Het debat over de reactie van de minister-president op het rapport van de commissie-Davids over de besluitvorming rond de inval in Irak
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


2009-2010
 41
 
 
 
 Rapport commissie-Davids
 Aan de orde is het debatover de reactie van
de minister-president op het rapport van de commissie-Davids.
 
 Ik heet de minister-president en beide viceministers-presidenten van harte
welkom. Ik geef het woord aan de heer Pechtold van D66.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voorzitter. Deze premier heeft in vijf uur tijd de coalitie tot op het
bot verdeeld en het kabinet in een crisis gestort. Zo verdween de inhoud uit
beeld: de besluitvorming over het politiek steunen van de oorlog in Irak.
Een oorlog die tot op de dag van vandaag Irak een van de meest onveilige landen
maakt, een oorlog waardoor meer dan 2,5 miljoen mensen ontheemd raakten en
sinds 2003 minstens 100.000 doden vielen, terwijl de Amerikanen Irak binnenvielen
om democratie te brengen. Wat kenmerkt een democratie? Dat de macht zich aan
de wet houdt en aan het internationaal recht, zeker in Nederland. Artikel
90 van onze Grondwet zegt: de regering bevordert de ontwikkeling van de internationale
rechtsorde. Daar zou het vanavond om moeten gaan.
 Wat heeft deze premier bezield dat hij de conclusies van de commissie-Davids
diskwalificeert als "ook maar een mening"? Het gaat om conclusies over het
ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat en het onvolledig informeren van
de Kamer. Terecht zei Davids gisteren: als premier Balkenende de mening van
mijn commissie maar een mening vindt, waarom had hij die dan nodig? Wij zien
een premier die zich steeds meer isoleert, zich afsluit voor ieder kritisch
geluid en volhardt in zijn eigen gelijk van oogkleppen en tunnelvisie. Wat
bezielde de premier gisteren? Was het de arrogantie van de macht voorbij,
de vlucht naar voren, de aanval is de beste verdediging of was het louter
klunzigheid? Ik weet niet wat erger is.
 Er waren na de presentatie van het rapport maar twee mogelijkheden voor
de premier. De eerste was de commissie bedanken voor het geleverde werk en
meedelen dat het kabinet op zo kort mogelijke termijn met een reactie op het
hele rapport zou komen. De tweede was belet vragen bij de Kamer voor het afleggen
van een verklaring in de Kamer dat hij in de conclusies van het rapport-Davids
aanleiding ziet om zijn ontslag bij de koningin in te dienen. Meer smaken
waren er gisteren niet. Deze premier is al zeven jaar in functie en ik had
hem wijzer geacht en ook degenen met wie de verklaring is afgestemd. Ik vraag
vicepremier Bos: hoe kon hij na afloop zo onaangenaam verrast zijn? Vertelde
de premier iets heel anders dan was afgesproken? Wat was er dan precies afgesproken?
Op welk essentieel onderdeel is van die afspraak afgeweken?
 Mevrouw Hamer eiste een nieuwe verklaring waarin de hoofdconclusies worden
omarmd. Een draai van 180 graden, want na die eis was het duidelijk: de premier
verliest vandaag of zijn kabinet of zijn laatste restje gezag. Opnieuw maar
twee opties. Dat ik de premier moet vertellen – dat is wel eens anders
geweest – dat artikel 45, lid 3, van onze Grondwet dicteert dat het
kabinet met één mond spreekt! De PvdA eiste een nieuwe verklaring.
Voor de premier, maar ook voor vicepremier Rouvoet is dat slikken, want hij
was juist zo blij. Mijn vraag aan hem is dan ook: wat was van hetgeen de premier
heeft gezegd dan precies conform afspraak? Wat mij betreft dient dit debat
ertoe dat de door de premier gisteren afgelegde verklaring van tafel gaat.
 Ik heb de brief die wij zojuist hebben gekregen, kort kunnen bestuderen
en ik heb een aantal korte vragen. In de brief staat als eerste dat gisteren
een eerste verklaring namens het kabinet is afgelegd. Mag ik daaruit opmaken
dat de eerste verklaring, inclusief toelichting, namens het kabinet was? Dat
staat in de brief. Ik vraag dat ook aan de PvdA.
 Ten tweede. Wij lezen dat wij begin februari een reactie op het voltallige
rapport-Davids krijgen. Is dat inclusief alle vragen van de Eerste Kamer en
bijvoorbeeld ook de 48 vragen die ik heb gesteld? Ten derde. Ik lees in deze
brief van vanavond dat het kabinet het rapport van de commissie-Davids leidend
zal laten zijn bij de reactie. Wat is dat? Ten vierde. De PvdA en andere fracties
hebben terecht een groot punt gemaakt van het volkenrechtelijk mandaat, maar
ik lees nu: "In het licht van deze ontwikkeling en met de kennis van nu aanvaardt
het kabinet dat voor een dergelijk optreden een adequater volkenrechtelijk
mandaat nodig zou zijn geweest." "Adequater" betekent, mevrouw Hamer, dat
het tot nu toe adequaat was, maar dat het adequater kan. Graag een reactie,
ook van het kabinet.
 Ten slotte heb ik een vraag aan de PvdA. Gisteren heeft de premier in
een eerste reactie een paar conclusies omarmd, maar veel weerlegd, zoals de
kritiek op het leiderschap en de informatiepositie aan de Kamer op twee punten.
Het ging daarbij om de aanvraag van de Verenigde Staten van eventueel materieel
en om de informatiepositie van de AIVD en de MIVD. Over beide concludeert
Davids dat dat niet volledig was. Betekenen deze brief en het feit dat de
premier op pagina 1 aangeeft dat de eerste verklaring namens het kabinet was,
dat ook die kritiek van de premier namens de PvdA omarmd wordt? Gisteren zei
de premier letterlijk: "Wij hebben een ander beeld van de informatievoorziening
aan het parlement dan door de commissie is geschetst." Daarmee vraag ik de
PvdA of mijn conclusie terecht is: kennelijk was het volkenrechtelijk mandaat
adequaat – dat omarmt die fractie vanavond – en was de informatie
aan de Kamer voldoende.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Een jarenoude poster van Loesje luidt: "Irak en het ergste
zijn niet de doden, maar het politieke gezichtsverlies." Het blijft natuurlijk
gissen wat de premier gisteren op zijn netvlies had toen hij de trappen van
zijn ministerie afdaalde voor de persconferentie. Het drama van de oorlog
in Irak was dat in ieder geval niet.
 Met stomme verbazing heb ik het spektakelstuk aanschouwd dat de premier
daarna voor heel Nederland opvoerde. Daar had een staatsman moeten staan die
na ruim zes jaar van diepe maatschappelijke en politieke verdeeldheid over
de juistheid van de oorlog in Irak zich het belang realiseert van bezinning,
waarheidsvinding en historische reconstructie. Daar had een premier moeten
staan die oproept tot zorgvuldige politieke beoordeling en tegelijkertijd
aangeeft dat daarbij het kabinet noch de premier wordt gespaard. In plaats
daarvan stond er een spinnende partijpoliticus die het ministerie van Algemene Zaken slechts leek te lenen voor het beperken van het gezichtsverlies
van zijn partij en van zichzelf. Er stond een verongelijkte politicus die
elke feitelijke reconstructie van het kabinetshandelen in 2002 en 2003 ervoer
als een persoonlijke terechtwijzing.
 Wat volgde, was dat de commissie-Davids op het schild gehesen werd als
de premier bevestigd werd in zijn gelijk, maar de commissie werd er met hetzelfde
gemak vanaf gelazerd als haar uitgebreide onderzoek kritiek op de premier
opleverde. De premier was bijvoorbeeld blij dat de schaduw van de twijfel
was weggenomen ten aanzien van de militaire steun en de aanstelling van De
Hoop Scheffer als NAVO-SG. De vraag is natuurlijk hoe een commissie in staat
kan zijn om elke schaduw van twijfel weg te nemen als zij op de andere, onwelgevallige
punten niet door de premier wordt vertrouwd.
 De woede van de Partij van de Arbeid was natuurlijk gerechtvaardigd. De
coalitiepartner werd gebruikt in een reclameactie voor de CDA-politicus Balkenende
en uiteindelijk gewoon voor gek gezet, omdat de premier nu mede namens de
Partij van de Arbeid voor de zoveelste keer de politieke steun aan een illegale
en onwettige oorlog vergoelijkte. Het verweer dat een onderscheid moet worden
aangebracht tussen de premier van eerdere kabinetten en de huidige premier,
is absurd. Er is maar één premier. Dat is staatsrechtelijk zo
en in dit geval is het ook feitelijk zo.
 Er ligt nu een nieuwe verklaring. Die opent nog eens met de mededeling
dat gisteren afstemming heeft plaatsgevonden met de vicepremiers. De vraag
is evenwel of er ook sprake is geweest van afstemming over en instemming met
alle antwoorden die de premier na de persverklaring aan de journalisten heeft
gegeven. Daarop wil ik graag een reactie.
 Deze verklaring houdt eigenlijk alle onderdelen van de persverklaring
van gisteren in stand, met één uitzondering: het volkenrechtelijk
mandaat. Er wordt nu erkend dat het standpunt van de regering van destijds –
een nieuw mandaat was wenselijk, maar niet nodig – niet meer op internationale
erkenning kon rekenen. Ofwel het kabinet heeft zich en groupe vergist ofwel
de premier in zijn eentje. Het kabinet of de premier heeft gisteren een verkeerde
conclusie getrokken. Graag wil ik daarover duidelijkheid. Alle andere punten
van de persverklaring van gisteren zijn nog intact en worden door het hele
kabinet gesteund. Mijn vraag, met name aan de PvdA, is of die onderdelen van
de persverklaring van gisteren inmiddels ook door de PvdA worden gesteund.
Vindt het kabinet bijvoorbeeld nog steeds, zoals de heer Balken­ende gisteren
liet merken, dat het kabinet de Kamer juist heeft geïnformeerd? Is dat
het standpunt van het hele kabinet? Vindt het kabinet dat de besluitvorming
ten aanzien van de inval zorgvuldig is geweest? Vinden het hele kabinet en
de coalitiepartijen dat de premier voldoende leiding heeft gegeven? En vindt
het hele kabinet dat het kabinet en zijn premier de afgelopen jaren geen enkele
fout te verwijten is? Als dat zo is en als het kabinet de hele persverklaring
van gisteren dus intact laat, wil ik ook graag weten hoe dan in de verklaring
van vanavond kan worden gesteld dat bij alle verdere opmerkingen van het kabinet
de commissie-Davids leidend zal zijn. Dat kan niet allebei.
 Na eindeloos wachten concludeer ik vooralsnog dat het opstellen van een
eerste kabinetsverklaring die op steun van alle partners kan rekenen, minstens
tien keer zo veel tijd in beslag heeft genomen als het principebesluit om
politieke steun te verlenen aan de inval in Irak. Dat was namelijk drie kwartier.
Ik stel ook vast dat de premier niet in staat is tot het geven van regie of
leiding, toen niet – op een cruciaal moment – en nu niet. Als
hij een keer zelf de leiding neemt, wordt het mot.
 Dit is alleen maar het voorafje op een nieuw parlementair jaar, met heel
grote beslissingen, bijvoorbeeld over Afghanistan en grote sociale hervormingen.
Wij hebben te maken met een kabinet dat wortelt in zo'n diep wantrouwen dat
men niet in staat is om een eenvoudige persverklaring zonder ruzie op te stellen.
Wij zijn – helaas en tegen onze zin – getuigen van een heel, heel
langzame val van een kabinet.
 
 
 Het woord is aan mevrouw Kant. Ik zie dat mijnheer Rutte ook opstaat.
Gaat u het samen doen? Van mij mag het, maar misschien van mevrouw Kant niet.
Mevrouw Kant, gaat u het samen doen?
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Samen? Wie weet ooit, mijnheer Rutte.
 
 
 Een andere keer. Ik heb het geprobeerd.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Voorzitter. Ik heb bij binnenkomst even gekeken naar de body language
van de heren. Ik had de neiging om te vragen: gaat het weer een beetje? We
zullen zien. Er wordt wel gelachen, maar ik weet niet of dat helemaal van
harte is. Er valt ook niet zo veel te lachen, want het is teleurstellend dat
het debat nu gaat over geruzie. Dit debat gaat niet over de illegale oorlog
die gevoerd is in Irak. Dit debat gaat niet over de onwettige steun die het
kabinet-Balkenende aan deze oorlog gaf. Nee, dit debat gaat over de loopgravenoorlog
in het kabinet, die de afgelopen 24 uur weer lekker opgelaaid is. Wat een
beschamend soepzootje! Ik heb er geen andere woorden voor. Gisteren moesten
wij concluderen dat ons land medeplichtig is aan een illegale, misdadige oorlog
op basis van misleiding. Dat is een heel zware conclusie. De minister-president
die ons die misdadige oorlog in gerommeld heeft, rommelt dit kabinet vandaag
een crisis in. Via een – laat ik toch maar een vies woord gebruiken –
"lullig" briefje rommelt hij ons zo weer een kabinetscrisis uit. Wat een beschamend
soepzootje! Wat een arrogantie! Wat een amateurisme!
 Ik begrijp nu de oproep van de premier in het afgelopen weekend om ons
straatje schoon te vegen. In het weekend dacht ik al dat het een beetje een
raar moment was om vlak voor de presentatie van het rapport van de commissie-Davids
een oproep aan iedereen in Nederland te doen om zijn eigen straatje schoon
te vegen. Ik had al een vermoeden van het plan van de premier. Ik had echter
niet kunnen vermoeden dat hij zomaar belangrijke conclusies van tafel zou
vegen van een onafhankelijke commissie die hij zelf heeft ingesteld.
 Eerst schoffeert onze minister-president de bevolking door een illegale
oorlog te steunen. Dan schoffeert hij jarenlang de democratie door geen enkele
openheid te geven en een onderzoek te blokkeren. Vervolgens schoffeert hij
de door hem zelf ingestelde commissie-Davids. En passant schoffeert hij de
Partij van de Arbeid door dit gisteren namens het kabinet te doen. Ik heb
niet zoveel medelijden met de Partij van de Arbeid, want die heeft
zich de afgelopen jaren natuurlijk ook behoorlijk beschamend opgesteld met
betrekking tot de oorlog in Irak. De minister-president heeft samen met de
heer Bos en mevrouw Hamer jarenlang een parlementaire enquête over Irak
geblokkeerd. Dat is tot op de dag van vandaag beschamend.
 Hoe haalde de minister-president het gisteren in zijn hoofd om belangrijke
conclusies van een commissie, namelijk een politieke steun aan een illegale
oorlog, met zo veel gemak en arrogantie van tafel te vegen? De vraag blijft
of hij gisteren namens het kabinet sprak. Wij hebben begrepen dat daarover
overleg is geweest. Wat is er dan afgesproken? Is deze tekst voorgelegd aan
andere ministers en de vicepremiers? Wat is daarover afgesproken?
 Net kregen wij dan dat "lullige" briefje waarin dan ineens een andere
tekst staat. Je moet er flink op studeren om het te kunnen volgen. In de allerlaatste
zin erkent de minister-president dat er een adequater volkenrechtelijk mandaat
nodig zou zijn geweest. Hoeveel slagen om de arm kun je maken? In diezelfde
brief stelt de minister-president wederom dat het toenmalige kabinet ervan
overtuigd was, een integere afweging te hebben gemaakt. Dat zijn heel veel
woorden en heel veel slagen om de arm.
 Ik wil eigenlijk maar één ding weten: trekt de minister-president
zijn woorden van gisteren terug, ja of nee? Die vraag moet nu beantwoord worden.
De minister-president zei gisteren letterlijk dat een nieuwe resolutie weliswaar
wenselijk was, maar juridisch niet noodzakelijk. Hij deed de conclusie van
de commissie af als een mening. Neemt hij die woorden vandaag terug, ja of
nee?
 Wat bedoelt de minister-president eigenlijk met "adequater"? Was het mandaat
nu wel of niet adequaat? Ik wil dat de minister-president nu daarover duidelijkheid
geeft. Gisteren heeft hij er zelf mist over laten ontstaan. In de brief staat
niet dat hij afstand neemt van de afstand die hij gisteren van die conclusies
heeft genomen. In het debat moet hij dat dus alsnog doen.
 Over het verkeerd inlichten van de Tweede Kamer, waarvan de minister-president
gisteren ook afstand nam, staat helemaal niets in de brief. Mag ik aannemen
dat hij nog steeds staat achter wat hij daarover gisteren heeft gezegd? Steunen
de PvdA-fractie en de vicepremiers die woorden van de minister-president,
waarmee hij afstand neemt van de conclusie dat de Kamer onvolledig is geïnformeerd?
 Vicepremier Bos, van u wil ik graag weten wat u vond van de manier waarop
en het feit dat de minister-president gisteren een aantal belangrijke conclusies
van tafel veegde. Ik wil eigenlijk ook weten wat u van die conclusies zelf
vindt. De belangrijkste conclusie is dat er geen legitimatie was voor de oorlog
in Irak. Staat u daarachter, ja of nee? Neemt u afstand van de woorden die
de minister-president gisteren hierover heeft geuit?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Voorzitter. Minister-president, wat maakt dit kabinet er een zootje van!
Gisterenochtend begon de dag overzichtelijk met een stevig verhaal van de
commissie-Davids, maar die dag eindigde in een complete chaos. Normaal gesproken
wordt een dergelijk rapport goed bestudeerd en daarna wordt die inhoudelijk
ordentelijk behandeld. Deze coalitie heeft het echter gepresteerd dat wij
het niet over de inhoud hebben, maar dat wij weer praten over ruzie in het
kabinet. Na anderhalve dag blijkt dat de minister-president wel degelijk een
eerste verklaring namens het hele kabinet heeft afgelegd.
 Ik vraag vicepremier Bos of hij de uitspraken van mevrouw Hamer deelt,
fractievoorzitter van de PvdA, die zij gisterenmiddag deed. Zij zei dat de
premier niet namens hem heeft gesproken.
 Sprak mevrouw Hamer toen zij een nieuwe verklaring van de minister-president
eiste, zoals zij beweerde, namens vicepremier Bos en de andere bewindspersonen
van de PvdA in het kabinet?
 Kan mevrouw Hamer wel namens vicepremier Bos en de andere bewindspersonen
van de PvdA spreken? Wat is de uitleg van deze vicepremier van het begrip
"dualisme"?
 Ik neem aan dat mevrouw Hamer haar beschuldigingen aan het adres van de
minister-president nu intrekt. Ik zie dat zij haar hoofd schudt. Kan zij naar
de microfoon komen en uitleggen waarom dat niet het geval is? Mevrouw Hamer
blijft zitten.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Het kabinet ook!
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Mijnheer Pechtold, de vraag is hoe lang.
 De minister-president verdedigde gisteren met verve zijn toenmalige visie
op het volkenrechtelijk mandaat. Waarom is zijn visie op dit punt 180 graden
gedraaid?
 Anderhalve dag heeft vicepremier Bos heel Nederland in verwarring gelaten.
Wat heeft hem bezield? Waarom heeft hij de zeer ernstige beschuldiging van
zijn fractievoorzitter, mevrouw Hamer, niet onmiddellijk weerlegd? Het was
zijn fractievoorzitter, mevrouw Hamer, die zei dat de minister-president niet
namens de PvdA-bewindslieden sprak. Deze vicepremier had die woorden onmiddellijk
kunnen weerleggen in plaats van daarmee anderhalve dag te wachten.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Voorzitter. Eerst was er een oorlog in Irak en toen was er een oorlog
in het kabinet. Het CDA en de PvdA sloegen elkaar de afgelopen 24 uur spreekwoordelijk
de koppen in. Niet premier Balkenende en minister Bos regeren dit land, maar
de chaos doet dat.
 In het Torentje was crisisoverleg tussen de heren Balkenende, Bos en Rouvoet
en in de kamer van de heer Van Geel mocht de b-selectie aantreden.
 Crisis in dit kabinet, dat is prachtig! We kregen net een capitulatiebriefje
van de minister-president met bezwerende formules die ons allemaal willen
doen geloven dat er niets meer aan de hand is. Toch staat het kabinet met
een been in het graf.
 Natuurlijk is ook mijn fractie geïnteresseerd in het antwoord op
de vraag wie de minister-president gisteren tijdens zijn persconferentie vertegenwoordigde.
Namens wie sprak hij? Deed hij dat namens het toenmalige kabinet, het huidige
kabinet, het CDA of namens zichzelf?
 Het belangrijkste politieke feit van de afgelopen 24 uur is natuurlijk
dat de coalitie hopeloos verdeeld is, dat de modderschuit vast is gelopen,
dat het een dag was van crisis en van chaos. Dat briefje dat het kabinet zojuist
naar de Kamer heeft gestuurd, doet daar niets aan af, maar
de minister-president is door de pomp. Het volkenrechtelijk mandaat bleek
opeens wel onvoldoende te zijn. De Partij van de Arbeid heeft haar zin gekregen.
Maar alle andere geschilpunten zijn nog volstrekt onhelder, en dat geeft te
denken. Mijn fractie zegt tegen dit kabinet, zegt tegen de fracties van de
Partij van de Arbeid en het CDA: ruzie vooral door, vecht elkaar maar de tent
uit, blaas dit kabinet maar op. Houd vol, doe je best, veel succes ermee!
 Mevrouw Hamer mag van ons de premier nog 100 nieuwe extra verklaringen
vragen. De PvdA-Kamerleden Van Dam en Samsom mogen wat mij betreft nog 1000
paniekberichten de wereld in twitteren. Wij vinden het allemaal prachtig.
Namens miljoenen Nederlanders: bedankt. Ik vraag hun ook: alstublieft, word
het niet op alle punten eens.
 De commissie-Davids verwijt de minister-president een gebrek aan leiderschap.
Dat verwijt is natuurlijk volstrekt terecht. Van het gebrek aan leiderschap
van de premier kwamen wij ook vandaag en de afgelopen 24 uur weer prachtige
voorbeelden tegen in de media en in de brief. Eerst zou de premier, de minister-president,
tijdens het crisisoverleg op het punt hebben gestaan – als wij de media
mogen geloven – om voor de Partij van de Arbeid door de knieën
te gaan. Daarna zou hij zijn teruggefloten door zijn eigen CDA. En weer daarna
is hij toch voor de Partij van de Arbeid door de knieën gegaan, door
de pomp gegaan. Wij hebben het allemaal gezien, de laatste regels van de brief
die wij net kregen: het mandaat is in één keer toch onvoldoende.
Mijnheer Balkenende, u bent geen leider, u bent een brekebeen. Mijnheer Balkenende,
de premier, is vernederd door de Partij van de Arbeid. Hij is gezwicht voor
de Partij van de Arbeid. En wij weten nu dat Wouter Bos de enige echte premier
van dit kabinet is, en dat is een verschrikkelijke realiteit.
 Ik vraag de premier en de vicepremier snel een bezoekje te brengen aan
het paleis, snel naar Hare Majesteit de Koningin te gaan. Ik heb hun dat al
eerder gevraagd en ik doe dat opnieuw. Dat bezoek hoeft niet lang te duren.
De lijdensweg kan heel kort zijn. De bewindslieden hoeven alleen maar tegen
de majesteit te zeggen: Majesteit, het heeft geen zin meer, wij stoppen ermee,
doei! Dat zouden zij moeten doen. Mijnheer Balkenende, dien uw ontslag in,
dien het ontslag in van het kabinet. Het land zal u dankbaar zijn. En wees
eerlijk, u bent die socialisten van Partij van de Arbeid toch eigenlijk ook
spuugzat.
 Ik rond af. In het belang van ons land, in het belang van Nederland zou
dit vechtkabinet moeten opstappen, hoe eerder hoe beter. Het is tijd dat wij
de grote problemen van Nederland eindelijk eens gaan oplossen. Het is tijd
voor verkiezingen, het is tijd voor een heel grote Partij voor de Vrijheid.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Voorzitter. Als alle goede voornemens en alle beste wensen nu eens zouden
uitkomen ... dan zouden wij hier nu niet zitten. ChristenUniefractievoorzitter
Slob had nog zo gewaarschuwd in zijn nieuwjaarstoespraak. Het imago van het
kabinet is nog steeds niet goed. Er blijft een beeld hangen van besluiteloosheid
en onderlinge meningsverschillen, controverses tussen CDA en PvdA. Dat kunnen
wij het komende jaar niet hebben, aldus de heer Slob. Inderdaad, een goede
wens. Maar ziehier, op de eerste vergaderdag van de Tweede Kamer in het nieuwe
jaar gaat het alweer mis. Eerlijk gezegd is dat weinig hoopvol. Als zonder
aarzeling de eerste voorspelbare bananenschil wordt aangegrepen om over uit
te glijden, wat betekent dat dan voor de toekomst? Wat komt er dan terecht
van de besluitvorming over Uruzgan, over de miljardenbezuinigingen die nodig
zijn? Daarom toch onze vraag: heeft de minister-president, hebben de vicepremiers
er nog vertrouwen in dat er voldoende cement in deze coalitie zit om verder
te bouwen?
 Een stevig rapport, dat aanleiding geeft tot een stevig debat. Dat was
onze reactie gisteren na het uitkomen van het rapport van de commissie-Davids.
Het rapport biedt een minutieuze reconstructie van de besluitvorming over
de Nederlandse politieke steun aan de Irakinval. Onder het vergrootglas van
de commissie komen er de nodige gebreken naar voren. Die moeten onder ogen
worden gezien. Daar moet van geleerd worden. Maar wie dat zegt, moet ook eerlijk
vaststellen dat enkele belangrijke verwijten die ook in deze Kamer herhaaldelijk
hebben geklonken, gewoon niet hardgemaakt kunnen worden. Ze berusten op zandgrond.
Dit geldt bijvoorbeeld voor het verwijt van stiekeme militaire steun.
 De minister-president gaf gisteren zijn eerste reactie op het rapport
van de commissie-Davids. Eerlijk gezegd had de SGP-fractie niet de behoefte
om hierover al direct het debat te voeren. We hadden het simpelweg zo begrepen:
dit is een eerste reactie namens het kabinet; daar zal ongetwijfeld in de
komende tijd nog verder over worden gedelibereerd en daarna krijgen we uiteindelijk
de stevige, uitvoerige kabinetsreactie, waar we het inhoudelijke debat over
zullen voeren.
 Dat de PvdA-fractie niet onverdeeld gelukkig was met de eerste reactie
van de premier was geen verrassing. Wel was het voor ons een verrassing dat
de zaak vervolgens zó op de spits werd gedreven dat de fractie boodschapte
dat de PvdA-bewindslieden onmogelijk achter de verklaring konden staan. Daarmee
werd voor de escalatiekoers gekozen. Al snel was de verwarring compleet en
waren lange Torentjessessies het gevolg. Een slechte start van het nieuwe
jaar. Een slechte start van de bespreking van het rapport van de commissie-Davids.
 We hebben lang moeten wachten op de verlossende kabinetsbrief. De brief
biedt twee opvallende punten. Het eerste belangrijke punt is de bevestiging
dat de verklaring van de minister-president na afstemming met de vicepremiers
en dus ook met vicepremier Bos is afgelegd. Daarover was twijfel ontstaan
door de uitlatingen van mevrouw Hamer. Het is nu helder: het was geen soloactie
van de minister-president, maar een kabinetsverklaring. Het tweede belangrijke
punt is het slot van de brief. Eerlijk gezegd is dat het echte nieuws. Ik
kan mij voorstellen dat het kabinet vandaag nogal wat tijd nodig heeft gehad
om het over de laatste 28 woorden, over "een adequater volkenrechtelijk mandaat"
eens te worden. Misschien had het vooral tijd nodig voor dat ene woordje,
dat een adequater volkenrechtelijk mandaat "nodig" was. Dus niet "wenselijk",
maar "nodig". Over die twee woorden en de verschillen daartussen ging toch
de hele Irakcontroverse in het verleden? Is dat een bewuste keuze, vraag ik
de minister-president, "nodig" en niet "wenselijk"?
 De heer Davids begon gisteren met een verwijzing naar het Bijbelse tafereel
van de strijd tussen David en Goliath. Ik moest gisteren aan het einde van
de dag aan een ander Bijbels tafereel denken, dat van de Babylonische
spraakverwarring. Ik hoop dat wij deze dag beter kunnen afsluiten. Met deze
brief lijken de coalitiegelederen voorlopig gesloten. Hopelijk kunnen we nu
snel een gedegen debat voeren over de inhoud van de brief zelf. Misschien
kunnen we nog extra aandacht besteden aan conclusie 9 van het rapport, waarin
wordt vastgesteld dat alle partijen zich zozeer verschanst hebben achter een
eerder ingenomen standpunt dat een inhoudelijke gedachtewisseling niet van
de grond komt. Onze oproep is: laat iedereen de oude verschansingen verlaten.
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Voorzitter. Negeren is vooruitzien. Dat lijkt het nieuwe motto van onze
minister-president. Na "Duidelijkheid en daadkracht", "Nederland werkt", "Meedoen,
meer werk, minder regels" en "Samen werken, samen leven" is het inmiddels
"Ieder voor zich en God voor ons allen" in de huidige coalitie. De minister-president
geeft in de brief van vanavond antwoord op vragen die niet zijn gesteld. De
reactie van de premier op het rapport van de commissie-Davids werd vandaag
in NRC Handelsblad met één woord samengevat: nietes. Mijn fractie
wil weten of dit "nietes" door de minister-president is uitgesproken op persoonlijke
titel of namens het kabinet en hoe de coalitiegenoten daarover denken. De
Kamer en de kiezer hebben er op dit moment recht op om dit te weten. Namens
wie sprak de premier gisteren? We komen er niet achter. Dat is de vraag die
hier vandaag nog steeds voorligt. Als de premier gisteren sprak in de wijvorm,
gaat het dan over "wij, Jan Peter Balkenende", "wij, ministers van CDA en
ChristenUnie" of "wij, ministers van de gehele coalitie"?
 De premier begint zich meer en meer te gedragen als een soeverein heerser
die zich volkomen gedekt weet door de angst voor verkiezingen bij zijn coalitiegenoten.
Deze premier verzette zich eerst jarenlang tegen een parlementaire enquête
over de wijze waarop Nederland zich de oorlog in liet rommelen en zette vervolgens,
onder grote politieke en maatschappelijke druk, ten laatste dan toch maar
een vrijblijvender alternatief in, in de vorm van commissie-Davids. Hij zou
ten minste de conclusies van die commissie serieus en zorgvuldig moeten wegen,
inclusief de beoordelingen van de coalitiepartners. Dit bleek gisteren niet
het geval te zijn; dat is het nu nog steeds niet. De minister-president is
buigzaam, zolang het maar is in de richting die hem bevalt. Het vernietigende
oordeel van de commissie-Davids is wat de minister-president betreft ineens
niet veel meer dan een mening, waar je een heleboel andere meningen tegenover
zou kunnen zetten, zoals je eigen mening, zelfs als de PvdA die mening niet
lijkt te delen.
 Dat is geen incident. Vorige week bleek al dat de minister-president in
een gedachtewisseling met de heer Barroso op eigen houtje heeft geprobeerd
om de EU-natuurwetgeving af te zwakken, zonder vakminister Cramer of de coalitiegenoten
daar ook maar enigszins in te kennen. Die Alleingang koos de minister-president
ook in een verklaring over de kabinetsbeoordeling van de bevindingen van de
commissie-Davids, met opvattingen die niet gedeeld blijken te worden door
de PvdA. "Alles wat niet strookt met het beleidsuitgangspunt van De Hoop Scheffer
is veronachtzaamd, ontkend, achtergehouden of afgewezen", schrijft het Friesch
Dagblad en dat is inderdaad een goede samenvatting van de wijze waarop de
minister-president met kritiek omgaat. Hij negeert of ontkent het. Een ernstige
kwestie van zware volkenrechtelijke betekenis verwordt door het ongelukkige
optreden van de minister-president tot een polderklucht die geen recht doet
aan de uitkomsten van een onafhankelijke onderzoekscommissie en kennelijke
afspraken binnen de coalitie.
 De minister-president zegt in een reactie op de conclusie van de commissie-Davids
dat de Tweede Kamer onvolledige informatie kreeg: wij hebben daar een ander
beeld van. Blijft dat staande, nu hij hier niet op terugkomt in de brief van
vanavond? De brief maakt niets duidelijker. Hoe het ook zij, het is stuitend
om te moeten vaststellen dat een premier die geen leiding gaf aan de beantwoording
van vraagstukken van oorlog en vrede wel leiding meende te kunnen geven aan
het voortijdig afserveren van de uitkomsten van de commissie-Davids. Weer
gaat het niet over de rechtmatigheid van de oorlog, maar om procedurele kwesties,
die de aandacht alleen maar kunnen afleiden van de onderzoeksvragen waarmee
het parlement een jaar buitenspel werd gezet. De premier is het parlement,
de coalitiegenoten en de commissie-Davids een heldere verklaring schuldig.
Zonder zo'n heldere verklaring is of de premier of de PvdA uitgeregeerd en
met zo'n verklaring misschien ook wel. Op dit moment is zo'n heldere verklaring
er niet.
 Voorts zijn wij van mening dat er een einde moet komen aan de bio-industrie.
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Met grote belangstelling heeft mijn fractie gisteren kennisgenomen
van het rapport van de commissie-Davids. We hadden ernaar uitgekeken, niet
alleen omdat de commissie een aantal maanden meer tijd nodig had dan in eerste
instantie was verwacht, maar ook in het licht van de soms denigrerende wijze
waarop sommige fracties de instelling van deze commissie in februari van vorig
jaar beoordeelden. Het doet mijn fractie deugd dat het de commissie is gelukt
om in alle onafhankelijkheid haar werk te doen en om daarover gelijktijdig
aan zowel de regering als het parlement te rapporteren. Dit is naar ik hoop
een trendbreuk met de in Den Haag helaas vaak overheersende praktijk dat de
inhoud van rapporten en begrotingen al voor aanbieding op straat ligt.
 De fractie van de ChristenUnie wil het rapport van de commissie-Davids
serieus nemen. Daar is, gezien het onderwerp en de inhoud, ook alle reden
toe. In een eerste, primaire reactie op de bevindingen van het rapport van
de commissie-Davids, heb ik namens de fractie van de ChristenUnie geconstateerd
dat de commissie haarscherp een besluitvormingsproces inzichtelijk heeft gemaakt
waaruit zowel de regering als het parlement lessen kan trekken voor vergelijkbare
besluitvormingsprocessen in de toekomst, onder meer over de vraag welke informatie
verstrekt moet worden aan het parlement, over de wijze van informatieverstrekking
en over het vraagstuk van het volkenrechtelijk mandaat.
 Al in de tijd van en tijdens het debat over de instelling van de commissie
werd er druk gespeculeerd over mogelijke uitkomsten van het onderzoek. Ik
heb in dat debat namens mijn fractie gezegd dat we pas een oordeel kunnen
geven als zowel het eindrapport van de commissie als de kabinetsreactie
daarop beschikbaar is. Het eindrapport is nu in ons bezit. Van de zijde van
het kabinet hadden we tot een uur geleden slechts teksten die op de persconferentie
van gistermiddag door de minister-president zijn uitgesproken. Rapporten als
die van de commissie-Davids moeten kunnen rekenen op een goede, zorgvuldige,
politieke beoordeling. Politieke conclusies moeten uiteindelijk in het politiek
debat tussen Kamer en kabinet, dus in deze zaal, worden getrokken. Mijn fractie
betreurt het dat de verklaring van gisteren tot misverstanden heeft geleid
en dat het beeld is ontstaan dat het kabinet het rapport niet serieus zou
nemen. Mede om die reden zijn wij blij met de brief van het kabinet die we
hedenavond hebben ontvangen. Mocht er nog enige onduidelijkheid zijn over
de vraag of het kabinet het rapport van de commissie-Davids serieus wil nemen,
dan is deze onduidelijkheid wat ons betreft met de inhoud van deze brief weggenomen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 De brief van vanavond gaat met name in op het volkenrechtelijke aspect,
maar gisteren, tijdens de presentatie van de premier, en hij schreef vandaag
dat dit een eerste verklaring was namens het kabinet, heeft de premier ook
andere dingen aangegeven, bijvoorbeeld dat de Kamer adequaat is ingelicht,
zowel over de vraag van de Amerikanen als over de informatiepositie van AIVD
en MIVD. Deelt u dat? Deelt uw vicepremier dat?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik sta hier als voorzitter van de Tweede Kamerfractie van de ChristenUnie.
Ik spreek namens mijn fractie. Het kabinet zal straks in zijn eigen termijn
het oordeel van het kabinet geven. Dat ga ik hier niet doen. Wat betreft de
vragen die zijn opgekomen, ook naar aanleiding van het rapport van de commissie-Davids,
vind ik het van belang dat het kabinet een adequate en uitgebreide reactie
geeft op alle onderdelen die daarbij horen, dus op alle conclusies die Davids
heeft getrokken, 49 stuks in totaal. Alle vragen die onze, uw en andere fracties
hebben gesteld, moeten beantwoord worden. Wanneer het kabinet dat heeft gedaan,
kunnen wij, met het rapport van de commissie-Davids en de beoordeling van
het kabinet, conclusies trekken. Dat zullen wij dus op een ander moment moeten
doen dan nu. Ik constateer wel, en ik verwijs naar de brief van het kabinet,
dat het kabinet op één onderdeel nu al aangeeft hoe het daarmee
om wil gaan. Dat zal, naar ik aanneem, nog verder uitgewerkt worden, maar
ik wil het debat zorgvuldig voeren. Dat betekent dat de door de heer Pechtold
genoemde onderwerpen op een later moment verder besproken zullen moeten worden.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dat is nog niet de start van een antwoord op mijn vraag. Ik zal mijn vraag
veralgemeniseren. Gisteren heeft de minister-president twee strohalmen in
de conclusies van Davids aangegrepen en vervolgens op essentiële conclusies
van Davids afstand genomen van het rapport, mede namens uw partij, in die
zin, mede name uw vicepremier, die gisteren zelfs bereid was om nog te vertellen
dat hij zich geheel aansloot bij de premier. Klopt dat? Met andere woorden,
deelt u de mening van uw vicepremier dat de Kamer volledig is geïnformeerd
tijdens de Irakoorlog?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik vind dat de heer Pechtold wel zeer eenzijdig citeert uit hetgeen gisteren
gezegd is. Ik heb het volledig stenografisch verslag van de persconferentie
vandaag tot mij genomen. Ik heb gisteren ook meegeluisterd. Ik heb de minister-president
een aantal keren horen zeggen, ook in andere interviews, dat hij op heel veel
zaken nog terug zal komen en uitgebreider aan de Kamer zal rapporteren. Ik
vind dat wij onszelf ook serieus moeten nemen, mijnheer Pechtold, en gaan
debatteren over een rapport van een commissie die bijna een jaar bezig is
geweest, niet alleen op basis van eerste reacties, maar op basis van uiteindelijk
een volledige kabinetsreactie! Dat zou u volgens mij ook moeten willen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dan had u niet gisteren een premier moeten laten spreken, waardoor u nu
al een dag in de problemen bent! De premier zei gisteren, namens uw vicepremier,
die niet de beroerd was om dat gelijk te omarmen: Dan kun je niet zeggen dat
de Kamer onvolledig is geïnformeerd. Ik citeer letterlijk uit de verklaring
van gisteren. Bent u het daarmee eens? De reden waarom ik zo'n punt eruit
haal – ik kan er wel tien uit halen – is de volgende. Staat de
verklaring, inclusief de toelichting van de minister-president van gisteren
nog, ook namens uw partij?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik vind het totaal ontluisterend dat de heer Pechtold niet eens doorheeft
wat de verhoudingen zijn tussen kabinet en Kamer. Ik heb de minister-president
geen opdracht gegeven om te spreken. Het kabinet heeft een eigenstandige verantwoordelijkheid
om te reageren op een rapport wanneer het dat krijgt. Het kabinet heeft dat
gedaan zoals het gedaan heeft. Ik heb net aangegeven dat ik betreur dat daardoor
een beeld is ontstaan dat het kabinet het rapport niet serieus zou nemen.
In de brief die de Kamer heeft gekregen – ik ga niet af op een persverklaring –
geeft het kabinet aan het dit rapport als het uitgangspunt neemt en daarmee
verder gaat. Het kabinet haalt er een onderdeel uit waarin het aangeeft hoe
het met de conclusies van het rapport wil omgaan. Het enige waar ik nu belang
bij heb, is dat het kabinet zo snel mogelijk – ik las in de brief begin
februari – met een volledige reactie en met de beantwoording van de
vragen komt. Dan kunnen we het debat voeren. U moet mij aanspreken op mijn
verantwoordelijkheid als voorzitter van de ChristenUniefractie. U moet mij
niet vragen om een kabinetsreactie. Laten we het wel even zuiver houden. Ik
snap dat het lastig is voor u, maar laten we het toch proberen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Het is van tweeën een. Of u zegt: die verklaring van gisteren, daar
denk ik het mijne van, maar daar kom ik nog wel op terug. Maar nee, u doet
hetzelfde als wat Balkenende gisteren deed. U pakt uit de brief van vanavond één
punt. U zegt: nou prettig, dat volkenrechtelijke aspect, dat gaan we in de
toekomst beter doen. Als u dat als een winstpunt ziet van de afgelopen 24
uur, is mijn vraag volstrekt terecht hoe dan om te gaan met de brij aan andere
meningen die de premier gisteren geuit heeft, mede namens de ChristenUniefractie.
U zei dat er verwarring was. Dat was verwarring door uw kabinet, door de premier
die daar in vak K zit.
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Nog één keer voor de duidelijkheid: de minister-president
heeft namens het kabinet gesproken; zo hoort dat ook. Het klopt dat ditkabinet ook gedragen wordt door de ChristenUnie. Ik spreek namens
mijn fractie. Namens mijn fractie is mijn eerste reactie geweest dat het rapport
van de commissie-Davids een stevig rapport is, dat een inkijk geeft in een
besluitvormingsproces, en dat we moeten gebruiken om lessen te trekken ...
Mijnheer Pechtold, ik geef u antwoord. Als u eerst met de heer Rutte wilt
praten, wil ik wel even wachten ... Wij moeten allereerst lessen trekken op
het punt van de informatievoorziening. Als het kabinet heeft gereageerd, wil
ik daarover met het kabinet in debat. Daarnaast wil ik in debat over het volkenrechtelijke
mandaat. Ik zal daarover met mijn eigen fractie in de komende weken, voorbereidend
op het definitieve debat, stevig moeten praten met het rapport van de commissie-Davids
in de hand.
 Ik ben overigens blij dat we die commissie hebben ingesteld. Ik denk dat
de commissie heel goed werk heeft verricht. Toen de commissie werd ingesteld,
zei de heer Pechtold: de benaming "onafhankelijke commissie" is een gotspe.
Ik ben benieuwd of hij daaraan, met dit rapport in de hand, nog steeds vasthoudt.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik heb een vraag aan de fractievoorzitter van de ChristenUnie, die inderdaad
ook fractievoorzitter is van een coalitiepartij. Ik stel de vraag echter nadrukkelijk
aan de heer Slob als lid van deze Kamer en fractievoorzitter van de ChristenUnie.
Zo heeft hij gisteren ook gekeken naar de persconferentie van de minister-president.
Hij heeft toch wel een mening over wat er gisteren gebeurd is? Hij heeft toch
wel een mening over het feit dat de minister-president twee belangwekkende
conclusies van de commissie-Davids van tafel heeft geveegd? Wat is zijn mening
daarover?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik heb gisteren gekeken naar de persconferentie; dat klopt. Ik heb de
persconferentie beschouwd als een eerste reactie van het kabinet op het rapport
van de commissie-Davids. Uiteindelijk gaan wij ook met een kabinet in debat
op basis van reacties die door het kabinet naar de Kamer worden gestuurd.
We doen dat niet alleen op basis van stenografische verslagen van persconferenties.
Mijn reactie van gisteren was: ik wil zo snel mogelijk een stevige, uitgebreide
kabinetsreactie hebben, ook met onderbouwingen voor de eerste opmerkingen
die zijn gemaakt. Die heb ik nodig om ook de bevindingen van de commissie-Davids
op waarde te kunnen schatten en daarover namens mijn fractie politieke oordelen
te kunnen vellen. Zo ver zijn we op dit moment nog niet. Ik hoop dat we zo
snel mogelijk daarover kunnen spreken.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Wat de heer Slob wil, wil ik ook allemaal, alleen is er gisteren iets
anders gebeurd! De heer Slob heeft blijkbaar naar een andere zender gekeken;
ik vraag gewoon zijn mening over wat hij zich daar heeft zien afspelen. Die
vraag ik hem. En dan kan hij wel zeggen hoe hij graag gewild zou hebben dat
het was gegaan, maar zo is het niet gegaan. We hebben de minister-president
gisteren op televisie in een persconferentie afstand horen nemen van twee
belangwekkende conclusies uit een onafhankelijk onderzoek. Ik vraag de leider
van de ChristenUnie naar zijn mening over de afstand die de minister-president
heeft genomen van die conclusies.
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik heb het woord "afstand" zelf niet in de mond genomen. Ik heb aangegeven
dat ik datgene wat gisteren is gezegd door de minister-president in zijn verklaring
namens het kabinet, als een eerste reactie heb beschouwd op het rapport. Daar
neem je op dat moment kennis van. Ik spreek hier uit dat ik behoefte heb aan
een uitgebreide schriftelijke reactie van het kabinet op het totale rapport,
maar ook op de vragen die mede door mijn fractie alweer zo'n tien maanden
geleden zijn gesteld over alles wat er toen speelde. Zo'n reactie hebben wij
nodig om tot conclusies te kunnen komen. Ik ben blij met de brief van vanavond.
Mocht er nog schijn zijn van twijfel of het kabinet het rapport wel serieus
neemt, dan is die met deze brief volledig weggenomen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 De conclusie: als de leider van de ChristenUnie gisteren kennis heeft
genomen van wat de minister-president heeft gezegd in de persconferentie en
daarop vandaag geen kritiek uit, is kennisnemen in dit geval instemmen. Dan
heeft de heer Slob geen enkele kritiek op de woorden van de minister-president
en stemt hij met de gehele verklaring in. Anders moet hij nu zijn kritiek
uiten.
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik laat deze conclusie voor rekening van mevrouw Kant, zoals dat hoort.
Ik heb gisteren de minister-president verscheidene malen horen zeggen dat
het kabinet nog studie zal maken van het rapport en de Kamer daarover zal
rapporteren. Laten we onszelf ook serieus nemen en onze uiteindelijke afwegingen
maken over volledige kabinetsreacties. Mevrouw Kant heeft die niet nodig;
wij wel.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Begrijpt de heer Slob waarom mevrouw Hamer gisteren heeft gezegd dat de
premier niet sprak namens de heer Bos?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik heb gisteren de minister-president zijn verklaring horen afleggen.
Ik ben er zelf ook van uitgegaan dat hij namens het kabinet gesproken heeft.
Mocht dat anders zijn dan horen wij dat wel, maar daar ga ik zelf niet van
uit. Het zou vreemd zijn als wij daar niet van uit kunnen gaan.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Is de heer Slob het dan met mij eens dat er toch licht lijkt te zitten
tussen de uitlatingen van de fractievoorzitter van de PvdA dat er niet namens
het kabinet is gesproken, althans niet namens de PvdA-bewindslieden, en de
brief van vandaag, ondertekend door de premier, waarin staat dat er wel is
gesproken namens het hele kabinet?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik geef mijn eigen bevindingen weer namens mijn fractie. Ik heb geen behoefte
om namens de Partij van de Arbeid te spreken. Die kunnen dat zelf, zoals u
dat ook voor uw fractie kunt en inmiddels ook in wat korte bewoordingen hebt
gedaan.
 Uiteindelijk wil mijn fractie maar één ding. Ik heb het
net eigenlijk ook al in reactie op een vraag gezegd. Dat is dat het kabinet
dus zo snel als mogelijk en verantwoord is met een uitgebreide schriftelijke
reactie komt op het rapport van de commissie-Davids. Nu is daar één
punt kort uitgelicht, maar er is natuurlijk nog veel meer te zeggen en te
reageren op wat de commissie-Davids heeft aangegeven. Wij willen dat de vragen
die gesteld zijn daarbij worden meegenomen. Dan is er wat mijn
fractie betreft voldoende basis om het echte inhoudelijke debat over de politieke
besluitvorming rond Irak te voeren en dat zal een keer tijd worden ook.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Zou de heer Slob voor mij de vraag kunnen beantwoorden of met deze brief
de verklaring van gisteren van tafel is?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 De verklaring van gisteren is uitgesproken namens het kabinet. Het kabinet
heeft nu de Kamer een brief gestuurd waarvan u kennis hebt genomen. Daarin
wordt overigens ook gerefereerd aan de verklaring. Die brief heb ik, zoals
ik net al aangaf, onder andere beschouwd als het wegnemen van twijfel over
de vraag of het kabinet het rapport van de commissie-Davids wel serieus zou
nemen. In dat opzicht heb ik deze brief ook beoordeeld. Het enige wat ik nu
wil en wat u volgens mij ook zou moeten willen, is dat wij het kabinet zo
snel mogelijk aan het werk zetten voor de uitgebreide reactie zodat wij het
definitieve debat kunnen gaan voeren.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Het kabinet neemt maar op één onderdeel afstand van de opvattingen
die gisteren door de premier zijn geventileerd, namelijk op het punt van het
volkenrechtelijk mandaat waarover u nog geen mening hebt. Op alle andere punten,
bijvoorbeeld de juistheid van de informatie aan de Kamer en het leidinggeven
door de premier, wordt geen afstand genomen van de verklaring van gisteren.
Bestaat die verklaring van gisteren voor u nog of is die weg?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Het is een wat vreemde redenering dat in alles afstand zou moeten worden
genomen van een verklaring. Een verklaring is afgegeven. Het kabinet reageert
met een brief, mede gevraagd door de Kamer, op vragen die daarover zijn gesteld.
Als er op dit moment van het kabinet verwacht wordt dat er op de onderdelen
die zijn aangestipt in de verklaring, nu al een volledige en uitgebreide beantwoording
zou liggen, hadden wij deze brief vanavond niet op dit tijdstip kunnen krijgen.
Wij hebben deze brief wel gevraagd en wij wilden die het liefst ook vanavond
hebben omdat wij wilden spreken over de commotie die was ontstaan na gisteren;
niet meer en niet minder.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De commotie is gisteren niet alleen ontstaan naar aanleiding van de uitspraken
van de premier over het volkenrechtelijk mandaat, maar ook over de uitspraken
van de premier dat de Kamer juist geïnformeerd is en dat de premier en
het kabinet over de afgelopen jaren geen fouten te verwijten zijn. Ik zie
het kabinet in de brief van vanavond nergens afstand nemen van die uitspraken
van gisteren. Mijn eenvoudige vraag aan u is: zijn die uitspraken nog even
geldig of bestaan ze niet meer en zijn ze van tafel?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik heb niets meer toe te voegen aan wat ik eerder heb gezegd. Ik verwacht
van het kabinet dat het met een uitgebreide reactie komt, ook op de onderdelen
die u noemt. Dan kunnen wij met elkaar verder spreken.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Mag ik u nog een andere, korte vraag stellen? Hebt u de brief gelezen
voordat deze naar de Kamer werd gestuurd en hebt u daar als coalitiefractie
mee moeten instemmen?
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Ik heb deze brief niet gelezen. Natuurlijk wel nadat ik hem gekregen had –
laat daar geen misverstand over bestaan – maar niet voordat hij naar
de Kamer ging. Daarna heb ik hem uiteraard wel gelezen en er mijn oordeel
over gegeven.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Voorzitter. Ik zou graag om te beginnen nogmaals via het kabinet de commissie-Davids
willen bedanken voor het uitputtende rapport dat zij heeft opgesteld. Het
rapport is tot stand gekomen in volledige onafhankelijkheid en met toegang
tot alle beschikbare informatie; laten wij dat onderstrepen. Het is een grondig
rapport geworden dat feit en fictie van elkaar scheidt. Wij zijn natuurlijk
in afwachting van een uitgebreide kabinetsreactie op de conclusies en aanbevelingen
van dit rapport. Wij realiseren ons dat deze brief een eerste reactie is op
dit rapport. Over deze brief zou ik een paar zaken willen zeggen.
 Mijn fractie is verheugd over de mededeling van het kabinet dat het rapport
van de commissie-Davids dan ook leidend is en dat het kabinet lessen wil trekken
voor de toekomst.
 Specifiek over het volkenrechtelijke mandaat zou ik het volgende willen
zeggen. Het toenmalige kabinet en ook mijn fractie hebben destijds weloverwogen
en naar eer en geweten die beslissing genomen. Daar stonden wij voor en daar
staan wij nog voor. De commissie-Davids is van oordeel dat de inval een adequaat
volkenrechtelijk mandaat ontbeerde. Wij vragen niet van het kabinet om met
de kennis van nu een oordeel te geven over datgene wat het toenmalige kabinet
onder die omstandigheden heeft besloten. Wij constateren wel met het kabinet
dat er met de kennis van nu een adequate volkenrechtelijke basis nodig zou
zijn geweest. Dat staat duidelijk in de brief. Ik heb er geen moeite mee om
dat te erkennen.
 Laten wij vaststellen dat dit niet uit de lucht komt vallen. Juist gelet
op de discussie die er was over het volkenrechtelijke mandaat voor deze inval,
heeft deze coalitie in het regeerakkoord vastgelegd dat een volkenrechtelijk
mandaat is vereist voor deelname aan missies. Deze afspraak, samen met deze
brief naar aanleiding van de bevindingen van de commissie-Davids, is voor
ons de basis voor eventuele beslissingen van het kabinet over de steun aan
missies in de toekomst. Daar zou het ons nu om moeten gaan; daar zou wat ons
betreft Davids over moeten gaan: niet met de kennis van nu de beslissing van
toen overdoen, maar deze coalitie lessen laten trekken voor toekomstige afwegingen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dus u bent het eens met de verklaring in de brief van vanavond dat de
opvatting van het kabinet van destijds niet meer op voldoende internationale
steun kan rekenen?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Wij onderschrijven de verklaring in de brief dat, met de kennis van nu
en op grond van de internationale ontwikkelingen, wij deze conclusie nu zouden
trekken. Dat heb ik geformuleerd en dat herhaal ik.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dus dan bent u het eens met de uitspraken van de premier
van gisteren dat het oordeel van de heer Davids dat het niet adequaat was
alleen maar een mening was, dat er nog altijd – zo heeft de premier
dat bijvoorbeeld bij EenVandaag gezegd – een groot verschil van mening
is en dat je niet kunt zeggen dat er inmiddels een doorslaggevend oordeel
wordt gegeven over de noodzaak van een volkenrechtelijk mandaat?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik begrijp deze vraag niet, maar ik zal antwoorden op een door mij niet
begrepen vraag. Dat gebeurt soms in de politiek.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Laat ik de vraag dan beter formuleren, zodat u die wel begrijpt. Het heeft
weinig zin dat u antwoord geeft op een vraag die ik niet heb gesteld. Dat
gebeurt ook heel vaak in de politiek.
 De vraag is: bent u het eens met de verklaring van vandaag, met de brief
van vandaag, of met de uitspraken van de premier van gisteren? Het kan namelijk
niet allebei waar zijn. Gisteren zei de premier dat er nog steeds grote onenigheid
is over de noodzaak van een volkenrechtelijk mandaat. Vandaag wordt in de
brief gezegd dat inmiddels die onenigheid achterhaald is. Wie heeft gelijk:
de premier van gisteren of de premier van vandaag?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 In de verklaring – ik baseer mij daarop – spreekt de premier
voortdurend toelichtend over wat het kabinet van toen aan overwegingen heeft
aangegeven. Leest u maar de verklaring op dat punt. Continu wordt gezegd dat
toen dat kabinet die overweging heeft gehad. Dat heb ik herhaald en dat heb
ik gesteund; dat was mijn stelling zo-even. Ik heb ook geconstateerd dat met
de kennis van nu en met de adviezen van de commissie-Davids een adequatere
volkenrechtelijke onderbouwing zou moeten hebben plaatsgevonden. Dat is mijn
stelling. Hier is voortdurend in discussie alsof de premier het in de verklaring
continu heeft gehad over opvattingen van dit kabinet. De premier heeft op
dit onderdeel – kijk naar de verklaring – het er voortdurend over
gehad wat de afwegingen zijn geweest van het toenmalige kabinet. Gegeven de
onduidelijkheid die ontstond, heeft het kabinet nu op dit punt alvast aangegeven
hoe het daar op hoofdlijnen over denkt. That's it!
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Je krijgt soms ook een antwoord op een vrij heldere vraag dat niet te
begrijpen is. Dat gebeurt volgens mij nu. Ik vind het volstrekt onbegrijpelijk
dat u nu, na anderhalve dag commotie, zegt dat er gisteren eigenlijk niks
aan de hand was en dat de Partij van de Arbeid zeurt, want de premier zei
gisteren al wat hij vandaag in de brief schrijft. Terwijl de premier gisteren
nota bene de heer Van Walsum als getuige à decharge aanvoerde voor
zijn standpunt dat er nog steeds grote verdeeldheid zou zijn over een volkenrechtelijk
mandaat. De commissie-Davids zou niet meer dan een mening ventileren. Als
u het standpunt van gisteren en van vandaag probeert te verzoenen, dan bent
u bezig het onverzoenlijke bij elkaar te brengen. Het is gewoon onzin.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Nee, daar neem ik afstand van, ook van deze kwalificatie. In de verklaring
van het kabinet lees ik: "Het toenmalige kabinet was er echter van overtuigd
dat er toen een zuivere en integere afweging is gemaakt." Ook lees ik: "Het
toenmalige kabinet heeft hier destijds tegenover gesteld dat is gezocht naar
een verantwoord evenwicht tussen een goede juridische legitimatie en de vereisten
van de internationale politiek." De premier heeft het toegelicht. Ik constateer
dat discussie ontstaan is. Ik kan de gevoeligheden begrijpen. U moet niet
vergeten dat deze coalitie is samengesteld uit partijen die hierover in het
verleden fundamenteel anders dachten. Ik zie nu dat het kabinet op dit punt
een eerste reactie geeft als kabinet. Dat is deze formulering en met deze
formulering kan ik leven.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dit wordt een hopeloze discussie die ik niet verder wil voeren. Van de
opvatting van de heer Van Geel dat de premier consequent zou hebben gesproken
van de "premier toen" en de "premier nu" weet hij dat zij staatsrechtelijk
idioot is. De persverklaring spreekt op een aantal moment van "wij". Aangezien
de premier nog steeds de koningin niet is, moet hij op dat moment namens het
kabinet hebben gesproken.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 De samenstellende delen van de coalitie hebben over dit punt in het verleden
fundamenteel van mening verschild. Daar wordt nu helderheid over gegeven.
Dat accepteer ik. Wat de overige overwegingen en argumenten betreft sluit
ik mij volledig aan bij de woorden van de heer Slob. Wij wachten de nadere
onderbouwing af. Ik heb veel liever een debat over de inhoud na een gedegen
voorbereiding. Feitelijk constateer ik dat de discussie die ontstond tot deze
brief noopte. Wij hebben er zelf om gevraagd.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 De heer Davids stelde gisteren namens zijn commissie dat zij feiten presenteerde
en geen meningen. Bent u het met hem eens dat het feiten zijn en geen meningen?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Mijnheer Pechtold, ik moet u teleurstellen. Wij gaan geen oordeel vellen
over Davids in zijn samenhang en al zijn complexiteit voordat er een reactie
is van het kabinet. Wij zullen daar een adequate reactie op geven in een debat
in dit huis.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Gisteren is er namens het kabinet gereageerd. Dat is vandaag voor de tweede
keer neergezet. Laten wij maar even voortborduren op het punt van mevrouw
Halsema. Gisteren zei de premier in zijn verklaring dat het wenselijk was
geweest om meer mandaat te hebben. Vandaag lezen wij dat meer mandaat nodig –
adequater – zou zijn geweest. Dat is niet hetzelfde. Kunt u mij uitleggen
waar deze draai door gekomen is?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Uit de context van wat ik net heb voorgelezen, kan niet anders begrepen
worden dan dat de premier het had over overwegingen van het toenmalige kabinet.
Ik constateer dat het kabinet nu op één punt van Davids als
dít kabinet een reactie geeft, gegeven de discussie en onduidelijkheid,
gegeven de gevoeligheden. Dat verschil moet u maken. U moet niet suggereren
de context van het verleden nu al betrokken moet worden bij het geven van
een oordeel vandaag. Dat is een onjuiste manier om deze discussie te voeren. Uit alles blijkt dat de premier aangaf de overwegingen die het toenmalige
kabinet had om deze discussie te voeren. Dit kabinet heeft op één
punt alvast een standpunt ingenomen. Dat standpunt kunnen wij billijken.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dan ben ik toch heel benieuwd waar al die commotie al die uren vandaan
is gekomen.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Misschien van u!
 
 
 (geroffel op de bankjes)
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 De CDA-fractieleden roffelen op de bankjes. De arrogantie! De arrogantie!
Waar is de commotie van de afgelopen dag volgens u door gekomen?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik heb net aangegeven dat ik best begrijp dat deze discussie heel gevoelig
is en dat wij in de coalitie met elkaar van heel ver zijn gekomen, aangezien
er zeven jaar geleden al een fundamenteel verschil van inzicht was op dit
punt. Dat is de feitelijkheid. Dit is een heel gevoelig punt in de coalitie.
Gelet op de discussie die ontstond, heb ik feitelijk geconstateerd dat er
onrust en onduidelijkheid was. Als het kabinet er dan in slaagt om op zo'n
punt binnen 24 uur een discussie te voeren en een conclusie te trekken, dan
is dat niet gemakkelijk. Ik ga niet zeggen dat die onrust onterecht is. Ik
heb feitelijk geconstateerd dat het een gevoelig punt is, dat heel gevoelig
ligt binnen de coalitie, maar waarvoor binnen 24 uur toch een oplossing gezocht
is. Zo zou u het ook kunnen bekijken.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Na het geroffel is dit nog niet het begin van een antwoord. Ik vroeg u
waar die onrust 24 uur uit heeft bestaan en waarom het kabinet 24 uur in kamertjes
opgesloten heeft gezeten. Waarom is er in een tijd van crisis 24 uur niet
geregeerd? Waarom moest een staatssecretaris uit Spanje worden overgevlogen
om te helpen? Waar is die onrust door gekomen? Ik wil dit keer graag een helder
antwoord van u. Dan mogen ze hier achter mij weer roffelen.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik heb twee antwoorden gegeven en die herhaal ik. De eerste is dat ik
feitelijk constateer dat hier onduidelijkheid over bestond en dat die onduidelijkheid
weggenomen moet worden. Wij hebben zelf ook aangegeven dat het verstandig
zou zijn als het kabinet met een brief zou komen. De vraag daarnaar hebben
wij dan ook gesteund. De tweede is dat ik zie en voel dat een deel van die
discussie is ontstaan door historische gevoeligheden, juist op het punt van
het volkenrechtelijk mandaat. Daar kunnen wij heel ingewikkeld over doen,
maar die gevoeligheden zijn er. Het gaat dan af en toe van "au" als je die
discussie voert. Maar ik constateer nu dat er een standpunt ligt namens het
kabinet.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Niet één keer in de lange brij van woorden memoreert de
heer Van Geel dat de onrust feitelijk begon toen de premier op het ministerie
van AZ dacht voor de zoveelste keer in zeven jaar zijn straatje schoon te
kunnen vegen. Toen begon het gedoe, toen reageerde mevrouw Hamer, toen buitelde
het een over het ander. Het feit dat de premier zijn verantwoordelijkheid
niet neemt, dat hebben wij gisteren kunnen constateren, en het feit dat u
vandaag na 24 uur nog niet eens op dat idee kan komen, zegt heel veel.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik heb helemaal geen zin om deze discussie zo te voeren. Dat zal ik ook
niet doen. U kunt mooie conclusies trekken, maar ik constateer gewoon wat
ik gezegd heb. Er is onduidelijkheid ontstaan. Dat is een feitelijke constatering.
Daar loop ik ook niet voor weg. Die onduidelijkheid is ontstaan. Het gaat
mij er niet om wie nu precies wat heeft gedaan. Het gaat er feitelijk om dat
die onduidelijkheid ontstond en dat die weggenomen moet worden. Ik heb er
begrip voor getoond dat deze discussie buitengewoon ingewikkeld is en dat
dit gevoelig ligt in de coalitie. Dat er dan toch binnen 24 uur uit is gekomen,
is ook een feit.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Gekker moet het toch niet worden! De meest wezenlijke conclusie van de
commissie-Davids, namelijk dat wij als land politieke steun gegeven hebben
aan een illegale oorlog, is door de minister-president gisteren van tafel
geveegd en dat is waar de Partij van de Arbeid terecht op is aangeslagen.
Dat veegt u vandaag weer van tafel als "een beetje onduidelijkheid".
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Nee, voorzitter.
 
 
 Mevrouw Kant was nog bezig met haar vraag.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Als u dan probeert aan te geven dat er onduidelijk was omdat er gisteren
over het verleden gesproken werd, wil ik u wel even uit de droom helpen, mijnheer
Van Geel, want dan hebt u toch niet helemaal goed geluisterd. De Partij van
de Arbeid heeft dan toch beter geluisterd. Daarom waren zij ook zo boos. Er
staat namelijk in het transcript: wat betreft de juridische aspecten hebben
wij altijd gezegd dat een nieuwe resolutie wenselijk is, maar niet noodzakelijk.
Dat zegt de minister-president. Hij zegt verder: de consistentie is steeds
aanwezig geweest en – daar komt het – dat zeg ik uiteraard nog
steeds.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik constateer dat uit de citaten die ik heb uit de persconferentie, en
uit de verklaring blijkt dat het kabinet spreekt over het toenmalige kabinet.
Dat is mijn constatering en daar blijf ik bij. Dat was primair de lijn. Ik
constateer met u dat daar onduidelijkheid over is ontstaan. Ik heb gezegd
dat ik begrip heb voor die discussie en voor de emoties die daarbij spelen.
Wij hebben nu echter een conclusie getrokken op dit punt. Alle andere discussies
gaan wij op basis van de reactie van het kabinet op een integrale en gedegen
manier voeren, recht doende aan de kwaliteit van het rapport.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik ben het met de fractieleider van het CDA eens dat de minister-president
vaak heel erg onduidelijk is. Maar hier even niet. Hier was hij heel duidelijk.
Hij zei namelijk: wat betreft juridische aspecten hebben wij altijd gezegd
dat een nieuwe resolutie wenselijk is, maar niet noodzakelijk en dat zeg ik
uiteraard nog steeds. Dat zijn de woorden die de minister-president gisteren
heeft gebruikt. Wij hebben die allemaal gehoord. Zijn die vandaag dan van
tafel?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik heb gezegd dat ik feitelijk constateer dat er onduidelijkheden zijn
ontstaan en dat die op deze wijze worden weggenomen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Dus? Zijn dat woorden van gisteren die vandaag niet meer gelden? Is dat
het antwoord?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik heb gezegd dat ik onduidelijkheden constateer. Ik constateer dat er
nu duidelijkheid is gekomen over een wezenlijk punt dat emoties teweeg heeft
gebracht en dat ons in het verleden als coalitie diep heeft verdeeld. Dat
is de winst van deze brief.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Sommige verschillen van inzicht kan zelfs de heer Van Geel niet verdoezelen,
ofschoon hij daarin een meester is. Een simpele vraag. Is hij het eens met
zijn collega Hamer, die gisteren zei dat het kabinet niet met één
mond sprak en dat de minister-president niet namens het hele kabinet sprak?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik ga geen specifiek oordeel geven over welke uitspraak dan ook; dat heb
ik net ook niet gedaan. Ik heb in algemene zin geconstateerd dat er een feitelijke
onduidelijkheid ontstond over wat gezegd is en wat bedoeld is. Ik heb ook
gezegd dat ik begrip heb voor de context waarin dat gebeurde en dat ik blij
ben dat wij nu een oplossing zoeken. Dat is de lijn en ik ga geen andere lijn
kiezen. Ik zal geen oordeel vellen over elk woord dat iedereen zegt, van de
minister-president noch van mevrouw Hamer. Ik wil komen tot oplossingen en
duidelijkheid bieden. Ik wil proberen toekomstperspectief te bieden voor keuzes
die wij in de toekomst moeten maken over missies. Die duidelijkheid moet vooral
voor de toekomst worden geboden.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik noteer op deze vraag dan maar een "nee". Ik heb een tweede vraag. Het
kabinet was het gisteren blijkbaar niet eens; blijkbaar kwam men er niet uit.
De minister-president heeft gisteren gezegd dat hij namens het kabinet sprak
en dat herhaalt hij vandaag. Het is nu toch van tweeën een? Of de minister-president
sprak gisteren namens het gehele kabinet en dat was afgestemd met de vicepremiers,
of hij deed dat niet. Hoe kan dan die verwarring zijn ontstaan? Hoe is het
mogelijk dat de heer Van Geel op zo'n belangrijk onderdeel na die verklaring
deze chaos heeft zien groeien?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Dat is een derde poging. Dat mag natuurlijk om mij tot nadere duiding
van deze onrust te laten komen, maar dat ik zal niet doen. Ik heb geen zin
om dat te doen, want ik wil verder. Ik ga ervan uit dat de verklaring van
gisteren namens het kabinet is geschied. Als dat anders zou zijn, hoor ik
dat straks wel van het kabinet. Dat is mijn vertrekpunt. Op één
punt moest duidelijkheid komen en voor alle andere zaken verwacht ik een gedegen
onderbouwing, zodat wij daarover een serieus debat kunnen voeren.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Zelfs de heer Van Geel kan toch niet uitleggen dat het allebei tegelijkertijd
waar is? Het kan toch niet zo zijn dat de minister-president het heeft afgestemd
met de top van het kabinet en dat vervolgens in de loop van de dag een totale
chaos ontstaat en de fractievoorzitter van de Partij van de Arbeid zegt dat
die verklaring niet namens de PvdA-bewindslieden is afgegeven? Wij lezen overal
dat hij een problematische verhouding heeft met mevrouw Hamer. Wij lezen dat
in het kabinet ruzies zijn ontstaan; daar zouden zich grote conflicten afspelen.
Hoe kan het dat de premier dit afstemt met de vicepremiers, onder wie de heer
Bos, terwijl mevrouw Hamer zegt dat dit niet het geval is?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 De heer Rutte zal dit ongetwijfeld straks aan mevrouw Hamer vragen.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik ben zo benieuwd wat de heer Van Geel ervan vindt.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik heb geconstateerd dat het zo was en wil daarover geen oordeel geven.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Wat was precies zo?
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Ik constateer die onduidelijkheid en de wens om daaraan iets te doen.
Die wens hebben wij onderschreven en die duidelijkheid is er nu gekomen.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Voorzitter.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voordat mevrouw Hamer begint, heb ik een verduidelijkende eerste vraag.
Er staat hier dat gisteren namens het kabinet een eerste verklaring is afgelegd.
Dat staat hier nog een keer bevestigd. Dat is nu ook de mening van haar fractie?
Alles in de verklaring en in de toelichting van gisteren is mede namens vicepremier
Bos gezegd. Klopt dat?
 
 
 Mevrouw Hamer heeft nog niet eens de kans gehad om te beginnen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Het was mevrouw Hamer die 24 uur geleden, nadat de premier zijn verklaring
heeft afgelegd, eiste dat er een nieuwe verklaring kwam. Ik heb geen nieuwe
verklaring gezien die zo uitvoerig was als die van gisteren. Ik heb slechts
op één punt een bijstelling gezien. Wel wordt herbevestigd dat
de eerste verklaring van gisteren namens het kabinet is afgelegd. Ik zou dus
graag willen weten of dat staat.
 
 
 Ik merk wel dat u dat graag wilt weten, maar het zou plezierig zijn als
u mij de kans gaf om u het woord te geven. Dat wil ik dan graag doen, nadat
mevrouw Hamer haar verhaal is begonnen, tenzij zij zelf voorafgaand aan haar
inbreng antwoord wil geven.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Voorzitter, ik was voorbereid om zelf te beginnen, maar ik wil de heer
Pechtold wel tegemoetkomen als hij daardoor beter naar mij kan luisteren.
Ik heb gisteren na afloop van de persconferentie van de minister-president
gezegd dat ik mij niet kon herkennen in het totale beeld dat die persconferentie
opleverde. Ik heb ook gezegd dat ik dacht te weten – dat denk ik nog
steeds te weten – dat het ontstane beeld niet de mening kon zijn van
de bewindspersonen in het kabinet. Het beeld aan het eind van de persconferentie
was dat de minister-president twee dingen overnam uit het rapport en bij de
rest eigenlijk direct kanttekeningen plaatste. Mijn grootste bezwaar daartegen
was dat daarmee de commissie-Davids, die na een lange geschiedenis
tot stand is gekomen, naar mijn gevoel ongelooflijk veel onrecht werd gedaan;
dat had ik graag in mijn inbreng willen uitleggen. Daar ben ik tegen ingegaan.
Ik vond dat ik dat moest doen. Daarom heb ik gezegd: ik wil dat er een nieuwe
start wordt gemaakt met de behandeling van dit rapport. Ik hoop dat na vandaag
die nieuwe start, een serieuze start, ook echt gemaakt kan worden.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dit ben ik met u eens. Ik had hetzelfde gevoel; wij deelden dat gevoel.
U zei echter ook dat de verklaring van de premier niet namens de heer Bos
was. Dat is u tot twee keer toe gevraagd, zowel voor het programma EenVandaag
als daarna. Tot twee keer toe zei u dat dat niet het geval was. Vandaag lees
ik dat gisteren namens het kabinet een eerste verklaring is afgelegd. Dan
neem ik aan dat dit over de volledige verklaring van gisteren gaat. Is dat
gebeurd namens de heer Bos? Hebt u dat de afgelopen jaar 24 uur inmiddels
kunnen vaststellen?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik heb gisteren gezegd – zo werd het mij gevraagd – dat de
hele persconferentie werd gezien als een verklaring van de minister-president.
Als je goed naar de persconferentie kijkt, zie je dat die uit twee delen bestond:
een voordracht en een vraag-en-antwoordspel. U moet dit straks ook maar aan
de heer Bos vragen, maar ik heb het zo begrepen dat de voordracht uiteraard
was afgestemd – misschien niet letterlijk, maar de voordracht was wel
afgestemd – maar het vraag-en-antwoordspel zeker niet. Ik wil het best
nog eens met u terugkijken, maar ik heb zojuist ook goed op uw vragen en de
vragen van de andere woordvoerders gelet. Die vragen betreffen met name het
vraag-en-antwoordspel. Dat was niet afgestemd. Dat kon overigens ook niet
afgestemd zijn, want de minister-president kon niet weten welke vragen hij
zou krijgen. Bij mij is echter in ieder geval het beeld ontstaan dat de commissie-Davids
ongelooflijk snel de prullenbak in ging. Dat vond ik onterecht en ik kon mij
niet voorstellen dat mijn bewindslieden het daarmee eens zouden zijn.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Het deel van het volkenrechtelijk aspect zat niet in het – zoals
u het noemt – vraag-en-antwoordspel, maar in de verklaring. In dat deel
zat het "wenselijk" dat vandaag is omgezet in "noodzakelijk". Wij weten waar
wij het dan over hebben. Toch staat er vandaag dat ook dat deel, het "wenselijk
deel", namens het kabinet is afgelegd. Klopt dat of klopt dat niet? Wij gaan
vanavond immers niet het rapport-Davids behandelen. Wij gaan vanavond de procedure
bespreken. Ik wil dus graag van u weten of die eerste verklaring mede namens
vicepremier Bos was. Hebt u dat inmiddels vast kunnen stellen of niet? Dan
hebben wij het dus met name over het volkenrechtelijke aspect, dat in de verklaring
zit.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Wat in de verklaring zat, dus in het deel dat is voorgedragen, was afgestemd.
Overigens ligt er nu op dit punt bewust een ander standpunt. Dat kunt u lezen.
Het deel dat niet was afgestemd, was het vraag-en-antwoordspel. Ik heb het
vandaag allemaal nog eens teruggekeken, want het ging gisteren natuurlijk
razendsnel. Ik wilde ook graag snel zaken helder maken; niet voor mezelf of
mijn fractie, maar omdat ik dat rapport recht wil doen. Wij hebben daar lang
voor geknokt. Echt, de grootste problemen zijn ontstaan in het vraag-en-antwoordspel.
Alle woordvoerders hebben vragen gesteld die gingen over dat vraag-en-antwoordspel.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Begrijp ik dat mevrouw Hamer zegt dat de premier nu een nieuw standpunt
inneemt ten aanzien van het volkenrechtelijk mandaat?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dat kunt u lezen.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Hoe kan het dan dat tegelijkertijd in de verklaring staat dat die namens
het kabinet is gedaan, dus ook namens de heer Bos, terwijl u dat ontkent?
Dan gaat het niet om het vraag-en-antwoordspel maar om de verklaring zelf.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik zeg u dat er vandaag een nieuw standpunt ligt. Dat kunt u toch lezen?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 U zegt dat die verklaring is afgestemd met vicepremier Bos. Gisteren wekte
u de indruk dat dit niet het geval was, er was ten minste onduidelijkheid
over. Vandaag wordt over het volkenrechtelijk mandaat, een belangrijk onderdeel
van die verklaring, een nieuw standpunt ingenomen. Hoe is dat tegelijkertijd
mogelijk?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Gisteren heb ik gezegd dat ik zeker meende te weten dat wat er gezegd
werd bij de persconferentie, met name in het vraag-en-antwoordspel, niet de
mening was van mijn bewindslieden. Dat blijkt ook: er ligt vandaag een brief
en een ander standpunt.
 
 
 Mijnheer Rutte, tot slot.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dit klopt gewoon niet. Ik heb gisteren gekeken naar de minister-president
en vond eigenlijk dat hij wel op dreef was in zijn verklaring op het ministerie.
Ik dacht: hij is weer een beetje ... Bij hem heet dat volgens mij "in goede
vorm". Hij was in vorm, leek het. Ik heb naar hem zitten kijken. Nog even
los van het vraag-en-antwoordspel, hij was volstrekt duidelijk. Twee dingen
nam hij over – mevrouw Hamer zei dat die hem goed uitkwamen –
en een aantal andere dingen schoof hij ter zijde, onder andere het volkenrechtelijk
mandaat. Mevrouw Hamer zegt ook: het klopt dat die verklaring is afgestemd
met vicepremier Bos. Dat is dus anders dan zij gisteren beweerde. Als die
verklaring, dus niet het vraag-en-antwoordspel, is afgestemd, hoe kan het
dan dat er vandaag een "nieuw standpunt" nodig is?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Er is een nieuw standpunt en dat sluit precies aan bij wat ik heb gezegd,
namelijk dat ik me niet kon voorstellen dat mijn bewindslieden het daarmee
eens waren. Daarom ligt er vandaag deze brief. Laten wij even helder zijn.
Ik heb mij er buitengewoon aan gestoord – dat heb ik gisteren overal
in het openbaar gezegd – dat de minister-president stelde dat hetgeen
de commissie-Davids over het volkenrechtelijk mandaat heeft gezegd, "maar
een mening was". Daaraan heb ik mij gestoord en dat staat er vandaag ook niet
meer.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Daarover staat er toch geen nieuw standpunt in! Hou nou toch op! Wij zijn
hier toch op een serieuze manier aan het debatteren? Gisteren heeft de minister-president afstand genomen van wat de commissie-Davids zegt
over het volkenrechtelijke mandaat. Dat was in zijn verklaring, niet in het
vraag-en-antwoordspel! Mevrouw Hamer geeft toe dat die verklaring is afgestemd
met vicepremier Bos. Dan was zij het dus oneens met haar eigen vicepremier.
Blijkbaar heeft zij haar vicepremier gebeld – hij was gisteren niet
bereid om de pers te woord te staan, ook niet toen hij werd klemgezet bij
de lift – en gezegd: dit is niet acceptabel, je bent met het verkeerde
akkoord gegaan. Alleen dan kan het kloppen dat tegelijkertijd die verklaring
is afgestemd in het kabinet en er vandaag een nieuw standpunt is. Dat is omdat
mevrouw Hamer de vicepremier heeft teruggefloten. Dat is dan de enig mogelijke
conclusie.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De conclusie is dat ik gisteren vond dat de commissie-Davids onrecht werd
aangedaan. Dat is wat ik gisteren gezegd heb.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Mevrouw Hamer, gaat u nu eens terug naar dat volkenrechtelijke mandaat,
want daar hebben wij het over!
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 U kunt wel heel erg boos worden, mijnheer Rutte, maar mag ik u een tegenvraag
stellen: waar bent u eigenlijk zo boos over? Ik begrijp best waarom u zo tevreden
was over de minister-president. Hij stond namelijk precies te verkondigen
wat uw oud-minister Kamp gisteren ook heeft verdedigd. Hoe zijn we eigenlijk
in die oorlog terechtgekomen? Zullen we het daar eens over hebben?
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Voorzitter.
 
 
 Nee.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Er wordt mij een vraag gesteld.
 
 
 Natuurlijk mag u reageren, maar ik wil proberen om de orde in dit debat
terug te brengen. Ik snap best dat u graag allemaal mevrouw Hamer vragen wil
stellen. Dat heb ik toegestaan, een beetje overvallen door de entree van de
heer Pechtold. U zult er allen begrip voor hebben dat je soms door zoiets
overvallen kunt worden. Het lijkt me toch dat we mevrouw Hamer ook in de gelegenheid
moeten stellen om haar eigen verhaal te houden. Die kans krijgt u hier allemaal,
en u mag ook allemaal vragen stellen. De heer Rutte beantwoordt eerst de vraag
van mevrouw Hamer, en daarna bepaalt mevrouw Hamer of zij haar verhaal gaat
houden.
 Nee, mijnheer Van Raak, u wilt een eigen reglementje maken voor dit huis,
maar dat gaan we op een andere manier met elkaar bespreken. Iedereen heeft
vier minuten spreektijd. Mijnheer Pechtold is begonnen zonder één
zin van mevrouw Hamer. Als mevrouw Hamer wil, kan zij de vragen gaan beantwoorden.
Als mevrouw Hamer eerst haar eigen tekst wil voorlezen, dan kan dat ook. Die
keuze laat ik aan haar. Mijnheer Rutte, u kunt uw antwoord geven op de vraag.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dat ben ik geheel met u eens.
 
 
 Daaraan probeer ik nu iets te doen.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ja, maar ik kom terug op de kwestie waarover wij het hadden. Het gaat
dus niet om het vraag- en antwoordspel, maar om de verklaring. In de verklaring,
die is afgestemd met vicepremier Bos, neemt de minister-president ook namens
vicepremier Bos afstand van de woorden van de commissie-Davids over het volkenrechtelijk
mandaat. Vandaag staat er een nieuw standpunt in de brief van de premier.
Dat betekent dat mevrouw Hamer het oneens was met vicepremier Bos en dat het
derhalve noodzakelijk was, terug te gaan naar het kabinet om tot een nieuw
standpunt te komen. Dat is de enige verklaring die is te geven voor het feit
dat in de brief staat dat die verklaring is afgestemd met de beide vicepremiers
en dat er een nieuw standpunt is over het volkenrechtelijk mandaat.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik had de heer Rutte een vraag gesteld en nu stelt hij mij een vraag.
Maar ik zal die vraag beantwoorden. Gisteren heb ik ook gezegd dat ik het
zeer verwarrend vond wie er sprak. Op het ene moment sprak de minister-president
als de toenmalige premier en op het andere moment als de huidige premier.
Gisteren heb ik gezegd dat daardoor de verwarring is ontstaan. Daarom is het
kabinet vandaag met een nieuw standpunt gekomen. In de verklaring stond dat
het toenmalige kabinet die mening had. Daarin stond niet dat dit de opvatting
was van het huidige kabinet. Om die reden kon vicepremier Bos daarmee akkoord
gaan. Ik vond het echter een verwarrende vertoning en volgens mij gold dat
voor de gehele Kamer. Daarom is het goed dat er vandaag een andere verklaring
is opgesteld.
 Ik vind overigens dat de heer Rutte wel een beetje voorzichtig mag zijn.
We weten immers hoe de samenstelling was van het toenmalige kabinet. Het standpunt
van de VVD-fractie was dat er militaire steun kon worden gegeven.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dit is werkelijk uitlokking! Mevrouw Hamer, daar hebben wij het vanavond
niet over. Wij hebben het over de chaos die gisteren dankzij u is ontstaan.
De minister-president legde een verklaring af. Dat deed hij mede namens de
beide vicepremiers. Nu maakt u Kamerleden en andere fracties verwijten. U
moet naar zichzelf kijken. U hebt gisteren gezegd dat de premier niet namens
het kabinet sprak en dus ook niet namens minister Bos. Nu zegt u dat hij dat
wel deed, maar dat u het niet eens was met minister Bos. Dat zijn de feiten.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik beloof de heer Rutte dat ik de andere Kamerleden geen verwijten zal
maken. Dat is overigens niet nodig. Ik vind echter wel dat de heer Rutte –
de VVD zat toen in het kabinet – zijn toon een beetje mag matigen.
 
 
 Mevrouw Hamer, ik heb net een voorstel gedaan.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ja, ik wil graag mijn betoog houden.
 
 
 Mevrouw Hamer begint met haar bijdrage. Iedereen mag zijn bijdrage houden
en kan daarna geïnterrumpeerd worden.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik beloof dat ik op alle punten terug zal komen die aan de orde zijn gesteld.
Vervolgens mag iedereen mij vragen stellen. De Kamer mag mij echter niet het
recht ontnemen om mijn bijdrage te leveren.
 
 
 Mevrouw Hamer, u kunt gewoon beginnen.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Voorzitter. Gisteren kwam de commissie-Davids met het lang verwachte onderzoeksrapport.
Na veel moeite en na lang aandringen door de Kamer, werd dat onderzoek eindelijk
in opdracht van het kabinet ingesteld. Dat onderzoek richtte zich op het verlenen
van politieke steun aan een oorlog die toen zeer omstreden was. Dat is die
overigens nog steeds. Aan de legitimiteit van die oorlog is destijds veel
getwijfeld. De PvdA is altijd van mening geweest dat het niet gerechtvaardigd
was om buiten de VN-Veiligheidsraad om militaire actie te nemen tegen Irak.
In de loop der jaren is nog eens duidelijk geworden dat de Amerikaanse en
de Britse regering veel onjuiste informatie over deze oorlog, de totstandkoming
en de reden daarvan naar buiten hebben gebracht.
 Ook in Nederland deden in de loop der tijd steeds meer verhalen de ronde
over de onduidelijkheid ten aanzien van de besluitvorming. Nadat daarop herhaaldelijk
was aangedrongen, werd een jaar geleden gelukkig de commissie-Davids ingesteld.
Mijn fractie was gisteren het meest verheugd over het feit dat er een rapport
voorlag van een commissie waarvoor geldt dat er geen enkele twijfel kan bestaan
over haar onafhankelijkheid, objectiviteit en deskundigheid. Dat is ook de
reden waarom wij het zo ongelooflijk belangrijk vinden dat dit rapport nu
goed wordt behandeld. Ik kan me het debat van ongeveer een jaar geleden nog
herinneren. Toen werd over de instelling van deze commissie in de Kamer gesproken
alsof het zou gaan om een doofpotcommissie. Wij hebben toen gezegd: wij geven
de voorzitter van deze commissie, voorzitter Davids, ons vertrouwen. Velen
in de Kamer waren dat met ons oneens. Ik neem aan dat men zich dat nog herinnert.
Wij hebben het vertrouwen gegeven aan deze commissie, en mijn fractie is er
ongelooflijk blij mee dat dit vertrouwen niet is beschaamd en dat er gisteren
een heel erg helder rapport lag. Het feit dat zo lang op dat rapport is aangedrongen
en dat het rapport deze kwaliteit heeft, dwingt ons, de Kamer, maar dwingt
ook het kabinet om dit rapport nu heel serieus te behandelen.
 Wij hebben gisteren gezegd dat wij de conclusies uit het rapport stevig
en verontrustend vinden. Uiteraard zullen wij over die conclusies, mede op
basis van de kabinetsreactie die nog moet komen, uitgebreid in deze Kamer
moeten spreken. De reden dat wij gisteren de publiciteit hebben gezocht, is
dat wij vonden dat de commissie, die al eerder, bij haar begin, zo schamper
was behandeld, dát niet verdiende. Wij vonden dat de commissie gisteren
echt een chique behandeling verdiende. In de loop van de reactie van de minister-president
vonden wij het beeld ontstaan dat hij afstand nam, zonder de tijd te nemen,
van de belangrijkste conclusies van het rapport. Hij nam er maar een paar
over en de rest werd betiteld als "een mening". Dat vond mijn fractie niet
chic. Dat vond mijn fractie onterecht tegenover deze commissie. 
 Naar onze mening verwarde de minister-president gisteren met name bij
de beantwoording van de vragen de positie van het toenmalige kabinet met de
positie van het huidige kabinet. Ook vonden wij, zoals ik ook gisteren heb
gezegd, dat de reflectie ontbrak die ook mogelijk moet zijn als je zeven jaar
later terugkijkt op genomen besluiten. Omdat naar onze mening deze reactie –
daarbij heb ik het over de totale persconferentie – niet gedeeld zou
kunnen worden door het voltallige huidige kabinet, wilden wij graag dat er
een ander beeld zou gaan ontstaan, een herstart van de discussie, maar over
de commissie-Davids. Vandaag constateren wij dat het rapport van de commissie-Davids
wel degelijk leidend is bij het terugkijken naar de besluitvorming destijds
en bij het trekken van lessen voor de toekomst. Dat blijkt uit de brief die
er nu ligt. Dat maakt ook duidelijk dat het kabinet met de kennis van nu de
analyse van de commissie-Davids deelt dat een adequater volkenrechtelijk mandaat
nodig zou zijn geweest. Het is nu duidelijk dat die herstart gemaakt kan worden,
dat het kabinet bereid is om lessen te leren uit het verleden en anders te
kijken naar de toekomst dan het toenmalige kabinet dat zeven jaar geleden
deed. Daarom heeft mijn fractie er vertrouwen in dat het kabinet nu zal kunnen
komen tot een adequate kabinetsreactie.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Er is door mevrouw Hamer een paar keer de uitdrukking "verwarrende vertoning"
gebezigd. Met name was onduidelijk namens wie werd gesproken: was dat namens
het kabinet of niet? Hoe is in de visie van mevrouw Hamer die verwarring ontstaan
of het wel of niet namens het kabinet was?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Het beeld dat ik heb gekregen is dat met name in het tweede deel van de
persconferentie de minister-president zich zo inleefde in zijn toenmalige
rol dat het leek alsof het de beantwoording was van het toenmalige kabinet.
Ik denk aan het feit dat werd gezegd, bijvoorbeeld over het volkenrechtelijk
mandaat, dat de commissie-Davids "een mening" heeft gegeven, terwijl de commissie
is ingesteld door het kabinet zelf. Dan kun je dat naar mijn gevoel niet afdoen
als een mening.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Doelt mevrouw Hamer daarmee ook op de zin "Dat er anders over geoordeeld
kan worden, blijkt tevens uit het rapport van de commissie-Davids", over dat
volkenrechtelijk mandaat? Bedoelt u dat met dat er gesuggereerd werd dat het
maar om een mening gaat?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De minister-president heeft gisteren in de persconferentie op een vraag
gezegd dat de conclusies van het rapport van de commissie-Davids gezien konden
worden als "een mening". Dat vind ik te mager. Dat wordt nu ook niet meer
zo gezien. Het rapport wordt nu als leidend gezien voor de kabinetsreactie.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Ik stel vast dat ook de zin die ik net aanhaalde, dat er anders over geoordeeld
kan worden, in de verklaring staat die ook met vicepremier Bos is afgestemd.
Is niet heel veel verwarring ontstaan doordat mevrouw Hamer zelf heeft gezegd
dat deze tekst niet namens het hele kabinet is uitgesproken? Normaal kan ik er als Kamerlid toch gewoon van uitgaan dat teksten van de
minister-president namens het hele kabinet worden uitgesproken? Dan is mevrouw
Hamer toch niet de woordvoerder van het PvdA-smaldeel in het kabinet?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Mevrouw Hamer heeft niet als woordvoerder van het PvdA-smaldeel in het
kabinet een reactie gegeven; mevrouw Hamer heeft een reactie gegeven als fractievoorzitter
van de Partij van de Arbeid. Toen haar werd gevraagd of zij dacht dat de bewindslieden
van de PvdA het daarmee eens konden zijn, heeft zij gezegd dat zij dacht dat
het niet zo was. Als u het precies wilt weten: minister Bos is aanwezig, dus
vraag het hem.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Dat antwoord had ik juist gisteren verwacht. Toen werd gevraagd hoe het
nou zit met de mening van PvdA-bewindslieden. Ik had verwacht dat toen werd
verwezen naar het kabinet zelf, zodat het kabinet zijn mening kon geven. De
verwarring ontstond volgens mij doordat mevrouw Hamer meende te weten dat
de PvdA-bewindslieden er allemaal niet achter stonden. Daarom stel ik toch
de volgende vraag: waarop was het eigenlijk gegrond dat mevrouw Hamer meende
te weten dat de PvdA-bewindslieden niet achter de verklaring stonden?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 U kunt mij 20.000 keer dezelfde vraag stellen, maar ik blijf rustig hetzelfde
antwoord geven. Gisteren is aan het einde van de persconferentie het beeld
ontstaan dat de conclusies van de commissie-Davids maar een mening zijn. Daar
heb ik op gereageerd. Dat twee conclusies werden overgenomen en dat bij de
overige conclusies allerlei kanttekeningen werden geplaatst, vond ik een verkeerd
beeld om mee te starten. Het leek mij dat dit niet recht deed aan de commissie-Davids.
Dat heb ik gezegd. Ik heb ook gezegd dat ik ervan overtuigd was dat de bewindspersonen
van de PvdA het met mij eens zouden zijn. Dat blijkt ook vandaag, want er
ligt vandaag een brief namens het hele kabinet. Daarin staat heel duidelijk
dat de conclusies van de commissie-Davids leidend zijn voor de kabinetsreactie.
Er ligt een ander standpunt als het gaat over het volkenrechtelijk mandaat.
Dat is een groot verschil met gisteren. De heer Van der Staaij moet minister
Bos en premier Balkenende maar precies vragen hoe het zit. Ik heb gisteren
gezegd wat ik gezegd heb. Daar blijf ik bij. Ik neem daar geen centimeter
van terug.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 U zei net dat er nu een ander standpunt over het volkenrechtelijk mandaat
ligt dan gisteren. Dat zei u net letterlijk. Met andere woorden: wat in de
brief van vandaag staat, wijkt af van het standpunt dat de minister-president
gisteren ingenomen heeft en is in uw ogen dus een nieuw standpunt.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 In mijn ogen wel, want ik heb gisteren de minister-president horen zeggen
dat hij vond dat het standpunt van de commissie-Davids een mening was. Ik
lees vandaag dat hij het eens is met dit standpunt.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Vindt u dat met deze brief de uitlatingen die de minister-president gisteren
deed, van tafel zijn? Die zijn nu dus achterhaald?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Op het punt van het volkenrechtelijk mandaat wel.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik constateer dat er een verschil van mening bestaat. Ik heb net de heer
Van Geel hierover ondervraagd. Hij heeft het over onduidelijkheden. U zou
volgens hem gisteren niet zo goed begrepen hebben wat de minister-president
bedoelde. Maar in uw ogen zijn er geen onduidelijkheden en ligt er nu echt
een andere opvatting. De uitlatingen van de minister-president, dat het maar
een mening was, zijn in uw ogen nu van tafel. U bent het dus oneens met de
heer Van Geel, die zegt dat er alleen sprake was van onduidelijkheid.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik heb heel goed naar de heer Van Geel geluisterd. Hij heeft helemaal
niets gezegd over wat ik gezegd heb. Uw vraag is dus gebaseerd op een verkeerde
veronderstelling. De heer Van Geel heeft helemaal geen oordeel gegeven over
wat ik gisteren gezegd heb.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Zo kunnen we in cirkeltjes doorgaan. Wat is dan uw oordeel over het feit
dat de heer Van Geel er geen oordeel over heeft?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dat laat ik aan de heer Van Geel.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Dat is lekker makkelijk. Vindt u dat de minister-president vandaag zelf
in de Kamer moet toegeven dat in deze brief een andere opvatting staat over
het volkenrechtelijk mandaat dan hij gisteren heeft gegeven?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik vind dat de minister-president vandaag achter de brief moet staan die
voorligt. Daar staat zijn handtekening onder. Ik ga ervan uit dat hij die
brief voluit verdedigt.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ja, die zal hij vast en zeker voluit verdedigen. De vraag is echter met
welke woorden hij dat doet. Uw woorden tonen een andere mening over het volkenrechtelijk
mandaat. Ik neem aan dat u vindt dat de interpretatie van de brief van de
minister-president zo moet zijn. Anders kunt u hiermee niet akkoord gaan.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De woorden van de minister-president zullen altijd verschillen van mijn
woorden, want wij zijn erg verschillende mensen. U vraagt naar de bekende
weg. Er ligt een brief met een handtekening van de minister-president. Ik
ga ervan uit dat hij dit vindt. Ik zie dat er een verschil is met wat hij
gisteren zei. Ik ga ervan uit dat de brief van vandaag leidend is.
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Mevrouw Hamer zegt dat tijdens het vraag-en-antwoordspel de minister-president
niet namens het gehele kabinet heeft gesproken. Ik mis haar oordeel daarover.
Wat vindt zij van een minister-president die kennelijk niet in staat is om
namens het kabinet met één mond te spreken tijdens zo vraag-en-antwoordspel?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik geloof dat ik gisteren juist als eerste mijn mening daarover heb gegeven!
Er is mij zojuist zelfs nog verweten dat ik de commotie zou hebben veroorzaakt.
Ik heb gisteren na de persconferentie gezegd dat ik vond dat
er een buitengewoon verwarrend beeld was ontstaan een beeld van een minister-president
die dan sprak in de rol van toenmalig minister-president en dan weer in de
rol van huidig minister-president. Dat kan niet; een minister-president kan
alleen maar spreken namens zijn huidige kabinet. Daarover heb ik op- en aanmerkingen
gemaakt. Ik ben daar voluit over geweest. Er wordt ons vaak verweten dat we
dingen in achterkamertjes zeggen. Nou, dat heb ik niet gedaan! Ik heb het
voluit gewoon overal gezegd.
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Mevrouw Hamer zegt dat zij het verwarrend vond. Ik wil echter graag weten
hoe het kan dat een minister-president op zo'n belangrijk onderwerp niet in
staat is om als woordvoerder van het gehele kabinet op te treden. Welke kwalificatie
geeft zij aan een dergelijk leider?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik geef er de kwalificatie aan dat het verwarrend is. Dat heb ik ook gezegd.
Waarom het gebeurt, moet mevrouw Thieme echt aan de minister-president zelf
vragen. Ik ben niet zijn woordvoerder.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik vond mevrouw Hamer zojuist buitengewoon helder in haar oordeel dat
de commissie-Davids een chique behandeling verdiende en dat die behandeling
gisteren niet is gegeven. De premier heeft de commissie-Davids niet chic behandeld,
zegt mevrouw Hamer. Zij concentreert zich daarbij op de periode na de geschreven
verklaring. Toen werd de premier niet chic. De verklaring vond zij wel chic.
Tot nu toe richt iedereen zich op het volkenrechtelijk mandaat, maar dat is
eindelijk het enige punt waarop verandering is opgetreden. Waarin geen verandering
is opgetreden en waar haar vicepremier de heer Bos mee heeft ingestemd, is
bijvoorbeeld de informatievoorziening aan de Kamer. In de verklaring staat –
daarin wordt de heer Davids ook fors geschoffeerd – "en dan het informeren
aan de Kamer. Wij – dat is het kabinet – hebben een ander beeld
van de informatievoorziening aan het parlement dan door de commissie is geschetst".
Vindt mevrouw Hamer, zoals in de verklaring wordt gesteld, dat de Kamer wel
volledig is geïnformeerd?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 In de verklaring staat dat er een ander beeld is. Ik vind het straks in
de kabinetsreactie heel belangrijk dat het kabinet uitlegt waarom het een
ander beeld heeft. Mijn fractie – ik neem aan dat mevrouw Halsema mij
aanspreekt als fractievoorzitter van de PvdA – gaat uit van de commissie-Davids
zolang het tegendeel niet is bewezen. Ik zal dus met zeer veel interesse en
buitengewoon kritisch kijken naar de passage die hierover in de kabinetsreactie
staat, die overigens nog helemaal opgesteld moet worden. De brief van vandaag
concentreert zich op het volkenrechtelijk mandaat omdat daarover gisteren
de discussie ging waarin letterlijk afstand werd genomen van de commissie-Davids.
Ik vind het het goed recht van een kabinet om, als er een commissie met een
onderzoek komt, te zeggen dat het op sommige punten van het onderzoek een
andere mening heeft. Dat noem je hoor en wederhoor. Die andere mening mag
het kabinet hebben. Daar gaan wij het debat ook over aan. We zullen dat kritisch
doen. Dat recht gun ik het kabinet dus, maar zoals het gisteren ging, met
alleen de punten overnemend die het toenmalige kabinet uitkwamen en al het
andere terzijde schuivend, dat kon niet.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik kan mij heel goed voorstellen dat u zich concentreert op het volkenrechtelijk
mandaat en de verschuiving in het standpunt van het kabinet. Dat is namelijk
het enige punt waarop de premier tot nu toe een beetje uw richting op buigt.
Op alle andere punten echter niet. Ik wil hier toch wel duidelijk hebben dat
de PvdA-fractie de commissie-Davids als leidend neemt.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ja.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De commissie-Davids zegt dat de Kamer onvolledig is geïnformeerd,
terwijl uw vicepremier Bos – daar zit natuurlijk voor u ook de pijn –
in de verklaring, die is afgestemd, zegt dat de Kamer wel volledig is geïnformeerd.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Nee.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Er wordt gezegd: wij hebben een ander beeld van de informatievoorziening
dan door de commissie wordt geschetst. Daar spreekt geen vroegere premier,
die überhaupt niet bestaat, ook volgens u niet. Vervolgens wordt dat
uitgewerkt en wordt gezegd: wij hebben de Kamer voldoende geïnformeerd.
Er wordt bestreden dat de Kamer onvolledig is geïnformeerd. De heer Bos
bestrijdt dat de Kamer onvolledig is geïnformeerd, en de fractie niet.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dat laatste staat er niet. Het klopt dat er staat: we hebben een ander
beeld. Dat mag een kabinet hebben. Dat gaat het, neem ik aan, straks uitgebreid
beargumenteren in de kabinetsreactie. U slaat echter een ding in uw redenering
over en dat is dat in de brief van vandaag staat dat de conclusies van het
rapport van de commissie-Davids leidend zijn. Daarom acht ik die brief mede
van toepassing op alles wat nu nog gaat komen. In die zin is een mogelijk
verschil dat ik gisteren dacht te horen tussen het kabinet en mijn fractie,
namelijk dat de conclusies van de commissie-Davids niet leidend zouden zijn,
vandaag rechtgezet en zijn de conclusies wel leidend, want dat staat in de
brief die we vandaag hebben ontvangen.
 
 
 Heel kort nog, mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Laat ik tot slot een iets algemenere vraag stellen. De commissie-Davids
wordt in de verklaring niet alleen op het punt van het volkenrechtelijk mandaat
geschoffeerd. Ook de zorgvuldigheid van de besluitvorming en de volledigheid
van de informatievoorziening worden bestreden. Is de verklaring zoals die
gisteren is afgegeven, voor mevrouw Hamer in haar geheel van tafel of alleen
op het punt van het volkenrechtelijk mandaat, en staat de rest nog recht overeind?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Laten we teruggaan naar wat ik gisteren heb gezegd. Ik vond de verklaring
van gisteren het verkeerde startsein voor de kabinetsreactie en voor alles
wat nog gaat komen. Ik beschouw de brief van vandaag als het nieuwe startsein.
Dat is het uitgangspunt, en niets anders.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voor mijn duidelijkheid: ongeacht de rolverdeling – hier is sprake
geweest van een verklaring die is afgestemd in het hele kabinet – vindt
u dat de hele verklaring een verkeerd startpunt is geweest voor de discussie
met de commissie-Davids? Daarmee heeft ook vicepremier Bos een foute verklaring
gesanctioneerd.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 U probeert mij nu uit te spelen tegen mijn vicepremier. Dat is uw goed
recht, dat mag u doen, maar ik leen mij daar niet voor.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dat is flauw. U hebt gisteren gezegd dat vicepremier Bos het niet eens
was met de opvattingen van de premier. Inmiddels is duidelijk dat de geschreven
verklaring onder medeverantwoordelijkheid van de vicepremier naar buiten is
gekomen. U hebt ook problemen met de verklaring. Dat klopt toch? Dan hebt
u ook problemen met de opvattingen van vicepremier Bos, zoals die gisteren
in de verklaring naar buiten zijn gekomen.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Waar ik problemen mee had, en ik had eerlijk gezegd verwacht dat mevrouw
Halsema mij daar iets meer in zou steunen, is dat gisteren door de premier,
door de hele toon van de persconferentie, een beeld is ontstaan dat twee conclusies
werden overgenomen en dat het verder over en uit was met de commissie-Davids.
Dat was het beeld dat bij mij bestond aan het eind van de persconferentie.
Ik weet niet wat het beeld van mevrouw Halsema was; we hebben dat gisteren
een beetje gewisseld. Dat beeld wilde ik van tafel. Voor mijn gevoel, als
ik deze brief lees, is dat beeld van tafel. Ik kom dus ook niet meer terug
op de verklaring van gisteren. We krijgen een kabinetsreactie. Dat wordt een
nieuwe kabinetsreactie, waarvoor deze brief van vandaag het uitgangspunt is.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 We zullen dadelijk over dit algemene punt helderheid krijgen, want ik
zal een motie indienen waarin staat dat de algemene verklaring van gisteren,
die ook door mevrouw Hamer als "niet chic" is bestempeld, van tafel moet om
een nieuwe start te maken. Ik zal die motie indienen en we zullen zien hoe
de PvdA straks stemt. Mevrouw Halsema had echter wel degelijk gelijk toen
zij meer specifiek vroeg naar het punt van de informatievoorziening. Vandaag
schrijft het kabinet dat namens het kabinet gisteren de eerste verklaring
is afgelegd. Daarvan gaat inderdaad ook een deel over de informatievoorziening.
Was de heer Koenders op de hoogte van het feit dat de premier gisteren zei
dat op 21 november en 6 december de Kamer voldoende is geïnformeerd
over de vraag die Amerika bij ons neerlegde ten aanzien van steun? Was de
heer Koenders – mevrouw Hamer noemde zojuist haar PvdA-bewindslieden –
daar op dat moment van op de hoogte en staat hij ook achter het feit dat dit
gisteren namens hem is gezegd, in het licht van de vele vragen de Kamerlid
Koenders hierover in de afgelopen jaren heeft gesteld?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De heer Pechtold leest nu dingen voor die niet in de verklaring staan.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Absoluut wel: wij hebben een ander beeld van de informatievoorziening
aan het parlement dan door de commissie geschetst; het geldt in ieder geval
voor één punt dat ik specifiek hier wil noemen en dat betreft
de informatie aan de Kamer over het verzoek van de Verenigde Staten van 15 november,
21 november en 6 december. Wat mevrouw Hamer vandaag niet heeft
geregeld, is dat de premier ook dit straatje probeert schoon te vegen. Hij
probeert hier te zeggen dat Davids geen gelijk heeft wanneer Davids zegt dat
de Kamer geïnformeerd had moeten worden over de verzoeken van de Verenigde
Staten. Mevrouw Hamer heeft vandaag gefocust op de mensenrechtenaspecten.
Terecht. Zij laat dit punt liggen. Voor het vervolg is mijn vraag over minister
Koenders heel belangrijk. Minister Bos liep gisteren al wat grimassend weg
voordat Balkenende begonnen was met de persverklaring, maar de heer Koenders
zou dit toch beter moeten weten.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De heer Pechtold gaat voorbij aan het belangrijkste deel van de beantwoording
die ik heb gegeven, zowel in mijn eigen tekst als zojuist in antwoord aan
mevrouw Halsema. Hij probeert nu iets te doen wat hij echt niet moet doen,
namelijk mij vastpinnen aan die verklaring. Ik heb zojuist gezegd dat de brief
van vandaag voor mij een herstart is. De verklaring van gisteren laat ik voor
wat zij is. We beginnen opnieuw. Daar heb ik gisteren ook om gevraagd. We
beginnen opnieuw. We hebben daarbij twee uitgangspunten. De conclusies uit
het rapport van de commissie-Davids zullen leidend zijn bij de kabinetsreactie
die we nog gaan krijgen en die we nog gaan bespreken, waarbij ik hoop dat
de heer Pechtold en ik elkaar op een aantal punten zullen kunnen steunen.
Dat moet nog helemaal beginnen.
 Van één punt hebben we gezegd dat er niet langer misverstand
over kon bestaan; ik ben daarover volkomen eerlijk tegen de heer Pechtold.
Ik heb me namelijk ongelooflijk gestoord aan de uitdrukking "een mening".
Ik heb tegenover de heer Pechtold een jaar geleden de commissie staan verdedigen.
Hij vond die commissie-Davids niets; waar of niet? Vervolgens heeft hij tegen
mij gezegd: geef je het vertrouwen? Dat heb ik verdedigd, tegen de klippen
op. Ik heb overigens ook nog iets anders gedaan. Ik heb gezegd dat we, als
het niet genoeg was, ruimte wilden hebben voor een parlementair onderzoek.
Dat was het debat van vorig jaar. De heer Pechtold moet mij niet kwalijk nemen
dat ik me verantwoordelijk voelde toen ik gisteren zag dat het mis ging met
het rapport en dat ik ervoor wilde opkomen. Dat heb ik gisteren gedaan. Vandaag
ligt er een nieuwe brief. We gaan opnieuw beginnen en we gaan gewoon de kabinetsreactie
behandelen. De heer Pechtold zal zien wat er dan staat over de informatievoorziening.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dit vind ik een eerlijke en reële vraag van mevrouw Hamer. Ik wil
echter toch weer naar het algemene verhaal. Kan mevrouw Hamer zich de irritatie
bij parlement en bevolking voorstellen als vijf uur nadat een rapport verschijnt
de premier zo'n verklaring afgeeft? Mevrouw Hamer noemt het "niet chic". Hij
had zeven jaar de tijd. Hij had negen maanden de tijd. Hij had vijf uur de
tijd. En dan komt deze verklaring. Kan mevrouw Hamer zich de irritatie voorstellen
als wij hier meer dan een dag staan te wachten of er nog iets uit het torentje
komt? Kunt u zich mijn irritatie voorstellen als Van Geel hier een verhaal
staat te houden alsof het aan de oppositie lag dat er commotie is ontstaan?
Kunt u zich die irritatie van de afgelopen uren voorstellen?
Zou ik dan een iets scherpere veroordeling dan "niet chic" mogen hebben van
wat hier de afgelopen dag is gebeurd?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik vind het wonderlijk, mijnheer Pechtold. Natuurlijk begrijp ik die irritatie.
Sterker nog, wie is er begonnen die irritatie uit te spreken? Niet u, maar
ik was gisteren de eerste die daar na de persconferentie over sprak. Ná
de persconferentie. Vóór de persconferentie hebben wij allemaal
ons commentaar gegeven, maar na de persconferentie was ik de eerste. Het was
mijn irritatie, het was uw irritatie, het was onze irritatie. Die heb ik uitgesproken.
Er is vandaag een nieuwe brief gekomen. Ik heb geprobeerd op te komen voor
het rapport dat wij allemaal zo belangrijk vonden. Dat is gebeurd en wij gaan
nu gewoon dat rapport heel serieus en zorgvuldig behandelen. Natuurlijk begrijp
ik het. Ik heb ook in de oppositie gezeten.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Oké, dus de wedstrijd wie het eerst boos was, is gewonnen door
mevrouw Hamer. Kunnen wij nu terug naar de politieke vraag die voorligt?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Nee, mijnheer Rutte.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Mevrouw Hamer, ik geloof dat ik het woord heb. U hebt vandaag gezegd dat
wat gebeurd is niet chic is. De verklaring is niet chic. U hebt gezegd dat
de verklaring een verkeerd startsein geeft. U hebt gezegd dat in de verklaring
verkeerde dingen staan over het volkenrechtelijk mandaat. Ik ben blij met
het nieuwe standpunt, zoals u dat noemt, dat vandaag in de brief staat. Accepteert
u wat er in de brief van vandaag van de minister-president staat, namelijk
dat die verklaring gisteren namens het kabinet is afgelegd?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik ga toch even eerst iets anders doen, voorzitter. Ik was nog bezig –
en ik vind het niet chic van de heer Rutte – de heer Pechtold te beantwoorden.
Ik wil dat antwoord gewoon afmaken. De heer Pechtold vroeg of ik me de irritatie
kon voorstellen van de Kamer en de burgers over deze hele dag. Ik wilde daar
een eerlijk antwoord op geven: ik kan me dat goed voorstellen. Ik was aan
het zeggen dat ik zelf ook in de oppositie heb gezeten. Ik weet hoe vervelend
het is om hier om acht uur te komen, om negen uur te komen en om tien uur
te komen. Wij zijn hier zelfs wel eens om twee uur gekomen om te horen dat
er nog geen besluit van het kabinet was. Daarom ben ik blij dat er voor twaalven
een brief lag en dat er nu een startpunt is van waaruit wij serieus met deze
commissie kunnen omgaan. Ik vind het eerlijk gezegd een beetje wonderlijk
dat ik nu deze verwijten krijg, want – laat ik daar eerlijk over zijn –
ik vraag ook om steun van de oppositie om op te komen voor het rapport van
de commissie-Davids.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Goed dat u die toelichting nog even hebt gegeven en excuses dat ik u onderbrak.
Terug naar mijn vraag. U zegt dat de verklaring van gisteren van de minister-president
niet chic was. U bent blij met het nieuwe standpunt, zoals u het hebt genoemd,
op het punt van het volkenrechtelijk mandaat. Gelooft u de minister-president
als hij in de eerste alinea schrijft dat deze verklaring van gisteren namens
het hele kabinet is afgelegd?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Wat ik geloof, is wat hier staat over de voordracht. Dat noemt u de verklaring.
Ik heb gisteren gesproken over de hele persconferentie. De voordracht is gisteren
afgestemd met de top van het kabinet; niet met alle bewindspersonen, maar
de minister-president spreekt in de voordracht – en dat vond ik ook
zo verwarrend aan de voordracht – namens het kabinet. Ik heb daarover
het oordeel gegeven dat ik vandaag weer geef. Er was een buitengewoon grote
verwarring over het spreken van toen en het spreken van nu.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 U maakt het onnodig ingewikkeld en ik ga u helpen. U hebt twee dingen
gezegd. U hebt gezegd dat de verklaring een verkeerd startsein is.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ja.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 En u hebt gezegd dat u na wat er in de verklaring is gezegd, dus niet
in de vragen en antwoorden daarna, over het oordeel van de commissie-Davids
over het volkenrechtelijk mandaat, blij bent met het nieuwe standpunt dat
nu in de brief van de minister-president is verwoord. In diezelfde brief staat
dat die verklaring is afgelegd namens het kabinet. Accepteert u dat?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik accepteer wat in deze brief staat, maar gisteren heb ik gesproken over
de hele persconferentie als "de verklaring". Ik heb dus gereageerd op een
persconferentie. Daarvan heb ik gezegd dat ik het een verwarrend beeld vond.
Ik vond met name de opmerking – ik zeg het nu geloof ik voor de tiende
keer – dat het volkenrechtelijk mandaat maar een mening was niet chic.
Dat is een nette manier om te zeggen dat ik dat niet vond kunnen. Als u daar
blijer mee bent, wil ik het ook best zo zeggen. Daarom is er vandaag een ander
standpunt. U kunt vragen naar de bekende weg, maar ik heb u al tien keer geantwoord
hoe dat precies in elkaar zat. Het belangrijkste is dat wij vandaag een nieuwe
start maken. Het allerbelangrijkste is dat wij het rapport serieus gaan behandelen.
Ik begrijp wel dat u het graag over de procedure wilt hebben, maar het gaat
om de inhoud van het rapport van de commissie-Davids.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Aha, ik ben blij dat u dat zegt, want daar is het de afgelopen 24 uur,
mede door de verwarring die u gisteren hebt gecreëerd, niet over gegaan.
Het is alleen maar over het proces gegaan, het is alleen maar over de vraag
gegaan of de minister-president namens het hele kabinet sprak. Mede door uw
toedoen is er 24 uur het beeld geweest dat dit kabinet in een crisis verkeerde.
In de verklaring, dus niet in de vragen en antwoorden maar in de tekst van
de verklaring, zegt de minister-president dat een nieuwe resolutie weliswaar
wenselijk, maar juridisch niet noodzakelijk was. Hij zegt nu dat een volkenrechtelijk
mandaat nodig zou zijn geweest. Dat is het nieuwe standpunt waar u zo blij
mee bent. De heer Van der Staaij heeft in zijn bijdrage al terecht gerefereerd
aan het verschil tussen de woorden "nodig" en "wenselijk". Die verklaring
is mede namens minister Bos gegeven. Dat betekent toch dat u erin geslaagd
bent om achter de schermen bij te sturen in een richting die u wenselijk vindt.
Ik vraag u: accepteer dat nu eens. Dat is toch een mooi resultaat; het is
in ieder geval het resultaat van deze dag. Daarmee bent u erin
geslaagd om in ieder geval uw eigen minister te overrulen. Dat is voor u toch
goed nieuws, lijkt mij.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Het gaat mij niet om het overrulen van een minister, dus dat is helemaal
geen goed nieuws. Het gaat mij erom dat er zeven jaar geleden een oorlog is
begonnen. U kunt dat niet leuk vinden, want u was voor die oorlog.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik denk dat niemand die oorlog leuk vond, mevrouw Hamer. Ik accepteer
ook niet dat u mij in de schoenen schuift dat ik die oorlog leuk vond. Niemand
heeft die oorlog leuk gevonden. Het is verschrikkelijk dat het nodig was.
Maar wij hebben het nu over wat er de afgelopen 24 uur gebeurd is.
 
 
 Mevrouw Hamer had nu het woord.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Volgens mij was ik bezig met mijn beantwoording. U permitteert zich veel
in mijn richting te zeggen, dus dan moet u niet zo kleinzielig doen als ik
iets tegen u zeg.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dat ik een oorlog leuk vind, vind ik niet echt "iets".
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Maar dat zei ik ook niet. Ik zei: u vindt het niet leuk om het daarover
te hebben. Wij hebben het nu over een oorlog die zeven jaar geleden is gestart,
die zeer omstreden was en waarna vele twijfels zijn ontstaan. Daar hebben
wij een onderzoek voor. Wat ik gisteren heb gedaan en vandaag weer doe, is
opkomen voor het onderzoek dat daarnaar is gedaan. Op een punt vonden wij
echt dat wat gisteren gebeurde niet kon, namelijk ... U staat niet eens naar
mijn antwoord te luisteren.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik luister, mevrouw Hamer. Gaat u nou door.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik wil best iemand antwoorden, maar niet als hij niet naar mij luistert.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik sta naar u te luisteren. Waar baseert u op dat ik niet naar u zou luisteren?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Omdat u naar het plafond staat te kijken.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dat doe ik vaker als u praat, maar ik luister wel op dat moment.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik vind dat eigenlijk niet zo beleefd.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Dat is dan prima. Dan verschillen wij op dat punt van mening over beleefdheid,
maar ik sta wel degelijk naar u te luisteren.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dan probeer ik het nog één keer. Ik heb gisteren gezegd
dat ik de manier waarop gereageerd werd op de commissie-Davids geen recht
vond doen aan het rapport. Dat was mijn hoofdpunt gisteren. Het tweede wat
wij hebben gezegd, is dat er op het punt van het volkenrechtelijke mandaat
een te groot onrecht werd gedaan aan de commissie. Daarover ligt vandaag een
nieuw standpunt. Als u wilt dat ik daarvoor complimenten in ontvangst neem,
als dat de essentie van uw opmerking is, dan doe ik dat graag.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 U zegt dat er een nieuw standpunt ligt. U zegt dat er een nieuwe brief
ligt. En vervolgens zegt u dat dit daarom een nieuwe start is. Als dit een
nieuwe start is, moeten wij dus aannemen dat u vindt dat wat gisteren gezegd
is door de minister-president hiermee teruggetrokken is.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dat heb ik al in reactie op mevrouw Halsema gezegd.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Nee, u hebt gezegd: het is een nieuw standpunt, een nieuwe brief en een
nieuwe start. Maar met die nieuwe start moeten wij dus van de minister-president
vandaag horen dat hij datgene wat hij gisteren heeft gezegd vandaag terugneemt.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik heb gezegd dat ik de verklaring van gisteren verder laat voor wat die
is, dat er een nieuwe brief ligt en dat ik daarvan uitga. Hoe helder kan ik
zijn?
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Dat is dus niet zo helder. Als je vindt dat er een nieuwe start is en
een nieuw standpunt, dan moet je dat dus ingeruild hebben voor een valse start
en een fout standpunt. Dan kun je niet zeggen dat ze allebei blijven bestaan.
Dus als u zegt dat dit het nu is, dan is datgene wat gisteren door de minister-president
is gezegd hierbij van tafel.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik heb gezegd dat ik de verklaring van gisteren verder laat voor wat die
is, dat er een brief ligt en dat dit het begin is van de discussie over de
kabinetsreactie, die overigens nog helemaal geschreven moet worden. Daar moeten
wij nog helemaal aan beginnen. Dus wees eens een keer blij met mij dat wij
een goede start hebben voor de commissie-Davids. Daar was u overigens niet
zo voor, maar uiteindelijk onderschrijft u nu wel een aantal van de conclusies
van de commissie. Laten wij ervoor zorgen dat wij die conclusies verder brengen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik ben er heel blij mee dat u zegt: ik vind het niet goed wat de minister-president
daar gisteren over gezegd heeft en dus hebben wij vandaag een nieuw standpunt
en een nieuwe brief. Maar het moet allemaal nog maar blijken of uw interpretatie
daarvan wel hetzelfde is als de interpretatie van het CDA en de minister-president.
Daarom vraag ik zo door. Daarom is het zo belangrijk. Dat u een ander standpunt
hebt is duidelijk, maar vindt u ook dat de minister-president moet aangeven
dat hij met het nieuwe standpunt datgene wat hij gisteren heeft gezegd terugtrekt?
U kunt niet zeggen: dat laat ik ook maar in de lucht hangen. Want dan hebben
wij nog steeds twee meningen.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Wij hebben straks een nieuwe mening. Gisteren is een rapport aangeboden.
Er komt een kabinetsreactie op dat rapport. Wat de PvdA-fractie van belang
vindt, is dat bij die kabinetsreactie het rapport van de commissie-Davids
leidend is. Dat is wat in deze brief staat. Daarom is deze brief zo belangrijk.
Daarom gaan wij uit van deze brief.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Mevrouw Hamer heeft nog eens aangegeven dat wat haar vooral dwarszat in
die verklaring, in die persconferentie, het gebruik van het woord "meningen"
was en het bij het volkenrechtelijk mandaat spreken over "het toenmalige kabinet".
Ik heb het nog eens goed nagelezen, maar volgens mij zit het gewoon in die
verklaring. Daarin wordt gesproken van meningen, daarin wordt gesproken van
het toenmalige kabinet. Over welke passage in de persconferentie is mevrouw
Hamer nu precies gevallen? De passage "dat is maar een mening" kom ik daarin
helemaal niet tegen.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dat klopt, want dat zat in het vraag-en-antwoordspel. Dat heb ik hier
keer op keer gezegd. Ik ben gevallen over het hele beeld van de persconferentie.
Het beeld ontstond alsof het op die twee conclusies na over en uit was met
de commissie-Davids. Dat heb ik willen rechtzetten. En wees eerlijk: dat is
vandaag rechtgezet.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Over het beeld dat is ontstaan kunnen heel veel verschillende percepties
bestaan. Mijn beeld was simpelweg dat de minister-president, die toen ook
minister-president was, uitlegde hoe het toenmalige kabinet erover dacht en
dat het huidige kabinet daar natuurlijk nog een uitgebreide inhoudelijke reactie
op geeft. Ik vond dat eerlijk gezegd wel duidelijk. U zegt: het kwam door
het gebruik van het woord "meningen" en door het gebruik van de woorden "het
toenmalige kabinet". Op mijn beurt zeg ik dan: dat staat ook gewoon in de
verklaring zelf. Wees dan eerlijk en zeg: het hele kabinet heeft in die verklaring
zelf een verkeerde toon gezet. Men had gelijk hom of kuit moeten geven en
niet eerst opmerkingen moeten maken ter toelichting op het eerder ingenomen
standpunt. Verder had men moeten verwijzen naar de toekomstige reactie. Is
dat geen faire reactie?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Gisteren is er een persconferentie geweest. Na afloop daarvan heb ik als
eerste gezegd dat ik het beeld verwarrend vond. Dan heb ik toch precies gedaan
wat u zegt? U kunt een ander beeld hebben gehad, maar ik had gisteren het
beeld dat de commissie-Davids onrecht werd gedaan. Dat heb ik willen rechtzetten
en daar blijf ik bij.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Mevrouw Hamer heeft inderdaad het beeld rechtgezet. Zij wilde verwarring
opgehelderd zien die zij vooral zelf in eerste instantie tot stand had gebracht
door te spreken over meningen die er waren en verwarring die was ontstaan.
Als ik dan doorvraag waar het in zat, dan spreekt zij van het hele beeld en
meer toegespitst over de woorden "meningen" en "het toenmalige kabinet". En
die termen kom ik tegen in de verklaring zelf, medeondertekend, mede geaccordeerd
door vicepremier Bos. Kan mevrouw Hamer mij één passage in de
persconferentie aanwijzen waar het woord "meningen" in naar voren komt?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik geloof niet dat ik u een plezier doe door voor de tiende keer te zeggen
dat over het volkenrechtelijk mandaat is gezegd dat de opmerking van de commissie-Davids
maar een mening was. Dat is gisteren gezegd. Ik kan u niet overtuigen. Het
spijt mij.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Ik heb toch nog een vraag. Mevrouw Hamer zegt dat met de brief
de persverklaring van gisteren van tafel is. Het gekke is echter dat in de
brief van vanavond de verklaring herbevestigd wordt. Dat gebeurt in de eerste
alinea. Die twee documenten zitten aan elkaar vast. Als het nageslacht de
brief wil begrijpen, zullen ze de verklaring ook moeten lezen. Verklaring
en brief bestaan dus beide. Wat is nu leidend? Verklaring en brief of de commissie-Davids?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De commissie-Davids. Dat staat namelijk in deze brief.
 
 
 Nee, mevrouw Halsema. Wij gaan nu een punt zetten achter deze eerste termijn
van de Kamer. Na de schorsing gaan wij luisteren naar het antwoord van de
regering.
 
 
 De vergadering wordt van 0.27 uur tot 0.40 uur geschorst.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Voorzitter. Ik zeg de leden van de Kamer dank voor hun inbreng in de eerste
termijn van dit debat. Na de inbreng van de Kamer, waarvoor dank, moet ik
helaas constateren dat mijn eerste reactie van gisteren misverstanden heeft
opgeroepen. Misverstanden over onze waardering voor het rapport van de commissie-Davids
en vooral ook misverstanden over de status en de inhoud van mijn persverklaring
als zodanig. Ik wil daarover, aanvullend op de brief die ik de Kamer op verzoek
heb doen toekomen, een paar opmerkingen maken.
 Over het eerste punt kan ik kort zijn. Zoals ik gisteren een- en andermaal
heb benadrukt, respecteert het kabinet het rapport zeer. Wij hebben grote
waardering voor het werk van de commissie-Davids. Het is een gedegen rapport.
Zoals de heer Davids benadrukte, is het een studie die in volledige onafhankelijkheid
tot stand is gekomen. Het is ook een omvangrijk rapport met stevige conclusies
die wij ons ter harte willen en moeten nemen.
 In het definitieve kabinetsstandpunt zal het kabinet uiteraard de lessons
learned op een rijtje zetten. De komende tijd zal het kabinet het rapport
grondig bestuderen en zoals ik de Kamer schriftelijk heb gemeld, willen wij
het kabinetsstandpunt begin februari aan de Kamer sturen. Dan breekt ook het
moment aan voor een inhoudelijk debat in deze Kamer, waarin wij in samenhang
over alle onderdelen van het rapport kunnen debatteren, ook over de betekenis
van dit rapport voor toekomstige beslissingen over oorlog en vrede.
 Dan de gebeurtenissen van gisteren. Voor de goede orde: mijn eerste reactie
was afgestemd met beide vicepremiers en met de bewindslieden van Buitenlandse
Zaken, Defensie en BZK. Ik heb daarin allereerst een punt willen adresseren
dat in de politieke beoordeling van het rapport van wezenlijke betekenis is.
Het is namelijk van groot belang om een zorgvuldig onderscheid aan te brengen
tussen het oordeel van het kabinet in 2002 en 2003 en dat van het huidige
kabinet. Dat is staatsrechtelijk een gecompliceerde kwestie, waarop het kabinetsstandpunt
nader zal ingaan. Het is geen geheim dat partijen die nu deel uitmaken van
de coalitie, destijds een verschillende mening waren toegedaan. De betekenis
daarvan zal in het kabinetsstandpunt duidelijk worden gemarkeerd.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Vindt de minister-president zelf dat hij gisteren een goed onderscheid
heeft gemaakt tussen die twee fases?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ja.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Hij vindt dus dat hij gisteren geen verwarring heeft geschapen bij zijn
verklaring en bij het vraag- en antwoordspel dat daarna volgde in het scheiden
van de periode van zijn verantwoordelijkheid in 2002 en 2003 en zijn huidige
verantwoordelijkheid.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik heb steeds geprobeerd aan te geven of het ging om het toenmalige kabinet
of om het huidige kabinet. Die posities moeten duidelijk worden onderscheiden.
Ik heb in ieder geval geprobeerd dat zo veel mogelijk te doen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Hoe kan hij dan gisteren in de huidige vorm als leider van Balkenende
IV zeggen: wij hebben een ander beeld van de informatievoorziening, waar hij
dat vandaag, net zoals het punt van het volkerenrecht, geheel moet terugnemen?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik neem niets terug. Dat is een. Ik heb in de tekst die ik heb uitgesproken
aangegeven dat wij een ander beeld hebben over de informatievoorziening aan
het parlement dan het beeld dat door de commissie is geschetst. Dat is een
algemene opmerking. Vervolgens ga ik in op een specifiek punt dat gisteren
nogal sterk in de aandacht is geweest. Dat is hier gemeld. Ik zeg aan het
eind van die passage dat wij op verschillende onderdelen in onze kabinetsreactie
zullen terugkomen. Het is niet meer en het is niet minder.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik neem niets terug? Dat is strijdbaar, het kan nog laat worden. Dat geldt
zowel voor de verklaring als voor het vraag- en antwoordspel?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik heb de verklaring afgelegd na de afstemming met de leden van het kabinet
en ik ben vervolgens ingegaan op vragen van journalisten. Natuurlijk spreekt
een bewindspersoon altijd namens het kabinet. Ik heb ook geprobeerd om in
de antwoorden die daarna volgden, aan te sluiten bij de gedane verklaring.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik had even verwacht dat de premier die zeven jaar niets wilde, negen
maanden uitstel vroeg voor deze commissie en de afgelopen dag ook weer geen
leiderschap toonde, een inleiding zou geven met enige reflectie en deemoed.
Dat deed u gisteren niet, toen u in het ministerie van AZ stond. Vandaag doet
u dat ook niet. U volhardt dus in uw standpunt dat u namens het kabinet sprak,
met één mond, zowel bij de verklaring als bij de vragen en antwoorden.
Sprak u bij de vragen en antwoorden namens het kabinet?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 U weet als oud-bewindspersoon heel goed dat een minister of staatssecretaris
staatsrechtelijk altijd namens het kabinet spreekt. Dat is een. We hebben
vanochtend natuurlijk ook besproken welk beeld is ontstaan na de persconferentie.
Ik heb ook aangegeven dat ik graag in uw Kamer aanwezig ben om een aantal
misverstanden recht te zetten, bijvoorbeeld over de status en inhoud van de
persverklaring. Dit geldt ook voor de misverstanden die kennelijk zijn ontstaan
over de waardering voor het rapport. Het is goed dat je daarover met elkaar
spreekt, maar datgene wat ik heb gezegd, heb ik – zoals ik al zei –
staatsrechtelijk ook namens het kabinet gezegd.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik stel voor het verslag heel duidelijk vast dat de premier nu zegt dat
hij namens het kabinet sprak toen hij bijvoorbeeld zei – bij de vragen
en antwoorden ging hij wat verder – dat je niet kunt zeggen dat de Kamer
onvolledig is geïnformeerd. Ik hoop dat de heer Bos straks op elk punt
wil antwoorden. Ik vraag het straks ook aan mevrouw Hamer. Zojuist zei mevrouw
Hamer nog dat dit feit een constatering is van Davids, die leidend is voor
het kabinet. Sterker nog: dat schrijft u vanavond zelf ook. Wat van die twee
is het? Is de constatering van Davids dat u de Kamer onvolledig heeft geïnformeerd,
leidend? Of is uw antwoord van gisteren, namelijk dat u de Kamer wel volledig
heeft geïnformeerd, het juiste?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Dit wordt een ingewikkelde kwestie, omdat ...
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dat is het al zeven jaar.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik zal uitleggen waarom. In de presentatie door de commissie werd gesproken
over het onvolledig informeren van de Kamer. Dat is een belangrijke kwalificatie.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ja.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 In de verklaring heb ik er één onderdeel uitgelicht, dat
ook in het nieuws kwam, namelijk wat er is gebeurd na de verzoeken van de
Amerikanen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 U hebt ze allebei genoemd.
 
 
 Niet door elkaar spreken.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik ben in de verklaring niet ingegaan op de term "onvolledig". Ik heb
gezegd dat we een ander beeld hebben van de informatievoorziening aan het
parlement dan het beeld dat door de commissie is geschetst. Dat is wat hier
staat. Vervolgens is in de vragen gesproken over het onvolledig informeren.
Toen heb ik gezegd dat wij destijds, na het verzoek op 15 november, op
21 november en op 6 december de Kamer hebben geïnformeerd.
Dat heb ik verteld. Voor het overige heb ik gezegd dat wij in de kabinetsreactie
zullen terugkomen op de andere zaken.
 
 
 Tot slot, mijnheer Pechtold.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Wat de minister-president nu zegt, is niet waar. De eerste vraag die aan
hem werd gesteld, betrof het Amerikaanse verzoek. Dat is het eerste deel van
"de Kamer informeren". In zijn antwoord gaat hij daarop in en ook op de nuancering
door de diensten. Over beide zei hij gisteren dat de Kamer volledig is geïnformeerd.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Nee, dat heb ik niet gezegd. Waar staat dat?
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik heb het hier. U zei: "Dan kun je niet zeggen dat de Kamer onvolledig
is geïnformeerd." Het is niet "een beetje zwanger"; het is volledig of
het is onvolledig. U zei dat je niet kunt zeggen dat de Kamer onvolledig is
geïnformeerd. Dat is scherper en sterker dan uw eerste tekst. Dat geef
ik toe, maar dat zei u. U zegt nu dat u dat namens het kabinet hebt gezegd.
Daarmee hebt u wat mij betreft een politiek probleem. Mevrouw Hamer zei immers
zojuist – en dat hebt u ook geschreven in uw brief van vanavond –
dat de conclusies van Davids leidend zullen zijn voor uw reactie. Dat staat
haaks op elkaar. Graag een uitvoerig antwoord.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik vind de methode van discussiëren van de heer Pechtold bevreemdend.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Die is net zoals in een enquête.
 
 
 Nee mijnheer Pechtold, nu niet.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik heb zojuist in de interrupties ook gemerkt dat u regelmatig dingen
toevoegt die er niet in staan. Op het specifieke punt dat ik heb belicht in
de verklaring, is teruggekomen bij de persconferentie. Toen heb ik mijn redenering
gegeven: als je op deze manier de Kamer hebt geïnformeerd, kun je niet
zeggen dat er onvolledig is geïnformeerd. Dat heeft dus alleen betrekking
op dit specifieke punt. Ik heb mij nooit in algemene zin uitgelaten over de
conclusies van de commissie over het onvolledig informeren.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voorzitter.
 
 
 Mijnheer Pechtold, ik wil eigenlijk ook uw collega's de kans geven om
vragen te stellen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Mevrouw Halsema gaat graag verder op dit punt in.
 
 
 Ik ga hier over de orde, en na u komt mevrouw Kant. Het spijt mij zeer,
maar ik wil hier vanavond nog wel enigszins een rol hebben; anders kan ik
beter naar huis gaan. Mijnheer Pechtold, u hebt echt al drie keer de kans
gehad en ik vind dat anderen ook vragen mogen stellen.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Voorzitter, staat u mij toe om nog één opmerking te maken,
omdat er anders misverstanden ontstaan. Ik heb gezegd dat het samenhangt met
de formele vereisten die gelden. Dus zeg ik dat op basis van wat is gezegd
op 6 december over dat verdere contacten met de Amerikanen zullen plaatsvinden,
je niet kunt zeggen dat de Kamer onvolledig is geïnformeerd. Het gaat
dus om één specifiek punt waarover de Kamer is geïnformeerd.
De heer Pechtold veralgemeniseert het nu en daarmee doet hij geen recht aan
wat ik gisteren heb gezegd.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 De minister-president gaat gewoon verder in de aanval, want na een paar
zinnen zegt hij al: en ik neem niks terug! Nou, dat wordt misschien wel morgenochtend
voor we hier klaar zijn. Ik heb toch heel duidelijk begrepen dat de brief
die hij naar de Kamer heeft gestuurd, een nieuw standpunt is. Is dat zo?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 De brief is geen nieuw standpunt. Het is een brief op verzoek van de Kamer.
Ik heb gisteren een verklaring afgelegd na afstemming met leden van het kabinet.
In deze brief wordt voortgebouwd op wat gisteren aan de orde is geweest. Verder
hebben we een aantal opmerkingen gemaakt over het leidend zijn van het rapport
van de commissie-Davids en zijn we specifiek ingegaan op het thema van het
volkenrechtelijk mandaat. Deze brief is ook geschreven om de waardering van
het kabinet voor het rapport nog eens helder te maken. Dat is de status van
deze brief.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 De minister-president blijft dus gewoon bij wat hij over het volkenrechtelijk
mandaat heeft gezegd in zijn uitlatingen van gisteren.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Nee.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Deze brief is daar alleen een aanvulling op, maar het is geen andere standpunt.
Daarmee geeft hij een andere interpretatie aan de brief dan de Partij van
de Arbeid.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Dit is weer een voorbeeld van de misverstanden die ik eerder in het debat
hoorde. Gisteren heb ik in het licht van het volkenrechtelijk mandaat gesproken
over de positie van het toenmalig kabinet. Daarbij heb ik het gehad over de
visie van de commissie-Davids en gezegd: daarop komen wij terug in de kabinetsreactie.
Dat stond in mijn verklaring. In de brief bouw ik voort op het feit dat wij
er in de kabinetsreactie op zouden terugkomen. In die kabinetsreactie zouden
wij natuurlijk ook een visie moeten geven op de vraag hoe nu het denken is
over het volkenrechtelijk mandaat. Datgene wat in de brief staat, vloeit dus
voort uit wat is gezegd in mijn verklaring: wij zullen in de kabinetsreactie
hierop terugkomen.
 Dan het "draaien"; mevrouw Kant zegt dat ik een ander standpunt inneem.
Ik heb aangegeven dat destijds het kabinet een bepaalde positie had. De tijd
staat niet stil, er zijn dingen gebeurd. Er is een coalitieakkoord
gesloten waarin opnieuw is stilgestaan bij deze kwestie. In juni 2007 is een
brief naar de Eerste Kamer gegaan waarin wij een nieuwe visie hebben gegeven
op het volkenrechtelijk mandaat. Er is nu de commissie-Davids. Op basis van
al die elementen hebben wij vandaag in de brief geschreven over het mandaat
wat er staat. Dit hangt samen met het feit dat de tijd niet stilstaat. Er
worden nieuwe wegingen gemaakt. Daarom is het goed om een scherp onderscheid
te maken tussen enerzijds het oordeel van het kabinet destijds en anderzijds
wat wij nu als kabinet, met nieuwe kennis en inzicht, als standpunt naar voren
brengen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Hier zit volgens mij de politieke crux. De minister-president geeft een
andere interpretatie aan de brief dan de Partij van de Arbeid; dat is volstrekt
helder. Hij geeft overigens ook een andere interpretatie aan zijn eigen woorden
van gisteren, want ik ga hem – hij vraagt erom – nu gewoon citeren
uit het vraag en antwoord: "Juridische aspecten, daarvan hebben we altijd
gezegd, een nieuwe resolutie is wenselijk, maar niet noodzakelijk. Die consistentie
is steeds aanwezig geweest. Dat zeg ik uiteraard nog steeds." En dat zegt
hij nu dus nog. Met andere woorden, hij neemt van deze uitlatingen –
waarover iedereen geschokt was omdat een belangrijke conclusie van de commissie-Davids
ermee van tafel werd geveegd – niets terug.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Deze opmerking heeft wat mij betreft te maken met het markeren hoe de
positie was van het toenmalige kabinet. Laat ik het zo zeggen. Ik heb beoogd
te zeggen dat er destijds, bij het toenmalige kabinet, een visie was die gekenmerkt
werd door: een nieuwe resolutie is wenselijk, niet noodzakelijk. Het volkenrechtelijk
mandaat is destijds beoordeeld door het toenmalige kabinet. Daarin is steeds
consistentie betracht, en dat is door de jaren heen zo gebleven. Daarop slaat
deze opmerking. Als ik daar spreek, heb ik het dus over wat het beeld was
in 2002 en 2003, dat ook in alle debatten daarna steeds aan de orde is geweest.
Mevrouw Kant vraagt of ik bedoel te zeggen dat ik daarmee de visie van de
commissie-Davids even terzijde schuif. Als daarover onduidelijkheid bestaat,
neem ik die heel graag weg, omdat ik heb aangegeven dat wij nadrukkelijk rekening
willen houden – daarop zullen wij naderhand ingaan – met de commissie-Davids
en wat men zegt over het volkenrechtelijk mandaat.
 
 
 Mevrouw Halsema neemt de fakkel over.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Heel kort nog, voorzitter. Hij zegt: dan neem ik dat graag weg. De minister-president
is zo volhardend in het niet kunnen toegeven dat hij iets verkeerd heeft gedaan!
Is dat nu zo ontzettend moeilijk? Hij heeft gisteren gezegd wat ik net gezegd
heb. Hij heeft gezegd: dit van de commissie-Davids, deze conclusie, is een
mening. Dat heeft hij gezegd: het is een mening. Daarmee zet hij de conclusie
weg. Geef nu gewoon als een grote vent toe: dat had ik gisteren niet zo moeten
zeggen, dat is niet juist.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Mevrouw Kant, geeft u mij het citaat aan waarin ik zeg dat de opvatting
van de commissie-Davids een mening is.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 "Een nieuwe resolutie was weliswaar wenselijk maar juridisch niet noodzakelijk."
In de verklaring: "Dat daar anders over geoordeeld kan worden, blijkt tevens
uit het rapport van de commissie-Davids." Nou, volgens mij is dat heel helder.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Nee, nee. U zegt tegen mij dat ik de visie van de commissie-Davids afdoe
als een mening. Dan zeg ik tegen u: toont u mij eens aan waar ik dat heb gezegd.
 
 
 Wij gaan naar een volgend punt. Mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ondanks dat het staatsrechtelijk niet mogelijk is – dat erkent u
ook – om een onderscheid te maken tussen de premier destijds en de premier
nu, wilt u toch graag dat wij dat doen. Dan moet u dat zelf natuurlijk ook
doen. U zegt bij herhaling dat u dat gisteren buitengewoon consequent hebt
gedaan. Daarover heb ik toch een vraag. Door verschillende journalisten is
u gisteren de vraag gesteld of er dan helemaal geen verwijtbare fouten zijn
gemaakt. Wat zei u daarop? "Ik – de premier, het kabinet – sta
voor wat ik destijds naar voren heb gebracht." Vervolgens, in antwoord op
een vraag van de heer Hagens: "Dan sta ik – de premier nu, het kabinet –
voor wat ik toen heb gezegd in mijn verantwoordelijkheid van premier toen.
Daar ga ik – de premier, het kabinet – ook niet van wijken." Legt
u mij dit nu eens uit. Dan vindt het kabinet toch nog hetzelfde als toen?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Nee. Ik heb steeds geprobeerd aan te geven dat er destijds een kabinet
met een verantwoordelijkheid zat dat een standpunt heeft ingenomen dat heeft
geleid tot kritiek. Natuurlijk ben ik mij bewust van het feit dat het huidige
kabinet te maken heeft met andere ontwikkelingen. Wij hebben andere afspraken
gemaakt op bepaalde onderdelen. Het volkenrechtelijk mandaat is anders beschreven.
En wij hebben nu de commissie-Davids. Precies tegen die achtergrond zult u
ook aantreffen dat wij ten aanzien van het volkenrechtelijk mandaat in onze
brief een duiding hebben gegeven – mevrouw Hamer is daarop ingegaan –
die juist recht doet aan verandering. Maar datgene wat je destijds naar voren
hebt gebracht, mag ook genoemd worden. Het zou gek zijn als je voor die verantwoordelijkheid
wegloopt.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De premier – niet J.P. Balkenende die toevallig langsliep; het was
de premier – heeft gisteren bij herhaling gezegd: de premier staat voor
wat hij in het verleden heeft gedaan en daar wil hij niet voor wijken. Hij
staat voor de opvatting die hij toen had over het volkenrechtelijk mandaat.
U, premier, hebt gisteren buitengewoon hardnekkig alles verdedigd wat u destijds
vond, zonder daarbij rekening te houden met de andere coalitiepartners. U
hebt tegenover de commissie-Davids als Heintje Davids het hele oude repertoire
weer opgevoerd.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Als mevrouw Halsema mij citeert – dat mag; dat past in het debat –
en als zij het heeft over de wijze waarop ik ben omgegaan met de coalitiegenoten,
vind ik dat zij ook recht moet doen aan wat ik heb gezegd. Wat heb ik namelijk
aangegeven in een drietal interviews? Ik heb aangegeven dat
er destijds zeer verdeeld werd gedacht over de onderwerpen waar we het nu
over hebben, over de oorlog in Irak, over de rol van de Amerikanen en over
volkenrechtelijke aspecten. Ik heb keer op keer gezegd dat de Partij van de
Arbeid in die jaren een heel andere opvatting had dan het toenmalige kabinet.
Ik heb ook gezegd dat we nu samen in één coalitie zitten. Ik
vind dat mevrouw Halsema dat ook moet citeren. Ik heb natuurlijk gesproken
over mijn rol als premier in die dagen, maar heb het evenzeer gehad over onze
coalitiepartner, die er toen heel anders over dacht.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 U kent uw eigen citaten niet. Gisteren zei u: ik sta, namens het kabinet,
als premier, voor wat ik destijds heb gezegd. Als u alleen maar iets had willen
zeggen over toen, had u moeten zeggen: de premier destijds had die mening;
daar neem ik nu afstand van. Dan had u namelijk ook uw coalitiepartner recht
gedaan. Maar u hebt gezegd: ik sta voor de uitleg van het volkenrechtelijk
mandaat. Ik sta voor de informatie die wij destijds niet aan de Kamer hebben
gegeven. Daar bent u gisteren als premier vierkant voor gaan staan.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Die opmerkingen hadden te maken met mijn rol als premier in die tijd.
Daarna hebben we de standpunten altijd verdedigd in deze Kamer.
 Na de brief die ik vandaag heb gestuurd, kan mevrouw Halsema, ook wat
betreft het volkenrechtelijk mandaat, toch niet beweren dat het denken stilstaat?
De premier heeft een verantwoordelijkheid in het kabinet. We hebben nu een
kabinet met een andere samenstelling. Dit heeft geleid tot de brief die vandaag
is geschreven. Dit kan niet nieuw zijn, want ook in het coalitieakkoord hebben
we hierover afspraken gemaakt. Zo zal de Partij van de Arbeid zeggen: wij
stonden vroeger aan een bepaalde kant in deze discussie en daar komen we nu
op terug. Zo hebben degenen die destijds hun verantwoordelijkheid hebben gehad,
ook hun rol gespeeld. Dit heeft geleid tot grote verdeeldheid. Dit was een
moeilijke discussie. Daar ga ik niet aan voorbij. Ik heb het zojuist ook naar
voren gebracht. Ik heb gezegd dat je ook lessen behoort te trekken en dat
de politieke verhoudingen nu anders zijn. Dat is allemaal aan de orde geweest.
Ik hecht eraan om ook hier nogmaals te zeggen dat we elkaar in de ogen moeten
kunnen kijken, dat je je bewust moet zijn van de rol die destijds is gespeeld
en dat er andere politieke verhoudingen waren. Dat is nu ook zo.
 Het is essentieel dat het rapport in het debat volledig de plaats krijgt
die het verdient. Het is een gedegen rapport en een waardevol rapport. We
zullen het debat hierover graag voeren, aan de hand van een kabinetsreactie.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter.
 
 
 U hebt ook nog een tweede termijn, mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Uit het geluid achter me maak ik op dat de CDA-fractie er moeite mee heeft
dat dit debat plaatsvindt. Als je de premier nu beluistert in zijn uitleg
van gisteren, is het onbegrijpelijk dat de Partij van de Arbeid zo kwaad is
geworden en dat vervolgens de premier anderhalve dag opgesloten in het Torentje
heeft moeten zitten. De premier is in werkelijkheid gisteren veel te ver gegaan,
doordat hij als premier nu, in de volle breedte, zijn gedrag van destijds
heeft verdedigd zonder enige nuance.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 U zegt dat ik mij heb verdedigd zonder enige nuance. Ik heb aangegeven
wat de rol van het kabinet toen was en wat mijn eigen rol is. Ik heb aangegeven
dat er verdeeldheid van opvatting was en dat er op een gegeven moment ook
nieuwe inzichten ontstaan. Dat is ook in de brief nog eens aangegeven. Ik
ben mij er zeer bewust van dat mijn rol nu, met deze coalitie, anders is dan
destijds. Dat past bij het systeem van coalitiekabinetten dat wij in Nederland
kennen.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik vond dat de minister-president gisteren tijdens de persconferentie
in vorm was, zoals hij dat noemt. Misschien was hij wel iets te veel in vorm,
blijkt nu. Waarom heeft de minister-president geaccepteerd dat zijn vicepremier
Bos anderhalve dag, door te zwijgen, de indruk heeft gewekt dat hij het eens
was met mevrouw Hamer, die zei dat de minister-president niet namens het hele
kabinet heeft gesproken?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Zo heb ik de opstelling van de minister van Financiën totaal niet
begrepen. We hebben gisteravond en vandaag met elkaar contact gehad. Bijvoorbeeld
over de status van de verklaring zit er geen millimeter licht tussen het standpunt
van de minister van Financiën en dat van mijzelf.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 De fractievoorzitter van de een-na-grootste regeringspartij, mevrouw Hamer,
heeft gisteren gezegd dat zij haar ernstige kritiek op de verklaring van de
minister-president mede deed namens de minister van Financiën. De minister
van Financiën is tot vanavond niet in beeld geweest, sprekend over deze
kwestie. Hij heeft niet ontkend dat mevrouw Hamer mede namens hem sprak. Daarmee
is gedurende anderhalve dag de indruk gewekt dat het kabinet tot op het bot
verdeeld is. Waarom heeft de minister-president niet aan de viceminister-president
gevraagd om te verklaren dat zijn verklaring van gisteren ook namens hem is
gedaan?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Punt een. Ik ben in de media ook de opmerking tegengekomen dat er een
onderscheid is gemaakt tussen de verklaring en de persconferentie. Iedereen
kan het ook nalezen. Punt twee. Ik heb mij bij de minister van Financiën
uiteraard vergewist van de exacte status van de verklaring. Deze verklaring
is na afstemming door mij afgelegd. Voor het overige hebben we een debat gehad,
ook over de verschillende uitlatingen die zijn gedaan. Daar hoef ik verder
niet op in te gaan. Het is absoluut waar dat het gisteravond een fors debat
was. Het is goed om met elkaar de zaken onder ogen te zien. We hebben er vandaag
over gesproken en dat heeft geleid tot de brief die wij de Kamer vanavond
konden presenteren.
 
 
 Tot slot, mijnheer Rutte.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Als de minister-president namens het kabinet heeft gesproken, en dus ook
namens de vicepremier, kan hij mij dan verklaren waarom het anderhalve
dag heeft geduurd totdat de crisissfeer wegtrok die boven het kabinet hing?
Waarom heeft het anderhalve dag geduurd voordat het kabinet kom komen tot
een gemeenschappelijke verklaring, als er geen vuiltje aan de lucht was?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Laten we gewoon eerlijk zijn. Ik heb goed geluisterd naar mevrouw Hamer,
ook in het debat, die vertelde hoe zij de persconferentie heeft beleefd. Daar
wil ik eerlijk in zijn. Uit haar verhaal kwam opmerkingen en kwalificaties
naar voren dat zij de betekenis van het rapport had gemist. Het is goed om
dat op je in te laten werken. Dat heeft gesprekken nodig. Die hebben we ook
gehad. Dat heeft geleid tot de brief die er vandaag ligt. Natuurlijk begrijp
ik zeer wel dat dit onderwerp altijd belast is geweest, ook in de Tweede Kamer.
Er is altijd verschillend over gedacht. We hebben eindeloze debatten met elkaar
gevoerd over de wenselijkheid van een onderzoek. Dan is het ook niet gek dat
als een rapport er komt, dat ook gepaard gaat met debat. Laten we daar maar
eerlijk over zijn en er niet te krampachtig over worden.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 De premier noemt mevrouw Hamer. Ik heb geprobeerd om niet mee te doen
met al die interrupties over wie wat wanneer heeft gezegd namens wie. De premier
verwijst naar mevrouw Hamer. Het viel mij heel erg op in het debat dat hij
door de pomp is gegaan inzake het mandaat en zich de kwalificaties van mevrouw
Hamer enorm zou moeten aantrekken. Mevrouw Hamer zei, toen ze sprak over het
optreden van de premier gisteren, inmiddels overigens al eergisteren, dat
hij verwarrend was, dat het niet chic was, dat het verkeerd was, dat het onrecht
deed aan de commissie-Davids. Wat moet hij met zo'n coalitiepartner? Ik vind
het veel interessanter om die vraag te stellen dan om te rechercheren wat
er allemaal precies eergisteren is gebeurd. Wat moet hij met een coalitiepartner
die, terwijl op de knieën is gegaan, terwijl hij heeft gecapituleerd,
terwijl hij toegeeft dat er verkeerd en onvoldoende mandaat was, hem en plein
public in de Kamer nogmaals inwrijft dat hij heeft gefaald? Daar heeft mevrouw
Hamer gelijk in, maar ik ben niet de coalitiepartner van de premier. De PvdA
is dat wel. Kan hij dus eerlijk zeggen hoe hij het optreden, het wantrouwen
en het natrappen van de overwinnaar van dit debat, de PvdA, waardeert?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Mijnheer Wilders, met alle respect, ik vind dat u de plank misslaat. Ik
zal u uitleggen waarom. U zegt dat ik door de pomp ben gegaan. Ach, ik ken
dit soort uitlatingen van u wel. Het gaat echter om heel iets anders. Als
u uw zaken kent, weet u dat de huidige coalitie in het coalitieakkoord afspraken
heeft gemaakt over het volkenrechtelijk mandaat. Als u uw zaken kent, weet
u dat wij na intern debat een nota hebben geschreven aan de Eerste Kamer over
dit onderwerp. Als wij nu bepaalde opmerkingen maken over volkenrechtelijk
mandaat, zou u dat in relatie moeten zien tot datgene wat eerder naar voren
is gebracht. Dat u dan deze kwalificaties gebruikt, mijnheer Wilders, zegt
meer over u dan over mij. Dan kom ik te spreken over uw kwalificaties betreffende
mevrouw Hamer. Zij is kritisch over wat ik heb gezegd. Ik neem daar gewoon
kennis van. Ik zie sommige zaken anders, maar dat mag in een debat. U hebt
het over een coalitiepartner. Het afgelopen jaar hebben we tamelijk veel gedaan
op het gebied van omgaan met een crisis: hoe ga je om met een crisis, hoe
ga je om met een moeilijk vraagstuk als de AOW, hoe ga je om met tal van andere
kwesties. Dat is dit kabinetsbeleid. U vraagt om al te generieke oordelen
en ik geloof niet dat die erg nuttig zijn.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 We hebben het niet over de crisisaanpak. Het kabinet doet nog een hele
hoop verkeerd, met name omdat u met de PvdA in het kabinet zit. De uitspraken
die ik zojuist noemde, zijn gedaan door een coalitiepartner. Ik vind het belangrijk
om nogmaals de omgeving te schetsen. Ze zijn gedaan door uw grootste coalitiepartner,
die uw uitspraak en optreden "verwarrend", "niet chic", "verkeerd" en "onrecht"
vond. Een coalitiepartner die u, terwijl u al half op de grond lag omdat u
moest draaien – u kunt erom lachen maar het is helemaal niet zo leuk
...
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik lach niet.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Het is helemaal niet zo leuk, althans: het moet voor u helemaal niet zo
leuk zijn. U ligt op de grond, u moest draaien, u hebt over het mandaat in
de brief iets anders geschreven dan u gisteren zei, en nu trapt mevrouw Hamer
u na. Wat zegt het over de sfeer in de coalitie dat u nu, na anderhalve dag
overleg met A-teams en B-teams, een brief moet sturen waarin u door de pomp
gaat, en dat mevrouw Hamer niet zegt "dank u wel" maar daar gaat staan en
u nogmaals inwrijft dat u geen leider bent, dat u door de bocht gaat en dat
u het allemaal verwarrend hebt gedaan? Ze zegt het niet zo, maar ze bedoelt
het wel zo. Wat moet u met de PvdA, mijnheer de minister-president?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Mijnheer Wilders, ik vind dat uw plaat een beetje grijs begint te worden.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Nee, uw kabinet wordt grijs.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Die kwalificaties hoor ik elke keer. Ik kom daar niet veel verder mee.
Ik heb gezegd over mijn verklaring wat ik erover heb gezegd. U kunt best begrijpen
dat ik het oneens ben met een aantal opmerkingen van mevrouw Hamer. Dat kan.
We hebben ook een verschillende geschiedenis op dit onderwerp. Ik heb gehoord
wat mevrouw Hamer heeft gezegd over mijn verklaring. Ik stel daar mijn verhaal
tegenover. Ik heb ook gehoord wat mevrouw Hamer heeft gezegd over de brief
die vandaag is uitgegaan. Op dat punt zitten we waarschijnlijk wat dichter
bij elkaar. Dat heb ik ook gemerkt aan de uitlatingen van mevrouw Hamer. Zo
pak je zakelijk zaken aan. Dat brengt ons meer bij elkaar dan uw kwalificatie.
Op die manier kom je nooit ergens uit. Die laat alleen tot verdere verwijdering,
grotere problemen en nog grotere onenigheid. Daar schieten we toch niets mee
op? Laten we zaken aanpakken.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 De verwijdering tussen de minister-president van dit land uit CDA-huize
en de Partij van de Arbeid kan nauwelijks groter zijn dan die vandaag is.
U kunt proberen, omdat u graag minister-president wilt blijven en omdat u
niet opnieuw een kabinet wilt laten vallen – u hebt er al een aantal
gehad die de eindstreep niet hebben gehaald – om het onder het tapijt te schuiven, maar u poetst niet weg dat het gevolg is van dit debat,
van de afgelopen 36 uur, dat de verhoudingen tussen de PvdA en het CDA gestoeld
zijn op wantrouwen. U gaat hier alleen door de pomp, omdat u wilt blijven
regeren en geen verkiezingen wilt, omdat u bang ben voor de kiezer en voor
het resultaat van de verkiezingen. Dit jaar, voorspel ik u, gaan wij naar
de stembus. Dit jaar gaat het fout tussen u en de PvdA.
 
 
 De premier vervolgt zijn betoog.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Voorzitter. Ik heb heel wat punten inmiddels besproken. Ik ga concreter
in op een aantal leden.
 De heer Pechtold heeft gesproken over de status van de verklaring. Ik
ben daarop ingegaan. Die was gewoon namens het kabinet.
 Hij heeft terecht gevraagd of ook antwoord wordt gegeven op vragen uit
de Eerste en Tweede Kamer. Dat is uiteraard het geval. Wanneer wij een reactie
geven op het rapport van de commissie-Davids, hebben wij ons ook te vergewissen
van alle vragen die zijn gesteld door deze en de Eerste Kamer.
 De heer Pechtold vraagt wat het betekent dat het rapport van de commissie-Davids
leidend zal zijn. Het is een zwaarwegend advies. We zullen de conclusies en
aanbevelingen nadrukkelijk wegen. Het heeft een zware status in datgene wat
wij naar voren hebben te brengen. We zullen het rapport betrekken bij de lessons
learned. We gaan daar in de kabinetsreactie nader op in.
 Er is gesproken over het adequaat volkenrechtelijk mandaat. "Adequaat"
betekent dat het beter is dan het nu behoort te zijn. Als concreet voorbeeld
heb ik de nota van 22 juni 2007 gegeven, waarin juist is ingegaan op
dat volkenrechtelijk mandaat. Een verdere invulling kan tegemoet worden gezien
in de kabinetsreactie.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Omdat de minister-president de afgelopen twee dagen daar nu zo'n punt
van heeft gemaakt, wil ik toch nog preciezer weten waar we nu staan. De minister-president
heeft zijn positie in 2002, 2003 beschreven, hij heeft zijn positie gisteren
beschreven en hij heeft zijn positie vandaag beschreven. Alleen al tussen
die laatste twee, binnen 48 uur, zit nogal een probleem. Hij heeft namelijk
eerst geschreven dat een mandaat "wenselijk" was. Vandaag schrijft hij dat
het "nodig" was en daarmee "adequater". Kan de minister-president uitleggen
in hoeverre op welk punt hij hierin van inzicht is veranderd?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik moet hier even van zuchten, omdat ik eindeloos moet uitleggen dat de
positie van het toenmalige kabinet te maken had met een visie op volkenrechtelijk
mandaat waarin werd gesproken over de wenselijkheid van een extra resolutie.
Toen is gesproken in termen van wenselijk, maar niet noodzakelijk. Die benadering
is zeer vaak aan de orde geweest. Dat is een. Twee is dat dit kabinet over
volkenrechtelijke aspecten met elkaar een nieuw inzicht heeft gekregen. Dat
heeft geleid tot het stuk dat in juni 2007 naar de Eerste Kamer is gestuurd.
In de brief maken we nu opmerkingen over de volkenrechtelijke aspecten. De
heer Pechtold kent de formulering daarvan; ik zal de brief er even bij pakken.
Daarin wordt gesproken in termen van een adequater volkenrechtelijk mandaat.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Het gaat mij er eigenlijk om of dit nu de mening is van de minister-president.
Is hij, terugkijkend, op dit moment van mening dat het wijzer of verstandiger
was geweest – hier staat "nodig zou zijn geweest" – dat er een
adequaat volkenrechtelijk mandaat was? De minister-president beschrijft het
namelijk alsof hij het over heel iemand anders heeft.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 De heer Pechtold citeert uit een brief. Daar staat mijn handtekening onder.
Vervolgens vraagt hij: is dat wel zo? Het moet niet gekker worden.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik zou nu graag eens één zinnetje horen: "Ja, daar keek
ik in 2003 anders tegenaan en nu vind ik ..." Ik zou het zo leuk vinden, na
al die dagen, als de minister-president dat eens in zijn eigen woorden zegt.
 
 
 Mijnheer Pechtold, als u nu even luistert, dan kan de minister-president
het ook nog zeggen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Nou, ik ben benieuwd.
 
 
 Ik ook.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Voorzitter, dank u wel. In deze brief staat: "In het licht van deze ontwikkelingen
en met de kennis van nu aanvaardt het kabinet dat voor een dergelijk optreden
een adequater volkenrechtelijk mandaat nodig zou zijn geweest." Dat is een
andere positie dan de redenering die ik zo-even noemde en die gold in 2002/2003.
Dat is niet zo verwonderlijk als je weet wat in het coalitieakkoord staat.
Er zijn al opmerkingen gemaakt over dat mandaat. Er is een debat over gevoerd.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Waarom heeft de minister-president dan gisteren Van Walsum aangehaald?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Dat had te maken met de algemene discussie over het feit dat over het
volkenrechtelijk mandaat altijd verschillende opvattingen naar voren zijn
gekomen. Dat is hier zo geweest, dat is onder juristen zo geweest, we zien
het in de politiek en we zien het internationaal. Waarom heb ik verwezen naar
Van Walsum? Dat had misschien beter op een iets andere plaats gezegd kunnen
worden; dat geef ik graag toe. Van Walsum deelt de visie dat er geen mandaat
is, maar hij zegt wel dat er een verhouding bestaat – ik heb het "weging"
genoemd in mijn persconferentie – tussen volkenrechtelijke aspecten
aan de ene kant en internationaal-politieke omstandigheden aan de andere kant.
Op dat punt maakt Van Walsum een opmerking. Dat is niet onbelangrijk, omdat
dat punt ook destijds in de debatten in de Kamer, waaraan ik zelf heb meegedaan,
naar voren is gekomen. Toen is hier gesproken over de verhouding tussen de
politieke afweging die je hebt te maken en de juridische afweging. Ook op
het ministerie van Buitenlandse Zaken zijn daarover debatten geweest; die
zullen we ongetwijfeld nog terugkrijgen. Het is een complexe discussie. Het
gaat om de weging. Op dat punt heeft Van Walsum een andere opvatting dan de
overige leden van de commissie.
 
 
 Tot slot, mijnheer Pechtold.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Maar de heer Van Walsum onderschrijft de vrij stevige conclusie
van de commissie. En gisteren nog zei Davids dat degenen die internationaalrechtelijk
de mening nog aanhangen dat het wenselijk zou zijn geweest, met een lampje
te zoeken zijn.
 De minister-president geeft dus nu klip-en-klaar toe: in 2003 dachten
we dat het wenselijk was om een mandaat te hebben; nu zie ik dat dit fout
is, want met de inzichten van nu is het nodig en adequater om een mandaat
te hebben. Dat schrijft de minister-president vandaag ook. Ik stel in dit
procedurele debat vast dat dit een flinke schaduw is voor de positie van de
minister-president, dadelijk bij de beoordeling van het rapport over de onderzoeken
naar Irak.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Laat ik hierover dit zeggen. Dit is een belangrijk punt. We zullen er
straks over spreken als we een kabinetsreactie hebben. Ik begrijp heel goed
wat de heer Pechtold zegt, maar ik heb in dit debat heel duidelijk aangegeven
dat ik nooit ben weggelopen voor mijn verantwoordelijkheid van destijds. Er
wordt ook gezegd dat je met de kennis van nu en in het licht van de ontwikkelingen
kunt komen tot een andere visie. Dat kan. Dat is geen schande, want je hebt
ook lessen te trekken uit wat zich heeft afgespeeld. Zo moeten deze zaken
worden bekeken.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik ga toch maar even terug naar de verklaring van de minister-president,
omdat hij zojuist zo stoer zei dat hij niets terugneemt. De minister-president
zei gisteren in zijn verklaring: "Een nieuwe resolutie was weliswaar wenselijk,
maar juridisch niet noodzakelijk." Zegt hij nu dat hij dit toen vond, maar
dat hij in de nieuwe brief eigenlijk aangeeft dat hij er nu anders over denkt?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Wij hebben in deze brief gezegd dat een adequater volkenrechtelijk mandaat
nodig zou zijn. Zo is het precies geformuleerd. U moet het vraagstuk van dat
mandaat in relatie zien tot het kabinetsstandpunt uit 2007. Daar is ook in
de Eerste Kamer over gedebatteerd. Dat hing bijvoorbeeld samen met de vraag
hoe je aankijkt tegen een extra resolutie. U weet dat in dat rapport uit die
visie van het kabinet een ander verhaal klonk. Dat is ook logisch want wij
hebben dat debat met elkaar gehad. Zo moeten de zaken worden bekeken. Dat
is ook de achtergrond van de standpunten die nu in deze brief zijn neergelegd.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik begrijp echt niet waarom het zo moeilijk is. U komt terug op de formulering
die vandaag zorgvuldig is gewogen tussen u en anderen. "Adequater" is een
heel breed begrip. Daar kun je alle kanten mee op. Daarom vraag ik of ik het
zo moet opvatten dat daar waar u gisteren nog in uw verklaring stelde dat
een nieuwe resolutie weliswaar wenselijk was geweest, maar juridisch niet
noodzakelijk, u nu zegt dat dit wél noodzakelijk was.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Over deze vraag wil ik ook in het kabinet spreken. Daar zal ik dus later
op ingaan. Ik zeg wel het volgende. Met de kennis die wij nu hebben, in het
licht van de ontwikkelingen en tegen de achtergrond van een nieuwe visie van
het kabinet op het volkenrechtelijk mandaat zou je in die tijd tot andere
inzichten kunnen zijn gekomen. Dat is ook logisch. Ik wil alleen nadrukkelijk
gezegd hebben dat ik altijd heb gestaan voor wat het kabinet destijds naar
voren heeft gebracht. De tijd staat echter niet stil. Dat zullen wij met elkaar
moeten delen als wij spreken over de kabinetsreactie op het rapport als zodanig.
Dan zullen wij ook hier verder in detail op in kunnen gaan. Dan en in de kabinetsreactie
zal ik nader ingaan op de verdere invulling van een adequater volkenrechtelijk
mandaat.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Het is blijkbaar toch moeilijk. Dat het kabinet daar nu een andere visie
op heeft, hebt u bedongen in de coalitieonderhandelingen. Dat heb ik ook allemaal
gelezen. Dat was echter mijn vraag niet. Nu hebt u daar samen een andere visie
op. Ik vroeg hoe u terugkijkt op de visie die u had toen u namens Nederland
politieke steun hebt gegeven aan de oorlog in Irak op basis van wat er toen
lag. Daar gaat het natuurlijk over. Daarom vraag ik of u terugneemt wat u
gisteren zei. Gisteren zei u dat een resolutie weliswaar wenselijk was, maar
juridisch niet noodzakelijk. In deze brief van vandaag staat iets anders.
Dus komt u terug op wat u gisteren gezegd heb. Dat kan ik toch niet anders
interpreteren?
 Ik heb ook nog een aanvullende vraag. Bij herhaling zegt u in de brief
"met de kennis van nu". Voortschrijdend inzicht is een nieuwe visie, maar
welke nieuwe kennis hebt u dan?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Als ik heb gesproken over de bekende aanduiding dat "een nieuwe resolutie
wenselijk is, maar niet noodzakelijk" is dat de visie die destijds door de
regering is betrokken. Daar heb ik zelf altijd achter gestaan; dat weet u.
Nu zegt het kabinet, dus ook ik, in het licht van deze brief – maar
dat kan geen verwondering wekken, mede gelet op onze eerdere standpunten –
dat in het licht van de ontwikkelingen en de kennis van nu voor een dergelijk
optreden een adequater volkenrechtelijk mandaat nodig zou zijn geweest. Met
andere woorden: als je terugkijkt met de kennis die wij nu hebben, kun je
komen tot andere oordelen. Dat is wat hier feitelijk omschreven is.
 Ik heb steeds aangegeven dat juist de nota van het kabinet een antwoord
wilde bieden op die discussie die wij met elkaar hebben gehad, ook in de kabinetsformatie,
over de vraag hoe je aankijkt tegen een volkenrechtelijk mandaat.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik heb eigenlijk een heel simpele vraag. Zou u het nu weer zo doen als
u het toen deed?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik zou destijds hetzelfde hebben gedaan als ik niet meer had geweten en
de opvatting had die ik toen had. Daar sta ik gewoon voor. Als je met de inzichten
van nu terug zou kijken, denk ik dat je het anders zou hebben gedaan.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Om een lang verhaal kort te maken: Met de inzichten die u nu hebt, vindt
u eigenlijk dat het toen niet goed is gegaan. Ik probeer enige beweging te
krijgen. "Sorry" is misschien wat veel gevraagd, maar het moet toch niet zo
heel moeilijk zijn om op een gegeven moment te zeggen dat u met de kennis
van nu vindt dat wij toen een verkeerde beslissing hebben genomen?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Dat kunt u niet van mij vragen. Ik ben heel scherp geweest in de verantwoordelijkheid
van het kabinet: toen de nieuwe inzichten, nu de commissie-Davids en hoe wij
als kabinet lessen willen trekken. Daarom is het zo geformuleerd. Ik heb zo-even
al aangegeven dat je in de reflectie op wat toen is gebeurd natuurlijk tot
zelfkritiek kunt komen. Dat zit ook in dit stuk. Wij zullen er uiteraard met
elkaar over debatteren.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 In uw eigen woorden zei u: met de kennis van nu zouden wij het toen anders
hebben gedaan.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Kunnen hebben doen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Pfff. Dat is gewoon op een heel ingewikkelde manier zeggen: wij hebben
het toen niet goed gedaan met de kennis die wij nu hebben. Bezinning, inzicht
begint met je realiseren dat er toen mogelijk verkeerde stappen zijn gezet.
Dat moet toch niet zo heel moeilijk zijn?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik heb gesproken over de discussie die wij in het kabinet hebben gehad.
Ik ben ingegaan op deze brief. Dit wordt een herhaling van zetten.
 
 
 Dank u wel. De minister-president ...
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik hoor al zes jaar dat het een herhaling van zetten wordt. U beweegt
u slechts met tegenzin als anderen u daartoe dwingen. Ik wil gewoon een keer
een duidelijk antwoord. Hebben wij met de kennis van nu verkeerd gehandeld
destijds, ja of nee?
 
 
 Mevrouw Halsema, ik had u het woord niet gegeven. De minister-president
gaat nu dit deel van zijn betoog afronden en dan gaan wij luisteren naar,
neem ik aan, de viceministers-presidenten.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Al heel veel van de opmerkingen zijn aan de orde geweest in de discussie.
Het is misschien goed om nog in te gaan op de verhouding tussen de verklaring
en de brief, waarover mevrouw Halsema heeft gesproken. Ik heb aangegeven dat
de verklaring was zoals die is gegeven. De brief is geschreven op uw verzoek.
Ik heb aangegeven dat ik de brief heb willen gebruiken om een aantal zaken
in een ander perspectief te kunnen plaatsen. Ik ben daarop ingegaan.
 Ik loop mijn hele lijst even door. Ik denk dat de belangrijkste punten
aan de orde zijn geweest. Het is misschien goed om te kijken of er nog vragen
zijn.
 
 
 Mijnheer Pechtold, u verwacht dat ik u het woord ga geven. Zou het niet
een veel briljantere gedachte zijn om dit voor uw tweede termijn te bewaren?
Nee, toch niet? Ik hoopte het zo.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Nee, voorzitter. De premier zei zojuist: ik neem niks terug. Mevrouw Hamer
zei: dit wordt een nieuwe start. Hoe kunt u die tweedeling rijmen?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 De verklaring is afgelegd na afstemming met het kabinet. Je kunt er ongelukkig
mee zijn, je kunt ongelukkig zijn met de duiding, maar die verklaring is er
gewoon.
 Het is wel goed om in het licht van de discussie ook te kijken of er nu
beelden zijn ontstaan van het diskwalificeren van het rapport van de commissie-Davids.
Ik hecht eraan hier iets over te zeggen. Ik heb bij de persconferentie meegemaakt
dat, toen ik een paar opmerkingen maakte, er gelijk werd gezegd: u schopt
het hele rapport onderuit. Dat wilde ik zo niet gezegd hebben en ik heb er
ook afstand van genomen. Het maken van enkele opmerkingen is heel wat anders
dan een rapport diskwalificeren. Daarom ben ik blij dat wij nu aan de hand
van de brief in dit debat kunnen aangeven hoe het algemene oordeel over het
rapport, de waardering ervan, is. Het is goed dat wij dat hier kunnen markeren.
Dat is de reden waarom er een verband bestaat tussen de verklaring en de brief.
 
 
 Tot slot, mijnheer Pechtold. Echt!
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Dank u zeer, voorzitter.
 U diskwalificeert het rapport niet, u gebruikt het dadelijk als leidend
voor uw beantwoording. Dus het feit dat u een halfjaar geen leiding hebt gegeven
aan dit proces, het feit dat u de Kamer op twee punten onvolledig hebt geïnformeerd,
het feit dat u het volkenrechtelijke mandaat verkeerd hebt ingeschat; dat
zijn zaken waarmee u zich nu geconfronteerd ziet, die u ook accepteert en
die u dadelijk als leidend zult gebruiken in de beantwoording.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Wij zullen het rapport als leidend beschouwen en wij zullen opmerkingen
maken als daar aanleiding toe is. Het lijkt mij niet goed om verder in te
gaan op de inhoud van het rapport. Dat is ook niet het karakter van het debat.
Het karakter van het debat was dat wij het zouden hebben over de verklaring
die ik heb afgelegd en de discussie die daarna is ontstaan.
 
 
 Zeker. Dan geef ik nu het woord aan minister Bos, de minister van Financiën
en viceminister-president.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Voorzitter. Ik geloof dat ik mijn bijdrage kan beperken tot enkele opmerkingen
over mijn betrokkenheid bij de persconferentie gisteren.
 Misschien is het goed om eerst vast te stellen dat de minister-president
altijd namens het hele kabinet spreekt. Ook als er geen afstemming is geweest,
spreekt de minister-president altijd namens alle ministers. Of zij er nu van
weten of niet, of zij het er vooraf of achteraf mee eens waren of niet, het
is altijd namens het hele kabinet.
 De volgende vraag is over welke delen van de persconferentie van de minister-president
afstemming is geweest. De minister-president heeft daar klare woorden over
gesproken. Over de verklaring is vooraf inhoudelijke afstemming geweest. Over
de vragen en antwoorden in de persconferentie daarna zijn in algemene zin
afspraken gemaakt. In een voorbereidend overleg kunnen wij natuurlijk niet
van tevoren voorspellen welke vragen er komen. De antwoorden op niet te voorspellen
vragen zijn dus ook niet met elkaar afgestemd. Dat doet niets af aan het volgende
feit. Als de minister-president in een persconferentie antwoorden geeft, doet
hij dat ook namens de andere ministers van het kabinet. Zo
is het staatsrechtelijk nu eenmaal geregeld. Dat is zoals het was.
 De volgende vraag is waarom ik heb ingestemd met de verklaring die de
minister-president na de afstemming met mij en met viceminister-president
Rouvoet heeft afgelegd.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Mevrouw Hamer zei gisteren dat zij meende dat u het met haar eens was
in haar zeer ernstige kritiek op de verklaring van de minister-president.
Wat dacht u toen?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Mag ik daar straks op terugkomen? Ik probeer het verhaal een beetje op
te bouwen en dan kom ik vanzelf terecht bij datgene wat de heer Rutte nog
wil weten.
 Waarom heb ik ingestemd met die verklaring? Allereerst omdat de verklaring
veel positieve woorden bevatte over het werk van de commissie-Davids en het
rapport dat door de commissie was afgeleverd. Ten tweede omdat de verklaring
van gisteren helder maakte dat dit kabinet nog zou komen met een uitgebreide
inhoudelijke reactie waarin op alle conclusies zou worden ingegaan. Ten derde
omdat op alle onderwerpen waarvan wij met elkaar weten dat de partijen die
in deze coalitie vertegenwoordigd zijn, er destijds en wellicht ook nu nog
niet in alle opzichten gelijk over denken, er een helder onderscheid gemaakt
werd tussen de redenering die het toenmalige kabinet erop nahield en de redenering
die dit kabinet er wel of niet op zou kunnen nahouden. Niets staat een minister-president
staatsrechtelijk of anderszins in de weg om feitelijk te beschrijven wat de
handelwijze of denkwijze was van een vorig kabinet. Dat is wat er gebeurd
is. Het feit dat er een feitelijke beschrijving gegeven wordt van handel-
en denkwijze van vorige kabinetten zegt niets over wat het huidige kabinet
er inhoudelijk van vindt. Op al die punten is de minister-president in zijn
verklaring helder geweest: die reactie zal nog komen.
 Tegelijkertijd hebben wij met zijn drieën en nog een aantal andere
collega's misschien al ergens gisteravond en in ieder geval vanochtend moeten
constateren dat er na de persconferentie – ik heb dat mevrouw Hamer
vanavond ook zo horen zeggen – een beeld was ontstaan alsof dit kabinet
eigenlijk geen boodschap zou hebben aan de rapportage van de commissie-Davids.
Met elkaar hebben wij geconcludeerd dat dat beeld ver staat van hoe dit kabinet
denkt over de rapportage van de commissie-Davids. Daarom is gevraagd om een
nadere toelichting, die vandaag gegeven is. De brief die de minister-president
daarover vanavond gestuurd heeft, uiteraard namens het hele kabinet, geeft
op een aantal cruciale punten de juiste duiding. Ik ben daar zeer content
mee.
 Ik meen dat ik daarmee alle vragen beantwoord heb.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Ik keer terug naar mijn vraag. U staat te glunderen, dus dat moet voor
u geen probleem zijn. Mevrouw Hamer gebruikte gisteren heel krachtige negatieve
termen over de verklaring van de minister-president. Zij nam aan, zij ging
ervan uit, zij vertrouwde erop dat dit ook de mening was van minister Bos.
Had zij gelijk?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik weet dat de VVD een complexe geschiedenis heeft rond verwarring over
rollen en verhoudingen tussen aanvoerders en leiders ...
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Daarom is het zo belangrijk dat u die fout niet ook maakt, mijnheer Bos.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Bij ons in de PvdA is het allemaal wat simpeler geregeld. Een fractievoorzitter
voert nooit namens ministers het woord. Dat moeten wij vooral zo houden. Ik
ben het eens met wat mevrouw Hamer in haar bijdrage aan dit debat zei: dat
het moeilijk te verteren was dat het totale beeld dat na de persconferentie
om wat voor reden dan ook ontstaan was, dat het kabinet geen boodschap zou
hebben aan het rapport van de commissie-Davids, een beeld was waar niet alleen
de ministers van de PvdA, maar ook de collega's van het CDA en de ChristenUnie
grote moeite mee hadden. Daarom zijn wij blij dat wij met de brief van vanavond
dat beeld hebben kunnen corrigeren.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Mevrouw Hamer, fractievoorzitter van de PvdA, had gisteren geen kritiek
op journalisten voor de wijze waarop zij duiding gaven aan de persconferentie.
Zij had ernstige kritiek op de woorden van de minister-president. Zij zei
dat zij ervan uitging dat u die kritiek deelde. Zij zei zelfs dat als de minister-president
nog door wilde met dit kabinet ... Zij gebruikte zeer harde woorden. Die kleefden
ook aan u. U hebt ervoor gekozen om tot vanavond hier niets over te zeggen.
U kunt nu wel glunderen, maar het is wel waar.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik glunder helemaal niet.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 U hebt bewust het beeld laten ontstaan dat u het eens was met de woorden
van mevrouw Hamer. Daarmee hebt u bijgedragen aan de crisissfeer die vandaag
rond het kabinet is ontstaan en die het kabinet ernstige schade heeft toegebracht.
Ik vraag u waarom u dat hebt gedaan. Was u het eens met de woorden van mevrouw
Hamer? Of was u het daar niet mee eens, maar waarom hebt u dat dan niet gezegd?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 De heer Rutte is al zeven jaar stil over de reden waarom de VVD destijds
heeft ingestemd met de inval in Irak. Dit kabinet doet tenminste een oprechte
poging om bestaande tegenstellingen over die kwestie op een goede en inhoudelijke
manier te overbruggen.
 Ik lachte omdat ik probeerde mij een voorstelling te maken van wat de
houding van de Rutte in dit debat zou zijn geweest als de minister van Financiën
gisteravond opeens een persconferentie zou hebben gegeven of anderszins een
apart statement zou hebben doen uitgaan over iets wat zijn collega's zouden
hebben gezegd of over iets wat in de Kamer zou zijn gezegd. Dat is mijn rol
niet en dat is mijn verantwoordelijkheid niet. De minister-president sprak
namens mij. Daar hoor ik dan niet vervolgens iets van te gaan zeggen. Daar
had ik ook helemaal geen reden toe. Mevrouw Hamer sprak namens de Partij van
de Arbeid. Daar gaat zij over. Wij waren het echter eens met wat ook de mevrouw
Hamer als de kern van haar verontrusting beschrijft, namelijk dat het beeld
is ontstaan dat dit kabinet eigenlijk niets heeft met het rapport van de commissie-Davids,
en dat dat op geen enkele wijze door de leden van dit kabinet beoogd was.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Hier draait u zich echt zo niet uit. Iedereen kijkt hiernaar en ziet dat
u naar alle kanten probeert te draaien om hier nog een draai aan te geven.
Mevrouw Hamer sprak gisteren mede namens u, zegt zij. U zegt hier dat u het
eens was met de heer Balkenende en met het kabinet. De crisissfeer van vandaag
was mede zo zwaar omdat de indruk bestond, mijnheer Bos, dat u het eens was
met mevrouw Hamer, met haar zeer ernstige kritiek op het kabinet. Ik begrijp,
tussen de regels en woorden van u doorlezend, dat u zegt: ik was het daar
niet mee eens, ik steunde de minister-president en ik zou extra verwarring
hebben opgeroepen als ik had gezegd dat ik eens was met mevrouw Hamer. Dan
is het des te pikanter dat u onder het juk van mevrouw Hamer bent doorgegaan
vandaag door akkoord te gaan met de laatste passage in de brief over het volkenrechtelijk
mandaat. Anders had u dat gisteren al meteen kunnen regelen in de verklaring
van de premier.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 U kunt het allemaal wel heel erg ingewikkeld maken, maar ik probeer het
toch maar te houden bij de feiten. Mevrouw Hamer heeft haar positie vanavond
volgens mij helder uitgelegd en heeft gezegd dat zij ontevreden was met het
beeld dat na de persconferentie was ontstaan, omdat dat suggereerde dat dit
kabinet en dus de in dit kabinet vertegenwoordigde partijen eigenlijk geen
boodschap hadden aan het rapport van de commissie-Davids. Als dat de indruk
is dan is dat iets waar alle in dit kabinet vertegenwoordigde partijen een
probleem mee hebben. Ik overigens ook. Ik ben blij dat met de brief die wij
vandaag hebben gestuurd aan die indruk – om wat voor reden die dan ook
ontstaan is – een eind is gemaakt.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 De minister-president sprak namens u. Het beeld dat gecreëerd werd,
daar was u het niet mee eens. Kwam dat door de woorden die de minister-president
sprak?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik weet niet waar dat door ontstaan is. Ik constateer dat er een beeld
ontstond. Wij hebben in de verklaring geprobeerd een helder onderscheid te
maken tussen redeneringen die door het toenmalige kabinet gevolgd werden en
redeneringen die door het huidige kabinet gevolgd werden, maar kennelijk is
dat onderscheid niet overal geland.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik herhaal mijn toch vrij eenvoudige vraag. De minister-president sprak
namens u. U begon zelfs met te zeggen: op elk moment spreekt hij ook namens
mij; echter het beeld dat gecreëerd werd, is natuurlijk verschrikkelijk,
want dan zou het idee zijn dat wij Davids van ons afwerpen. Kwam dat door
het woordgebruik, de zinsconstructies, de voorbeelden die de premier gebruikte?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik beschik niet over al die exegetische kennis. Ik kan alleen maar constateren
dat ik uit de reacties en bijdragen van zowel leden van de Kamer als van andere
geïnteresseerde observatoren van dit alles heb moeten opmaken –
dat is iets wat ik mezelf aantrek, want daaruit moeten wij ook een les trekken –
dat kennelijk het onderscheid dat in de tekst zeer zorgvuldig is aangebracht
tussen redeneringen die destijds zijn gevolgd en redeneringen die nu aan de
orde zijn, niet altijd en overal zo is overgekomen.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Ik heb de minister vandaag deuren in en uit zien lopen: liftdeuren, kabinetsdeuren,
torentjesdeuren en deuren van het ministerie van Financiën. Waarom heeft
hij op geen enkel moment gezegd: de premier sprak bij de verklaring namens
mij? Punt. Dan hadden wij namelijk geen kabinetscrisis gehad. Wat is er eigenlijk
aan de hand? De minister lacht een stuk minder dan zo-even bij de interruptie
van de heer Rutte, maar ik zal vertellen wat er aan de hand is. Wat door Davids
als eerste werd geconcludeerd, is dat wij al zeven jaar een premier hebben
die geen leiding geeft, niet alleen de eerste zes maanden. Nu moet deze minister
zich al 24 uur in alle bochten en kronkels wringen om te zeggen dat het verhaal
van gisteren recht is. Hij weet in zijn hart dat het krom was, hij heeft daarover
vandaag moeten onderhandelen, hij heeft ieder woord eruit moeten slepen, hij
heeft Timmermans uit Spanje laten komen, hij heeft Koenders nog apart moeten
zetten en nu heeft hij weer een paar weken zijn kabinet gered. Hulde!
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Wat zal ik daar nou eens op zeggen?
 
 
 Het was geen vraag.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Er is werkelijk niemand in deze zaal of in dit land die werkelijk gelooft
dat het de afgelopen 24 uur ging over verwarring, onduidelijkheid en beeldvorming.
Het ging over een fundamenteel verschil van mening. Kom op, dat is toch volstrekt
helder! Mevrouw Hamer heeft dat vandaag ook eerlijk gezegd. Zij heeft namelijk
gezegd dat de brief die er nu ligt, een nieuw standpunt weergeeft ten aanzien
van het volkenrechtelijk mandaat. Ik wil van de minister weten of hij die
visie van mevrouw Hamer ondersteunt. Is hij van mening dat deze brief een
nieuw standpunt weergeeft ten opzichte van wat de minister-president gisteren
heeft verklaard over het volkenrechtelijk mandaat?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Er is gisteren geen standpunt geformuleerd door dit kabinet over het volkenrechtelijk
mandaat en vandaag wel. Dat is dus niet nieuw of anders. Er was gisteren geen
standpunt over het volkenrechtelijk mandaat en vandaag wel. Dat zijn de feiten.
Ook de minister-president zelf heeft gisteren in interviews nadrukkelijk en
expliciet stilgestaan bij wat mevrouw Kant fundamentele meningsverschillen
noemt. Hij heeft heel nadrukkelijk uitgelegd waarom ook hij onderscheid maakt
tussen redeneringen destijds en redeneringen nu, omdat hij zich er terdege
bewust van was dat niet alle in deze coalitie vertegenwoordigde partijen hierover
destijds en wellicht ook nu gelijkelijk denken. Dat er verschillen van mening
zijn, wordt door niemand ontkend. Wij proberen met standpunten te komen over
een kwestie die de Nederlandse natie al jaren verdeeld houdt, waarover nu
een aantal gezaghebbende conclusies is getrokken door de commissie-Davids
en waardoor wij een aantal zaken achter ons kunnen laten en tegenstellingen
kunnen overbruggen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Dat zijn veel woorden, maar dat was mijn vraag niet. Mevrouw Hamer heeft
vandaag geconstateerd dat er een verschil is. Wat er nu ligt, is een nieuw
standpunt over het volkenrechtelijk mandaat ten opzichte van de verklaring
van de minister-president gisteren. De minister valt zijn eigen fractieleider
gewoon af. Hij is het met haar eens of hij is het eens met
de minister-president dat het geen nieuw standpunt is, maar allebei kan niet.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik val niemand af. Ik memoreer wat de feiten zijn en die heb ik netjes
uiteengezet.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ondersteunt hij dan de stelling van mevrouw Hamer dat er een verschil
is tussen het standpunt dat gisteren naar voren is gebracht door de minister-president
en wat vandaag in de brief staat?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Dit kabinet heeft gisteren geen standpunt gepresenteerd over de adequaatheid
van het volkenrechtelijk mandaat van destijds. Vandaag is daarover in de brief
wel een standpunt gepresenteerd en dat is dus nieuw in de zin dat het er gisteren
niet was. Gisteren is hierover geen standpunt geformuleerd.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Gisteren is ook een beeld ontstaan van hevige verdeeldheid binnen dit
kabinet. Mijn vraag is simpelweg: hoe is dat beeld volgens minister Bos ontstaan?
En waarom heeft het, als het alleen een kwestie was van verkeerde beeldvorming,
zo lang moeten duren om die zaak recht te zetten?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 We hebben het natuurlijk wel over buitengewoon complexe zaken, over een
dik rapport waarvan ik tot op dit moment ook zelf nog niet eens alles heb
gelezen, laat staan alles doorgrond heb. Als je denkt dat het om allerlei
redenen verstandig is om op onderdelen of op een onderdeel toch al een inhoudelijk
oordeel te vellen, vraagt dat dus zorgvuldigheid. Daar heb je dus tijd voor
nodig.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Ik begrijp dat minister Bos zegt dat het tijd kost om de visie van het
huidige kabinet op het volkenrechtelijke mandaat te formuleren. Dat is een
duidelijk inhoudelijk punt, maar de hele vraag ging nog veel verder. Het ging
om het ontstane beeld dat het kabinet verdeeld is over wat er gisteren is
gebeurd. Waarom kon daar niet eerder opheldering over geboden worden als het
zo harmonieus lag als minister Bos nu formuleerde? Hij zegt dat eigenlijk
iedereen in het kabinet ongelukkig was met het beeld dat ontstond en dat dit
al snel recht kon worden gezet. Waarom is dat dan niet snel gebeurd?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Omdat zorgvuldigheid tijd vraagt.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De vicepremier zegt dat het kabinet gisteren ...
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Eergisteren.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 ... geen standpunt gaf over het volkenrechtelijk mandaat. Mag ik u eigenlijk
eens vragen waarom u steeds staat te lachen?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Omdat u "gisteren" zei; het is inmiddels eergisteren.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Na anderhalve dag ongelooflijk gênante toestanden komt het mij een
beetje gek voor dat ik u almaar een beetje verkrampt zie lachen. Ik vraag
u daarom waarom u nu steeds staat te lachen.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Zullen we de volgende vraag maar doen, voorzitter?
 
 
 U kunt antwoorden of niet.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Nee, daar heb ik eigenlijk geen behoefte aan.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Het was een duidelijke vraag, maar ik begrijp ook wel dat u daar geen
antwoord op wilt of kunt geven. U zei: "Gisteren had het kabinet geen standpunt
over het volkenrechtelijk mandaat." Kunt u mij dan deze zin over het volkenrecht
uitleggen? "Over de juridische basis voor militair ingrijpen is veel discussie
geweest. Daar werd en wordt verschillend over gedacht door de politiek en
onder juristen. De meningen waren en zijn verdeeld." Is dat nou geen mening?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Dat is een feitelijke constatering over het feit dat er verschillende
meningen over zijn en mogelijk zijn. Dat is geen statement over de conclusie
die dit kabinet daar zelf uiteindelijk over trekt.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dit is de mening dat er geen consensus is. Vandaag staat immers in de
brief dat die consensus er wel is. Gisteren was er verschil van mening en
kon je ongeveer net zo veel tegenstanders vinden als voorstanders, maar vandaag
staat in de brief: "Gebleken is dat dit standpunt in de internationale gemeenschap
onvoldoende steun heeft gevonden en ook door andere landen niet langer wordt
aanvaard." Gisteren vond het kabinet dat er geen consensus was en dat het
dus ook zelf niet van mening hoefde te veranderen over het volkenrechtelijk
mandaat. Vandaag vindt het kabinet dat er wel consensus is en dat het daar
ook gevolgen aan moet verbinden. Dat klopt toch?
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik ben bang dat mevrouw Halsema twee misverstanden door elkaar haalt.
Als je gisteren met vandaag vergelijkt, is volgens mij het volgende aan de
hand. Gisteren is in algemene zin een beschrijving gegeven van het feit dat
in de loop der tijd en in de loop der jaren verschillend werd gedacht over
deze kwestie. Dat is mede geïllustreerd in de debatten in dit huis en
de verschillende meningen die door politieke partijen, ook in dit huis, tentoon
zijn gespreid. Vandaag is de consensus van dit kabinet geformuleerd over hoe
wij staan ten opzichte van de vraag of – laat ik het maar even citerend
noemen – een dergelijk optreden wel of niet "een adequater volkenrechtelijk
mandaat" nodig had gehad. Dat standpunt is volgens mij helder geformuleerd
in de brief van vandaag.
 
 
 Tot slot, mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Eerlijk gezegd is het voor mij onbegrijpelijk. Er worden onderscheiden
gemaakt tussen gisteren en vandaag die alleen om politieke redenen, om verdere
ruzie te vermijden, nog enigszins te volgen zijn. Hier is natuurlijk gewoon,
zoals voor iedereen zichtbaar is, het volgende aan de hand. Gisteren zijn
in de verklaring en later door de premier uitspraken gedaan die onaanvaardbaar
waren voor een coalitiepartner. Alleen omdat op geen enkel moment door een
van de kabinetsleden mag worden gezegd dat de premier een fout
heeft gemaakt, staat u zich hier in echt niet te volgen bochten te wringen.
 
 
 
 Minister
 Bos
 
 Ik constateer dat de brief van vandaag volstrekt helder is over de grondhouding
van dit kabinet ten opzichte van het rapport van de commissie-Davids en zijn
mening over de kwestie van het volkenrechtelijk mandaat. Dat beschouw ik als
winst.
 
 
 
 Minister
 Rouvoet
 
 Voorzitter. Zeker na de brief maar ook na de toelichting en de antwoorden
van de minister-president en vicepremier Bos, kan ik extreem kort zijn. Aan
mij is namelijk in essentie dezelfde vraag gesteld als aan collega Bos: is
de verklaring van gisteren, door de minister-president afgelegd, mede namens
mij gegeven en met mij afgestemd? Het mag duidelijk zijn dat het antwoord
twee keer bevestigend is.
 Mevrouw Kant heeft nog specifiek gevraagd of de verklaring ons is voorgelegd.
Ja, dat doe je als je afstemt, dus ook daarop kan ik bevestigend antwoorden.
 De heer Pechtold en mevrouw Halsema hebben nog gevraagd: hoe zat het dan
met de antwoorden op de persvragen? Die zijn uit de aard van de zaak niet
van tevoren afgestemd. Wel is de afspraak gemaakt zoals zojuist aangegeven.
Zoals college Bos al aangaf, ook die antwoorden lagen in het verlengde en
in de context van de gegeven en afgestemde verklaring. Ik had ook geen enkele
reden om daar problemen mee te hebben.
 Gelet op de aanleiding van het debat – zoals aangegeven door de
heer Pechtold en in de brief van de Kamer voorgelegd – namelijk het
verhelderen van de kant van het kabinet van de status van de verklaring, mag
het duidelijk zijn dat na de brief en de toelichting van zojuist door de minister-president
gegeven, ook wat mij betreft van het verwerpen van het rapport, zoals de heer
Pechtold in mijn richting suggereerde bij de aanvraag van het debat, geen
sprake is. Dat blijkt nog eens ondubbelzinnig uit de brief die wij de Kamer
hebben gestuurd.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Toch nog even. Het kabinet staat dus nog achter de verklaring én
achter de toelichting die gisteren door de premier is gegeven in vraag en
antwoord?
 
 
 
 Minister
 Rouvoet
 
 De minister-president is er volgens mij heel duidelijk over geweest. Er
is gisteren een verklaring afgegeven namens het kabinet. Op verzoek van de
Kamer hebben wij vandaag een brief gestuurd. Naar aanleiding van ons overleg
vandaag over het beeld dat is ontstaan, hebben wij de brief aangegrepen om
nog eens te zeggen: er is geen sprake van het verwerpen van het rapport. Omdat
de heer Pechtold mijn naam er direct aan verbond, hecht ik eraan om nog maar
eens ten overvloede aan te geven dat daar dus geen sprake van is van de kant
van het kabinet, en ook niet van mijn kant.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Ik begin toch zo langzamerhand een beetje in mijn maag te zitten en te
doen te krijgen met de Partij van de Arbeid. Ik heb nu naar het kabinet geluisterd
en dat zegt: de verklaring was top gisteren; de toelichting van het kabinet
was top gisteren; er was wel verkeerde beeldvorming maar die moet je toch
vooral bij de omgeving en de journalisten zoeken; dat de Partij van de Arbeid
er opgewonden van raakte, lag toch vooral aan de Partij van de Arbeid. Zo
vat ik het toch wel juist samen?
 
 
 
 Minister
 Rouvoet
 
 Laat ik alleen zeggen dat ik in geen van de woorden die mevrouw Halsema
nu gebruikt, een citaat uit mijn korte antwoord kan herkennen.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dat klopt, het was een bondige en hopelijk eenvoudige samenvatting ervan.
 
 
 
 Minister
 Rouvoet
 
 Nou ...
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De Partij van de Arbeid heeft gezegd: de verklaring was een slecht startpunt,
met de vragen en antwoorden werd de commissie-Davids niet chic behandeld.
Al die kwalificaties neemt het kabinet niet over en heeft het kabinet, vicepremier
Rouvoet, vicepremier Bos en de premier, naast zich neergelegd. De Partij van
de Arbeid staat dus volstrekt alleen, en eigenlijk in haar hemd, bij de beoordeling
van het gedrag van het kabinet van gisteren.
 
 
 
 Minister
 Rouvoet
 
 Het geven van analyses over de bijdragen van de verschillende fracties
laat ik graag aan mevrouw Halsema over. Ik heb er geen behoefte aan –
dat is ook volstrekt onnodig – om de vragen die al aan de minister-president
zijn gesteld, nog eens in mijn eigen woorden te beantwoorden. Ook zojuist
heeft de minister-president namens mij gesproken. Dat is volgens mij zoals
bijna iedereen in deze zaal het graag ziet.
 
 
 Wij zijn gekomen aan het eind van het antwoord van de regering in eerste
termijn. Op verzoek van een aantal leden schors ik de vergadering.
 
 
 De vergadering wordt van 1.57 uur tot 2.11 uur geschorst.
 
 
 Het woord is aan de heer Pechtold. De spreektijd is een derde van de echte
eerste termijn. Dat betekent ruim een minuut.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Voorzitter. Ik ben niet zo van het twitteren, maar ik hoorde zojuist dat
iemand twitterde: met het inzicht van nu was ik eerder naar bed gegaan.
 Ik neem niets terug. Dat was de uitspraak waarmee de minister-president
de toon zette. Mevrouw Hamer vond echter dat de brief een nieuwe start was.
Hoe moeten wij dat nu rijmen? De brief roept veel vragen op en ik heb die
ook gesteld. Antwoorden bleven uit. Betekent de brief van vanavond dat de
persverklaring van gisteren nog staat? Mevrouw Hamer was hier heel duidelijk
over: de brief is voor haar een nieuw startpunt. Voor haar is het cruciaal
dat de persverklaring van de premier van gisteren van tafel is, en dat ben
ik met haar eens. Dat moeten wij vandaag dan ook uitspreken, want de premier
vindt het maar lastig om dat zonder omhaal te zeggen. Na 24 uur soebatten
en mistigheid moet de Kamer die knoop maar gewoon doorhakken. Vandaar de volgende
motie.
 
 
 De Kamer,
 gehoord de beraadslaging,
 constaterende dat na herhaaldelijke verzoeken tussen 2003 en 2009 om een
parlementair onderzoek, de minister-president de Commissie van onderzoek besluitvorming
Irak heeft ingesteld om gedegen onderzoek te doen naar de besluitvorming ten
aanzien van de politieke steun aan de oorlog in Irak;
 overwegende dat zowel de Kamer als het kabinet het rapport van hoog niveau
acht, en dat beide de commotie die is ontstaan na de reactie van de minister-president
op het rapport betreuren;
 verzoekt de regering, de verklaring van 12 januari 2010 in te trekken
en de kabinetsreactie van 13 januari 2010 te hanteren als nieuw startpunt
na het rapport van de Commissie van onderzoek besluitvorming Irak,
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 Deze motie is voorgesteld door de leden Pechtold, Halsema, Kant en Thieme.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
 Zij krijgt nr. 16(31847).
 
 
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Het kabinet lijkt weer eventjes gered, maar krijgt dit debat rond Davids
nog een staartje of hebben wij hier nog maar de staart gezien en komt het
hele beest straks nog? Er komt nog een inhoudelijk debat over de rol van de
premier en, nog belangrijker, het punt van de informatievoorziening aan het
parlement en de rol van de inlichtingendiensten. Zware conclusies, waaraan
het kabinet zich vandaag nog niet brandt. Over die punten is vandaag nog geen
begin van duidelijkheid gekomen. Heeft de premier nu echt een knieval gemaakt
ten aanzien van het volkenrechtelijk mandaat? Daarover is nog steeds onduidelijkheid.
Op papier een draai van 180 graden, hier in de Kamer alleen maar gedraai.
 Een beeld dat na deze avond bij mij blijft hangen is het beeld van een
premier die de indruk wekt van een dolgedraaid weerhuisje. Toen hij een stapje
terug moest doen, stond hij vooraan, en toen hij er moest staan, stond hij
er niet. In de eerste termijn gaf ik aan dat de premier twee keuzes had. Hij
kon zijn kabinet kwijtraken of hij kon zijn laatste restje gezag verliezen.
Het kabinet zit er nog, en dus is het optie twee geworden. De premier heeft
alweer aan verlies gewonnen, en kabinet en coalitie gijzelen elkaar in de
vlucht naar voren op weg naar de volgende valkuil.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Voorzitter. Gezien de gevoeligheid die dit kabinet heeft voor beeldvorming,
zou ik maar eens willen beginnen met het beeld dat ik heb van deze avond en
van de afgelopen twee dagen. Bij mij resteert het beeld van een premier die
zijn collega's eigenlijk gewoon in hun hemd zet door lekker vrijuit te spreken
en daarmee nog eens zijn eigen opvatting van de afgelopen zes jaar te herhalen.
Vervolgens geeft die premier die collega's de opdracht om hem te gaan beschermen.
In gewoon taalgebruik heet dat dat de premier zijn collega's piepelt. De deal
is volgens mij de volgende. De premier verandert zijn mening over het volkenrechtelijk
mandaat een beetje. In ruil daarvoor hoeft hij niets van de verklaring van
gisteren terug te nemen en wordt hij uit de wind gehouden. "Ik neem niks terug",
dat waren de cruciale woorden. Ik begrijp eerlijk gezegd dat er dan weinig
anders overblijft dan een beetje besmuikt lachen. "Ik neem niks terug", dat
moet de Partij van de Arbeid niet kunnen accepteren. Na anderhalve dag van
stress, ruzie en zweet is er eigenlijk nauwelijks vordering geboekt.
 Wat is de winst voor de premier? Elk gewoon mens buiten deze zaal ziet
dat de premier gisteren geblunderd heeft. Dan kan de premier wel beschermd
worden, in wollige taal, vage bewoordingen en ontwijkende zinsconstructies,
maar de blunder bestaat voor de buitenwereld nog steeds. De langzame val van
dit kabinet wordt er ook niet door gestopt.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Voorzitter. We hebben vanavond twee werkelijkheden gezien. Er zijn nog
steeds twee werkelijkheden, de werkelijkheid van de Partij van de Arbeid en
de werkelijkheid van het kabinet. De Partij van de Arbeid zei: er is gisteren
niet namens de ministers van de Partij van de Arbeid gesproken. Dat kan niet.
Het kabinet zegt: jawel hoor, er is gisteren gewoon namens het hele kabinet,
dus ook namens de ministers van de Partij van de Arbeid gesproken door de
minister-president.
 De Partij van de Arbeid zegt: er ligt nu een nieuw standpunt. Mevrouw
Hamer heeft dit gezegd. Sterker nog, haar collega, de heer Van Dam, heeft
bij Pauw en Witteman gezegd dat de minister-president 180 graden gedraaid
is. 180 graden! Een nieuw standpunt? Nee hoor, zegt de minister-president.
Nee, er is geen nieuw standpunt, ik vind nog steeds wat ik gisteren vond.
 De Partij van de Arbeid zegt dat er nu een nieuwe verklaring ligt en dat
dit een nieuwe start is. Nee hoor, zegt het kabinet. Dit is gewoon een aanvulling.
We hebben het een beetje verduidelijkt.
 Er zijn dus twee werkelijkheden. Ik wil wel even weten wat de werkelijkheid
is, mevrouw Hamer. Als het echt zo is dat er alleen maar wat misverstand bestond
en onduidelijk was, het spijt mij wel, maar waar was dan al die heisa voor
nodig? Waar waren al die toestanden voor nodig? Waar hebben we dan met zijn
allen naar zitten kijken en op zitten wachten? Dit gelooft toch helemaal niemand?
Er was gewoon fikse mot in de coalitie, niet meer en niet minder, over een
heel ernstige kwestie. Ik wil namelijk even terug naar waar het echt om gaat.
Gisteren hebben wij van de commissie-Davids gehoord dat Nederland politieke
steun heeft gegeven aan een illegale, misdadige oorlog, waarin heel veel slachtoffers
zijn gevallen. Nu zitten we met een land dat de onveiligste plek ter wereld
is. Dat is gisteren geconcludeerd. Als het om zo ernstige zaken gaat, is het
beschamend dat we de afgelopen 24 uur naar zo'n politieke blamage hebben moeten
kijken.
 
 
 
 De heer
 Rutte
 VVD
 
 Voorzitter. Met Bos ben je de klos. De minister-president
moet dezer dagen vast nog wel eens terugdenken aan die uitspraak van Maxime
Verhagen van een paar jaar geleden. Je zult maar met je viceminister-president
een verklaring opstellen en vervolgens, met gedoogsteun van die viceminister-president,
geschoffeerd worden door de fractievoorzitter van je coalitiepartner. De viceminister-president
laat je vervolgens anderhalve dag bungelen. Je wordt tot zware concessies
gedwongen als minister-president. Diezelfde minister Bos, diezelfde viceminister-president
verklaart hier glunderend dat dit allemaal het gevolg was van het feit dat
er een verkeerd beeld was ontstaan.
 Dit kabinet loopt op zijn laatste benen. Het strompelt naar de volgende
crisis. Het gezag van de premier is opnieuw zwaar beschadigd. Als het al zo
moeilijk is om het eens te worden over iets waarover je het eens bent, hoe
moet het dan dadelijk met Uruzgan en met die grote bezuinigingsoperaties?
Vandaag ging het niet over het rapport van de commissie-Davids. Het ging over
een rel, veroorzaakt door de coalitie. Mijn fractie verheugt zich op het gesprek
met de commissie-Davids volgende week. Wij zien uit naar het echte oordeel
van het kabinet over de commissie-Davids en wij zien uit naar het fatsoenlijke
debat dat dit grondige onderzoek verdient in deze Kamer.
 
 
 
 De heer
 Wilders
 PVV
 
 Voorzitter. Voor mij is het belangrijkste van vanavond dat het debat een
ontluisterend beeld schetst van de staat van deze coalitie. Deze coalitie
is geen eenheid. De brief en dit debat maskeren het wantrouwen tussen de coalitiepartners
dan ook niet. Het opvallendst voor de Partij voor de Vrijheid, ik heb het
al in een interruptie gezegd, is de bijdrage van mevrouw Hamer namens de Partij
van de Arbeid. De PvdA heeft de heer Balkenende, de premier, en het CDA op
de knieën. De PvdA heeft de premier vernederd. Hij heeft een andere mening
gekregen over de juistheid van het mandaat, maar wat doet mevrouw Hamer? In
plaats van dit als een dame op een nette manier te incasseren, trapt zij de
premier na en wrijft ze het hem nog een keer in. Ze noemt de premier "verwarrend",
zijn optreden "niet chic", "verkeerd" en een "onrecht" jegens de commissie-Davids.
Ze was geïrriteerd. Met zo'n coalitiepartner heb je eigenlijk geen oppositie
nodig. Dat is wat mij betreft de kern van dit debat: de sfeer in dit kabinet
is verziekt. Dit kabinet is een kabinet van wantrouwen, van natrappen, van
oncollegiaal gedrag. Zo'n kabinet, mevrouw de voorzitter, is uitgeregeerd.
Zo'n kabinet houdt het niet lang meer vol. Ik voorspel u dan ook dat we nog
dit jaar – hoe eerder hoe beter wat ons betreft – verkiezingen
krijgen en dat is maar goed ook.
 
 
 
 De heer
 Van der Staaij
 SGP
 
 Voorzitter. Ik wil beginnen met de bewindslieden te bedanken voor hun
beantwoording.
 Er is vanavond veel gesproken over beeldvorming, De beeldvorming over
de persconferentie van gisteren heeft het kabinet kennelijk geforceerd om
het halsoverkop eens te worden over een van de gevoeligste punten uit het
rapport van de commissie-Davids, namelijk de hele kwestie rond het volkenrechtelijk
mandaat. Er is een formule voor gevonden waar we later graag inhoudelijk op
terugkomen. We zijn er ongelukkig mee dat in feite nu in zo'n crisisachtige
sfeer op dit punt een uiteindelijk oordeel door dit kabinet moest worden gegeven
en dat fase twee, de nadere kabinetsreactie, al snel in werking moest treden.
 Ik zei al dat we hier inhoudelijk later op zullen terugkomen, maar soms
moet je wel accepteren dat sommige zaken gewoon echt ingewikkeld zijn. Ik
vind eerlijk gezegd de uitlatingen van de minister-president over de meningsvorming
nu en toen niet raadselachtig, bezien vanuit het verschil tussen een ex nuncbeoordeling
en een ex tuncbeoordeling, zoals we die in ons recht kennen: "ex nunc", vanuit
het heden, de huidige omstandigheden beoordelen van wat er is beslist in het
verleden en "ex tunc", vanuit het verleden, de toenmalige omstandigheden beoordelen
van er is beslist in het verleden. We zullen hier inhoudelijk op terugkomen.
 Ik ben mijn bijdrage begonnen met het spreken over goede wensen vanavond.
Mag ik ook met een goede wens afsluiten, namelijk de wens dat er in ieder
geval voorlopig geen vredesmissies meer in en rond het Torentje nodig zullen
zijn? En die verkiezingen, mijnheer Wilders, gaan er komen en wel op 3 maart
al.
 
 
 
 Mevrouw
 Thieme
 PvdD
 
 Voorzitter. Mijn fractie vindt het een beschamende vertoning dat we 24
uur gegijzeld zijn geweest door de vraag wie namens wie heeft gesproken. En
dan is er nog niet eens een heldere verklaring van het kabinet gekomen vandaag,
naar aanleiding van het rapport-Davids! Er is alleen veel mist ontstaan over
de vraag wat er wel en wat er niet namens het kabinet is gezegd. Mijn fractie
ziet een kabinet dat de afgelopen 24 uur en gedurende dit debat krampachtig
heeft geprobeerd om van een soloactie van de minister-president een kabinetsactie
te maken. Voor ons is in ieder geval duidelijk dat uit angst voor verkiezingen
de boel aan elkaar is gelijmd. De vraag is echter hoe lang die lijm gaat houden.
 
 
 
 De heer
 Slob
 ChristenUnie
 
 Voorzitter. Aan het eind van de vanavond veelbesproken en geanalyseerde
kabinetsverklaring van dinsdagmiddag gaf de minister-president aan dat verantwoordelijkheid
nemen ook betekent verantwoordelijkheid afleggen. Zo is het. Ik constateer
dat met dit debat daarmee een begin is gemaakt. Zowel de brief van het kabinet
als de eerste termijn van de minister-president en de beide vicepremiers heeft
bij mij de onduidelijkheid weggenomen over de omgang met het rapport van de
commissie-Davids, die om verschillende redenen is ontstaan. Ik ga ervan uit
dat het kabinet zich na dit debat zal richten op een zorgvuldige en uitgebreide
reactie op het rapport van de commissie-Davids, daarmee ook voortbordurend
op de eerste reactie die we vanavond al met elkaar hebben kunnen bespreken.
Daar heeft de commissie recht op, maar daar vraagt ook dit gevoelige onderwerp
om.
 Ook mijn fractie zal zich de komende weken verder verdiepen in het rapport
van de commissie, te beginnen met het gesprek met de commissie volgende week.
Ik hoop dat dit in februari zal leiden tot een goed inhoudelijk debat over
alle aspecten die aan dit onderwerp vastzitten.
 
 
 
 De heer
 Van Geel
 CDA
 
 Voorzitter. Goed dat met de brief en dit debat de onrust en de onduidelijkheid
die gisteren waren ontstaan, zijn weggenomen. De discussie over de inval in
Irak heeft de gemoederen de afgelopen jaren enorm bezig gehouden. Met het
rapport van de commissie-Davids, dit debat en de uitgebreide kabinetsreactie
die we nog verwachten, hopen we de discussie af te ronden. Daar zijn we vandaag
mee begonnen, maar na de uitgebreide kabinetsreactie doen we dat echt. De
minister van Financiën zei in zijn eerste termijn dat het kabinet met
standpunten komt met het doel om zaken achter ons te laten. Dat ondersteunt
mijn fractie van harte.
 Het gaat ons er niet om om met de kennis van nu de beslissing van toen
over te doen, maar om in deze coalitie lessen te trekken voor toekomstige
afwegingen. Die weg willen we nu op. Verder wachten we de uitgebreide reactie
van het kabinet af. Die verdient straks een uitgebreid debat in dit huis.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Voorzitter. Ik dank het kabinet voor de beantwoording.
 Ik heb goed geluisterd naar de minister-president. Hij heeft de voor ons
belangrijke conclusie getrokken dat de commissie-Davids stevige conclusies
trekt die het kabinet ter harte zal nemen, met daarbij de vaststelling dat
er een gedegen rapport ligt – een waardevol rapport, was zijn kwalificatie –
en dat dit leidend zal zijn voor de kabinetsreactie, die we hier nog zullen
bespreken. Ik ben blij met deze insteek, omdat het een ander beeld geeft van
het rapport dan gisteren, inmiddels eergisteren, mijn beeld was na de persconferentie.
Ik begrijp dat de minister-president recht heeft willen doen aan het toenmalige
kabinet. Ik ben blij dat vanavond, en ook in de brief, ook recht is gedaan
aan het huidige kabinet.
 Er is een stap gezet op het punt van het volkenrechtelijk mandaat. Er
is vanavond gezegd dat er in de verklaring van gisteren geen standpunt stond.
Als er in de verklaring van gisteren geen standpunt stond, hebben we in ieder
geval vandaag een nieuw standpunt.
 Met de brief is een nieuwe start gegeven voor de discussie die we gaan
krijgen over de kabinetsreactie. Daar gaat het uiteindelijk om. Daar ging
het mij gisteren om en daar gaat het mij vandaag om, dat we op een eerlijke
en faire manier naar het rapport kijken en dat we dat hier kritisch met elkaar
zullen beoordelen. Ik verwacht dat dit gaat gebeuren.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik zei al, er zijn twee werkelijkheden, en die zijn er nu dus nog. Als
dit een nieuw standpunt is, waar maakte mevrouw Hamer zich gisteren dan druk
over? Waar hebben we dan 24 uur lang heisa voor gehad? Voor de kat zijn viool?
Ik begrijp er echt niets meer van. Ik hoor een collega van mevrouw Hamer,
de heer Van Dam, bevestigend antwoorden op de vraag of dit een draai van 180
graden is van de minister-president: ja, dat is het. Is mevrouw Hamer het
daarmee eens?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De minister-president heeft ...
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Nee, bent u het daarmee eens?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik geef mijn eigen antwoorden, mevrouw Kant. De minister-president heeft
vanavond iets heel belangrijks gezegd. Hem is door mevrouw Halsema de vraag
gesteld of hij het met de kennis van nu anders zou doen. Daarop heeft hij
ja gezegd. Dat is de kern. Zou u het met de kennis van nu anders doen? Zou
u het vandaag, met de kennis van nu, anders doen?
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Volgens mij is dat genuanceerd tot "kunnen doen", maar dat debat komt
nog. Volgens mij heeft de minister-president het daarna vreselijk genuanceerd.
Er is een verschil in werkelijkheid. Mevrouw Hamer leeft in een andere wereld
dan de minister-president, geloof ik. Haar collega heeft bevestigd dat de
PvdA dit als een draai van 180 graden van de minister-president ziet. Ik heb
nog heel veel andere Twitterberichten hoor, waarin hosanna wordt geroepen
over hoe geweldig het wel niet is wat er allemaal is binnengehaald. Mevrouw
Hamer kan hier toch niet zeggen dat er een nieuw standpunt is, terwijl de
minister-president dat gewoon glashard ontkent? Dan leeft zij toch in een
andere werkelijkheid?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De minister-president heeft gezegd dat hij gisteren geen standpunt heeft
verwoord, maar heeft uitgelegd hoe het toenmalige kabinet heeft gehandeld.
Zo heb ik zijn woorden geïnterpreteerd. Hij heeft een verschil willen
maken tussen het toenmalige kabinet en het huidige kabinet.
 
 
 Mag het wat rustiger in de zaal?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Het is verwarrend; dat heb ik gisteren ook gezegd. In zekere zin zien
we vanavond terug dat het verwarrend blijft. Het gaat er nu echter om dat
we weten op welke gronden de kabinetsreactie van de commissie-Davids straks
zal worden beoordeeld. Daarvan is gezegd dat ze leidend zullen zijn. Vervolgens
gaat het natuurlijk ook om de lessen die eruit worden geleerd en om hoe het
in de toekomst zal gaan. In de toekomst zal het dus anders gaan dan in het
verleden. Dat resultaat telt uiteindelijk.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Voorzitter, ik ga alleen nog afronden.
 
 
 Mevrouw Kant krijgt van mij niet het woord als iedereen omgedraaid zit
te praten. Dan ga ik niet verder en wacht ik net zo lang tot iedereen luistert.
Dit debat is niet voor mij alleen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Het is niet geloofwaardig dat mevrouw Hamer gisteren na de persconferentie
en de verklaring van de minister-president compleet uit haar dak ging en er
een hoop heisa was, dat de minister-president hier vandaag zegt dat hij er
niets van terugneemt en dat mevrouw Hamer hier nu een soort overwinning staat
te vieren. Dat is niet met elkaar te rijmen. Dat is niet geloofwaardig. Mijn
vraag was: ondersteunt mevrouw Hamer de woorden van haar collega Van Dam dat
hier sprake is van een draai van 180 graden, of neemt zij er afstand van?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Mijn collega Van Dam heeft die woorden niet gebruikt, maar de presentator
bij Pauw & Witteman.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Op zo'n vraag kun je ja of nee antwoorden. Het antwoord was ja.
 
 
 Mevrouw Hamer heeft nu het woord, mevrouw Kant.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Mevrouw Kant vraagt mij naar de mening van mijn collega. Vervolgens komt
zij met een citaat van iemand anders aan. Doen we het hier nu fair of doen
we dat niet?
 
 
 Tot slot, mevrouw Kant.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Voorzitter, u zegt "tot slot", maar als mijn vraag tot drie keer toe wordt
verdraaid, is de PvdA hier weer aan het draaien. Dat zijn we wel gewend, maar
ik wil dat mevrouw Hamer gewoon eerlijk antwoordt. Er is de heer Van Dam gevraagd
of het een draai van 180 graden is van de minister-president, en het antwoord
was ja. Ik ga mevrouw Hamer dezelfde vraag stellen: zou ook haar antwoord
ja zijn geweest of valt zij haar collega nu af?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 De presentator heeft dat gesteld. Ik heb het antwoord van mijn collega
niet kunnen zien, want ik zat hier in het debat. Als ik dus iets verkeerd
zeg, doe ik dat in commissie. Ik heb van de heer Van Dam begrepen dat hij
een ander antwoord heeft gegeven dan mevrouw Kant nu suggereert.
 Mevrouw Kant beschuldigde mij er zojuist van dat ik hier een triomf sta
te vieren. Er is vandaag geen triomf te vieren, voor niemand. We voeren een
debat over een oorlog die omstreden was en die zeven jaar geleden is gevoerd.
Wat ik gisteren heb gedaan, noemt mevrouw Kant "uit haar dak gaan". Nu, als
ik uit mijn dak ga, kan zij nog iets meemaken. Ik ging gisteren niet uit mijn
dak. Ik was ongerust, verontrust, en ik vond dat er recht gedaan moest worden
aan de commissie-Davids. Dat is de kern waar het om gaat. Dat heb ik gedaan,
gewoon in het openbaar. Dat hoort in de politiek. Daar hoor je de dingen gewoon
te zeggen en bij hun naam te noemen. Daar hebben wij, als je dat zo wilt noemen,
een politiek robbertje over gevochten. Vandaag ligt er een brief die op het
punt van het volkenrechtelijk mandaat een stap heeft gezet en die mij en mijn
fractie tegemoetgekomen is op het punt dat de commissie-Davids leidend is.
Dat is wat er staat. Dat is geen overwinning; dat is het recht doen aan de
commissie-Davids. Als er één overwinnaar is in de afgelopen
dagen, is dat de voorzitter van die commissie. Hij is vorig jaar weggehoond.
Het zou een doofpotcommissie worden en nu vinden wij die commissie allemaal
belangrijk. Als mevrouw Kant een winnaar wil benoemen, dan noem ik de commissie-Davids.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Misschien moeten wij de heer Van Dam even laten rusten en onze blik richten
op de heer Samsom: "Dag gewerkt om premier om te krijgen". Is dat een zwaar
beroep?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik geloof het wel.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 U hoeft niet te reageren, want het is laat, maar ik zou eens opletten
wat ze onder uw vleugels allemaal aan het doen zijn. 
 U zei in uw eerste termijn dat de reactie naar de heer Davids niet chic
was. Het was een reactie, hebben wij vernomen, geen standpunt. U hebt gezegd –
en nu gebruik ik mijn eigen woorden – dat het een andere start moet
krijgen. Vandaag laat de commissie-Davids officieel weten dat ze het kabinetsstandpunt
als voortschrijdend inzicht ziet. Ik denk dat dit vanuit de commissie-Davids
een heel nette reactie is. Wat vindt u dat het kabinet na al deze uren zou
moeten doen richting de commissie-Davids om een gebaar terug te maken voor
de afgelopen dagen?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik denk dat het kabinet vandaag met deze brief heeft gedaan wat het moest
doen. Daarin staat dat de conclusies van de commissie-Davids leidend zijn.
Dat lijkt me de belangrijkste rechtzetting die gedaan kon worden richting
de commissie-Davids. Ik denk dat het kabinet de commissie de komende weken
vooral recht kan doen door een heel goede kabinetsreactie te maken waarin
reflectie is op het verleden.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Kan dat niet veel beter door mijn motie aan te nemen, waarin gezegd wordt
dat de verklaring van gisteren eigenlijk beter opzij gelegd kan worden om
met de brief van vandaag door te gaan?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Dat kunt u denken, maar ik vind uw motie eigenlijk overbodig. Ik heb al
gezegd dat de verklaring van gisteren voor ons blijft wat zij was. Wij gaan
beginnen met de brief van vandaag. Wij beginnen met de conclusie die de minister-president
vanavond in het kabinet heeft getrokken dat het een rapport is met stevige
conclusies die hij zeer ter harte zal nemen. Dat is het startpunt. Eerlijk
gezegd heb ik de motie daar niet voor nodig.
 
 
 Voordat ik de heer Pechtold het woord geef eerst even iets anders. Zou
de heer Wilders misschien even kunnen luisteren en kunnen stoppen met praten?
Ik hoor aan een stuk door een constante stroom van woorden van zijn zijde.
Dat begint me nu echt te ergeren. Ik heb het drie keer gevraagd en vraag het
nu voor de laatste keer.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Met de conclusie van mevrouw Hamer dat mijn motie overbodig is, zegt zij
niet dat de tekst die daarin staat niet waar is. Dat vind ik een belangrijke
constatering. Daarmee is de premier die zei "ik neem niets terug" inderdaad
zijn laatste beetje gezag verloren.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Voorzitter. De leden van de Kamer hebben in tweede termijn nog een reflectie
gegeven op het debat dat wij vanavond en vannacht hebben gevoerd. Gelet op
mijn uitgebreide beantwoording in eerste termijn hoef ik daar nu niet nader
op in te gaan.
 Resteert de motie van de heer Pechtold. Deze motie staat eigenlijk haaks
op het betoog dat ik vandaag eerder heb gehouden. Daarom ontraad ik de motie.
 
 
 
 De heer
 Pechtold
 D66
 
 Mevrouw Hamer, ze staat haaks op het betoog. U zegt net: ze is overbodig.
Wij willen het niet allemaal overdoen. Dit is nu het probleem van het kabinet: ze is overbodig omdat ze al is uitgevoerd, ze staat haaks
op mijn betoog van vandaag.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik heb gewoon aangegeven: wat ik heb gezegd over de verklaring, dat staat
natuurlijk. Ik heb dat gedaan namens het kabinet. Ik heb aangegeven hoe ik
tegen een en ander aankijk. Als de heer Pechtold een motie indient waarin
wordt gezegd dat de verklaring moet worden ingetrokken, dan staat die haaks
op mijn betoog. Dan is er ook alle reden om te zeggen dat ik de motie ontraad.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Het is natuurlijk vervelend en laat en ik wil ook wel eens naar bed, maar
het begint wel echt idioot te worden. "Ik neem niks terug." De PvdA denkt
nog steeds dat zij een overwinning heeft behaald. Dat begint toch wel heel
gek te worden. Is de brief een nieuw startpunt en bestaat de verklaring van
gisteren niet meer? Dat is namelijk de opvatting van de PvdA.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik heb niets toe te voegen aan datgene wat ik hierover heb gezegd. Ik
spreek namens het kabinet.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Er stond een duidelijk vraagteken achter mijn vraag en ik had de vraag
nog niet gesteld, dus ik wil gewoon een antwoord en niet "ik heb er niets
aan toe te voegen".
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik ben ingegaan op datgene wat ik in eerste termijn naar voren heb gebracht.
Ik ben ingegaan op de inhoud van de motie. Aan al hetgeen ik de afgelopen
uren naar voren heb gebracht rondom de standpuntbepaling van het kabinet,
heb ik niets toe te voegen. Wat op een gegeven moment fracties hierover zeggen,
is de verantwoordelijkheid van het parlement. Ik word hier aangesproken vanuit
mijn verantwoordelijkheid voor het kabinet.
 
 
 Tot slot, mevrouw Halsema.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Dan zou ik van mevrouw Hamer willen weten hoe zij het vindt dat de motie
van de heer Pechtold, die zij eigenlijk beschouwt als een ondersteuning van
de koers van het kabinet, door het kabinet wordt beschouwd als haaks op zijn
koers.
 
 
 Mevrouw Hamer.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik heb de motie van de heer Pechtold zo verstaan – zo heeft hij
die ook toegelicht – dat de brief van vandaag het startpunt is voor
de discussie. Voor de PvdA-fractie – daar ga ik over – is het
ook. Vanuit dat oogpunt heb ik gezegd dat voor mijn fractie deze motie overbodig
is.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 De vraag aan u is: hoe beoordeelt u dan het kabinet, dat zegt dat deze
motie haaks staat op zijn opvattingen? Dan kunnen wij toch niet anders dan
concluderen dat het kabinet het op de meest wezenlijke onderdelen nog altijd
met u oneens is en dat u geen steun hebt in het kabinet?
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Mevrouw Halsema, u zei net iets wat mij eigenlijk dwarszit. U zei: de
PvdA claimt de overwinnaar van het debat te zijn. Ik heb net gezegd dat het
hier niet gaat om overwinnaars. Het gaat hier om het recht doen aan het rapport
van de commissie-Davids. Als iemand overwinnaar zou moeten zijn, zou dat die
commissie zijn.
 
 
 
 Mevrouw
 Halsema
 GroenLinks
 
 Laat ik even meegaan in uw redenering. U zei: de commissie-Davids is niet
chic behandeld door het kabinet, de commissie-Davids is geen recht gedaan.
De premier zegt: ik neem niks terug. Hij volhardt dus gewoon in het niet chic
behandelen van de commissie-Davids. U kunt niet anders dan aan het einde van
dit debat opnieuw een oordeel vellen over het gedrag van het kabinet.
 
 
 Dank u wel. Mevrouw Hamer voor de laatste keer en dan mevrouw Kant.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Het kabinet heeft vandaag een brief geschreven, die wij zien als start
voor de discussie. Daarin staat dat de conclusies van de commissie leidend
zullen zijn. De minister-president heeft hier vanavond gezegd dat hij de conclusies
van het rapport stevig vindt en dat hij ze als uitgangspunt zal nemen. Daar
zal ik hem aan houden.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Blijft u nog maar even staan, mevrouw Hamer.
 
 
 Nou, mevrouw Kant.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Hoezo?
 
 
 Hoezo? Ik ben geen hond!
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik vraag mevrouw Hamer om alstublieft even te blijven staan.
 
 
 Daar gaat zij over en niet u, dus u gaat nu een vraag stellen. En het
is de termijn van de minister-president.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ja, wat doe ik hier eigenlijk?
 
 
 Ja, de minister-president staat er ook nog steeds.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 En het is al kwart voor drie.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Een aantal uren geleden had ik niet gedacht dat u er nog zou staan.
 
 
 Ik wel.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik heb een vraag over het licht wat er nog zit. Mevrouw Hamer, wij hebben
24 uur moeten wachten omdat u samen van alles met elkaar te bespreken had.
Nu bent u het oneens en dan mag dat hier ineens niet meer besproken worden.
Nu is het ineens niet meer interessant dat u een andere mening hebt dan de
minister-president. De minister-president zegt: dit is geen nieuwe start,
ik volhard in wat ik gisteren allemaal gezegd heb, er is geen nieuw standpunt.
U hebt daarnet letterlijk gezegd: ik zie een verschil tussen wat er gisteren
gezegd is en wat nu in de brief staat over het volkenrechtelijk mandaat. De
minister-president ziet dat verschil niet. Wat is uw oordeel
daarover?
 
 
 Ik moet eerlijk zeggen dat ik geen nieuwe vraag hoor, maar als mevrouw
Hamer kans ziet om nog iets nieuws op te merken, dan moet zij dat zeker doen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Het zou nieuw zijn als zij antwoord zou geven.
 
 
 
 Mevrouw
 Hamer
 PvdA
 
 Ik zal het proberen. Door de leden van het kabinet, die allemaal met één
mond praten, is gezegd dat er gisteren geen standpunt lag. Ik heb het gisteren
wel als een standpunt opgevat en ik vond het niet het goede standpunt. Ik
maak een verontschuldiging in de richting van de heer Van der Staaij. Ik dacht
dat er gisteren werd gezegd: de commissie-Davids heeft een mening. De letterlijke
tekst is: heeft een oordeel. Dat is in mijn ogen hetzelfde. Ik had daar bezwaar
tegen. Vandaag ligt er een brief waarin een heel helder standpunt wordt ingenomen
over het volkenrechtelijk mandaat. Daar zal ik dit kabinet aan houden. In
de brief van vandaag staat ook dat de commissie-Davids leidend is bij de kabinetsreactie.
Ook daar zal ik het kabinet aan houden. Meer heb ik er niet aan toe te voegen.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Het moet er nog bijkomen dat de commissie-Davids niet leidend zou zijn.
Wij hebben na zes jaar een onafhankelijke commissie en dan zouden de conclusies
niet leidend zijn? Dat lijkt mij een open deur van hier tot Tokyo of Irak.
Dat is niet nieuw. U zegt dat u een verschil in opvatting ziet tussen wat
de minister-president gisteren heeft gezegd en wat er nu ligt als het gaat
om het volkenrechtelijk mandaat. Ziet de minister-president dat verschil ook?
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Ik bemoei mij even niet met de interne discussies in de Kamer. Ik heb
een verklaring afgelegd namens het kabinet. In die verklaring zaten waarderende
opmerkingen voor de commissie. Ik heb er een aantal kanttekeningen bij geplaatst
en wij hebben een brief gestuurd op basis van het verzoek van de Kamer. Er
kan hier niet worden gezegd dat de verklaring moet worden ingetrokken. Dat
kan niet: het een komt na het ander. Ik praat namens het kabinet. Ik heb gezegd
dat wij de motie ontraden.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 Ik vind het ook heel laat, maar dit was mijn vraag niet. De minister-president
was even afwezig toen wij hier in debat waren. Dat is een beetje jammer, omdat
mevrouw Hamer bevestigde ...
 
 
 Als u een korte vraag stelt, krijgt u een kort antwoord en dan gaan wij
de vergadering sluiten.
 
 
 
 Mevrouw
 Kant
 SP
 
 ... omdat mevrouw Hamer opnieuw bevestigde dat zij van de minister-president
vandaag een ander standpunt heeft gehoord als het gaat om het mandaat. De
minister-president denkt daar dus anders over.
 
 
 
 Minister
 Balkenende
 
 Mevrouw Hamer gaat over haar woorden en ik geef een oordeel over een motie.
Wij moeten de zaken niet ingewikkelder maken dan ze zijn. 
 Daarmee ben ik gekomen aan het eind van mijn betoog. Mag ik u allen namens
het kabinet een goede nacht toewensen?
 
 
 Dat doen wij ook aan u.
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 Ik dank de bewindslieden. Dinsdag zullen wij over de motie stemmen.
 
 
 Sluiting 2.52 uur