telt enorm.
Ik denk niet dat wij het slecht doen maar wij moeten altijd
beter worden, al is het alleen maar omdat andere landen ook steeds beter proberen
te worden en omdat wij de ambitie hebben een rol te spelen in de voorhoede
van de Europese besluitvorming. Vandaar dat investeren in de kwaliteit van
ons optreden medebepalend zal zijn voor de kracht waarmee wij onze belangen,
onze ideeën en onze idealen in Europa over het voetlicht kunnen krijgen.De positie van diverse lidstaten binnen de Europese Unie is tegen de achtergrond
van de ontwikkelingen die ik schetste niet meer zo vanzelfsprekend als zij
was. Ieder land is op zoek naar zijn plaats in de nieuwe verhoudingen. Dat
geldt ook voor Frankrijk en Duitsland. Ik denk dat de relatie tussen Frankrijk
en Duitsland fundamenteel veranderd is en ook niet meer zal worden wat zij
was. Dat heeft te maken met de ontwikkelingen in Europa als geheel maar ook
met de ontwikkelingen binnen Duitsland. De afgelopen jaren hebben een ontwikkeling
en ontplooiing van Duitsland te zien gegeven die de traditionele relatie met
Frankrijk tot een andere maakt. Duitsland is niet alleen meer de economische
reus, maar ontplooit zich steeds meer op politiek gebied en als logische consequentie
daarvan ook op militair gebied. Kosovo, zeker Macedonië en Afghanistan
zijn daar ook voorbeelden van. In Frankrijk wordt natuurlijk ook uitgebreid
en hardop nagedacht over de Franse positie binnen het grotere Europa en traditiegetrouw
over de relatie van Europa tot de Verenigde Staten. Ik heb weleens het gevoel
dat het zoeken in Frankrijk zich meer afspeelt binnen het politieke systeem
in de hoofdstad Parijs, terwijl de Franse samenleving, de burgers en het bedrijfsleven,
met de veranderende positie van Duitsland, het Europa van de uitbreiding en
de relatie tot de Verenigde Staten wat makkelijker uit de voeten kan. Er zou
ook een verhaal te houden zijn over de Europese oriëntatie in Groot-Brittannië.Dit soort ontwikkelingen heeft in ieder geval tot gevolg dat wordt nagedacht
over de vraag of grote lidstaten niet meer Europese oriëntatie in hun
buitenlands en veiligheidsbeleid moeten aanbrengen. Voor Duitsland is dat
vanzelfsprekend. Duitsland wordt politiek en militair actiever en levert daarmee
ook een bijdrage tot een Europese ontwikkeling, want anders doet Duitsland
het niet. Ik heb ook stellig de indruk dat hierover in Londen en Parijs wordt
nagedacht. Dat gaat niet allemaal even makkelijk – de minister sprak
van barensweeën – maar het is een klassieke afweging die kleinere
lidstaten al lang geleden hebben gemaakt. Ook grotere lidstaten zijn die nu
dus aan het maken: is het interessanter om deel te hebben aan een meer effectieve
opstelling in de wereld via Europa, waarbij je echt iets kunt bereiken en
betekenen, of moet je de illusie hebben dat je het allemaal in je eentje kunt?
Die klassieke afweging van het belang van Europees beleid hebben Nederland
en andere Europese lidstaten al eerder gemaakt. Dat speelt nu in de grotere
lidstaten ook zeker een rol. De verhoudingen zijn opener aan het worden. Ik
las afgelopen week in The Financial Times een artikel onder de titel "Europe's
new partnership: the relationship between Britain and Germany could shape
the EU's future". De relaties zijn dus opener aan het worden. Aan de ene kant
levert dat soms wat onzekerheid op. Ik wil echter aan de andere kant ook benadrukken
welke kansen en mogelijkheden dat voor diverse lidstaten in de Europese Unie
biedt. Daar ligt dan ook weer de verbinding met hoe wij onszelf voorbereiden
en inzetten op het Europese werk. Het antwoord op de vraag of wij van die
kansen en mogelijkheden gebruikmaken, zal erg afhangen van onze eigen kwaliteit
en inzet ter zake.De heer Van der Linden maakte enkele opmerkingen over ons internationale
cultuurbeleid. Hij noemde Vlaanderen, waar goed geïnvesteerd wordt. Wij
blijven daar niet bij achter. De HGIS-cultuurmiddelen kennen deze jaren een
behoorlijke stijging; zij worden met meer dan de helft uitgebreid. Ik merk
ook aan het veld dat dat bijzonder wordt gewaardeerd en dat daarmee heel interessante
resultaten worden geboekt. Ook over de positie die instituten daarbij kunnen
innemen, wordt verder nagedacht. Hier is in de Tweede Kamer vorig jaar ook
aandacht aan besteed. Het is wel duidelijk dat wij niet zomaar inzetten op
een lijn van nieuwe culturele instituten, omdat dat te weinig waar voor je
geld oplevert. Er loopt op dit moment een onderzoek naar de bijdrage die wetenschappelijke
instituten, onderhouden en gefinancierd vanuit de universiteiten, kunnen leveren
aan het internationale cultuurbeleid. Dan gaat het om Caïro, Athene,
Tokio en Rome. De vraag is of die wetenschappelijke instituten, die natuurlijk
ook deels een culturele oriëntatie in zich hebben, een verdere bijdrage
kunnen leveren. Zodra het denken en de inventarisatie daaromtrent afgerond
zijn, krijgt de Kamer daarover bericht.De vergadering wordt van 16.45 uur tot 17.00 uur geschorst.De heer Van Gennip (CDA):Mijnheer de voorzitter. Ik spreek mijn dank uit voor de uitvoerige en
geëngageerde beantwoording. Mijn fractie is tevreden met hetgeen de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking heeft gezegd over de regionale analyse en het
landengericht beleid. In het Grote Merengebied komt een en ander al tot uitdrukking.
Verder hebben wij kennisgenomen van de oproep aan de NCDO om tot een systematischer
overleg te komen tussen bedrijfsleven, NGO's en overheid. Wij onderstrepen
die oproep graag en hopen dat hier gevolg aan zal worden gegeven.Wij onderschrijven uiteraard hetgeen wij te horen hebben gekregen over
de prioriteit onderwijs. Waar het gaat om de hogere dimensie, willen wij een
brug slaan naar de heer Rabbinge. Ik herinner in dit verband aan een buitengewoon
succesvol initiatief uit het verleden dat na 11 september nieuwe actualiteit
heeft gekregen. Dit betreft de opleiding die wij samen met de Leidse universiteit
op verzoek van de Indonesische minister van godsdienstzaken in Indonesië
aan oelama's gaven om op die manier tot een zekere theologische modernisering
van het denken over de islam te komen. Helaas is ook dit programma gesneuveld
bij het verbreken van de banden met Indonesië. Een en ander leidt mij
tot een vraag die niet beantwoord is. Deze betrof de culturele dimensie. Mede
in het licht van de uitspraak van de heer Cohen denk ik dat wij na 11 september
ook in de ontwikkelingssamenwerking de culturele en levensbeschouwelijke dimensie
sterker dan voorheen moeten inbrengen in onze discussie met
partners overzee. Hoe denkt de minister verder over het rapport van de heer
Wolfson, hadden wij nog gevraagd.Ik kom op de verdragen inzake duurzame ontwikkeling. Ik kan de minister
verder literatuuronderzoek besparen. Misschien is zij niet tot de Handelingen
van de Eerste Kamer doorgedrongen, maar ik heb er een- en andermaal bij haar
collega van VROM voor gepleit om meer aandacht te besteden aan die verdragen.
Wij zijn het eens met hetgeen de minister gezegd heeft over onder meer de
invulling van de nieuwe agenda. Ik wil op dit punt een brug slaan naar wat
in haar notitie over fair en free trade van de minister gezegd wordt. Hieronder
dient ook het hele integrale ketenbeheer in de economie te vallen. Er zijn
zakenlieden uit Afrika hier geweest. Er is een variant op de Havelaar-productie.
De internationale handel heeft grote behoefte aan een beetje alternatief circuit.
Ik ben daar nooit zo'n voorstander van, maar het kan de transparantie en de
veiligheid wellicht dienen. Misschien kan de Ecocorporation hier een bepaalde
rol in spelen.De IFI's en het VN-systeem zijn helaas niet voldoende aan de orde gekomen.
Ik ben diep onder de indruk van de ontwikkeling bij de Wereldbank en hetgeen
wij los van de structurele aanpassingsprogramma's gedaan hebben. Ik ben het
dan ook volslagen oneens met de demonstraties tegen Wereldbank en IMF. Bedenk
maar eens dat de Californische miljardairs twee jaar geleden ook protesteerden
tegen Camdessus als een red banner wearing French socialist. Het is dus een
beetje genuanceerd beeld aan het worden. Dit betekent dat wij het denken over
pluriformering van de Wereldbank moeten doorzetten. Ik vraag mij trouwens
af of het wel wijs is dat de Wereldbank of welke Bretton Woods-instelling
dan ook taken van VN-organisaties overneemt. Ik weet niet of het wel goed
is dat die instellingen bijvoorbeeld een kinderfonds willen hebben. Tot slot
is een herwaardering in positieve zin van de OESO op zijn plaats. De internalisering
van de belangen van de niet-leden, bijvoorbeeld de arme landen, moet volgens
mij consequenties hebben voor het coherente integrale beleid van de vakdepartementen.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter. Ik zeg de bewindslieden dank voor hun uitgebreide beantwoording.
Ik kan mij goed vinden in de brede aanpak van de minister met betrekking tot
de strijd tegen het terrorisme, welke strijd één van de centrale
elementen zal zijn bij het voorzitterschap van de OVSE, de Raad van Europa
en de Europese Unie.Ik kom terug op de samenhang tussen die drie organisaties. De notitie
die wij van de minister kregen, geeft geen goed beeld van de opvattingen van
de regering over de invulling van het voorzitterschap. Er vinden nog steeds
veel doublures plaats. De minister heeft in feite erkend dat hijzelf ook nog
geen beeld daarvan heeft. Hij heeft immers opdracht gegeven aan het Instituut
Clingendael om op dat punt nader onderzoek te verrichten naar normen, eisen
en – ik voeg dat toe – de toekomstige kerncompetenties van de
verschillende organisaties. Wellicht kan de minister daaraan de vraag toevoegen
hoe Clingendael de mogelijke samenwerking ziet tussen de verschillende internationale
Europese organisaties, zoals ze in de motie van vorig jaar zijn genoemd.Rusland is één van de centrale elementen geweest –
ik kan de minister daarin volgen – zij het dat ik tot op heden niet
heb kunnen zien dat de EU zich zo sterk heeft opgesteld met betrekking tot
het tweesporenbeleid. Het eerste spoor heeft betrekking op de handhaving van
de mensenrechten en het nakomen van de verplichtingen die men op zich heeft
genomen bij de toetreding tot Raad van Europa en OVSE. Het tweede spoor is
de economische pijler. Vooral Tsjetsjenië baart toch nog wel vaak zorgen,
omdat de EU het op dat punt vaak laat afweten. Ik heb nog geen regeringsleider
gezien die een bezoek heeft gebracht aan Rusland en daarbij de situatie in
Tsjetsjenië aan de orde heeft gesteld. De oproep van Schröder was
veelzeggend: hij heeft gezegd dat dat land na 11 september met andere ogen
moet worden bekeken. Met andere woorden: wij mogen Rusland niet hard vallen
op de rol die het daar vervult. Uiteraard heeft Rusland daar te maken met
bendes en rebellen, maar dat neemt niet weg dat de maatregelen die Rusland
neemt disproportioneel zijn en niet in verhouding staan tot de ontwikkelingen
die zich binnen Tsjetsjenië afspelen.Een van de elementen was de bevordering van de internationale ordening.
Welke organisatie is daarvoor beter geëquipeerd dan een pan-Europese
organisatie, die conventies heeft op het gebied van mensenrechten, democratie,
rechtsstaat en alles wat daarmee samenhangt? Niet in de memorie van toelichting
en ook niet tijdens dit debat merk ik dat de minister een sterke rol toekent
aan de Raad van Europa. Graag de opvatting van de minister daarover, met name
op het punt van het buitenschil. Ik meen dat de minister daarin een oneigenlijke
tegenstelling creëert. Aan de ene kant vindt hij dat de Raad van Europa
een opstap, een voorportaal is voor de route naar de EU. Aan de andere kant
vindt hij dat het zich niet verdraagt met een mensenrechtenpolitiek van de
EU. Ik zie daarin geen tegenstelling. Beide liggen in elkaars verlengde. Ik
pleit er eerder voor dat de EU toetreedt tot de conventies van de Raad van
Europa, waardoor er meer eenheid van beleid komt in Europa als geheel, en
er meer aansluiting komt tussen EU en de landen daarbuiten.Ik heb over het Midden-Oosten mijn twijfels of acties van de EU alleen,
die noodzakelijk zijn, tot het gewenste resultaat leiden. Ook Peres heeft
in een indrukwekkende toespraak in de Raad van Europa een hartstochtelijk
beroep gedaan op de internationale gemeenschap om partijen zonder voorwaarden
vooraf weer aan de onderhandelingstafel te brengen. Dat kan volgens hem alleen
maar als Amerika, Rusland, de EU en de VN dat gezamenlijk doen. Met andere
woorden: ook Peres, die een uitstekende rol vervult in Israël, doet op
dat punt een beroep op de internationale gemeenschap om een en ander in breder
verband te doen.Ik dank de staatssecretaris voor zijn uitstekende uiteenzetting over de
Frans-Duitse relatie. Ik heb gevraagd of deze relatie dezelfde grote betekenis
houdt als zij in het verleden had. Ik deel de opvatting van de staatssecretaris
dat de Europese verhoudingen volledig zijn gewijzigd. Dit geldt ook voor Frankrijk
en Duitsland, maar de as Berlijn-Parijs kan ook in de toekomst van importantie
voor het grotere Europa zijn. Wij juichen het dan ook toe dat
de regering intensieve contacten heeft opgebouwd met Frankrijk en Duitsland.De staatssecretaris heeft gezegd dat de Nederlandse instituten op het
gebied van de internationale culturele betrekkingen te weinig waar voor hun
geld leveren. Dan moet er dus voor gezorgd worden dat deze instituten beter
presteren. Dat kan ook, gelet op de centrale rol die bijvoorbeeld het Nederlands
instituut in Parijs en het Franse instituut in Amsterdam toegekend hebben
gekregen in de geïntensiveerde samenwerking tussen Nederland en Frankrijk.
Een instituut in Berlijn kan een grote rol spelen in het nieuwe Duitsland
als brug naar Oost-Europa. Wellicht kan dit samen met Vlaanderen ingevuld
worden.De minister heeft ten aanzien van het Kaderverdrag nationale minderheden
een beroep gedaan op de VVD-fractie. Dat siert hem. Ik heb inmiddels begrepen
dat dit beroep vergeefs is. Het viel mij overigens op dat de minister geen
beroep deed op andere fracties die ook zo hun bedenkingen hadden. Ik doe nu
een beroep op de regering om het kaderverdrag – dat op zichzelf een
goed verdrag is – te interpreteren op een wijze die overeenkomt met
de interpretatie in andere Europese landen. Nederland staat nu praktisch alleen
in zijn uitleg van dit verdrag. Het lijkt mij beter om aan te sluiten bij
de interpretatie van andere Europese landen. Ik ben het geheel met de heer
Van Thijn eens dat Nederland bij het voorzitterschap van de OVSE en de Raad
van Europa op dit punt met lege handen kan komen te staan.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Voorzitter. De heer Van der Linden heeft gezegd dat het beroep van minister
Van Aartsen op de VVD-fractie geen gehoor vindt. Ik had toen echter al opgeschreven
wat ik daarover namens de woordvoerder van mijn fractie zal zeggen. De heer
Van der Linden was een beetje voorbarig. De VVD-fractie heeft grote problemen
met het minderhedenverdrag wegens de onnodig ruime interpretatie van het begrip
"minderheden". Ik vraag de regering om een nieuwe interpretatieve verklaring
van dit begrip op te stellen. Dit dient te worden beperkt tot de traditionele
minderheden naar analogie van de interpretatie in Duitsland en de Scandinavische
landen. Ik vraag de regering dus om nog eens in de stukken te duiken.De heer Van Thijn (PvdA):Ik wil een broedende kip niet storen. Dit moet u trouwens niet persoonlijk
opvatten.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Daar heb ik geen aanleiding voor.De heer Van Thijn (PvdA):Ik ben erg blij met deze constructieve basishouding van de VVD-fractie,
maar ik heb ik toch een vraag. U bedoelt toch niet met traditionele minderheden
dat het verdrag zich moet beperken tot de Friezen in Nederland?Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Dat bedoel ik zeker niet. Ik ben geen woordvoerder op dit gebied. Ik stel
voor dat hierover in een andere constellatie gediscussieerd wordt.Ik had het idee dat er een misverstand was op het punt van mijn interruptie
over oorlogsmisdadigers. Dat misverstand ontstond toen minister Van Aartsen
het had over Bosnië, dat hiermee te maken zou hebben. Mladic bevindt
zich echter op Servisch grondgebied. Daar is niet de VN van Bosnië maar
die van Joegoslavië verantwoordelijk voor. Dat was de achtergrond van
mijn opmerking. Dit speelt ook bij de toelating van Joegoslavië tot de
Raad van Europa. Wij hebben daar gisteravond op de televisie onaangename uitlatingen
van president Kostunica over kunnen horen. Al met al lijken de kansen op een
snelle toetreding niet vergroot te zijn. Ik wil dat voor alle duidelijkheid
nog even zeggen.Mijn fractie heeft veel respect voor de inzet van de Nederlandse regering
om Israël en de Palestijnse Autoriteit weer om de tafel te krijgen. We
begrijpen heel goed dat de pogingen daartoe veel behoedzaamheid vragen. We
kunnen ons ook heel goed voorstellen dat het slecht zou zijn voor het proces
als alles op de openbare tafel kwam. Maar de minister zal ongetwijfeld begrijpen
hoezeer de rampen van de terroristische aanslagen in het Midden-Oosten ons
allemaal aangrijpen en ons zeer ongeduldig maken naar een klein teken op uitzicht
op vooruitgang in het proces. Ik stel daarom een vraag waarvan ik vind dat
ik die absoluut mag stellen. Als de minister zegt "samen met de Verenigde
Staten", dan zeg ik: heel graag. Je hoort alom dat het anders ook niet kan.
Maar het kleine signaal dat sommige opinieleaders menen te bespeuren dat de
Verenigde Staten meer compassie heeft met Israël maakt de situatie in
feite onoplosbaar. Misschien kan de minister daar nog kort iets over zeggen.
Misschien deelt hij dat signaal helemaal niet.Minister Van Aartsen heeft nog eens heel duidelijk een exposé gegeven
over alles wat in het debat aan de orde is geweest met betrekking tot terrorisme.
Vooral de speerpunten in het buitenlands beleid die hij noemde, spraken mijn
fractie zeer aan. Ik noem een zin die mij zeer trof, namelijk dat het buitenlands
beleid in de toekomst doordesemd zal zijn van terrorismebestrijding. Dat is
ontzettend belangrijk. Ik dank alle bewindslieden voor hun betrokken deelname
aan het debat vandaag en alle antwoorden die zij gegeven hebben. Ik wens alle
drie de ministers en vooral minister van Aartsen, die namens de regering de
kar op het gebied van de terrorismebestrijding in hoge mate trekt, veel succes.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Voorzitter. Ik dank de ministers en de staatssecretaris voor de gegeven
antwoorden.Het is een goede zaak dat Israël en de Palestijnse Autoriteit om
de tafel zitten. Mevrouw Roscam Abbing sprak zojuist ook al over het Midden-Oosten.
Het is ook een goede zaak om ze daar te houden. Juist nu is echter een stellingname
nodig. Het geweld in Israël is nog steeds aan de gang. De minister heeft
gezegd dat een Alleingang van de EU niet aan de orde is en dat overleg niet
zinvol is zonder de Verenigde Staten. Dat is waar. Je zou echter ook moeten
kijken op welke wijze het mogelijk is om complementair te werken. Ik kom dan
toch weer terug op die Associatieakkoorden. De EU zou daaraan iets kunnen
doen, omdat zij een Associatieakkoord met Israël heeft gesloten, niet
de Verenigde Staten. Deze Kamer heeft gevraagd, economische en politieke druk
op Israël uit te oefenen. De minister heeft geantwoord dat er overleg
gaande is over de Associatie akkoorden, maar dat er nog geen
besluit is genomen. Alle inspanningen zijn gericht op het ondersteunen van
de dialoog. Op zichzelf vind ik dat goed, maar eerlijk gezegd levert het niet
erg veel op en dat is jammer.Het is jammer dat de EU zich nog niet geroepen voelt, sancties in te stellen
en vervolgstappen te zetten, zoals zij gisteren wel gedaan heeft bij Zimbabwe.
In mijn eerste termijn heb ik daar uitgebreid aandacht aan besteed. Wij willen
toch niet dat de wereld zegt dat wij met twee maten meten? Wij moeten iedereen
en elk land toch hetzelfde behandelen?Ik heb in de Raad van Europa een motie ingediend inzake een resolutie
om te komen tot een internationale conferentie over de vluchtelingen in het
Midden-Oosten. Met name Israël vindt dat geen prettige conferenties.
Wil de minister zich achter deze motie stellen en in het Comité van
ministers pleiten voor een dergelijke conferentie? Die steun zou ik goed kunnen
gebruiken.Ik kom nu te spreken over ontwikkelingssamenwerking en het memorandum
of understanding. De minister kiest met goed bestuur voor de moeilijke weg.
Het is een goed dat dit nu zo duidelijk naar buiten komt. Goed bestuur is
namelijk moeilijk te meten, zoals de minister al zei. Ik vraag mij af of al
dan niet in samenwerking met andere donoren bekeken kan worden of het mogelijk
is tot zo'n memorandum of understanding te komen, zoals dat ook is afgesloten
met Rwanda. Op die manier kun je meten of er stappen vooruit gezet worden.
De minister wijst erop dat als alle donoren iets anders willen dat moeilijk
te coördineren is. Omdat wij een bilaterale relatie met de betreffende
landen hebben, is dit een manier om het begrip goed bestuur inhoud te geven
en te kunnen meten. Misschien kan overwogen worden met Ethiopië of Jemen
te beginnen. Ik noem nu zomaar een land. Het liefst zag ik dat met alle betreffende
landen zo'n memorandum of understanding wordt gesloten waarin de rechten en
plichten worden vastgelegd. Ik zie dat als een teken van volwassenheid en
wij willen graag toe naar volwassen relaties binnen de ontwikkelingssamenwerking.Ik wil het, waarschijnlijk voor de allerlaatste keer, toch nog even over
de DOV's hebben. De DOV's hadden en hebben betrekking op een internationaal
proces om nationale strategieën voor duurzame ontwikkeling te ondersteunen.
Dat overschrijdt ontwikkelingssamenwerking, hetgeen altijd het uitgangspunt
van de DOV's is geweest. GroenLinks heeft dat niet verzonnen. Het Joint Committee
dat voor de zomer bijeen is gekomen in New York ondersteunt het idee dat de
DOV's niet meer bij Ontwikkelingssamenwerking zouden moeten worden ondergebracht,
maar bij voorkeur bij een instantie die zich bezighoudt met de nationale strategie
voor duurzame ontwikkeling. In Nederland zouden de DOV's institutioneel aangehaakt
kunnen worden bij de nog op te richten eenheid die zorgdraagt voor de implementatie
van de NSDO, zo staat te lezen in de brief van 11 mei 2001 van de minister.De minister antwoordt in de Tweede Kamer op vragen van de fracties van
de Partij van de Arbeid en D66 over het onderbrengen van de DOV's bij de NSDO
dat pas dit jaar duidelijkheid komt over mechanismen en implementatie. De
discussie over de voortzetting van de DOV's mag daardoor niet worden opgehouden,
aldus de minister. Dat is in de Tweede Kamer niet gebeurd. Hoe gaat het nu
verder? De minister telt de zetels in de Tweede Kamer. De DOV's bestaan nog
en zijn ondergebracht bij het ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking, zij
het uitgekleed. Wat let de minister aan de slag te gaan met de DOV's onder
te brengen bij de NSDO? De Tweede Kamer is kennelijk duidelijk genoeg geweest.
Er kan nu weer gewerkt worden om stapje voor stapje de DOV's meer invulling
te geven, conform de aanbeveling van het Joint Committee, waarvan de minister
zelf ook lid is. In mei was het nog de bedoeling dat in het kader van de DOV's
geen traditionele OS-projecten zouden worden uitgevoerd, maar in oktober schreef
de minister dat de DOV's goed ondergebracht kunnen worden in het reguliere
ontwikkelingsbeleid. Zij hinkt dus ook zelf op twee benen. Ik vraag haar nu
om te proberen om die DOV's bij OS weg te krijgen. Wij hebben altijd gezegd
dat duurzame ontwikkeling meer is dan armoedebestrijding en ontwikkelingssamenwerking.
Probeer de DOV's daarom onder te brengen bij het nationale mechanisme; ook
het Joint committee van de ministers van de verdragslanden is daarvoor.In eerste termijn heb ik gevraagd wat er straks met Costa Rica gaat gebeuren.
Het programma wordt in vijf jaar afgebouwd. Betekent dat het einde van de
verdragsrelatie of wordt het verdrag dan voortgezet? Kan daar toch meer invulling
aan worden gegeven? Een andere vraag is: hoe staat het met de stedenbanden
van de VNG? De VNG heeft immers erg veel stedenbanden met een aantal landen.
Ook daarin zou duurzame ontwikkeling een belangrijke rol kunnen spelen.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter. Ik beëindigde mijn betoog in eerste termijn
met het complimenteren van de minister voor haar kennis, inzicht, betrokkenheid
en gedrevenheid. Wij zijn daar weer getuigen van geweest: zij is anderhalf
uur aan het woord geweest, terwijl zij aan het begin zei dat zij het vanwege
haar stem kort zou houden. Die gedrevenheid heeft er kennelijk toe geleid
dat zij desondanks geen rem heeft gehanteerd. Haar antwoord was zeer uitgebreid
en was van heel veel details voorzien, maar was mijns inziens wat eenzijdig,
omdat daarin vooral aandacht werd gegeven aan de oppositie en minder aan degene
die tot haar politieke confraters kan worden gerekend. Een aantal vragen is
daarom blijven liggen en ik wil daar toch antwoord op krijgen; dat is ook
heel normaal.In de eerste plaats had ik erop gewezen dat de agrarische revolutie in
heel veel ontwikkelingslanden van grote betekenis is en dat het ontwikkelingsmodel
van Johnston en Miller op een aantal plekken heel goed heeft gefunctioneerd,
terwijl de minister als vroegere bewindvoerder bij de Wereldbank heel goed
weet dat daar in feite afstand van wordt genomen. Dat heeft in Afrika geleid
tot heel veel problemen waar wij nu gelukkig een beetje van terugkomen. Het
is goed om op dat punt meer kennis en inzicht te benutten en in te zetten
bij de ontwikkelingsrichtingen die wij in Afrika, natuurlijk met de betrokken
landen, hanteren. De door de minister genoemde trefwoorden waren natuurlijk
allemaal voortreffelijk: concentratie, focus, ownership, geen geïsoleerde
armoedebestrijding en nuancering van de globalisering. Daar
zijn wij het natuurlijk hartgrondig mee eens, maar je moet ook weten op welke
wijze je de ontwikkelingstrein in beweging brengt en hoe de startmotor kan
worden benut. Op heel veel plekken is de agrarische ontwikkeling onmiskenbaar
de startmotor.De minister zei terecht dat voor het met name in de heel arme landen doorbreken
van de "onduurzaamheidsspiraal" een mix van instrumenten moet worden ingezet.
Het belangrijkste is echter dat je gedurende een reeks van jaren bereid moet
zijn om hulp te bieden bij het inzetten van externe input – denk daarbij
aan landbouwinputs – die anders niet aanwezig zou zijn. Dat betekent
dat ook in Afrika de hulp moet worden verleend zoals wij die wij op een aantal
plekken in Azië gekend hebben en die daar zeer succesvol bleek te zijn.De opmerkingen over onderwijs en technische ondersteuning, met name in
de hogere echelons, vond ik onbevredigend. Het is natuurlijk onjuist om te
zeggen dat wij nu inzetten op het lager onderwijs en daarom minder doen aan
de juist in de hogere echelons grote vraag. Als wij het middenkader en het
hoge kader in een aantal ontwikkelingslanden tot stand willen brengen, moet
je "antwoord geven" op de enorme vraag naar opleidingen; dan moet je niet
zeggen dat je dat geld ergens anders aan uitgeeft. Het is niet of/of, maar
en/en. Het is goed om dat in het beleid tot uitdrukking te brengen.Er is geen antwoord gegeven op de vraag naar een evaluatie van PSO. De
heer Van Gennip refereerde daar zo-even al aan. Ik neem aan dat antwoord op
die evaluatie er zal komen.De Nederlandse regering heeft vanaf het begin een goede bijdrage geleverd
aan de ondersteuning van, bijvoorbeeld, de Consultative Group for International
Agricultural Research. Deze organisatie is op vele plekken van belang. De
minister refereerde aan de discussie over Frankenstein- en magere Hein-voedsel.
Zij heeft daaraan een sympathieke en constructieve bijdrage geleverd. Bij
deze club, en bij de Nederlandse bijdrage, is echter een erosie te zien bij
het sponsorschap. Het budget van deze Consultative Group is minder dan de
helft van het budget van de universiteit waarvan ik deel uitmaak, terwijl
er hier toch sprake is van een mondiaal mandaat. Dat er veel aan deze instelling
moet veranderen, staat buiten kijf. Het is echter een goed instrument, dat
benut kan en moet worden.Over enige weken vindt een conferentie plaats in Mexico, in Monterry.
De minister zei normaal gesproken afgerekend te willen worden op resultaatsverplichtingen,
maar dit keer genoegen te zullen nemen met inspanningsverplichtingen. Dat
vind ik zonde. De minister heeft het in haar mogelijkheden om wat meer te
leveren dan alleen een inspanningsverplichting. Ook hier moet zij afgerekend
worden op het resultaat. Het is erg belangrijk om daar alles aan te doen.
Ik ben vanzelfsprekend niet zo naïef om te denken dat de Nederlandse
minister voor Ontwikkelingssamenwerking de hele conferentie naar haar hand
kan zetten. Zij beschikt echter over kanalen om behoorlijke invloed uit te
oefenen, mede gegeven de enorme positie die Nederland op dit gebied inneemt.
Er is dus geen reden voor valse bescheidenheid. Wij mogen ons erop voor laten
staan en wij mogen erop voortbouwen.Ik kom tot slot bij het onderwerp van de meetbaarheid van ontwikkelingssamenwerking.
Daarover is verschillende keren gesproken. Wij vinden het terecht dat er meer
aandacht wordt besteed aan controle. Men moet immers kunnen verantwoorden
waarvoor middelen worden ingezet. Het is goed en gunstig als daarvoor wat
meer concrete voorbeelden worden genomen. Nu werden slechts te hooi en te
gras wat voorbeelden genoemd. Het is goed om dit meer systematisch zichtbaar
te maken en naar buiten te brengen, zodanig dat de wens van de minister van
een versterkt en vergroot draagvlak zal worden vervuld. Het is niet voldoende
om ziel in de ontwikkelingssamenwerking te brengen, zoals de heer Van Gennip
heeft gezegd. Die ziel is er al. Het gaat erom dat die ziel naar buiten komt
en daarbij anderen zodanig beïnvloedt dat zij hun ziel en zaligheid in
de ontwikkelingssamenwerking willen leggen. Dat is voor de mondiale samenleving
van grote betekenis.De heer Van Thijn (PvdA):Voorzitter. Ik ben in grote lijnen ingenomen met het antwoord dat vanachter
de regeringstafel is gekomen. Ik wil nog een enkel puntje op de i zetten.Ik behoor tot degenen die denken dat de gebeurtenissen op 11 september
enorme veranderingen in het wereldbeeld teweeg hebben gebracht: in de relatie
tussen Amerika en Europa en in de relatie tussen het Westen en de islam. Er
is ook sprake van oplopende spanningen binnen de verschillende culturen, die
gevolgen kunnen hebben voor de stabiliteit in allerhande regio's, ook in Europa.
Dit gebeurt net op het moment dat Nederland op het punt staat, een cruciale
rol te spelen in een reeks van internationale organisaties, zoals de OVSE,
de Raad voor Europa en de Europese Unie. De staatssecretaris heeft terecht
gezegd: het is niet van belang of wij groot of klein zijn, maar of wij goed
zijn. Wij hebben deze sleutelpositie gezocht. Wij dragen daardoor een enorme
verantwoordelijkheid in het mede regisseren van de spanningen die ik zo-even
noemde.De minister van Buitenlandse Zaken spreekt inzake de relatie Amerika-Europa
over een strategisch partnership. Dat is een mooie term. Maar ik vind hem
net iets te calculerend. Ik denk dat wij meer inlevingsvermogen moeten hebben
dan strategisch inzicht. De Verenigde Staten zijn existentieel geraakt en
zijn niet alleen een hypermogendheid geworden, maar ook hypernerveus en staan
op het punt om een zelf gekozen isolement te zoeken. Dat moet tot iedere prijs
worden voorkomen! Dat betekent niet dat Nederland of Europa de VS blindelings
zou moeten volgen, maar c'est le ton qui fait la musique en daar zijn de Fransen
nu net niet zo goed in, zoals wel is gebleken. Ik ben dan ook erg blij dat
de minister daar, ondanks alles, toch afstand van heeft genomen, want voordat
je het weet, zitten wij in een vicieuze cirkel van wederzijds dédain.De heer Van der Linden (CDA):Voorzitter. Het mag zo zijn dat Védrine het misschien wat scherp
heeft geformuleerd, maar het was toch opvallend dat hij niet de enige was.
Zelfs uit het Verenigd Koninkrijk en Duitsland maar ook van anderen, ook vanuit
de Europese Commissie, zijn er nogal wat kritische geluiden gekomen. Er is
dus iets dat broeit in de verhoudingen tussen de Verenigde Staten en Europa.
De vraag is dan niet alleen wat wij ons maar ook wat de Verenigde
Staten zich zouden moeten aantrekken. Wat dat laatste betreft, geloof ik dat
wij best kritisch mogen zijn ten opzichte van ons bondgenootschap met de Verenigde
Staten en ten opzichte van het feit dat zij zich in deze hele zaak heel weinig
van Europa hebben aangetrokken c.q. weinig met Europa op hebben.De heer Van Thijn (PvdA):De Verenigde Staten hebben buitengewoon weinig met Europa op. Dat was
al zo voor de 11de september en is er daarna ook niet beter op geworden en
dat is een punt van enorme zorg. Het vereist ongelooflijk veel diplomatie
en inzicht om daar goed mee om te springen. Anti-Amerikanisme brengt ons van
de wal in de sloot. Aan de andere kant kunnen wij de Verenigde Staten ook
niet blindelings volgen. Ik stel het probleem zonder daar kant-en-klare oplossingen
voor aan te dragen. In dat klimaat zullen wij moeten laten zien dat wij bereid
zijn inspanningen te leveren, bijvoorbeeld op de Balkan. De Verenigde Staten
zijn toch al heel lang van mening dat Europa op het eigen continent zelf de
kastanjes uit het vuur zou moeten halen. Dat vraagt ook om meer eensgezindheid
en een grotere inspanning in dat soort brandhaarden. Anderzijds moeten wij
ook waken over de basiswaarden van de internationale rechtsorde waar het ons
toch allemaal om begonnen is. Dat is de rode draad, de rule of law, zoals
de minister dat genoemd heeft, zowel in de relatie met de Verenigde Staten
als in de dialoog met de islam. Daar zit nu net het verschil tussen de stromingen
die de minister onderscheidde, namelijk de gematigden en de extremisten. Dat
is een voor de hand liggend onderscheid, maar ook geweldig complex, want het
is geen bipolair onderscheid, het is een continuüm. Niet elke fundamentalist
is een extremist en niet elke extremist is een terrorist. Het gaat uiteindelijk
om de strijd tegen het terrorisme. Wij moeten uitkijken dat wij ze door een
al te simplistische benadering – ik wil de minister niet van simplisme
betichten, integendeel, want zijn antwoord had heel veel diepgang –
niet op één hoop drijven en de gemeenschappelijke afkeer van
het Westen nog verder wordt gevoed. Investeren in gematigdheid betekent het
bieden van een perspectief. Dat was eigenlijk het onderwerp van het debat
met mevrouw Herfkens. Dat is ook hier cruciaal. Het perspectief is cruciaal:
rondom Europa, de Maghreb. Wij zijn erg gefixeerd op Oost-Europa, op de nieuwe
toetreders. Daarnaast moet worden geïnvesteerd in de moslimgemeenschappen
binnen Europa. Hier vinden we ook de verstrengeling tussen binnen- en buitenlandse
politiek.Het kaderverdrag is een belangrijk instrument omdat dit het kader biedt
waarin recht kan worden gedaan aan de rechten van minderheidsgroepen, inclusief
moslimgroepen. Er zijn vragen gerezen over de interpretatie ervan: was de
definitie te breed of te smal? Mijn fractie is er best voor in om mee te denken
over nieuwe interpretaties, als de scheidslijn maar niet wordt getrokken bij
moslimgemeenschappen, dus dat deze per definitie buiten de rechten van nationale
minderheden in Europa zouden vallen; dat zou buitengewoon contraproductief
zijn. Ik hoop dat het kabinet, en dan met name de minister voor Grotestedenbeleid,
ook vanwege de geluiden uit VVD en CDA, aanleiding zal zien om nog op vrij
korte termijn – want dit speelt voor ons voorzitterschap van de OVSE –
tot een aanvaardbaar eindproduct kan komen.Over het Midden-Oosten nog het volgende. De minister kan niet al zijn
kaarten op tafel leggen. Dat is begrijpelijk, maar ook verheugend, want daaruit
blijkt dat zijn inzet groot is. Het verschaft hoop dat minister Peres en de
voorzitter van het Palestijnse parlement Abu Ala rond de tafel zitten, maar
het is wel koorddansen op een zijden draad. Wij weten dat beider posities
niet op veel draagvlak in hun samenlevingen kunnen rekenen. Toen ik Peres
vroeg hoe lang hij nog deel zal uitmaken van deze regering, was zijn antwoord
kort en krachtig: zolang er hoop is. Dat kun je ook omdraaien: blijkbaar is
er nog hoop, zolang Peres in de meest onwaarschijnlijke omstandigheden nog
kans ziet om het overleg gaande te houden. Dat verhindert evenwel niet dat
de EU beide partijen duidelijk van haar ongeduld moet laten blijken. Ik vond
het heel opmerkelijk dat deze Kamer in haar geheel van oordeel was dat de
EU nog meer pressie kan uitoefenen dan ogenschijnlijk op dit moment het geval
is. Dat hierover absolute consensus heerste, is een belangrijk politiek gegeven,
waarvan de onderhandelende partijen op hun zijden draadje veel profijt kunnen
hebben.De heer De Vries (ChristenUnie):Voorzitter. Ik heb met belangstelling en op veel punten met instemming
geluisterd naar de bewindslieden. Ik zal slechts op enkele punten terugkomen.Minister van Aartsen maakte onderscheid tussen extremisten en gematigden.
Ik kan in dit verband zelf niet zo goed uit de voeten met het begrip "gematigden".
In mijn eigen betoog heb ik een drieslag gemaakt: de extremisten die de godsdienst
gekaapt hebben voor hun doeleinden, de nationalisten die de natie en de godsdienst
vereenzelvigen en autoritair regeren, en hervormingsgezinden die opkomen voor
de politieke vrijheden. Dat laatste type is in deze staten in regeringen helaas
nauwelijks vertegenwoordigd. Dergelijke mensen zijn echter wel vaak aanwezig
in de landen zelf. Zo stond er gisteravond een artikel in NRC Handelsblad
over een vrouw in Pakistan die opkomt voor politieke vrijheid. President Musharaf
probeert de extremisten te beteugelen, maar hij wordt daarbij bekritiseerd
door deze groep, vanwege de beperkte vrijheid in Pakistan. Ziet de minister
een mogelijkheid om zulke personen en bewegingen een steun in de rug te geven?Minister Herfkens sprak over de aardbeving in Gujarat, waar Nederlanders
veel konden doen, omdat zij al van tevoren aanwezig waren. Dit roept echter
wel de vraag op, wat er gebeurt als zo'n aardbeving in een andere streek van
India plaatsvindt. In Orissa heeft even eerder een grote ramp plaatsgevonden
waarbij Nederland niet aanwezig was. Doen wij dan niets? Vervult wellicht
een ander land onze rol of mogen deze mensen alleen maar hopen op noodhulp?
Wij zijn er nog lang niet als wij maar op één plaats kunnen
helpen.Ik ben heel blij dat ik haar heb uitgelokt om iets te zeggen over het
Wereld Economisch Forum in New York en Porte Allegre. Wat zij daarover zei,
heb ik zeer op prijs gesteld. Ik billijk verder volledig haar beslissing
om naar New York te gaan.Ik bedank de minister voor Ontwikkelingssamenwerking verder voor haar
antwoord inzake het bevolkingsbeleid. Het is nu duidelijk waarover wij het
wel en waarover wij het niet eens zijn. In eerste termijn heb ik ook de positieve
kant van mijn standpunt uiteengezet. Wij als gereformeerden zijn niet gebonden
aan hetgeen het Vaticaan leert. In dit geval volgen wij het Vaticaan zeker
niet, maar dat neemt niet weg dat wij een andere morele grens trekken dan
de minister. Ik constateer dat overigens zonder dat ik aan iemands integriteit
of intenties twijfel. Het moet mij wel van het hart dat de VN-organisaties
die op dit terrein actief zijn, niet mogen verzuimen om ook de mannen te benaderen.
Als een vrouw voor haar dertigste twaalf kinderen krijgt, is daar immers ook
een man voor verantwoordelijk.Ten slotte merk ik nog op dat ik het pleidooi van de heer Van der Linden
ten aanzien van de verdragen inzake minderheden ondersteun.Minister Van Aartsen:Mijnheer de voorzitter. De heer Van der Linden is teruggekomen op de verhoudingen
tussen de OVSE, de Raad van Europa en de Europese Unie. Hij verwees daarbij
naar een studie die door Clingendael zal worden uitgevoerd. Ik moet echter
wel een misverstand uit de wereld helpen, want in deze studie zal niet worden
ingegaan op de verhoudingen tussen en de kerncompetenties van die organisaties.
In deze studie zal men een vergelijking maken van de appreciatie van de mensenrechtensituatie
en de rule of law binnen deze organisaties, dat wil zeggen van de standaarden
waarmee deze organisaties werken. Men stelt deze vergelijking op om te voorkomen
dat landen naar de laagste noemer streven. Het ligt niet voor de hand dat
zij dat zouden willen, maar je kunt iets dergelijks nooit uitsluiten binnen
interstatelijke verhoudingen. Dat is het type onderzoek dat door Clingendael
zal worden verricht.De heer Van der Linden (CDA):Ik begrijp de minister niet helemaal. Door de Raad van Europa zijn immers
conventies vastgelegd, waarvan de minister zelf al zei dat die de norm zetten.
Het is dus heel eenvoudig voor landen om de norm te hanteren die door de lidstaten
van de Raad van Europa is aanvaard. Hiernaar hoeft dan ook geen onderzoek
te worden gedaan. Het verdient wel aanbeveling om te onderzoeken wat de kerncompetenties
van deze organisaties zijn, wat de ene organisatie beter kan doen dan de andere
en of men beter kan samenwerken. Die kennis zou niet alleen nuttig zijn voor
de debatten hier, maar ook voor de debatten in de OVSE en de Raad van Europa
zelf.Minister Van Aartsen:De heer Van der Linden gaat er blijkbaar van uit dat dit debat echt nodig
is en dat er naar de kerncompetenties en het instrumentarium van die organisaties
moet worden gekeken. Dat is geen nuttige exercitie, omdat ieder weet welke
rol en positie hij heeft. Juist in de afgelopen periode is in het licht van
hun activiteiten op de Balkan gebleken dat de EU en de OVSE elkaar makkelijk
vinden wanneer er in concreto in het veld het nodige moet gebeuren. Te denken
valt daarbij aan de activiteiten in Macedonië en Kosovo. De laatste tijd
is gebleken dat men samenwerking zoekt en vindt. Waar nuttig, is de een bereid
om onderaannemer van de ander te zijn.Bij alle overleggen – onder andere van de EU-trojka – met
de Russische federatie is, ook naar 11 september, Tsjetsjenië aan de
orde geweest. De heer Van der Linden zegt terecht dat er twee sporen moeten
worden bewandeld. Enerzijds gaat het om de economische verhoudingen en de
handel. Anderzijds gaat het ook om het mensenrechtenbeleid. Ook na 11 september
mag dit belangrijke element niet worden verdoezeld, niet alleen in de dialoog
met de Russische federatie maar ook in die met andere landen. Dat is een van
de essentiële lessen uit het verleden; het is noodzakelijk om dat vraagstuk
continu op de agenda te houden.Er is ten aanzien van de "buitenschil" een misverstand ontstaan tussen
de heer Van der Linden en mij. Mede uit het overleg dat ik verleden week in
Bosnië-Herzegovina voerde, is mij duidelijk geworden dat dit land het
lidmaatschap van de Raad van Europa ziet als een belangrijk signaal, een opstap
naar andere Europese structuren. Het ligt op de weg naar een nog in de verre
toekomst liggend lidmaatschap van de Europese Unie. In het geheel van hetgeen
zich buiten de EU beweegt, is er geen exclusief recht van een organisatie
als bijvoorbeeld de OVSE. Ik heb erop willen wijzen dat ook de EU een duidelijk
extern beleid voert ten aanzien van landen in de omgeving van de uitgebreide
EU. Nederland heeft bij de indiening van de begroting voor dit jaar als enige
van de vijftien lidstaten niet voor niets een vrij uitvoerige schets gegeven
van de begrenzing van "landen in de omgeving van de EU". Wij vinden dat de
Maghreb-landen daar ook onder vallen. Wij hebben duidelijk aangegeven welke
politieke richting ten aanzien van dit onderwerp de komende jaren moet worden
gekozen.Tijdens het recente bezoek van de minister van Buitenlandse Zaken van
de Federale Republiek Joegoslavië aan Den Haag is de samenwerking met
het Joegoslaviëtribunaal aan de orde geweest. Die samenwerking is een
essentiële toetssteen. Meer samenwerking van de regering van de FRJ met
het tribunaal is nodig. Het tribunaal heeft diverse wensen geuit, los van
de vraag wanneer een aantal gezochte personen uit die afschuwelijke periode
op de Balkan zullen worden overgebracht naar Den Haag, indien dat mogelijk
is. Nogmaals, samenwerking met het Joegoslaviëtribunaal is een belangrijke
toetssteen, niet alleen voor de regering van de FRJ, maar ook voor die van
Bosnië-Herzegovina. Ofschoon ik, zeker wat Bosnië-Herzegovina betreft,
niet degenen wil volgen die zeggen: wij zetten u zeer onder druk, het lidmaatschap
van de Raad van Europa valt voor u niet te bereiken zolang niet een aantal
van uw lieden in Den Haag vastzit.De heer Van Thijn heeft een schets gegeven van de relatie met de Verenigde
Staten waarin ik mij zeer kan vinden. Ik was gelukkig met zijn opmerking dat
het verstandig van de regering was afstand te nemen van de uitspraken van
de Franse minister van Buitenlandse Zaken. Ik meen dat het inderdaad belangrijk
is daarvan afstand te nemen, omdat die opmerkingen voeding geven aan het maken
van een scheiding tussen Europa en de Verenigde Staten, terwijl die scheiding
er niet zou moeten zijn. Gelet op de basiswaarden die wij met de Amerikanen
delen, zou die scheiding er vooral in deze periode niet moeten
zijn, want juist nu is het van belang om in gezamenlijkheid met de Verenigde
Staten de strijd tegen het terrorisme te voeren en elkaar te wijzen op die
belangrijke basiswaarden. Daarover heeft de heer Van Thijn gesproken alsmede
een aantal andere leden vanmiddag. Een verstandige aanpak is nodig. De heer
Van Thijn sprak in dit verband over een diplomatieke aanpak. Dat is exact
wat wij nodig hebben. Ik vond de uitspraken van de Franse collega ook daarom
zo ongelukkig, omdat hij tot uitgangspunt nam de speech van de Amerikaanse
president voor het congres. Als je die speech leest en tot je laat doordringen,
als je dus let op de inhoud ervan en niet op de beeldvorming die is ontstaan,
dan blijkt dat de speech een aantal opmerkingen bevat waarmee wordt teruggegrepen
op die basiswaarden. Er worden drie landen genoemd waarmee grote problemen
zijn en waarmee de Europese Unie ook grote problemen heeft. Die landen werken
destabiliserend voor ons deel van de wereld.De heer Van Thijn bracht ook in herinnering het debat dat wij met de Verenigde
Staten hebben over onze rol op de Balkan. Ik meen dat de Verenigde Staten
terecht in de richting van de Europese Unie zeggen: zoudt u in uw eigen achtertuin
niet iets meer kunnen doen? Dit geldt zeker nu wij bezig zijn met het vormgeven
van het Europees veiligheids- en defensiebeleid. Ik meen dan ook dat het belangrijk
is dat de Europese Unie gisteren heeft besloten om de politiemissie van de
Verenigde Naties in Bosnië-Herzegovina over te nemen. Dat is een goed
signaal. Tegelijkertijd is het ook goed dat wij in het kader van de taken
die wij binnen SFOR hebben, bezien of een iets betere burden sharing mogelijk
is en of wij de Amerikanen zouden kunnen helpen. Ik wijs er in dit verband
wel op dat de Europese Unie al een grote rol vervult, maar wij zullen kritisch
moeten nagaan wat in zowel EU- als in NAVO-verband gebeurt en wat de taken
en de rol van SFOR zijn.Ik heb inderdaad een tweedeling gemaakt. In ons beleid in de richting
van het Midden-Oosten is het vreselijk belangrijk dat wij ons voor de geest
houden dat er ongetwijfeld een zeer aanzienlijke meerderheid in Israël
is die ernaar streeft om in vrede te leven met de Palestijnen. Ik ben ervan
overtuigd dat die meerderheid onder de Israëlische bevolking aanwezig
is. Daarom is het belangrijk om bij de behandeling van het Midden-Oostenvraagstuk
zodanige bewoordingen en een zodanige weg te kiezen dat je dat grote aantal
gematigden in de Israëlische samenleving niet van je vervreemdt. Op die
basis probeert Peres zijn politiek te bouwen, hoe moeilijk dat ook voor hem
is in een coalitie waarbinnen het nodige debat plaatsvindt over de weg die
men moet volgen. Nochtans heeft Peres mogelijkheden, die hij ook benut, om
met vertegenwoordigers van de Palestijnse Autoriteit te spreken.In het kader van dit vraagstuk is niet de allerbelangrijkste vraag wat
wij kunnen doen, wat de Europese Unie kan doen of wat anderen zouden moeten
doen. De vraag is wat in de situatie waarin wij ons bevinden het meest effectief
is: wat werkt, wat biedt mogelijkheden, wat biedt perspectief? Er is en blijft
hoop, zolang die gesprekken kunnen plaatsvinden in en buiten de regio en in
ieder geval worden gevoerd vanuit de regio. Daarom heeft een aantal Europese
landen, waaronder Nederland, in de afgelopen uren de stelling betrokken dat
wij nu al onze steun moeten geven aan dit initiatief. Daarin moeten wij creatief
zijn en kunnen wij complementair opereren. Om die reden zal Solana dezer dagen
afreizen naar het Midden-Oosten. Solana hoeft daar helemaal niet naartoe samen
met een Amerikaan. Hij doet het werk daar als hoge vertegenwoordiger van de
Europese Unie. Dat is een voorbeeld van zo'n complementaire rol. De Europese
Unie is in alle verklaringen die sinds december zijn uitgegeven vrij duidelijk
geweest in de richting van alle partijen. Die verklaringen zijn de basis voor
het werk van Solana. Hem is meegegeven om al datgene te doen wat het Peres/Abu
Ala-initiatief kan ondersteunen. Dat is op dit moment belangrijker dan allerlei
andere activiteiten.Nederland zelf is betrokken bij het overleg over het Associatieverdrag.
Wij zijn de initiators geweest binnen de Europese Unie. Dat is ons hier en
daar op de nodige kritiek komen te staan. Maar juist vanuit de denklijn dat
je de basiswaarden niet moet aantasten, ook niet in het kader van dit conflict,
zal dat overleg worden voortgezet. Ik vind een vergelijking tussen de situatie
in Zimbabwe en het conflict in het Midden-Oosten geen goede. Het gaat om een
aantal grootheden die echt niet met elkaar kunnen worden vergeleken, alleen
al omdat wij in de ene situatie te maken hebben met een binnenstatelijk conflict
en in de andere situatie met een staat die zekerheden in de regio zoekt en
een staat in wording.Hetzelfde geldt voor de vraag wat nu effectief is. Het zou een volstrekt
lege verklaring zijn, als ik zou zeggen dat ik ben voor de internationale
conferentie waar mevrouw Zwerver over sprak. Daar heeft op dit moment namelijk
niemand iets aan. In de huidige situatie zou daar geen enkel effect van uitgaan.
Veel nuttiger is datgene wat de Nederlandse regering kan doen ter ondersteuning
van het initiatief dat ik al noemde, namelijk om al datgene te doen om in
de toekomst het struikelblok inzake het recht op terugkeer weg te nemen. Dat
is in dit stadium belangrijker dan een internationale conferentie. Gezien
de stand van zaken, komt er niet zo'n conferentie en, als die er al zou komen,
zou die heel weinig succes opleveren.Ik kom nu op de driedeling van de heer De Vries. Die driedeling zie je
in wezen werken in een land als Iran. De Europese Unie heeft een speciale
relatie met Iran. Ik denk dat het belangrijk is dat wij ons best doen om dat
land na 11 september aan de goede kant van de streep te houden. Dat signaal
hebben wij trouwens ook aan de Verenigde Staten gegeven. De eerste reactie
van de regering in Teheran op de aanslagen van 11 september was namelijk een
goede. Naar mijn mening zijn er ook nog steeds mogelijkheden om Iran aan de
goede kant van de streep te houden en dus ook een bijdrage te leveren aan
de hervormingsgezinden in Iran. Als regering kun je dat doen door met die
groeperingen te spreken. Tijdens beide bezoeken die ik de afgelopen anderhalf
jaar aan Iran heb gebracht, heb ik ook gesproken met leden van de oppositie
en met journalisten wier krant verboden was. Dit is een methodiek om aan deze
groeperingen in een land dat haakt naar verandering, te laten weten dat zij
niet in eenzaamheid strijden. Het zijn misschien maar kleine gebaren die gemaakt
kunnen worden, maar het levert toch een bijdrage voor die mensen die niet
in vrijheid leven. Daardoor kun je hen in ieder geval afhelpen
van het idee dat zij alleen moeten strijden.Ik heb goed geluisterd naar datgene wat vanmiddag over het Kaderverdrag
nationale minderheden is gezegd. De VVD-fractie wil nadenken over een nieuwe
interpretatieve verklaring. Ik denk dat hiervoor geldt wat de heer Van Thijn
in een ander verband zei, namelijk dat er de nodige diplomatie nodig zal zijn.
De regering hecht er inderdaad aan om, voordat Nederland het OVSE-voorzitterschap
gaat bekleden, dit probleem uit de wereld te hebben. Langzamerhand is de ratificatie
in fors wat OVSE-landen achter de rug en worden wij dus hekkensluiter van
dat peloton. Ik hoop dat wat diplomatie en gemeen overleg tussen regering
en Staten-Generaal hier kan helpen.Minister Herfkens:Voorzitter. De heer Van Gennip sprak over de culturele dimensie. Niet
voor niets kwam ik daar niet op terug, omdat dit wat ingewikkelder ligt. Hij
weet dat we al ontzettend veel doen onder het motto "cultuur": van het breedgeroemde
Prins Clausfonds tot en met de vast wel bij de heer Van Gennip bekende activiteiten
van Jemen tot Mali, waarin wij mensen proberen hun geschiedenis terug te geven.
Dat is een goede investering, omdat pas als je kunt bouwen op een eigen identiteit
en zelfvertrouwen, ontwikkeling mogelijk is. Die culturele dimensie ondersteunen
wij.Ik kom toe aan de meer religieus getinte dialoogelementen. Op dit gebied
bestaan al een paar internationale initiatieven. Kofi Annan en Jim Wolfensohn
organiseren een dialoog tussen religies. Je vraagt je dan af, waarom wij er
ook nog bij moeten. Vrij snel na 11 september heb ik in het kader van de Global
Coalition for Africa (GCA), één van de weinige fora waarin je
open met elkaar kunt praten, voorgesteld te spreken over religies, normen
en waarden die ten grondslag liggen aan de ontwikkelingssamenwerking die wij
proberen tot stand te brengen tussen gelijkgezinde donoren aan Afrika. In
die zin zit er een opening, zij het dat de GCA een tamelijk volle agenda heeft.
Wanneer een en ander dus effect zal hebben, weet ik niet.De opmerkingen van de heer Van Gennip over de Wereldbank zijn mij uit
het hart gegrepen. Het is schandelijk hoe de Wereldbank iedere keer weer probeert,
taken van de VN over te nemen en de VN uit te hollen. Dat is één
van de redenen, waarom ik mij geweldig verzet tegen Amerikaanse pogingen om
IDA giften te geven. Daarmee ga je "mission creep" namelijk honoreren. Op
die gebieden functioneren immers al andere internationale instellingen, zoals
WHO en UN-Aids. Ik zie niet in, wat de toegevoegde waarde van de Wereldbank
daarbij is. Het probleem in deze concurrentieslag is natuurlijk altijd dat
de Wereldbank meer dan 10.000 mensen heeft, en de andere organisaties slechts
een handjevol, terwijl de salarissen bij de Wereldbank drie keer zo hoog zijn
in vergelijking met die van de overige organisaties. Dat maakt de concurrentieslag
wat concreter dan ik zou willen. Maar het iedere keer weer opkomen voor de
VN, dát doen wij, samen met de noordelijke lidstaten, in hoge mate.Ik ben het geheel eens met de herwaardering van de OESO. Ik heb de OESO
altijd één van de meest interessante fora gevonden om coherentie
op de agenda te krijgen, al is het maar omdat binnen de OESO Nederland vrijheid
van meningsuiting heeft over handel. We hebben een aardige samenwerkingsstructuur
op een aantal coherentie dossiers met de Benelux opgebouwd. In OESO-verband
hebben die ontwikkelingsclubjes altijd wat gemarginaliseerd geopereerd. Ik
noem als voorbeeld het Development Assistance Committee (DAC). Ik ben zeer
onder de indruk van de slagkracht, waarmee de Permanente Vertegenwoordiger
Engering dit debat trekt. Het is de bedoeling, een en ander te gaan mainstreamen
in het OESO-beleid. Allerlei dingen die ik drie jaar geleden heb bepleit –
meer gezamenlijk opereren van handelsministers en OS-ministers – zijn
door de PV losgetrokken. De OESO is potentieel een veel interessanter forum
aan het worden dan het in de vorm van het DAC al was. Het DAC wil ik overigens
ook niet al te veel veronachtzamen, aangezien daar jaarlijks 25 ministers
bij elkaar komen. In die zin heeft het DAC zijn bijdrage geleverd.Mevrouw Zwerver sprak over het memorandum of understanding. Ik heb er
geen zin in om dat bilateraal te gaan doen. Verder is het ook niet nodig.
In andere landen wordt redelijk goed met donoren samengewerkt, ook in het
kader van PRSP waarin im- en expliciet een aantal benchmarks zijn opgenomen.
In andere landen zie je ook dat de HOM's – heads of mission van de EU –
samenwerken op de governance issues. Dit is een ongelooflijk goed instrument,
om ook eens iets positiefs over de EU te zeggen. Dit werkt echter niet in
het Grote Merengebied, omdat daar de EU volkomen verlamd is door de Brits-Franse
tegenstellingen, terwijl ook de Belgen in dat verband een bijrol vervullen.
Aan een oplossing wordt nu wel gewerkt, maar dit heeft nog niet geleid tot
een slagvaardig beleid van de EU en daarom wordt er naar andere instrumenten
gezocht. Het EU-beleid vertoont echter in de meeste andere landen, van Mozambique
tot Indonesië, voldoende slagkracht. Wij behoeven dan niet zelf het wiel
opnieuw uit te vinden.Je kunt geen verdragen ophangen aan een stuk papier. De Nationale Strategie
voor Duurzame Ontwikkeling is de Nederlandse inbreng voor de conferentie in
Johannesburg. Mij is niets bekend van een implementatiestructuur in Nederland,
maar misschien weet mevrouw Zwerver meer dan ik. Ons eigen milieubeleid is
verankerd in de opeenvolgende NMP's. Wij zijn zeker niet bezig, nieuwe structuren
op te zetten.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Wat bedoelde u dan in uw brief van 11 mei met ophanging aan de NSDO? Dit
was een van de aanbevelingen van het Joint Committee.Minister Herfkens:Dit stond in de evaluatie. Het Joint Committee bepaalt niet op welke wijze
Nederland zijn ontwikkelingsstrategie uitwerkt. Dit is een zinloze discussie.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Misschien is het een zinloze discussie, maar u bent haar zelf aangegaan.
Ik heb uw woorden gebruikt. U noemt de aanbeveling om het aan de NSDO te koppelen.Minister Herfkens:Indien dat besloten zou worden. In die brief staat dat dit afkomstig was
uit de evaluatie. Dergelijke suggesties moet je niet ongemotiveerd naar de
prullenmand verwijzen. Ik heb toen aangegeven dat wij dit zouden bekijken.
Op dat moment – en dat was meer dan een jaar geleden –
was nog niet bekend wat wij in Johannesburg zouden doen. Dat was nog open.
In de brief wordt dit dan als mogelijkheid genoemd, maar daartoe is uiteindelijk
niet besloten.Daarnaast is de kwestie van de financiën; naar mijn mening nog belangrijker.
Ik wijs er nogmaals op dat de Tweede Kamer helder heeft uitgesproken dat het
niet de bedoeling kan zijn dat geld van het ODA-budget aan andere ministeries
beschikbaar wordt gesteld om de verbreding van de DOV's te financieren. Dit
zou dan uit de eigen middelen van de desbetreffende minister moeten komen.
Daar kreeg men in de Treveszaal de handen niet voor op elkaar en ook niet
in de Tweede Kamer. Niemand van mijn collega's is door een Kamerlid –
ook niet van GroenLinks – ooit gevraagd om uit de eigen begroting geld
vrij te maken voor de financiering van de DOV's. Ik weet uit ervaring dat
het, ook wanneer meerderheden om geld vragen, in de Treveszaal een heel gedoe
is om daar steun voor te krijgen. Als niemand daar een Kamerlid om heeft horen
vragen, is de kans op extra geld uit andermans portemonnee werkelijk zeer
gering. Zo werkt het in het bestuur en dat is maar goed ook.De heer Rabbinge (PvdA):Voorzitter. Wij zijn getuige van een historische gebeurtenis. Er wordt
namelijk uit het geheim van de Treveszaal geklapt. Ik dacht dat dit staatsrechtelijk
niet kon.Minister Herfkens:Ik denk dat het voor niemand een verrassing is als ik zeg dat je geen
financieel debat in de Treveszaal wint met claims die niet eens door de Tweede
Kamer zijn neergelegd. De werkelijkheid is dat de Tweede Kamer vaak in meerderheid
claims neerlegt die de beschikbare middelen te boven gaan. Het is dus al lastig
genoeg om met een meerderheid in de Tweede Kamer een financiële claim
te winnen. Dat lijkt me nauwelijks een geheim van de Treveszaal.Ik heb overigens vastgesteld in het debat in eerste termijn in de Tweede
Kamer dat het CDA de DOV zoals dat vervolgens door mij in mijn oktoberbrief
is vormgegeven, wel kon accepteren en dat wij zo verder konden gaan. Ook GroenLinks
is hier toen niet meer op teruggekomen. Ik constateer dat men zich aan die
kant van de Kamer hier op zijn minst bij neergelegd heeft, zo niet zich erin
kan vinden. Ik verwijs naar de Handelingen in de Tweede Kamer.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Ik verwijs naar het verslag van het algemeen overleg. Daarin is zeer duidelijk
door de heer Van der Steenhoven gevraagd om verbreding van de DOV's. Dat neemt
niet weg dat alles wat in de Tweede Kamer besproken is, in de Tweede Kamer
besproken is. We hebben hier vandaag een begrotingsbehandeling. Dat geeft
mij alle recht om dit soort zaken hier aan de orde te stellen.Minister Herfkens:Zeker. Daarom heb ik die ook tot in detail beantwoord.Ik zie niet wat het verband is tussen stedenbanden VNG en het DOV-debat.
Voorzover ik dezer dagen iets doe in het kader van de gemeenteraadscampagne,
kom ik tegen dat in vele steden stedenbanden warm leven en dat het in het
draagvlak een goede investering is geweest dat wij deze vanuit ontwikkelingssamenwerking
volop ondersteunen.Ik had het gevoel dat ik een aantal zaken die de heer Rabbinge aan de
orde heeft gesteld, wel had behandeld. Wij zijn het er volstrekt over eens
dat er veel meer investeringen nodig zijn in rurale ontwikkeling en ook dat
dit meerjarig moet gebeuren. In een achttal landen waar rurale ontwikkeling
is gekozen als sector, ligt een meerjarige committering om financieel te investeren
in verbetering van landbouwproductie en rurale inkomens. Het maakt ons niet
uit of dat geld gebruikt wordt voor de externe of de interne input. We hebben
die committering op de lange termijn gemaakt.Ik denk dat we met elkaar kunnen vaststellen dat het grote probleem in
Afrika met de landbouw falend overheidsbeleid is geweest. Als een regering
boeren permanent "afknijpt" heeft iedere buitenlandse investering in input
weinig zin. Het gaat om het voeren van een beleidsdialoog die ertoe leidt
dat boeren niet meer de prijs moeten betalen en meer gesteund gaan worden.
Ik sprak zojuist al over Uganda. Ze zijn daar in Uganda heel ver mee. Ze zijn
daar bewust zelf bezig met input voor de boeren in de vorm van zaaigoed, financieringskredieten
etc. Je ziet een omslag in Afrika. In die landen waar men inderdaad die munt
heeft laten vallen, is het de moeite waard om samen te gaan werken voor een
beter landbouwbeleid.De heer Rabbinge (PvdA):Voorzitter. Ik ben zeer dankbaar voor dit zeer uitgebreide antwoord. Het
ging er echter om dat bij de Wereldbank heel lang de economische theorie heeft
gegolden waarin in feite afstand werd genomen van het ontwikkelingsmodel van
Johnson en Meller, dat insteekt op de typische karakteristiek van veel ontwikkelingslanden,
die agrarisch is. Dat je door een agrarische revolutie als startmotor te hanteren,
ook allerlei andere ontwikkelingen op gang kon brengen, is ontkend en zelfs
tegengegaan door de Wereldbank in Afrika. Dat is mede het gevolg van de enorme
achterstand en de onduurzaamheidsspiraal in Afrika.Minister Herfkens:Zeker. Ik geef overigens toe dat bij de Wereldbank in de laatste 20 tot
25 jaar vele theorieën hebben geheerst die van geen kant deugen. Sterker
nog, ik heb vele jaren van mijn leven met veel plezier een aantal van deze
theorieën zelf helpen begraven. Er is wat dat betreft een omslag. Men
wordt daar ook verstandig. Overigens is een van de problemen geweest dat het
allemaal te theoretisch was en dat er veel te weinig praktisch werd gedaan.
Een van de grote voordelen van de nieuwe Wereldbank is de decentralisatie.
Het is heel lastig om theoretisch te blijven als je met je laarzen in de modder
rondloopt. Dat heeft de kwaliteit van de Wereldbank doen toenemen. De confrontatie
met de feiten, de realiteit van de boer, het proeven van de aarde krijgt een
menselijk gezicht. Dat betekent dat de effectiviteit groter wordt.Ik heb het even laten nakijken, maar wij hebben de CGIAR juist meer geld
gegeven. Het was dit jaar 50% meer dan vorig jaar. Ik ben het met de heer
Rabbinge eens dat het budget van de hele CGIAR kleiner is dan van zijn universiteit,
maar dat is de tragedie van alles wat wij bij het ontwikkelingsbeleid doen.
De VN-uitgaven zijn minder dan van de gemeente Tilburg! Het BNP van vele Afrikaanse
ontwikkelingslanden is kleiner dan mijn budget, laat staan van echte ministeries
in Nederland. Die verhoudingen zijn lastig. Wij proberen met
schaars geld zoveel mogelijk te doen. Dat geldt ook voor de opleidingen: zowel
voor basisonderwijs als voor hoger onderwijs. Als er ergens een gat zit, dan
is het bij de vakopleidingen. Ik praat in toenemende mate met ontwikkelingslanden
over vakopleidingen. Zonder vakopleidingen blijft de situatie voor werklozen
uitzichtloos. Zonder perspectief grijpen zij naar wapens.De heer Rabbinge (PvdA):Mij ging het vooral om de opleiding van het midden- en hoger kader, waaraan
erg veel behoefte is. Met name de wat rijkere landen zoals China en India
zenden hun mensen uit en betalen het volledige budget. Voor een groot aantal
ontwikkelingslanden is dat absoluut onmogelijk, met name voor de kleinere.
Dan zou het toch mogelijk moeten zijn, daaraan een bijdrage te leveren?Minister Herfkens:Er gaat toch al jaarlijks 130 mln euro naar het internationaal onderwijs?De heer Rabbinge (PvdA):Nee, dat budget is anders opgebouwd, maar laten wij het daar nu maar niet
over hebben. Dat is een detail. Ik zal er later op terugkomen.Minister Herfkens:Bij mijn weten zijn wij tamelijk riant met onze beurzenprogramma's. Als
dat niet zo is, moeten wij daar later maar eens op terugkomen.Ik ben het eens met afrekenen op resultaat, maar vraag er begrip voor
dit niet toe te passen op de financiële uitkomst van Financing for Development.
Alle kaarten zijn geschud, ik heb er hard aan getrokken. Ik heb verteld over
de dagelijkse contacten en telefoontjes. Er stond zelfs een foto van mij in
de NRC dat ik in Gujarat midden in de aardbevingsellende stond te telefoneren
met New York over Financing for Development. Ik ben daar erg mee bezig, maar
het probleem is dat de slotakte zich buiten mijn macht afspeelt. President
Fox neemt een aantal regeringsleiders mee naar een eilandje. Ik ben daar niet
bij. Mijnheer Bush is er wel bij. President Aznar is erbij die van alles probeert
om de afspraken van Laken te lozen. Ik maak mij grote zorgen over de politieke
verklaring waaraan door de Mexicanen wordt gedacht. Het is een weinig transparant
proces, waarop ik geen invloed heb.Het document dat de PrepCom heeft afgeleverd, vind ik een ongelooflijke
doorbraak. Als ik vijf jaar geleden had gehoord dat dit de uitkomst zou zijn
geweest van FFD, had ik dat niet geloofd. Ik zou er blind voor hebben getekend.Ik ben het er helemaal mee eens dat de resultaten meetbaar moeten zijn.
Om die reden hebben wij een resultatenmonitor ingevoerd. Voor het draagvlak
is dat belangrijk. Er moet verantwoording kunnen worden afgelegd, ook aan
de belastingbetaler. Wij moeten kunnen laten zien wat onze resultaten zijn.
Als je echter succesverhalen hebt dat hulp helpt, kun je die zelfs aan de
straatstenen niet kwijt. Niemand is daarin geïnteresseerd. Wij proberen
het wel. Ook in de stukken aan de Kamer proberen wij in het kader van VBTB
een relatie te leggen tussen de inzet en de uitkomst, overeenkomstig de milleniumdoelstellingen:
kinderen naar school, inkomens omhoog, kindersterfte omlaag. Om die resultaten
gaat het. Wij beseffen ten volle dat wij die resultaten niet zélf bewerkstelligen.
Wij kunnen alleen maar de mensen in ontwikkelingslanden helpen die te bewerkstelligen.De vraag over de evaluatie heb ik niet begrepen. Ik neem aan dat het gaat
over de follow up van de IBO-technische assistentie ten aanzien van PSO. PSO
is met een nieuw strategiestuk gekomen, waarin men het uitzenden loslaat.
Daarvoor in de plaats komt, conform het door mij uitgezette beleid, het opbouwen
van institutionele capaciteit in bredere zin. Men wil niet meer elk gat vullen
met een uit te zenden deskundige, maar men wil kijken of het probleem op een
andere manier aan te pakken is. Dat lijkt mij een nuttige weg. Wij zijn ook
in gesprek met PSO over hoe die weg gevolgd moet worden. Het betekent dat
de "core business" van PSO drastisch gaat veranderen. Het proces gaat echter
de goede kant op.Ik kom bij de heer De Vries. Orissa is de ramp die een jaar eerder heeft
plaatsgevonden. Toen was ik samen met de minister-president in Gujarat. Wij
zitten inderdaad niet in Orissa. Dat betekent dat er vanuit Nederland noodhulp
kan worden verleend. Dat gebeurt zowel via de betrokken VN-instellingen als
de niet-gouvernementele organisaties. Op die manier verlenen wij dan hulp.
Nederland heeft een gelimiteerde institutionele capaciteit. Nederland heeft
er niet voor gekozen, anders dan de Britten, om een apart departement op te
richten. Dat biedt de Britten de mogelijkheid om overal met meer mensen aanwezig
te zijn. Wij hebben dat niet gedaan. Wij moeten ons dus concentreren. Ik sta
overigens achter die keuze. Wij doen het dan ook effectief. Ik kan er prima
mee leven. Het betekent echter dat wij soms moeten zeggen dat er geen additionele
waarde bestaat voor een Nederlandse bijdrage. Gelukkig zijn er nog twintig
andere donoren. Ook zijn de ontwikkelingslanden zelf van belang. Zowel Gujarat
als Orissa zijn deelstaten van India. Als er een land is wat niet als een
"failed state" te kenmerken valt, is het India wel. Laten wij wel wezen! 99,999%
van de financiering van de ontwikkeling van India gebeurt door India. De buitenlandse
hulp is daar van een enorm marginaal karakter. Ook dat is een reden om te
concentreren.De heer De Vries (ChristenUnie):Ik heb gelezen dat de hulp in India vaak binnen de eigen kaste blijft,
waardoor er ook mensen niet geholpen worden.Minister Herfkens:Dat ben ik met de heer De Vries eens. Mede om die reden is het goed dat
wij erbij zijn. Ook in Gujarat was te zien dat een ramp betekent dat bestaande
ongelijkheden versterkt worden. Mensen die niet kunnen lezen of schrijven
weten immers niet hoe zij door het ambtelijke doolhof moeten komen om compensatie
te krijgen. Arme mensen, die niet legaal wonen, kunnen niet aantonen dat zij
hun woonplek zijn verloren. Vrouwen en kastelozen in de omgeving van Gujarat
zijn er nog erger op achteruit gegaan. De partnerships die wij hebben met
de niet-gouvernementele organisaties die zich aldaar inzetten voor vrouwen
en kastelozen hebben wij onmiddellijk ingeschakeld bij de wederopbouw, zodat
het normale mechanisme dat rampen bestaande ongelijkheden versterken vanaf
dag één voor een groot deel is gecorrigeerd.Ik ben het zeer eens met de noodzaak om ook mannen op hun verantwoordelijkheid
aan te spreken. Gelukkig gaat het VN-bevolkingsprogramma hiervan ook uit.Staatssecretaris Benschop:Voorzitter. De heer Van der Linden is teruggekomen op het onderwerp van
de Nederlandse instituten in het kader van het internationaal cultuurbeleid.
Daar is vorig jaar, op 18 mei, een brief over geschreven aan de Tweede Kamer,
in antwoord op een vergelijkbare vraag. In die brief is uiteengezet dat er
twee instituten zijn, in Parijs en Jakarta. Wij staan daarnaast voor de vraag
hoe het ter beschikking staande cultuurbudget moet worden besteed. Daarbij
is de keuze gemaakt om het meer aan activiteiten te besteden en minder aan
het scheppen van nieuwe infrastructuur. Daarmee is niet gezegd dat wij met
de bestaande instituten geen waar voor ons geld krijgen. Wel is hiermee de
vraag beantwoord wat wij met de rest van de middelen doen. Ik heb de indruk
dat met de lopende besteding de relatie met Duitsland en Berlijn prima vormgegeven
kan worden. Wij kijken nog naar de wetenschappelijke instituten.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.De vergadering wordt van 18.37 uur tot 20.15 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20012002-951-1003.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl