Algemene politieke beschouwingen inzake het in 1996 te voeren beleid
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1995-1996, pag. 170-208

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

14-11-1995

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

nr. 6, pagina 170-208

14-11-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van onder meer de Wet op het basisonderwijs, de Interimwet op het speciaal onderwijs en het voortgezet speciaal onderwijs en de Wet op het voortgezet onderwijs in verband met sociale vernieuwing (Regeling samenwerking sociale vernieuwing onderwijs) (23078); - Het opnieuw vaststellen van de Wet toezicht effectenverkeer in verband met de uitvoering van de richtlijn betreffende het verrichten van diensten op het gebied van beleggingen in effecten en van de richtlijn betreffende de kapitaaltoereikendheid van beleggingsondernemingen en kredietinstellingen (Wet toezicht effectenverkeer 1995)(23874)Pagina 170-170
Lijst van besluiten (dinsdag 14 november 1995)Pagina 208-208
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 14 november 1995)Pagina 208-209
6de vergadering; 14 november 1995Pagina 169-170
Algemene politieke beschouwingen inzake het in 1996 te voeren beleidPagina 170-208
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Herziening van de Wet wapens en munitie (24107); - Wijziging van de Natuurschoonwet 1928 en de Gemeentewet (verruiming fiscale faciliteiten ten behoeve van de aanleg van bossen) (24159); - Afschaffing van de legitieme portie van de ascendenten (24237) en één ander voorstelPagina 170-170

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 193 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde zijn de algemene politieke beschouwingen inzake
het in 1996 te voeren beleid.
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Van Leeuwen (CDA):
 
 Voorzitter! De laatste week heeft de nationale berichtgeving in het kader
gestaan van de benoeming van een nieuwe secretaris-generaal bij de NAVO. De
onthutsende ontknoping zal nog lang een bittere nasmaak nalaten, niet alleen
bij betrokkenen, maar ook bij velen in ons land. Ook, ongetwijfeld, bij de
regering die, in de waarneming van mijn fractie, geen verkeerde behandeling
kan worden verweten. Zo langzamerhand wordt het wel tijd, dat wij een goed
zicht krijgen op het imago van ons land in het buitenland. Veel buitenlandse
bladen blijven negatief over Srebrenica. In het kader van de drugsproblematiek
heeft ons land vast en zeker bij velen een slechte reputatie. Wij roepen de
regering op om in dit kader gedegen onderzoek te doen, teneinde daarna de
balans te kunnen opmaken.
 
 De echo van de politieke beschouwingen vanuit de Tweede Kamer klinkt nog
steeds door. Met name één zaak kreeg en krijgt veel aandacht:
familie en gezin. Mijn collega Heerma had groot gelijk toen hij deze kwestie
centraal stelde. Hij is daarbij in goed gezelschap, ook internationaal gezien.
Het blad "The Economist" zette kortgeleden in een hoofdartikel uiteen, dat
"the disappearing family" desintegratie van de samenleving kan betekenen.
De nieuwe labourleider Blair in Engeland noemde het gezin het fundament van
een beschaafde samenleving en de man met tot voor kort presidentsambities
in de Verenigde Staten, Colin Powell, liet zich in dezelfde geest uit. Ook
in ons land steun aan de stellingname van het CDA. Het lachen vanuit een aantal
bankjes in de Tweede Kamer was nog maar nauwelijks verstomd, of VVD-leider
Bolkestein en minister Sorgdrager gaven steun.
 
 Welkom in de familie, denk je op zo'n moment. De waardering voor het gezin
berust op het elementaire inzicht dat de opvoeding van kinderen een kerntaak
is van de ouders. Het gezin is in feite een model van onze samenleving op
kleine maat, op menselijke maat. Binnen een gezin leer je dat mensen, hoe
verschillend vaak ook, gelijkwaardig zijn en je leert er hoe je met andere
mensen moet omgaan, je leert met anderen rekening te houden en waar nodig
iets voor elkaar te doen. Een gezin vormt een eenheid, waar je bij hoort en
waarop je terug kunt vallen. Het was merkwaardig, dat na de discussie in de
Tweede Kamer hier en daar ook weer in negatieve zin op de uitspraken over
het gezin werd gereageerd. De spruitjeslucht van de vijftiger jaren zou weer
aan de orde zijn.
 
 Nu kun je wellicht met warmte terugkijken naar de tijd waarin volgens
de zanger Gerard Cox geluk nog heel gewoon was, maar het moderne gezin is
niet meer het gezin van de jaargang 1950. Naast het standaardmodel van moeder,
vader en kinderen kennen we veel éénoudergezinnen en gezinnen,
waarvan de opbouw duidelijk wordt, onder meer uit de notities van het Sociaal
en cultureel planbureau. Daar gaat het dan om gezinnen waar vaders en moeders
in de loop der jaren van partners wisselden en waar de echte vaders en moeders
vaak in goede vriendschap als co-ouders de verantwoordelijkheid voor hun kinderen
delen. Ook daar geldt de waarde van het familieverband, bepaald door de warmte,
die met name voor de kinderen wordt uitgedragen.
 
 De kinderen van al deze gezinnen hebben recht op een heldere en goede
toekomst. Een nieuwe coalitie, zoals wij die sinds een jaar in ons land kennen,
zou als grote uitdaging de oproep moeten aanvaarden om die toekomst helder
te tekenen en in te vullen. De Troonrede is in dit verband eigenlijk teleurstellend.
 Waar vinden we de enthousiasmerende opmerkingen over de op-
en uitbouw van onze samenleving in een toekomststrategie van lange termijn?
 
 Het is nog zo gek niet, dat onze CDA-collega's in de Tweede Kamer om een
bewindsman of -vrouw vroegen, die speciaal het overheidsbeleid beïnvloedt
vanuit de invalshoek familie en gezin. Tal van andere landen kennen een dergelijke
portefeuille. Het was wat naïef van de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid toen hij stelde, dat hij in feite de minister van familiezaken
is. Bemoeit hij zich dan intensief met kwesties als belastingen, onderwijs,
volkshuisvesting, verkeersveiligheid en sport? Het lijkt mij voor zijn collega's
niet zo plezierig om te horen welke ambities de bewindsman van Sociale Zaken
heeft.
 
 Aan de discussies over gezin en familie wordt vaak ook het debat over
normen en waarden gekoppeld. Op zichzelf is dit heel begrijpelijk. Binnen
het gezin leer je immers als vanzelfsprekend wat je wel en niet mag doen.
Je leert de waardevolle zaken te scheiden van de waardeloze. Het debat wordt
af en toe verengd tot de vraag op basis van welk uitgangspunt men tot een
geheel van normen en waarden komt.
 
 Ik wil niet de pretentie hebben dat er maar één uitgangspunt
kan zijn. Het CDA baseert zich in dezen op de Bijbel, met de opdracht je naaste
lief te hebben als jezelf. Een ander uitgangspunt ligt bij de motivatie: wat
u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. In beide benaderingen
staat de mens-mens-relatie in gelijkwaardigheid centraal.
 
 Het lijkt erop, dat de fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer kortgeleden
nog een andere benaderingsmogelijkheid aandroeg. In het kader van het recht
op individuele vrijheid zei hij dat men zo'n recht alleen kan verwerven, als
men de plicht aanvaardt om anderen zo nodig te helpen.
 
 Per saldo komt men waarschijnlijk langs die lijn wel uit waar anderen
langs de door mij genoemde benaderingsmogelijkheden ook komen. Toch blijft
de vraag of het kopen van vrijheid altijd leidt tot een aanvaardbaar pakket
van normen en waarden. Is steun aan ontwikkelingslanden een vanzelfsprekendheid
uit naastenliefde of een plicht, die alleen maar vervuld wordt om de eigen
vrijheid te kopen of te houden? Hoe verhouden deze uitgangspunten zich in
regels van microgedrag?
 
 Individuele vrijheid kan leiden tot verloedering in het verkeer, omdat
iedereen de eigen gedragsregels wenst te bepalen. Rekening houdend met de
naaste zal men zich aan verkeersregels houden, omdat men anderen niet in gevaar
wil brengen. De vraag is of hetzelfde gedragspatroon wordt bereikt, wanneer
iemand de eigen individuele vrijheid als centraal uitgangspunt heeft. Refererend
aan de betekenis van het gezin, waardeer ik de moeder die een voetganger bij
een oversteekplaats vraagt om stil te blijven staan bij het rode licht, omdat
ze haar kind, dat naast haar staat, de verkeersregels aan het leren is. Ik
waardeer dat meer dan de vader die met zijn zoon naar de stad rijdt en in
individuele vrijheid nog net het rode stoplicht neemt, omdat er toch geen
camera staat. Hoe wil die vader zijn zoon verbieden om een rol drop te pikken
in de supermarkt?
 
 Ik heb in de afgelopen tijd bij ontmoetingen met mensen uit de CDA-achterban
indringende gesprekken kunnen voeren over familie, gezin, normen en waarden.
In essentie komen daarbij de volgende trefwoorden uit de bus: 
 
 
 - rechtvaardigheid: streng maar eerlijk en billijk;
 
 
 - spaarzaamheid:
sparen belonen, zelfredzaamheid promoten;
 
 
 - werkzaamheid: wie kan,
moet werken;
 
 
 - zorgzaamheid: zorg voor elkaar, hulp aan hulpbehoevenden;
 
 
 - leefbaarheid: respect voor het leven, respect voor het milieu,
menselijke maat;
 
 
 - gemeenschapszin: inzet voor de gemeenschap bevorderen.
 
 
 
 Betrouwbaarheid in gedrag wordt geleerd in de opvoeding. Betrouwbaarheid
van mensen in hun onderling verkeer, over en weer is bepalend voor de consistentie
en de cohesie van onze samenleving. Deze samenleving heeft ook recht op een
betrouwbare overheid. Dat is essentieel.
 
 In Newsweek van 25 september van dit jaar is uitvoerig geschreven over
"the radical middle". Het gaat hierbij niet om extreem rechts of idem links.
Het gaat om de gemiddelde Amerikaan tussen 25 en 65. Het beeld dat opgeroepen
wordt, is somber. De gemiddelde Amerikaan is uitgekeken op de politiek. Misschien
wel twee derde van deze groep voelt zich vervreemd van de politiek. Zij zijn
boos omdat zij de overtuiging hebben dat niets van wat zij doen, de politieke
sturing zal veranderen. Zij hebben zowel democraten als republikeinen revolutionaire
ideeën zien aandragen waar niets uit kwam. Ongetwijfeld zullen veel mensen
met mij het gevoel hebben, dat in Nederland sprake is van een vergelijkbare
situatie.
 
 Hier ligt de grote uitdaging voor allen die politiek actief zijn. Dat
geldt zowel voor vertegenwoordigers van regeringspartijen als voor degenen
die acteren in de oppositie. De vraag is in hoeverre de huidige regering bereid
en in staat is om een consistent beleid van betrouwbaarheid te volgen. De
politiek heeft het daar altijd moeilijk mee. In verkiezingstijd worden zo
gemakkelijk tal van zaken beloofd: geen Betuwelijn, 10.000 agenten op straat
erbij, 1% van het bruto nationaal produkt voor zuivere ontwikkelingshulp,
enzovoorts, enzovoorts.
 
 Het komt ook voor dat een partij juist in verkiezingstijd heel duidelijk
is, en daar dan voor gestraft wordt. Dat overkwam het CDA in januari 1994
met de AOW-kwestie. Het eventueel aantasten van rechten werd als onbetrouwbaar
beschouwd. De politiek is evenzeer onbetrouwbaar wanneer weduwen hun weduwenpensioen
verliezen, dat zij sinds jaar en dag uit hoofde van de AWW ontvangen. Een
verzekeringsdirecteur die zoiets zou willen doen, zou niet lang op zijn post
blijven. Van een vergelijkbare onbetrouwbaarheid is sprake, wanneer een broer
en zus die beiden AOW ontvangen, met een korting op dit recht worden geconfronteerd.
In dit Huis is veel gesproken over een eerlijk overgangsrecht, waarbij grote
zorgvuldigheid wordt gevraagd in het kader van opgewekt vertrouwen. Een overgrote
meerderheid in deze Kamer deelde die mening. Ik ben benieuwd hoe het stemgedrag
in de praktijk zal zijn.
 
 Betrouwbare politiek? De burger in Nederland zal de politiek onbetrouwbaar
achten wanneer, zoals bij de ecotax, een wetsvoorstel een meerderheid krijgt
dankzij een fractie die via zijn woordvoerder de betrokken wet een onding
noemt. Wat moet de burger denken van een overheid die drugs verbiedt, maar
een heel klein beetje niet? Dat is toch vergelijkbaar met een
regel dat rijden door rood licht niet mag, maar de eerste tien seconden wel.
 
 Het voorbeeld van de drugs brengt mij bij het door deze regering voorgestane
drugsbeleid. Eigenlijk is het meest opvallende dat de nota over het drugsbeleid
in eerste instantie onder de verantwoordelijkheid valt van twee ministers
die lid zijn van D66, de partij die in zijn laatste verkiezingsprogramma de
totale liberalisatie van softdrugs beloofde. Over betrouwbaarheid van politiek
gesproken!
 
 
 
 
 
 De heer Schuyer (D66):
 
 Voorzitter! De heer Van Leeuwen zegt dat door D66 in het verkiezingsprogramma
totale liberalisatie beloofd zou zijn, maar in het verkiezingsprogramma staat
dat wij ernaar streven, het zo spoedig mogelijk uit de sfeer van het strafrecht
te halen. Dat is iets wezenlijk anders.
 
 
 
 
 
 De heer Van Leeuwen (CDA):
 
 Tussen deze twee opvattingen is wellicht letterlijk een verschil, maar
ik herinner mij dat uit de wijze waarop daarover in verkiezingstijd werd gesproken,
heel duidelijk het beeld naar voren kwam dat D66 de partij was, die liberalisatie
wilde van de softdrugs.
 
 
 
 
 
 De heer Schuyer (D66):
 
 Ik doe weinig met beelden in verkiezingstijd, ik ga uit van feiten. Er
staat bovendien ook nog bij dat wij ernaar willen streven om dat zo snel mogelijk
in internationaal verband te doen. Die pogingen zijn op dit moment in volle
gang.
 
 
 
 
 
 De heer Van Leeuwen (CDA):
 
 Ik ben best gelukkig met uw opmerking, in die zin dat ik mag constateren
dat u als vertegenwoordiger van D66 geen voorstander bent van liberalisering
van softdrugs in dit land op dit moment. Ik ben het ook met u eens dat de
aanpak van drugs alleen kan in harmonische internationale samenwerking. Hoe
staat het eigenlijk met de kritiek van onze Europese bondgenoten? Komen de
Franse president en de Duitse bondskanselier nog met de minister-president
praten over het Nederlandse beleid? Hoe zit het met de Schengen-samenwerking?
Staat de Schengen-overeenkomst op scherp?
 
 Het drugsgedoogbeleid brengt de gedoogbeetjes terug tot 5 gram. Dat geldt
dan voor de verkoper. De gebruiker mag nota bene 30 gram hebben, voordat hij
of zij wordt opgepakt. Ik ontmoet bij spreekbeurten in het land bijna-opstandige
bestuurders en politiemensen, die vragen of bij de standaarduitrusting van
elke politieman en -vrouw voortaan ook brievenwegers kunnen worden uitgereikt.
Hoe moeten wij ons het vervolgingsbeleid in dezen voorstellen? Hoe zit het
met de plannen om beperkte teelt van nederwiet toe te staan? Zijn die plannen
echt serieus? Mogen wij voortaan ook thuis onze eigen jenever stoken? Welke
oppervlakte van balkon of tuin is hierbij toegestaan? Hoe moeten ouders en
andere opvoeders kinderen, wijzend op de gevaren, gebruik van drugs verbieden,
terwijl de regering oogluikend, maar wel officieel bij de buren op zolder
hennepteelt toestaat? Moet de consequentie van al deze ontwikkelingen niet
zijn, dat mensen in een koffieshop uitsluitend en alleen koffie kunnen drinken?
Behoort de lijn van het overheidsbeleid niet te zijn, dat drugstoerisme verdwijnt
omdat het aanbod in Nederland verdwijnt? Veel mensen onder meer in Rotterdamse
wijken en in Terneuzen zullen dankbaar zijn. Zij hebben geen enkel begrip
voor het huidige beleid en zij beschouwen in dit kader de overheid als onbetrouwbaar.
 
 Heel recent is een interessante bundel opstellen gepubliceerd onder de
titel "Crisis in de gedoogcultuur?" De minister van Justitie noemt daarin
het Nederlandse beleid pragmatisch en effectief. Mijn fractie staat heel dicht
bij de bekende columnist Hofland, die in zijn bijdrage als volgt concludeert:
Maar mijn instinct – dat van een oplettend stadsmens, levend op de grens
van een aantal werelden – zegt mij dat onze overheden een duidelijk
motief hebben om te gedogen, dat wil zeggen: zich niet te begeven in het risico
van de scherpe keuze. Dat motief is angst. Het is de angst, onder te gaan
tegenover het nieuwe, wat dat dan ook mag zijn. De uitdrukking van die angst
is het gedogen. Onze overheden maken zich in voorkomende gevallen schuldig
aan een gedoogexces. En als er één partij is die zich geen enkel
exces kan veroorloven dan is het die overheid. Tot zover de heer Hofland.
 
 Een betrouwbare overheid met een betrouwbare politiek brengt de burger
dichter bij die overheid. Mijn fractie gelooft niet, dat door de invoering
van referendummogelijkheden de waardering voor de overheid zal toenemen. Referenda
moeten naar onze mening worden afgewezen, omdat zij eerder het publieke ongenoegen
mobiliseren dan daaraan tegemoet komen, omdat zij aan de totale belangenafweging
in een representatieve democratie ernstig afbreuk doen en omdat zij de verantwoordelijkheid
bij bestuurders wegnemen.
 
 Wij hebben vertrouwen in ons huidige parlementaire stelsel, waarbij sprake
is van wetgeving, waarin de burger, waar nodig, ruime inspraak- en bezwaarmogelijkheden
heeft. De referenda in Amsterdam en in Rotterdam waren wel heel slechte voorbeelden.
Kunnen dit soort referenda zonder meer worden voorkomen?
 
 Onze fractie ziet overigens zeker wel bespreekbare punten in een voorstel
om via een districtenvertegenwoordiging de band tussen kiezer en gekozene
te versterken. Ons idee ligt meer langs de lijn van het Duitse systeem dan
in de creatie van vijf districten, waar per district vijftien Tweede-Kamerleden
zouden worden gekozen. Hoe moeten wij eigenlijk aankijken tegen de kabinetsplannen
rondom referenda en districtenstelsel?
 
 Deze coalitie trad aan met de intentie, de politieke discussies wat helderder
en dus inzichtelijker te maken voor de burgers. Is in dit kader sprake van
een nieuwe opzet, waarbij premier en vice-premiers een gezamenlijk voorstel
lanceren, dat openbaar wordt voordat het in het kabinet wordt besproken? Een
novum in het staatsrecht? Is het de bedoeling om dit systeem vaker toe te
passen? Individuele ministers krijgen, zoals de minister van Sociale Zaken
ten aanzien van het referendumidee, korte tijd gelegenheid hun eigen mening
te geven voordat zij in kabinetsdiscipline worden teruggefloten.
 
 Hoe kijkt de minister-president in dit verband eigenlijk aan tegen het
spreekrecht van kamerleden? Mogen Tweede-Kamerleden wel en Eerste-Kamerleden
niet een eigen mening ventileren? Of mag het alleen niet wanneer de mening
afwijkt van de kabinetslijn? Creativiteit in de politieke discussies is welkom. Juist een fractie als de senaatsfractie van het CDA juicht
dualisme toe. De vertegenwoordigers van de coalitiepartijen hebben daartoe
af en toe de vrijheid. Ik zeg met nadruk: af en toe. Waarom was het nou nodig
om een heldere discussie over de actuele vraagstukken in de sector volksgezondheid
via een allen bindend Catshuis-besluit te voorkomen?
 
 Ik spreek over de volksgezondheid. Een groot goed. De burger wordt geconfronteerd
met heel akelige zaken: veel te lange wachtlijsten, eeuwig durende discussies
over de inkomens van specialisten en over de prijzen van geneesmiddelen, te
weinig verpleging, mogelijke experimenten bij gedementeerde bejaarden enzovoorts
enzovoorts. Welk beleid staat de regering op deze punten voor ogen?
 
 Mijn fractie is geschokt door de mededeling, dat vooralsnog geen maatregelen
getroffen zullen worden tegen de Utrechtse kliniek waar aanstaande ouders
kunnen laten bepalen of hun kind een jongen of een meisje zal zijn. Aldous
Huxley schreef indertijd "The brave new world". Gaan wij een toekomst tegemoet
waarbij bepaald kan worden, wat voor kinderen er geboren zullen worden? Waar
ligt in principe moreel naar aanvaardbare normen en waarden van een samenleving
eigenlijk het verschil tussen die "brave new world" en de Utrechtse kliniek?
 
 De CDA-fractie heeft kennis genomen van het beleidsvoornemen van het kabinet
om voor circa 6 mld. aan verstrekkingen uit de AWBZ te halen en ten laste
te brengen van het zogenaamde tweede en derde compartiment: ziekenfondsen,
particuliere ziektekostenverzekeringen en ziektekostenverzekeringen voor ambtenaren.
Mijn fractie kan hiermee instemmen, maar heeft grote bezwaren tegen de financiële
uitwerking van deze omvangrijke beleidsmaatregelen. De kritiek spitst zich
met name toe op de additionele subsidie uit de rijkskas van 2,7 mld. aan de
verplichte ziekenfondsverzekering.
 
 Het gevolg hiervan is, dat de belastingen minder kunnen dalen dan op grond
van de overheveling van de AWBZ-verstrekkingen mogelijk zou zijn en dus worden
particulier verzekerden, ambtenaren en kleine zelfstandigen ten volle geconfronteerd
met hogere premies als gevolg van de overheveling, die slechts zeer ten dele
gecompenseerd worden door een lagere AWBZ-premie. Waarom heeft de regering
bewust alleen de verplichte ziekenfondsverzekerden een inkomensvoordeel willen
geven ten laste van de andere groeperingen? Realiseert de regering zich dat
de premies bij ziektekostenverzekeringen voor sommige groepen zullen stijgen,
wellicht in sterke mate?
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn spreektijd is beperkt. Daarom wil ik nog
een aantal zaken aankaarten met weinig woorden. Wat mogen wij van het kabinet
verwachten met betrekking tot het stelsel van sociale zekerheid? In het regeerakkoord
werd helder aangegeven, dat grondig nagedacht zal worden over het stelsel.
Beloofd werd, dat ten tijde van de begrotingsvoorbereiding 1997 de hieraan
verbonden werkzaamheden zullen zijn afgerond. In de Troonrede wordt nu gezegd
dat er in de komende periode een verkenning plaats zal hebben. Betekent deze
andere toonzetting, dat er in de zomer van 1996 niet een helder regeringsvoorstel
zal liggen ten aanzien van een houdbaar stelsel van sociale zekerheid op lange
termijn?
 
 Vorig jaar, mijnheer de voorzitter, was er een boeiend debat tussen de
ministers van Verkeer en Waterstaat en van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer over het fileprobleem. Minister De Boer zei toen, dat de beste
oplossing zou zijn, niets aan het probleem te doen en de file de file te laten.
Dan zouden de weggebruikers wel eieren voor hun geld kiezen. Minister Jorritsma
bestreed die opvatting. Zij beloofde beleid. De files zijn er nog, in versterkte
mate. Van echt beleid merken wij weinig. Heeft het kabinet gekozen voor de
oplossing van minister De Boer?
 
 De Raad van State heeft als commentaar op de Miljoenennota, dat bij mooi
weer te weinig rekening wordt gehouden met slecht weer. Mijn fractie deelt
die mening. Wij zijn gelukkig met het feit, dat de Nederlandse economie er
zo op het oog als een plaatje bij ligt. Er is sprake van een financieel en
budgetbeleid waar wij ons in grote lijnen in kunnen vinden. Maar waar is de
vorming van buffers voor eventuele slechte tijden? Er zouden toch voorzieningen
getroffen kunnen en moeten worden? Waarom geen extra kapitaalvorming voor
de AOW waaruit geput kan worden wanneer te weinig premieplichtigen een te
veel aan premie niet meer kunnen op vangen? De staatsschuld is huizehoog en
vormt een barrière voor onze toetreding tot de EMU. Hoe ziet de regering
eigenlijk de realisatie van de EMU? Er zijn zoveel verwarring brengende en
tegenstellingen onthullende berichten dat helderheid hierover gewenst is.
Denkt de regering dat de EMU er komt voor het jaar 2000? Welke landen zullen
het maken? Zal Nederland daar bij zijn? Zo ja, hoe? Zo neen, waarom niet?
Krijgen wij inderdaad één Europese munt?
 
 Het is teleurstellend dat ondanks de slogan "werk, werk, werk" de werkloosheid
niet echt daalt. De export en het nationale inkomen groeien bevredigend, doch
door de conjuncturele wind in de rug lijkt de aandacht van de regering voor
de structurele ontwikkelingen wat te verslappen. De globalisering, die plus-
en minkansen biedt, zal op de middellange termijn leiden tot verschuiving
van forse aantallen arbeidsplaatsen naar lage-lonenlanden. Wat gaat de regering
in dat licht doen?
 
 Moet er niet veel meer gedaan worden om research and development en kennisontwikkeling
te bevorderen? Is dat niet nodig om de positieve kansen van de globalisering
te benutten?
 
 In de Troonrede wordt gesproken over de armoede en de groeiende tweedeling
die daardoor ontstaat. Hierbij moet vooral gedacht worden aan groepen die
in de verdrukking komen door aanpassing van sociale zekerheid en die geen
mogelijkheid hebben tot zelfredzaamheid.
 
 Armoede gaat vaak samen met problematische schuldsituaties; zie het rapport
"Schulden: naar" van de commissie-Boorsma, juni 1994. 35% van de uitkeringstrekkers
heeft met schulden te maken. Een gevolg is ook dat deze mensen met schulden
een prikkel hebben om niet te gaan werken. Hoger inkomen betekent meer aflossen.
 
 In de uitwerking van de adviezen van de commissie-Boorsma ontstaan nieuwe
gemeentelijke projecten gericht op die problematische schulden. De commissie
heeft aanbevolen een "gemeentelijke diaken" aan te stellen die actief deze
mensen benadert en helpt met de vele loketten en de vele regelingen. Vanuit onze beginselen juichen wij het toe dat op gemeentelijk niveau
pogingen worden gedaan om die mensen met schulden te helpen met een schone
lei te beginnen. De regering zou de gemeenten kunnen ondersteunen in het opzetten
van deze activiteiten.
 
 In de afgelopen maanden kwamen veel grote bedrijven met forse winstcijfers,
hard nodig voor onze economie. Vaak ging dat gepaard met de mededeling, dat
de winst behaald werd met aanzienlijk minder werknemers.
 
 Die afslanking gaat soms gepaard met afstoting van activiteiten en betekent
dus werkgelegenheid voor kleinere bedrijven. Maar de afslanking heeft zo nu
en dan het karakter van anorexia nervosa. De vraag komt op, of overheidssteun
aan het bedrijfsleven niet vooral ten goede zal moeten komen aan bedrijven
die gekenmerkt worden door ontwikkelingen in de technologie, aan startende
bedrijven en aan het MKB. Daar ligt toch de bron voor groeiende werkgelegenheid.
Zouden de hier genoemde sectoren niet betrokken kunnen worden bij officiële
bezoeken aan andere landen?
 
 Decennia lang werd de Nederlandse samenleving gekenmerkt door overlegeconomie:
geen ongebreidelde marktwerking, maar waar nodig overleg en consensus tussen
partijen, met name tussen overheid, werkgevers en werknemers. Dit kabinet
heeft het principe van de marktwerking hoog in het vaandel. De vraag is of,
en zo ja waar, de regering nog een grens legt waar het principe van het overleg,
de gespreide en gezamenlijke verantwoordelijkheid, nog een kans krijgt. Mijn
fractie denkt in dit kader met nadruk aan de gezamenlijke verantwoordelijkheid
met betrekking tot arbeid en sociale zekerheid.
 
 Een duidelijk en actueel voorbeeld van vervreemding van de politiek vinden
wij bij de agrarische sector, een sector die altijd nauw verbonden is geweest
met het overheidsbeleid. Er bestond een duidelijke samenwerking die in het
buitenland als voorbeeldig gold.
 
 De noodzakelijke ontwikkelingen werden door de overheid gestuurd op basis
van consensus. Nu het tij keert en er niet zoveel ruimte meer is voor verdere
ontwikkeling, voelt men zich door de overheid in de steek gelaten, niet alleen
op rijksniveau, maar veelal ook op provinciaal en gemeentelijk niveau. Bij
het afwegingsproces van de overheden krijgen steeds andere belangen voorrang:
de bestemmingen, de natuur, het milieu, de vrije handel en noem maar op. De
landbouw, zo wordt het gevoeld, is de restpost. Zelden wordt er gewag gemaakt
van de grote inspanningen, ook financieel, die de agrarische sector zich de
laatste tien jaar getroost heeft om aan milieu- en kwaliteitsvoorwaarden te
voldoen. Zou het niet beter zijn de ontwikkelingen in positieve zin te stimuleren
met gerichte maatregelen en boeren en tuinders eerder te belonen voor goede
activiteiten dan steeds weer te dreigen met sancties?
 
 De infrastructuur: verschillende grote projecten worden voorbereid, zoals
de Betuwelijn, de HSL-noord en -zuid, de noordoostaftakking Betuwelijn, Schiphol,
verbetering bereikbaarheid Randstad, terwijl de financiering nog lang niet
rond is. Vooral deze financiële aspecten vragen om prioriteitsstelling
van het kabinet. Er zal een (financieel) uitvoeringsplan moeten komen voor
de langere termijn. Graag horen wij van de minister-president wat kanttekeningen
bij deze opmerkingen.
 
 In een wereld vol onveiligheid en bij de gezaaide twijfel over het Europees
project was naar ons gevoel de Herijkingsnota een uitgelezen gelegenheid om
de Nederlandse positie te markeren bij de wereldwijde ontwikkelingen ten aanzien
van Europa. Die gelegenheid is te veel verengd tot een exercitie over competenties,
financiën en organisatie. Ook hier verwachten wij, juist nu, visie en
vooral een signaal van warmte ten opzichte van het doorwerken aan een verdiept
en uitgebreid Europa.
 
 Er zijn nog veel meer onderwerpen, die ik aan de orde zou willen stellen.
Onderwijs, het terugbrengen van de menselijke maat in school èn klas,
Defensie – hoe moet het verder na Srebrenica? –, Binnenlandse
Zaken: komt er echt meer blauw op straat, ondanks reorganisaties en minder
arbeidsuren? Al deze onderwerpen zullen door mijn fractie uitgebreid aan de
orde kunnen worden gesteld bij de afzonderlijke begrotingen. Rest mij nu mijn
bijdrage aan deze beschouwingen af te ronden; ik realiseer mij, dat wij hier
vandaag bijeen zijn in een prachtige gerenoveerde vergaderzaal. Deze zaal
vormde wekenlang het decor voor het spektakel IRT-enquête. Mijn fractie
is van mening, dat nog eens in grote zorgvuldigheid de betekenis van openbaar
parlementair onderzoek zal moeten worden gemeten. Voor veel kijkers heeft
zo'n onderzoek, tegen alle bedoelingen in, steeds meer het karakter van een
tribunaal. Af en toe lijkt het er in de berichtgeving meer op dat iemand als
verdachte wordt verhoord dan als kennisoverdrager binnen een parlementair
onderzoek. Veel mensen volgen de IRT-enquête met kromme tenen. Men vraagt
zich af, waar het gezag van justitie en politie blijft. Ik denk in dit verband
aan de gewone politieman en politievrouw.
 
 Zij horen over de grote bedragen die aan infiltranten en aan overheidsbekleders
worden betaald. Hoe zullen zij goed gemotiveerd kunnen blijven wanneer zij
met alle televisiekijkers van Nederland zien hoe het gesteld is met hun bazen
bij justitie en politie? De voorzitter van het college van korpsbeheerders
sprak naar aanleiding van de enquête over een verwoestend spoor dat
door de rechtshandhaving wordt getrokken. Hoe kan het gezag hersteld worden?
Natuurlijk kan de minister-president op deze concrete vraag nu nog geen antwoord
geven. Maar hij zou wel aan kunnen geven, hoe en met welke voortvarendheid
de regering een mogelijk gezagsvacuüm denkt op te vullen. Iedereen die
de openbare enquête volgt begrijpt dat er zal moeten worden ingegrepen.
Men verwacht meer klappen.
 
 De regering zal in goed vooruitzien daar op moeten anticiperen. Waar duidelijkheid
reeds nu gegeven kan worden moet die naar onze overtuiging gegeven worden.
 
 De IRT-enquête raakt volledig aan de zaak, die blijkens elk opinie-onderzoek
door de doorsnee-Nederlander als de belangrijkste wordt ervaren: de veiligheid.
Geen enkel misverstand: ook mijn fractie vindt diepgaand onderzoek naar politie
en justitie absoluut noodzakelijk. Met vele anderen neemt bij ons de twijfel
naar het instrument van enquête, en dan met name de openbaarheid daarvan,
toe. Gezag, normen en waarden, betrouwbare politiek en een betrouwbare overheid
horen bij elkaar. De Eerste Kamer kent sinds de verkiezingen van juni, breed
gespreid over vrijwel alle partijen, nog meer dan voorheen
mensen met een grote maatschappelijke ervaring. In optimisme durf ik te stellen,
dat juist deze Kamer een grote bijdrage kan leveren in een stabiele politieke
integriteit.
 
 Daarbij is het in feite onbelangrijk of men nu lid is van een regeringspartij
of van een oppositiepartij. Het kabinet kan in dezen een belangrijke rol spelen,
in goede afweging en cordinatie met het parlement. De uitdaging moet toch
zijn, dat wij ervoor zorgen, dat onze samenleving aan onze kinderen en kleinkinderen
een goede toekomst biedt. Onze fractie is voor die inzet gereed. Vanuit die
instelling wensen wij dit kabinet, met zijn uitstraling van vertrouwen vanuit
een hecht en enthousiast team, veel wijsheid toe. Mijn fractie-collega's en
ik behoren tot hen, die om zegen vragen op het werk van deze regering.
 
 
 
 
 
 De heer Korthals Altes (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! In het jaar waarin ons land zijn bevrijding van
50 jaar geleden herdacht, werd het zelf geconfronteerd met de traumatische
gevolgen die militaire interventie heeft, wanneer deze met ontoereikende middelen
plaatsvindt. De door de Verenigde Naties aan de enclave Srebrenica gegeven
garantie kon niet worden geëffectueerd door de te licht bewapende en
te kleine militaire eenheden. Mijn fractie deelt de analyse van de minister
van Defensie dat het afdwingen en handhaven van vrede in een gebied waarin
vijandelijkheden met talrijk, zwaar en modern materieel worden uitgevoerd,
alleen mogelijk is wanneer daartegenover voldoende middelen kunnen worden
gemobiliseerd. De middelen waren echter volstrekt onvoldoende. Het interview
met de secretaris-generaal van de Verenigde Naties in NRC Handelsblad van
4 november jongstleden maakte weer eens duidelijk waarom dat overwicht er
niet kon zijn. Hem werden niet de troepen geleverd waarom hij had gevraagd
en de troepen die er waren, hadden een ontoereikend mandaat. Als er verwijten
gemaakt zouden moeten worden, dan behoren die in de eerste plaats gemaakt
te worden aan landen die, ondanks een verzoek, geen troepen leverden. Niet
aan de troepen die er wèl waren.
 
 De toestand in grote delen van voormalig Joegoslavië en de onmacht
van Europa en de Verenigde Naties om daarin verandering te brengen zal over
50 jaar – als het niet veel eerder is – het ongeloof en onbegrip
van de dan levende en oordelende generaties oproepen. En toch waren wij niet
in staat die verandering aan te brengen. Misschien kan deze constatering leiden
tot wat meer relativering van onze beoordeling van de geschiedenis van ons
eigen land in de Tweede Wereldoorlog en daarna. In verband met dit laatste
wil ik gaarne verklaren dat mijn fractie het staatsbezoek aan Indonesië
van groot belang heeft geacht en dat zij veel waarde hecht aan zo goed mogelijke
betrekkingen met de republiek Indonesië.
 
 Terug naar Joegoslavië. Vastgesteld moet worden dat het er nog steeds
op lijkt dat Amerikanen slagen waar Europeanen faalden. Dat geldt in elk geval
voor het bestand. Of de nu in Dayton beoogde resultaten houdbaar zullen blijken,
is daarentegen wel aan twijfel onderhevig. Niet aan twijfel is onderhevig
dat ondanks de heroïsche rol van Rabin en de vergelijkbare inspanning
van Peres en Arabische en Palestijnse leiders, de Amerikanen ook in het vredesproces
in het Midden-Oosten een doorslaggevende rol spelen. Daarom stel ik vast dat
onze buitenlandse politiek mede Atlantisch gericht moet blijven en dat wij
ons in de Europese Unie sterk zullen moeten blijven maken voor nauwe banden
met de Verenigde Staten en Canada.
 
 Graag zou ik op dit ogenblik aan deze constatering mijn gelukwensen hebben
verbonden aan minister van Staat Lubbers met diens benoeming tot secretaris-generaal
van de NAVO en aan de regering wegens de geslaagde voorbereiding van de kandidatuur.
Ik betreur het zeer dat er onvoldoende draagvlak bleek te bestaan voor de
benoeming van onze gewezen minister-president. Ik zal mij onthouden van wijsheden
achteraf, omdat het duidelijk is dat bij de beoordeling van een kandidatuur
zoveel krachten en tegenkrachten worden opgeroepen en dat de verhoudingen
tussen de lidstaten onderling een zo belangrijke rol spelen, dat het een te
vergaande versimpeling zou zijn, nu één reden of oorzaak aan
te wijzen. Misschien is wel een antwoord mogelijk op de vraag of van tevoren
min of meer groen licht was gegeven door de Verenigde Staten.
 
 Met betrekking tot onze defensie-inspanning is mijn fractie ermee ingenomen
dat de uitvoering van de Prioriteitennota voorop staat. Dit verzekert dat
aan de operationele inzet van onze krijgsmacht niet wordt getornd en dat ons
land aan zijn bijdragen in NAVO-verband kan blijven voldoen. Nu ons land zich
ook in de toekomst waarschijnlijk niet afzijdig zal houden van vredesoperaties,
is het noodzakelijk dat de criteria voor het al dan niet inzetten van Nederlandse
militairen duidelijk worden gedefinieerd en toegepast. Ook behoort op voorhand
duidelijk te zijn of de internationale gemeenschap in voldoende mate aan de
vredesoperaties bijdraagt, zowel met mensen als met middelen.
 
 Ten aanzien van Centraal- en Oost-Europa gaat de voorkeur van mijn fractie
allereerst uit naar herstel van stabiliteit. Opneming in de Europese Unie
is daarvoor van groter belang dan uitbreiding van de NAVO.
 
 Deze Kamer was met één lid van mijn fractie vertegenwoordigd
op de Vrouwenconferentie in Beijing, dankzij de enthousiaste deelneming van
voornamelijk vrouwen de grootste VN-conferentie die ooit is gehouden. Mijn
fractie, met een voor liberalen ongebruikelijk laag percentage vrouwen, is
des te meer onder de indruk van de omvang van de conferentie: 6000 gedelegeerden,
en nog eens 30.000 vrouwen die deelnamen aan het forum van niet-gouvernementele
organisaties. Graag verneem ik wat er in ons land met de resultaten van die
conferentie, met het Platform for Action gaat gebeuren, wat er in ons land
nog zou moeten veranderen als resultaat van die conferentie en of de resultaten
invloed zullen hebben op ons beleid ten aanzien van ontwikkelingslanden. Is
de regering tevreden over de manier waarop bij dit soort conferenties in het
verband van de Europese Unie wordt samengewerkt?
 
 Mijnheer de voorzitter! Het trendmatig begrotingsbeleid, zoals dat tot
uiting komt in voorzichtige ramingen van de economische groei, heeft in combinatie
met een reëel uitgavenkader voor de hele kabinetsperiode in 1995 succes
gehad. Het ziet ernaar uit dat dit beleid gedurende de hele kabinetsperiode
zal slagen. 
 
 Kijken wij naar de Miljoenennota 1996, dan zien wij dat de minister van
Financiën zijn zaken aardig onder controle heeft. Het financieringstekort
daalt en komt beneden het afgesproken percentage. Het kabinet blijft binnen
het overeengekomen uitgavenkader. De voorgenomen lastenverlichting van 9 mld.
zal in 1996 voor een zeer groot gedeelte worden verwezenlijkt. Al met al een
rooskleurig beeld.
 
 Toch is er één onderwerp dat naar het oordeel van mijn fractie
extra aandacht verdient, te weten de omvang van de staatsschuld. De gevolgen
van de staatsschuld drukken als een loden last op de rijksbegroting. Volgend
jaar moet een bedrag van bijna 30 mld. aan rente worden betaald. Dat bedrag
kan dus niet aan andere, nuttiger, zaken worden besteed. Het beleid moet er
dan ook op gericht zijn, de staatsschuld terug te dringen. Een daling van
de staatsschuldquote van 78,7% dit jaar tot 78,4% in 1996 is te gering. Er
zal meer moeten gebeuren, vooral ook in het licht van de naderende toetreding
tot de derde fase van de Economische en monetaire unie. De criteria voor toetreding
zijn duidelijk: een schuldquote van ten hoogste 60% van het bruto binnenlands
produkt, of het in bevredigend tempo naderen daarvan. Een verlaging van de
schuldquote in 1996 met 0,3% kan niet als bevredigend worden gekenschetst.
 
 Ik erken dat we voor een niet geringe opgave staan. Wij zullen ons een
uiterste krachtsinspanning moeten getroosten om de schuldquote te verminderen.
Wij allen hebben er belang bij dat onze harde gulden te zijner tijd wordt
ingeruild voor een even sterke Europese munt. Van alle problemen waarvoor
het kabinet staat, kan er dus één worden weggestreept, en dat
is de vraag hoe meevallers dienen te worden besteed. Zij dienen, bij wijze
van spreken, alle te worden aangewend voor verkleining van de staatsschuld.
En in elk geval dient weerstand te worden geboden aan politieke wensen zonder
financiële dekking. De gedachte dat de meevallers wel als dekking kunnen
dienen, zal zich wreken wanneer wij de hoogte van de staatsschuld in Europees
verband moeten verantwoorden.
 
 De collectieve sector, uitgedrukt in het percentage van het bruto binnenlands
produkt, is terug op het niveau van 1975. Ons land benadert het Europese gemiddelde,
maar ligt er nog iets boven. Gezien onze open economie zouden wij eronder
moeten liggen. De daling van de collectieve uitgaven in 1996 is wel heel gering:
van 53,8% bruto binnenlands produkt in 1995 naar 53% en dat in een tijd waarin
alles meezit. De rente is laag, er is volop geld, de koopkracht blijft op
peil en de economie groeit. Het zou allemaal veel sneller moeten. De molensteen
van de collectieve lasten drukt de prestaties van onze economie. Die druk
van de collectieve lasten komt tot uiting in de te grote wig. Deze daalt wel,
maar niet genoeg.
 
 Er is ook een teveel aan regels. De starre arbeidsmarkt is een rem op
betere economische performance. Het kabinet moet niet te snel toegeven aan
druk van belangengroepen. Daarbij bestaat vaak angst voor de gevolgen, zoals
bij werkgevers en werknemers met betrekking tot de algemeen-verbindendverklaring
van CAO's. Angst is een slechte raadgever. De minister van Sociale Zaken had
juist als minister van Werkgelegenheid op dit punt niet moeten toegeven. Ik
kom op het ontslagrecht overigens in ander verband nog terug.
 
 Mijn fractie heeft reeds meermalen gepleit voor terugdringing van de regelgeving
en de administratieve lastendruk. Een teveel aan regels en verplichte administratie
kost ondernemers tijd en geld en kan dynamisch ondernemerschap in de weg staan.
In dit verband wil ik waarschuwen voor een overmaat aan inventiviteit van
de staatssecretaris van Financiën. Met zijn lenige geest weet hij voor
ieder probleem razendsnel een oplossing te bedenken, maar wij moeten er wel
voor oppassen dat binnenkort niet weer een commissie-Oort nodig is om de hersenkronkels
weer uit de knoop te halen.
 
 Met belangstelling heeft mijn fractie kennis genomen van de voorstellen
op fiscaal gebied om te komen tot een lastenverlichting van circa 700 mln.;
een stap in de goede richting. Ook is verdere aanpassing van de regelgeving
op het gebied van de ARBO-wetgeving gewenst. Waarom zou ons land meer regelgeving
moeten hebben dan in Europees verband is overeengekomen? Mijn fractie is vóór
harmonisering binnen Europa en dat houdt in dat wij niet meer belastende regels
moeten opleggen dan in Europees verband is afgesproken.
 
 Er zal een nieuw evenwicht gevonden moeten worden tussen saneren van de
overheidsfinanciën en investeren in de toekomst. Een bedrijf dat alleen
maar kapt en saneert, gaat op den duur ten onder. Investeren zonder tegelijkertijd
te saneren, is ook een heilloze weg.
 
 Binnen het geheel van de overheidsuitgaven is een verschuiving nodig van
consumptieve uitgaven naar investeringen in infrastructuur. Wij zijn op de
goede weg. De thans aan de orde zijnde verhoging van de inspanning op het
gebied van de infrastructuur, zoals de Betuwelijn, de ontwikkelingen rond
Schiphol en de hoge-snelheidslijn, hebben de volle instemming van mijn fractie.
Nederland vervult binnen Europa een belangrijke transport- en distributiefunctie.
De ons omringende landen hebben de laatste jaren veel middelen beschikbaar
gesteld ter verbetering van hun technische infrastructuur. En vaak kennen
zij effectievere procedures. Ons land mag niet achterop raken bij de ontwikkelingen
elders in Europa. Dat geldt ook voor ons wegennet. Investeren in infrastructuur
is investeren in de toekomst van ons land, in toekomstige werkgelegenheid
en in toekomstige welvaart.
 
 Voor onze nationale economie en onze export is de land- en tuinbouw nog
altijd van aanzienlijke betekenis. Door de ontwikkelingen in Europa en de
zorg voor ons milieu staat deze sector onder druk. Daar komt in sommige sectoren –
ik noem de glastuinbouw – een toegenomen concurrentie bij.
 
 Er zijn investeringen nodig, terwijl sommige sectoren aan forse ontsparingen
onderhevig zijn. Met grote nadruk vragen sommige sectoren de politieke aandacht.
Mijn fractie heeft de overtuiging dat de minister van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij zich in korte tijd goed heeft ingewerkt in de zeer ingewikkelde
dossiers en dat hij met bekwaamheid en beslistheid zijn koers bepaalt. Bij
de behandeling van de structuurnota Groene Ruimte in deze Kamer heeft deze
minister een overtuigende indruk gemaakt. Dat geeft ons het vertrouwen dat
hij in de toekomst het juiste evenwicht blijft vinden tussen ambitie, geldmiddelen
en draagvlak. 
 
 In het regeerakkoord is afgesproken dat in de zomer van 1996 een tussenstand
zal worden opgemaakt over de verwezenlijking van het afgesproken beleid op
het terrein van de sociale zekerheid. Als de beoogde effecten niet zijn of
worden bereikt, zal het kabinet zich op maatregelen beraden. Ook is in het
regeerakkoord overeengekomen – de heer Van Leeuwen sprak daar al over –
dat grondig moet worden nagedacht over de vereisten waaraan ons sociale-zekerheidsstelsel
op de langere termijn moet voldoen. Het gaat daarbij volgens het regeerakkoord
over de samenhang tussen individualisering en (nieuwe) solidariteit, over
de noodzakelijke activerende werking van het stelsel en over de toekomst van
de AOW. Het kabinet zal ervoor zorgen, aldus nog steeds het regeerakkoord,
dat ten tijde van de voorbereiding van de begroting 1997 de hieraan verbonden
werkzaamheden zijn voltooid.
 
 Hoe staat het met die voorbereiding? Ik vraag dit, omdat volgens Het Financieele
Dagblad van 30 september jongstleden de staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid zou hebben meegedeeld dat een fundamentele discussie over
de sociale zekerheid in 1996 niet aan de orde is. Hoe moet ik die uitspraak
rijmen met de zojuist gereleveerde passage uit het regeerakkoord? Mag ik aannemen
dat de staatssecretaris heeft gezegd dat de herbezinning op de tussenstand
achterwege kan blijven. Mijn fractie zou dat kunnen billijken, nu de WAO-uitkeringen
dalen en, sinds kort, de WW-uitkeringen. Maar mijn fractie zou het ten zeerste
betreuren, wanneer de bezinning voor de langere termijn naar de toekomst werd
verschoven. Ik verneem dus gaarne hoe het met de voorbereiding van die bezinning
staat en of daarbij ook externe deskundigen worden betrokken. Mag ik ervan
uitgaan dat wij de resultaten uiterlijk met de presentatie van de begroting
1997 tegemoet kunnen zien?
 
 Ik ga niet in op de parlementaire enquête, waarvoor de Enquêtecommissie
uit de Tweede Kamer gebruik heeft gemaakt van deze zaal. Ik meen dat het woord
daarover eerst aan de Tweede Kamer zelf is. Ook spreek ik dus niet over de
gevolgen tot nog toe. Wel wil ik één conclusie verbinden aan
de verontwaardiging over een getroffen afvloeiingsregeling. De minister-president
stelde vast dat het instituut van de gouden handdruk was komen overwaaien
uit het bedrijfsleven en dat de bedragen die daar gebruikelijk waren, niet
pasten bij de overheid. Als er sprake is van overwaaien, dan hebben wij wel
te maken gehad met een tropische orkaan, waarvan de kracht al waaiende pleegt
toe te nemen. Want gouden handdrukken in het bedrijfsleven dienen ter vervanging
van toekomstige arbeidsinkomsten die door het ontslag verloren gaan. Zij komen
niet nog eens bovenop die toekomstige arbeidsinkomsten.
 
 Wat echter belangrijker is, is dat afvloeiingsregelingen zijn ontstaan
als gevolg van het starre ontslagrecht in ons land. De ontslagprocedure volgens
artikel 6 van het Buitengewoon Besluit Arbeidsverhoudingen 1945 – is
het 50-jarig jubileum eigenlijk wel gevierd? – werkt belemmerend. Ik
realiseer mij wel dat het niet geldt voor statutaire bestuurders. De ontbindingsprocedure
voor de kantonrechter was lange tijd uiterst ongewis wat de te betalen schadeloosstelling
betreft. Onder die omstandigheden werd in het bedrijfsleven de toevlucht genomen
tot het "kopen" van de instemming met ontslag. Naarmate de gewone weg onbegaanbaarder
was, werd de prijs hoger, soms in de vorm van afkoopsommen op individuele
basis, soms in de vorm van bovenwettelijke vergoedingen bij collectieve ontslagen.
 
 Mijn fractie vraagt het kabinet nog eens zeer dringend om, mede in het
licht van de recente discussie over afvloeiingsregelingen, het ontslagrecht
echt te herzien. Afschaffing van de preventieve toetsing! Wat mijn fractie
betreft, zullen er waarborgen moeten zijn die het aan vakbonden mogelijk blijven
maken, te onderhandelen over afvloeiingsregelingen bij collectief ontslag,
maar zodra het ontslagrecht van de vrijwel onneembare hindernis wordt getransformeerd
in een recht met repressieve rechterlijke toetsing, zal in de praktijk een
aantal vuistregels ontstaan die een flexibele arbeidsmarkt binnen bereik brengen.
Een flexibele arbeidsmarkt is wat ons land nodig heeft. Bovendien is het niet
aantrekkelijk disfunctioneren beter te belonen dan goed presteren.
 
 Het was te voorzien dat de voorzitter van de fractie van het CDA vandaag
over het gezin zou spreken. Ook ik wil mijn licht, kort, hierover laten schijnen.
De fractie van het CDA in de Tweede Kamer heeft tijdens de algemene beschouwingen
aandacht gewijd aan de betekenis van het gezin en hiervoor de instelling van
een ministerie bepleit. Met de betekenis van het gezin, in het eerste beginselprogramma
van mijn partij omschreven als de kern van de samenleving, of, ruimer gezegd,
met de betekenis van kleine verbanden voor de samenleving is mijn fractie
het gaarne eens. In het beleidsplan Samenleving en criminaliteit, dat tien
jaar geleden is verschenen, wordt het belang onderstreept van het doorgeven
van normen aan de opgroeiende generatie. Het gezin, de school en verenigingen
kunnen en moeten bij dat doorgeven van normen een belangrijke rol spelen.
Het pleidooi voor het doorgeven van normen door de bestaande verbanden in
de samenleving is dus niet nieuw. Ter uitvoering van het beleidsplan Samenleving
en criminaliteit heeft het ministerie van Justitie in samenwerking met scholen
destijds met een aantal projecten het spijbelen bestreden. Daarbij werden
ook de ouders ingeschakeld. Dat bleek effectief. Het bestrijden van spijbelen
had mede ten doel te voorkomen dat kinderen zich schuldig maakten aan winkeldiefstallen
en andere criminele activiteiten.
 
 Mijn fractie gelooft niet dat er een apart ministerie voor gezinszaken
moet komen. Wel is het zinvol, aandacht te besteden aan het doorgeven van
normen en het voorkomen van ontwikkelingen die dat belemmeren, zonder dat
de overheid zich rechtstreeks bemoeit met datgene wat bij uitstek tot het
privé-domein behoort. Een coördinerend bewindspersoon lijkt dus
meer op zijn plaats. Of dat nu de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
moet zijn, betwijfel ik, maar zijn bereidheid deze taak te aanvaarden, is
te prijzen.
 
 Mijn fractie acht het een goede zaak dat minister Dijkstal en staatssecretaris
Van de Vondervoort het beleid op het terrein van het binnenlands bestuur en
de herindeling meer naar zich toetrekken. De tijd waarin het beleid van onderop
moest komen, is voorbij.
 
 Ook deelt mijn fractie de mening van de bewindslieden dat versterking
van de bestuurskracht veelal om herindeling vraagt. Van belang
zijn bestuurlijke kracht – die vraagt veelal om fulltime wethouders,
uit de gemeenteraad! – en de mogelijkheid om de taken die op de gemeente
rusten, naar behoren uit te voeren.
 
 Vorig jaar sprak ik al uit dat mijn fractie de totstandkoming van de stadsprovincies
Amsterdam en Rotterdam gewenst acht. Bij Den Haag rijst twijfel. Verder rijst
er geen twijfel aan de afwezigheid van de noodzaak van stadsprovincies. De
noodzaak ontbreekt ook bij verdere decentralisatie, vooral wanneer hierbij
geen adequate financiering wordt gegeven.
 
 Het zal de minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen niet zijn ontgaan
dat mijn fractie bij zaken die het onderwijs betreffen, zeer betrokken en
kritisch is. Het vertrek van de heer Van Boven heeft hierin geen verandering
gebracht, ook al zal het niet eenvoudig zijn, zijn betrokkenheid te evenaren.
Het gaat ons bovenal om de kwaliteit van het onderwijs en juist vanwege dat
kwalitatieve aspect is er nog altijd ongerustheid over een aantal onderdelen
van het onderwijsbeleid. De prestatiebeurs als zodanig roept bij ons geen
weerstanden op, wel de vraag of door het wetsvoorstel niet onnodig risico's
worden geschapen voor de kwaliteit. Mijn fractie is van mening dat onderwijs
de brandstof is van onze economie en dat de kwaliteit steeds belangrijker
wordt, ook gezien de internationale concurrentie. Wij moeten zorgvuldig met
onze human resources omspringen.
 
 In het Hoger-onderwijs- en onderzoekplan spreken de onderdelen over de
bestuursstructuur en de bekostiging mijn fractie in hoofdlijnen wel aan. Toch
vindt mijn fractie dat met een aantal plannen niet de goede weg wordt ingeslagen.
Ik noem de mogelijkheid van splitsing van de studie in twee fasen van respectievelijk
drie en twee jaar. Drie jaar is te kort voor een studie die het predikaat
wetenschappelijk verdient. De uniforme opleidingsduur van vier jaar is voor
bepaalde bèta-studies te kort. Een uitloop tot vijf jaar moet mogelijk
blijven. Wij kunnen ons niet aan de indruk onttrekken dat de plannen berusten
op louter budgettaire overwegingen.
 
 De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen heeft een
nota geschreven met de titel Pantser of ruggegraat. Deze is mooi geschreven.
Dat de staatssecretaris dat kon, wisten wij reeds. De inhoud stelt helaas
teleur en dat konden wij niet weten. Er is ook een hoofdstuk gewijd aan informatietechnologie
en communicatie. Is de regering werkelijk van mening dat dit in hoge mate
technische beleid thuishoort in de sector cultuur? Dezelfde vraag kan worden
gesteld over het mediabeleid. Het was de minister van Economische Zaken die
de Europese Commissie attendeerde op de mogelijkheid van en te groot marktaandeel
van een bepaalde onderneming. Wijst ook dit optreden van deze minister niet
op een wat ruimere invalshoek dan alleen die van het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen? Mijn fractie ziet op dit terrein bovendien een taak
voor de minister van Verkeer en Waterstaat.
 
 Mijn fractie maakt zich zorgen over de mogelijk nivellerende aspecten
van het nieuwe ziektekostenstelsel, niet door de voorstellen van de regering,
maar vooral door ingediende amendementen. Het is van belang dat de regering
zich verzet tegen amendementen die nivellerend werken. In deze Kamer zal mijn
fractie in dat opzicht zeer kritisch zijn.
 
 Het milieubeleid is naar ons oordeel na de fasen van de wetgeving en de
beleidsvorming nu in het stadium van de uitvoering. Deze ligt voornamelijk
in handen van provincies en gemeenten. De uitvoering ligt goed op koers, ook
al is dat niet altijd met het blote oog waarneembaar. Wij moeten niet alleen
vaststellen wat nog gebeuren moet, maar ook de aandacht vestigen op wat er
is bereikt. Dat komt het draagvlak voor het beleid ten goede.
 
 Naarmate de uitvoering vordert, zal er sprake zijn van verminderende meeropbrengsten.
De milieugulden zal dus minder renderen. Wil de regering in volgende begrotingen
nader op dit aspect ingaan, en ook op de internationale aspecten hiervan?
 
 Mijn fractie ziet belangstellend uit naar de toegezegde notitie over het
verband tussen economie en ecologie. Voor de rijksoverheid zal de neiging
ontstaan om zich in de uitvoeringsfase op verder liggende doelen te richten.
Daarbij moeten wij niet te ver voor de muziek uit lopen. De vorige minister
van VROM liet in Trouw van 26 oktober al weten dat veel van wat in West-Europa
wordt gedaan, teniet wordt gedaan door de Russen. In verband met de produktie
van schadelijke CFK's door de Russen noemde hij onze inspanning zelfs armzalig.
 
 Voor onze samenleving blijven grootschalige voorzieningen vereist. Het
zal in milieubeleid dus vaak gaan om afwegingen, niet om winst en verlies.
 
 Aan het slot van mijn betoog wil ik iets zeggen over de relatie tussen
het kabinet en mijn fractie. De laatste weken hebben verschillende leden van
het kabinet zich uitgelaten over standpunten die mijn fractie zou moeten innemen
met betrekking tot voorstellen waarvan zij klaarblijkelijk meenden dat die
niet zonder meer de hartelijke steun van mijn fractie zouden kunnen krijgen.
De minister-president sprak hierover in verband met de kleinverbruikersheffing.
De tweede vice-minister-president meende zelfs dat de voorzitter van de Tweede-Kamerfractie
van mijn partij de plicht had, mijn fractie ervan te overtuigen dat een wetsvoorstel
over het correctief wetgevingsreferendum onze steun zou moeten krijgen. Ook
in de pers wordt geschreven over het niet bestaan van een formele binding
van mijn fractie aan het regeerakkoord. Er zou echter wel een morele binding
zijn.
 
 Inderdaad zijn fracties in deze Kamer geen partij bij het regeerakkoord.
Wat ik in de politiek met het begrip "morele binding" moet, weet ik eigenlijk
niet. Wat mijn fractie en ik wel beseffen, is wat onze taak is als lid van
deze Kamer. Velen menen dat leden van deze Kamer het politieke primaat van
de Tweede Kamer dienen te erkennen en vervolgens de voorgelegde wetsvoorstellen
dienen te toetsen op hun grondwettigheid en rechtsstatelijkheid, op doelmatigheid,
uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Een kwaliteitstoetsing derhalve.
 
 Mijn fractie vindt deze omschrijving te mager. De kwaliteit van de wetgeving
gaat ons zeker zeer ter harte. Zouden wij zeer ernstig twijfelen aan de doelmatigheid,
uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid of twijfelen aan het draagvlak in de samenleving,
dan komt de vraag aan de orde of tegen het voorstel moet worden gestemd. Het
antwoord op die vraag wordt niet ingegeven door opvattingen over moraal. Er
is sprake van een politieke afweging. Veelal zal het gaan om wetsvoorstellen
 waarvan het voortbestaan van het kabinet of van de coalitie
niet afhankelijk is. Dan zullen onze bezwaren bij de bepaling van onze stem
de doorslag kunnen geven. Anders is het, wanneer kabinet of coalitie wel op
het spel staan.
 
 Wij zijn er ons van bewust dat de VVD-fractie, als grootste fractie in
deze Kamer, voor het verkrijgen van een meerderheid in die gevallen veelal
onmisbaar zal zijn. De leden van de VVD-fractie zijn door de leden van hun
partij als representanten van die partij gekandideerd en vervolgens, naar
wij met vrij grote zekerheid mogen veronderstellen, door de VVD-statenleden
gekozen. Wij hebben geen binding aan het regeerakkoord, maar – ook al
ontvingen wij geen last en houden wij geen ruggespraak – wij hebben
wel een binding met de politieke partij waaruit wij voortkomen. Wij dragen
in deze Kamer de beginselen en het beleid van onze partij uit. Wij laten ons
bij het bepalen van onze stem leiden door onze politieke opvattingen.
 
 Of mijn fractie in een dergelijk geval steun zal geven, hangt af van een
aantal omstandigheden. Voor ons zal van wezenlijke betekenis zijn of het beleid
in zijn totaliteit in voldoende mate recht doet aan de liberale inbreng in
dat beleid. Wij voelen er niet voor de prijs te betalen voor samenwerking
in een coalitiekabinet, zonder dat tegenover die prijs een voldoende tegenprestatie
staat. Ziet men dus bepaalde voorstellen als offers die de VVD-fractie voor
de samenwerking met Partij van de Arbeid en D66 dient te brengen, dan zal
het kabinet ervoor moeten zorgen dat het beleid op andere punten zó
aantrekkelijk is voor mijn fractie, dat wij die offers ervoor over hebben.
 
 Voor ons is het van belang dat het kabinet zijn werk voortzet, zolang
het financieringstekort daalt, zolang de staatsschuld afneemt – maar
dan wel sneller dan nu het geval is –, zolang de economie verder gezond
wordt gemaakt, zolang er niet verder wordt genivelleerd maar gedenivelleerd,
zolang de werkgelegenheid verder toeneemt en de arbeidsmarkt wordt geflexibiliseerd
door onder andere herziening van het ontslagrecht en beëindiging van
de praktijk van algemeen-verbindendverklaring van CAO's. Zolang de inbreng
van de VVD op deze en andere onderdelen van beleid voldoende duidelijk is,
zal er van onze kant begrip bestaan voor het feit dat ook de Partij van de
Arbeid en D66 zich in onderdelen van het beleid willen kunnen herkennen.
 
 Het gaat er bij samenwerking om dat enerzijds evenwicht wordt gevonden
bij het verwezenlijken van de doelstellingen die niet op algemene steun kunnen
rekenen, en anderzijds de coalitiepartner wordt ontzien op punten die voor
die partner van wezenlijke betekenis zijn.
 
 Er is een tweede element dat ik het kabinet wil voorhouden. Bij het uitwerken
van bepaalde voorstellen zal terdege rekening gehouden moeten worden met grenzen
die mijn fractie daarbij trekt. Amenderen kunnen wij niet; de regering zal
dus reeds in de Tweede Kamer met die grenzen rekening moeten houden. Als het
regeerakkoord bepaalt dat er een correctief wetgevingsreferendum komt, dan
houdt dat niet in dat de VVD-fractie in de Tweede Kamer zich verbonden heeft
om èlk voorstel ter zake te steunen. Voor mijn fractie geldt dat eens
te meer.
 
 Ik noem voorbeelden van te trekken grenzen. Als overeenstemming wordt
bereikt over aantallen kiezers die vereist zijn om een referendum te mogen
verzoeken, over een minimumpercentage van deelnemers aan het referendum als
voorwaarde voor de rechtsgeldigheid van de volksuitspraak en dergelijke, dan
zullen die limieten in de Grondwet verankerd moeten worden. In elk geval zal
mijn fractie zich niet kunnen verenigen met wijziging van die waarborgen bij
gewone wet en gewone meerderheid. Het liefst zag mijn fractie overigens dat
de lust om het referendum in te voeren, zou zijn vergaan na de destructieve
uitwerking van de referenda in Amsterdam en Rotterdam. De vooruitgang werd
daar tegengehouden, zoals het instituut van het referendum ook in Zwitserland
altijd conserverend heeft gewerkt en het vrouwenkiesrecht daar in sommige
kantons jarenlang heeft tegengehouden. Mijn fractie ziet er niets vooruitstrevends
in, integendeel. In Amsterdam en Rotterdam is geen antwoord gegeven op de
werkelijke vragen die aan de orde waren. Dat mag de regering nu gaan geven,
en het is er niet gemakkelijker op geworden.
 
 Voor het kiesrecht geldt dat evenredige vertegenwoordiging, ook van de
kleine partijen, in ons land haar grote waarde heeft bewezen. Ons land is
klein. De aandacht van de televisie en van andere media voor de politiek en
de gebeurtenissen in de Tweede Kamer is groot. Iedere politicus die wat te
zeggen heeft, komt nog dezelfde dag in de huiskamer. Waarom dan terug naar
het begin van deze eeuw met een districtenstelsel, dat is gebaseerd op de
toen geldende omstandigheid dat men naar een zaaltje niet te ver van huis
moest gaan, om een politicus in levenden lijve te kunnen zien en horen? Het
districtenstelsel was toen nodig om de politiek – in de vorm van de
afgevaardigde van het district – bij de kiezer te brengen. Nu brengt
de televisie alle leden van het kabinet en alle leden van de Tweede Kamer
regelmatig bij de kiezer thuis. De opkomstpercentages in landen met districtenstelsels
zijn niet hoger dan bij ons. In Engeland wordt in de meeste districten beslist
door de mate waarin kiezers van een bepaalde partij wegblijven.
 
 Het huidige stelsel met negentien kieskringen geeft een ruime mogelijkheid
tot differentiëren van kandidatenlijsten, maar de partijen willen daar
geen gebruik van maken. In een klein land bestaat kennelijk geen behoefte
aan regionalisering van de landelijke verkiezingen. Wij moeten geen stelsels
overnemen die passen bij grote of zeer grote landen of bij federale staten.
Verdere verlaging van de barrière om met voorkeurstemmen te worden
gekozen, zou mijn fractie toejuichen en tevens voldoende vinden.
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij zullen aldus de kwalitatieve toetsing van
de voorstellen van de regering gepaard laten gaan met een politieke afweging.
 
 
 
 
 
 De heer De Boer (GroenLinks):
 
 De zon schijnt in het Catshuis.
 
 De troonrede ademt tevredenheid en optimisme.
 
 In de Treveszaal davert de gulle lach.
 
 Het CDA kijkt tandenknarsend toe.
 
 Wat moet je ook in de oppositie, wanneer gebeurt wat jij had willen doen.
 
 Natuurlijk waarschuwt de remake van Drees voor zelfgenoegzaamheid.
 
 Allicht, er blijft nog wat te wensen over.
 
 Maar het gaat beter dan men had durven dromen.
 
 Paars kan het. 
 
 Het gaat goed in Nederland.
 
 Voorzitter! Dit is de vijfde keer dat ik namens de fractie van GroenLinks
de regering toe mag spreken. Ik ervaar dat als een voorrecht. Niet met de
illusie dat er veel mee gebeurt; wel met de opluchting dat gezegd is wat gezegd
moet worden en dat straks, als het allemaal tegenvalt, niet weggevlucht kan
worden in onwetendheid.
 
 Nadenkend over hoe ik door de ring van zelfvertrouwen heen kom, merkte
ik dat – in tegenstelling tot de iets ludiekere aanpak van vorig jaar –
mijn politieke stemming wat minder vrolijk is. Meer in de buurt van de monnik
die tijdens de glitter van de pauskroning in het gezicht van de plaatsbekleder
een vlokje hennep – jawel, hennep – in rook doet opgaan. Sic transit
gloria mundi. Weldra vergaat alle praal in rook.
 
 Ach, Heer, zo hoor ik nu het nauw verholen zuchten, daar gaan we weer.
Hebben we eens een leuk feestje samen, komt die zwartkijker weer zijn onvermijdelijke
roet in ons etentje strooien.
 
 Als tij en wind dezelfde kant uit staan – dit voor de zeilers onder
ons; maar ook voor de niet-zeilers: die leren dan nog eens wat – worden
de golven lager en gaat het varen makkelijker. Dan is niet meer de vraag òf
je ergens aankomt – dat lukt alle slechte zeilers in dat geval ook wel –
maar hoe snel en effectief je verder liggende doelen haalt. Anders gezegd:
gebruikt dit kabinet de meezittende economie voldoende, om voor nu en slechtere
jaren de belangrijkste problemen aan te pakken? Natuurlijk gun ik van Mierlo
cum suis hun paarse feestje. Na 80 jaar suprematie van de christen-democratie
mag daar wel even een opgeruimd gevoel over ontstaan. En wie ben ik om D66
de illusie te ontnemen, dat alleen al het open wrikken van de door het CDA
vast geklonken structuren zorgt voor nieuwe dynamiek en dus een betere samenleving!
Het eerste wil ik wel toegeven, het tweede moet nog blijken.
 
 De atmosfeer die het kabinet uitstraalt, heeft verdacht veel van een al
jaren vastzittend managementteam, dat zonder de vroegere directeur op survival
is geweest in de Ardennen. Vrolijk, bruisend, vol luidruchtige daadkracht
hakken ze in vlagen van dynamische besluitvaardigheid allerlei knopen door,
breken vermolmde structuren open en jagen een frisse wind door de BV Nederland.
Op zichzelf is daar niks mis mee. Amusant? Zeker. Nodig? Ook wel. Maar dan.
 
 Wat wordt er eigenlijk besloten? Wat is de waarde, de kwaliteit, de toekomstige
houdbaarheid? Welke samenleving heeft men eigenlijk voor ogen? Waar wil paars
heen?
 
 Het nieuwe levensgevoel werd tamelijk onthullend neergezet in een Trouw-interview
met de zich al ras tot de Nederlandse Kennedy ontpoppende minister Wijers.
Overigens wil ik er een fles – voorlopig geen Franse – wijn op
zetten dat, als de democraten hun opvolgingsprobleem zelf niet durven oplossen,
de dynamiek van de mediamarkt dat wel voor ze regelt. Wat mij bevalt in dat
interview is de intentie. Optimistisch in het leven staan. Kans in plaats
van lot. Richten op actief participeren. Open, nieuwsgierig, inspirerend.
Het verschil met het gevestigde belangen beschermende liberalisme van Bolkestein
vindt hij, dat men daar aanneemt dat de mens geneigd is tot passiviteit en
negatieve of positieve prikkels nodig heeft om in actie te komen. Wijers gelooft,
dat mensen geneigd zijn tot activiteit en nu door de bureaucratie ontmoedigd
worden. Die belemmerende, hospitaliserende structuren moeten worden aangepakt.
Het is arrogant en verspillend om de talenten en mogelijkheden, die het overgrote
deel van de mensen heeft, te ontkennen.
 
 Er zit veel waars in deze benadering. Bij vele elementen voel ik mij zelfs
goed thuis. Maar het is ook de benadering van de geslaagde, welvarende witte
man, die er geen notie van heeft hoe het er aan de onderkant van de samenleving
uitziet, hoe moeilijk het is om op te staan uit de puree, je niet afgedankt
te voelen, te geloven in je minimale kans op werk, niet kapot te lopen op
de instanties en zelfbewust blijven rondlopen terwijl werkgevers en bureaucraten
je behandelen als een in te wisselen nummer. Het ontkent de angst en onzekerheid
van mensen die bang zijn hun laatste restje te verliezen. Voor een deel zijn
ze dat ook terecht, omdat zij weinig te verwachten hebben van de zo gekoesterde
flexibilisering en deregulering. Wijers droom is dat we dynamiek en flexibiliteit
in onze samenleving kunnen brengen zonder de solidariteit aan te tasten. Zachtjes
zegt hij er achteraan, dat de droom misschien zal blijken een hersenschim
te zijn.
 
 En daar ligt precies mijn zorg. Het risico dat de paarse aanpak blijkt
te berusten op een hersenschim, is niet afgedekt. Dat dit kabinet risico's
aangaat, vind ik positief. Dat alles uit de kast gaat om de permissive society
om te bouwen naar een participating society, akkoord. Maar als de concrete
maatregelen alleen gaan over terugtreden, afnemende bescherming en meer eigen
verantwoordelijkheid, zonder hard te maken dat aan de onderkant het lot vervangen
wordt door echte kansen en dat de angst voor een nog verdere terugval misplaatst
is, wordt de filosofie ongeloofwaardig. En, paarse dames en heren, dat hard
maken moet de overheid doen. De markt zal dat niet regelen. De markt is geïnteresseerd
in winst en eigen continuteit. Zolang de onderkant daar bruikbaar voor is,
is zij welkom. Zo niet, dan is het einde verhaal.
 
 Daar ligt, lijkt mij, de uitdaging voor de paarse filosofie: Of je kans
ziet met een overtuigende aanpak en effectieve inzet het vertrouwen van de
onderkant te winnen, of het je lukt te ontkomen aan de prijs die door de have-nots,
het milieu, de arme landen en de mondiale toekomst betaald moet worden als
het niet gaat zoals je hoopt. Nog scherper gezegd: wat mij in alle paarse
dadendrang het bitterst tegenvalt, is de kortzichtigheid. 
 
 
 De ogen
staan op dichterbij, op voor de voeten.
 
 
 Op nu en hier, op deze tijd,
op heden.
 
 
 En wat niet uitkomt, wordt te snel vermeden.
 
 
 Terugblik
noch de verte doen ons leren, zoeken, moeten.
 
 
 
 Ik nodig de minister-president uit, in zijn beschouwende beantwoording
deze kritische benadering van mijn fractie over de plaatsbepaling van zijn
kabinet helder en overtuigend te weerleggen en daarbij niet te blijven steken
in goed klinkende intenties. Die geloof ik wel. Ik deel de meeste ook, maar
ik wil horen wat de verder weg liggende doelen zijn, de weg daarheen en het
uitzuiveren van risico's dat de minst sterken het loodje leggen. Mikt het
kabinet nog steeds op volledige werkgelegenheid of neemt het daar heimelijk
afscheid van? Waar baseert het die keuze op? Wat is in de paarse filosofie
eigenlijk nog de rol van de overheid? Zou een renaissance van het openbaar
 bestuur niet beter zijn dan al dat terugtreden waarbij je in
kuilen valt, die je door bijziendheid of geheugenverlies niet hebt gezien?
Als deze sociaal-democratische regeringsleider eens peinzend in de spiegel
kijkt, hoe zeker is hij er dan van dat de paarse dadendrang niet bezig is
het sinds de jaren vijftig opgebouwde sociale kapitaal te verjubelen?
 
 Met vrolijkheid en kwinkslagen presenteerden de heren Zalm en Vermeend
op 19 september hun Miljoenennota. Eigenlijk loopt alles nog veel beter dan
bij het opstellen van het regeerakkoord gedacht was. Ze hadden nog wel gezocht
naar punten die niet zo goed gingen, maar echt, die waren niet meer te vinden.
De nog steeds oplopende staatsschuld en de verslechterde balanspositie lieten
ze even liggen. Ik ook, tot 12 december.
 
 Is al die tevredenheid nu terecht? Ik wil dat toetsen op vijf punten.
Werk, werk en nog eens werk, is het adagium waarmee het kabinet de werkloosheid
te lijf wil. Maar de miljarden die – zo las ik ergens – Adje Additioneel
nu uitgeeft aan talloze gesubsidieerde werkgelegenheidsprojecten – JWG,
ITB, Banenpool, Melkert-1 tot en met zoveel, experimenten, loonkostensubsidies,
reïntegratie en wat niet al – kunnen niet verhullen dat de werkloosheid
nauwelijks daalt. 10.000! En dat met deze economische groei! De honderdduizend
banen die erbij komen, zijn net genoeg om de gewone groei van de arbeidsmarkt
te kunnen opvangen. De meeste nieuwkomers die door het flankerend kabinetsbeleid
de arbeidsmarkt weer opgestuurd worden, zoals alleenstaande ouders met jonge
kinderen, vrouwen – 57% van de vrouwen heeft geen betaald werk, in Zweden
is dat 15% – en herkeurde WAO'ers. Al die mensen worden afgescheept
met de mededeling dat ze weliswaar gereactiveerd zijn, maar dat er helaas
geen baan voor ze is. Intussen is van de allochtone Nederlanders nog steeds
meer dan 25% werkloos, onder andere omdat de meeste werkgevers bij vacatures
altijd nog de voorkeur geven aan gezonde, jonge, Hollandse Koemantypes. En
het komende jaar zal pijnlijk duidelijk worden hoe alle uitvoeringsorganisaties
vastlopen met hun uitstroomtaakstelling. Het is ze gelukt om mensen weer te
activeren, maar dan stagneert het, omdat er aan het eind van het traject onvoldoende
banen te vergeven zijn. Ik laat u raden hoe demotiverend en fnuikend dat is
voor allen die daarbij betrokken zijn. En kom mij morgen niet aan met een
gemakkelijke reactie dat ik te pessimistisch ben. Dat zou in dit geval onterecht
zijn. Ik sta midden in de uitvoering van alles wat overhoop wordt gehaald.
Ik ben een warm voorstander van een meer activerende aanpak en wil ook nog
toegeven dat wij daar in dit land te gemakkelijk mee zijn omgegaan. Maar "werk,
werk, werk" roepen zonder aan het eind van al die activering perspectief te
bieden op daadwerkelijke uitstroom naar reguliere arbeid, is mij te gemakkelijk.
En het stoort, dat dit probleem door het kabinet niet serieus wordt genomen.
Wat pijn doet, is als je aan het eind van een succesvol stadswachtenproject
moet constateren, dat van de tien geactiveerde en opgeleide stadswachten er
maar twee doorstromen naar de gewone arbeidsmarkt en de andere acht terug
gaan naar hun werkloosheidssituatie. Waarna je weer begint met een nieuwe
groep van tien. En volgend jaar nog eens. En zo verder. Waar ik triest van
word, is als ik om mij heen zie hoe door goede begeleiding en eigen inzet
JWG'ers gemotiveerd raken voor het additionele werk wat ze doen, hoe ze op
die plek voor de organisatie ook steeds belangrijker worden en het werk daarmee
dus nauwelijks meer additioneel is en dat je – als je alles al hebt
opgerekt tot de meest maximale termijnen – ze moet laten gaan. En dat
je ten slotte, als je alles al hebt opgerekt tot de meest maximale termijnen,
ze moet laten gaan. Er is zinvol werk genoeg te vergeven, maar geen budget
om die jongens en meisjes in schaal 3 of 4 een baantje te bezorgen. En dus
krijgen ze een hand, zeg je "Bedankt, hou je haaks" en zie je ze de deur uitlopen,
in veel gevallen terug naar af.
 
 Wat ontmoedigt en kwaad maakt, is als een directeur van een verzorgingshuis
je vertelt dat zij aan de voordeur Melkert-baners binnenlaat, terwijl door
de achterdeur gediplomeerde bejaardenverzorgsters vertrekken, omdat de instelling
door alle taakstellende bezuinigingen hun salarissen niet meer kan opbrengen
en dus noodgedwongen uitwijkt naar Melkert-werkneemsters. Dat is niet goed.
 
 En ik word warm van plaatsvervangende schaamte als ik in een krant lees
dat een wethouder met trots de nieuwe banenpooler van een sjieke golfclub
presenteert. In het onderschrift bij de foto prijst de voorzitter van de club
het nieuwe systeem dat het mogelijk maakt dat Dirk voor de schappelijke kostprijs
van ƒ 3700 per jaar dagelijks de ballen raapt voor de in hun jaguars
en mercedessen aan en af rijdende clubleden. Dat is ook de werkelijkheid van
vandaag.
 
 Voorzitter! Die werkelijkheid is minder rooskleurig dan de paarse vrolijkheid
wil doen geloven. GroenLinks vindt dat dit anders moet en dat het anders kan.
Ik noem zes dingen.
 
 1. Het in alle opzichten gelijkstellen en bevorderen van deeltijdwerk.
Daar wordt aan gewerkt.
 
 2. Het doorgaan met arbeidstijdverkorting met als nieuw speerpunt verplicht
en periodiek elke vijf jaar een jaar verlof voor iedereen om bij te tanken
en te onthaasten. Dat levert op den duur op alle niveaus, van hoog tot laag,
800.000 banen op, bevordert mobiliteit, deskundigheid en produktiviteit en
houdt mensen vitaal en gezond. Met een slim financieringssysteem, fiscale
compensaties en een eigen bijdrage van de werknemer is dat goed uitvoerbaar.
 
 3. Vacatures en nieuwe banen alleen nog invullen op basis van 32 uur.
Dat was toch ook een paars voornemen? Wat is daarvan terecht gekomen?
 
 4. Vergaand investeren in milieuvoorzieningen en energiebesparingen. Er
is nu geld beschikbaar. Gebruik dat dan ook. Het verhoogt de kwaliteit van
de samenleving, creëert zeer veel banen, die grotendeels uit besparingen
op uitkeringen betaald kunnen worden, en bespaart op termijn grote bedragen
aan individuele en maatschappelijke kosten. Wat houdt een innovatieve regering
nu toch tegen om hier eens een echt goed masterplan op te ontwikkelen? Dat
klemt te meer op het punt van de ecotax. Want de invoering daarvan valt heel
nadelig uit voor mensen, huurders, die wonen in slecht geïsoleerde huizen.
Daar moet je dus wat aan doen.
 
 5. Bij privatisering en door overheidsinstellingen inhuren van dienstverlening
niet alleen eisen stellen aan de prijs en kwaliteit van het produkt, maar
ook aan de arbeidsvoorwaarden van het betrokken bedrijf, hoe ze met hun personeel
omgaan.
 
 6. De lastenverlichting voor bedrijven combineren met afspraken over het
scheppen van banen en het investeren in werkgelegenheid, ook hier. Zonder
die voorwaarden komt die winst te eenzijdig terecht bij aandeelhouders in
plaats van dat er nieuwe banen ontstaan.
 
 En wellicht kan de regering morgen nog meer bedenken. Wij worden graag
verrast.
 
 Een tweede kwestie waar paars niet uitkomt, is het milieu. De ministers
de Boer en Jorritsma zien kans om in de kennelijk steeds oplopende paarse
behoefte om het toch vooral gezellig te houden, elke spanning te ontlopen.
Vroeger, toen politiek nog heel gewoon was, lag een milieuminister regelmatig
met zijn collega's overhoop als zij dwars lagen op wat hij moest bereiken.
Nu wordt de handdoek al in de ring gegooid voordat het gevecht wordt geleverd.
 
 De minister trekt een parttime adviseur aan die de rest van zijn werkweek
voor de luchthaven Schiphol werkt. En ze wordt chagrijnig als daar vragen
over gesteld worden. Als de dierenbescherming een kopstuk van de jagersvereniging
als adviseur aan zou stellen, trek je toch ook je wenkbrauwen op?
 
 Ik heb weinig goede woorden over voor de milieu-inspanningen van dit kabinet.
De doelstellingen worden niet gehaald, terwijl allerwegen duidelijk wordt
dat de situatie nog veel ernstiger is dan tot voor kort werd aangenomen. Alles
wat wij nu nalaten, moet straks door volgende generaties met draconische maatregelen
worden hersteld – als dat dan nog mogelijk is.
 
 Waarschuwingen zijn er te over. Maar een simpele maatregel zoals een maximumsnelheid
van 100 km/u en die met forse boetes handhaven – waarom kan hier niet
wat in de door de VVD zo gepropageerde Amerikaanse toestanden al lang geregeld
is? – vindt onze vervoersminister veel te ingewikkeld. Die maakt zich
liever druk over de te schamele automobiel waar ze in rond gereden wordt in
vergelijking met wat de penose zich kan veroorloven. Binnenkort mogen we wellicht
horen dat het salaris van ministers en hoofdcommissarissen wel schamel afsteekt
bij dat van de drugsbaronnen. Tamelijk dun allemaal. Eens was dit het land
van Drees en Tilanus. Stoere fietsers, sobere fietsers ook. Dienaren zonder
kapsones.
 
 Ik wil het even over Schiphol hebben. Niet om een voorschot op de behandeling
te nemen, wel om het te gebruiken als illustratie. Kenmerkend bij Schiphol
vind ik dat de discussie en de besluitvorming meer langs emotionele lijnen
dan op rationele gronden verlopen. Het kabinet heeft daadkrachtig de knoop
doorgehakt. D66 en PvdA aan de overzijde gaan schoorvoetend akkoord en de
minister van milieu vindt het een gelopen race en wil er eigenlijk weinig
woorden meer aan wijden. De Eerste Kamer is nog een hobbeltje, maar die grijze
plaag zal ook wel morrend het hoofd in de schoot leggen.
 
 Schiphol is een metafoor. Het is een voorbeeld van hoe irrationeel ingrijpende
en onomkeerbare beslissingen tot stand komen, terwijl de gevolgen gezichtsbepalend
zijn voor hoe het hart van Nederland er de komende eeuw uit zal zien. Een
besluit over de sociale zekerheid kan je, als het een vergissing blijkt te
zijn, over vier jaar altijd terug draaien. Projecten zoals de Betuwelijn en
Schiphol zijn definitief en onherstelbaar.
 
 We zullen het nooit erkennen, maar onderbuikgevoelens spelen in de besluitvorming
over Schiphol een grote rol. Nog steeds de opgewondenheid over het kunnen
vliegen, de romantiek van the sky die the limit zou zijn, het escapisme, de
nationale trots. Nergens anders zouden wij er over piekeren om ten koste van
zoveel milieu en landschap 33 mld. te investeren voor 30.000 arbeidsplaatsen.
Dat is een miljoen per werkplek. We lijken wel gek. En toch gebeurt het, tegen
elke rationele afweging in. De feiten zijn in strijd met de gewenste werkelijkheid,
dus veranderen we de eerste.
 
 Als het de vroegere milieupartij D66 dan niet lukt dat image nog te dragen,
moet er gescoord worden op de reden waarvoor deze partij vooral werd opgericht:
staatkundige vernieuwing. Met hoorbare tegenzin van VVD-zijde haalden het
correctief referendum en een ander kiesstelsel het kabinet. Trendgevoelig
als geen ander, dus ook voor de huidige "kill the sixties"-mode schoot collega
Wiegel het referendum direct aan flarden met de badinerende mededeling dat
hij dit idee net zo belegen vond als een ander vreselijk verschijnsel uit
de jaren zestig, de plusfour. Alweer een bewijs dat bepaalde politici zelden
willen leren van de historie. De plusfour, collega Wiegel, is het tijdsbeeld
van de nu zo opgehemelde jaren vijftig.
 
 
 
 
 
 De heer Wiegel (VVD):
 
 Nog erger.
 
 
 
 
 
 De heer De Boer (GroenLinks):
 
 Ik weet dat als geen ander, want toen ik gedwongen werd zo'n ding te dragen,
ben ik pas echt lastig geworden. En dat is nooit meer overgegaan.
 
 Je kunt voor of tegen een voorstel voor een correctief referendum zijn,
maar het is ten minste duidelijk en begrijpelijk. Een vraag: zou het in deze
zaal verzamelde staatsrechtelijke intellect vandaag of morgen eens glashelder
kunnen vaststellen of er een grondwetswijziging nodig is. Dat zou ik zo graag
eens willen horen.
 
 De verzonnen verandering van het kiesstelsel vindt GroenLinks onsamenhangend,
discriminerend en ouderwets. Nota bene een D66-staatssecretaris lanceert een
voorstel dat haaks staat op het evenredigheidsbeginsel. Dat is strijdig met
wat er in het regeerakkoord staat en het is ook strijdig met de Grondwet,
waarin evenredigheid en respect voor minderheden verankerd is.
 
 Berekeningen van het ministerie laten zien dat vrijwel alle kleinere partijen
gehalveerd zouden worden. GroenLinks gaat er licht op vooruit. Maar wij bedanken
bij voorbaat voor dit "de een zijn dood, de ander zijn brood"-cadeautje. En
waarom dit idee? Omdat D66 koste wat het kost een staatkundig konijn nodig
heeft. Die gekozen minister-president komt er toch niet, dan dit maar. De
helft van de Kamer moet gaan bestaan uit regionale kandidaten. En dat in een
landje dat op Europese schaal in zijn geheel het formaat van een regio heeft.
Kan de minister-president morgen eens uitleggen wat het in hemelsnaam uitmaakt
dat Gerrit Schutte toevallig in Zeist woont? Op de schaal van dit land zijn
leeftijd, geslacht, etnische afkomst en levensbeschouwing toch veel belangrijker
factoren dan de plaats waar je toevallig woont. In dit mediatijdperk
is de geografische afkomst voor de band met de kiezer nagenoeg van geen belang
meer en in elk geval een ouderwets item om je op te willen profileren. Het
sluit bovendien niet uit dat bij de grotere partijen allerlei kleurloze regionale
kandidaten toch op de slippen van een populaire lijsttrekker tot kamerlid
gekozen worden. Als je de band met de kiezer wilt versterken, heb dan het
lef om de voorkeursdrempel te verlagen. Dan moeten al die slippendragers hun
plek zelf verdienen en wordt een eind gemaakt aan het ritselcircuit in de
partijburelen. Een parlementariër als Gerrit Schutte zal dan gewoon weer
gekozen worden, niet om zijn geografische ligging maar vanwege zijn standvastig
gedachtengoed.
 
 Een vierde gebied waar de grootse meeslependheid van paars uiteindelijk
een vrij miezerig muisje heeft gebaard, is de sector buitenland. Juist op
dat punt had ik hoge verwachtingen. Zonder dat het veel extra geld kost, zou
hier heel veel kunnen gebeuren. Verwacht mocht worden een heldere inhoudelijke
plaatsbepaling hoe Nederland zijn afwegingen maakt over de deelname aan vredesoperaties.
Niet dus. Verwacht mocht worden een duidelijk financieringssysteem van deze
operaties. Niet dus. Elke keer krijgen wij weer onfris gesteggel tussen Voorhoeve
en Pronk over wie wat moet betalen. Verwacht mocht worden een overtuigende
uitwerking van het vorig jaar zo spectaculair gelanceerde plan over VN-brigades.
Niet dus. Eens waren mensenrechten een nadrukkelijk aandachtspunt in de Nederlandse
diplomatie. Nagenoeg verdwenen. Eens bestond er tenminste nog spanning tussen
de koopman en de dominee. Natuurlijk won de koopman altijd, maar wij stelden
af en toe nog een daadje.
 
 Bij de laatste missies naar het buitenland werd het regeringsvliegtuig
volgeladen met captains of industry en lieten wij dominee Pronk veiligheidshalve
maar thuis. Wat moet minister Pronk eigenlijk hier nog bij? Met schrikogen
die laten zien dat hij er zelf niet in gelooft, verdedigt hij de herijkingsnota.
De minister mag nu op alle tafels meespelen, simultaan tegen de rest. Maar
het is de trieste afgang van een founding father. Wat resteert, is een naar
1998 sjokkend anachronisme. Als laatste minister voor Ontwikkelingssamenwerking
zal hij straks het licht uit doen, zo voorspel ik u.
 
 Onder Van Mierlo heeft Nederland in zijn buitenlands beleid elke pretentie
afgeschaft. Met de pet in de hand komt men door het ganse land. Hij investeert
in goede verhoudingen met de buren. Alle deuren gaan voor hem open. Overal
is hij een graag geziene gast en dat is wel anders geweest. Heeft Chirac problemen
met onze drugsnota? Dan vliegen wij toch naar Parijs om dat aan onze ami onder
een etentje allemaal nog eens uit te leggen. Het pijnlijke onderwerp van de
kernproeven laten wij natuurlijk rusten. Je moet een goede maaltijd niet bederven.
En uit beleefdheid hebben de gastheren de kernproef niet helemaal laten samenvallen
met de soufflé. Maar de Hollanders waren nog niet vertrokken of de
knop werd omgezet. Hoe gaan Hans en Joris om met de grote jongens? In ieder
geval levert al dat beleefde en timide gedoe in Parijs, Bonn, Washington of
de commandokelder van Defensie geen fluit op. Je bent de deur nog niet uit
of je wordt geschoffeerd en het is slecht voor je zelfgevoel en ruggegraat.
Hebben wij iets gedaan tegenover de vijandige bejegening door de Franse marine
van de onder Nederlandse vlag varende Green Peace-schepen? Is de Franse ambassadeur
op het matje geroepen? Er waren tijden dat wij om zo'n incident een oorlog
begonnen. Dat onbeschaafde gedrag hebben wij overwonnen, maar dit is wel het
andere uiterste.
 
 Voorzitter! Mijn laatste thema is de drugsellende. Ook op dit punt hadden
wij hoge verwachtingen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik hoop dat u kort kunt zijn, want uw spreektijd is om.
 
 
 
 
 
 De heer De Boer (GroenLinks):
 
 Zeker, voorzitter. Ik zal een deel van wat ik hierover wilde zeggen, bewaren
tot de tweede termijn.
 
 Wel merk ik op dat het met het drugsbeleid, zoals het zich nu ontwikkelt
of eigenlijk niet ontwikkelt, niet goed gaat. Avond aan avond kunnen wij zien
hoe deze oorlog, deze "war on drugs", ons tot voor kort onkreukbare politie-
en justitie-apparaat in de vernieling heeft geholpen. Het heeft de kop gekost
van twee, bijna drie ministers. En als het enquêterapport op tafel ligt,
zullen er bij politie en justitie weer hoofden rollen. Mag ik u allen in deze
zaal een dringende vraag stellen? Wat moet er nu nog meer gebeuren om uw inzicht
en mening te veranderen? Waar bent u bang voor? Nicotine en alcohol veroorzaken
een veelvoud aan slachtoffers van de 30.000 drugsgebruikers. Wat zijn nu precies
uw argumenten om deze de samenleving ondermijnende hypocrisie in stand te
houden? Waarom kiezen wij niet voor een andere aanpak?
 
 Voorzitter! Ik rond af. Vorige week zondag heb ik "De achterkant van het
gelijk" gezien. Behalve de laatste vijf minuten, toen het echt ergens over
ging, vond ik de vraagstellingen tamelijk slapjes. Maar daar gaat het mij
nu niet om. Ik heb peinzend naar de groep daar aanwezige ministers zitten
kijken. Eigenlijk niks mis mee. Aardige, gewone, integere mensen. Sommigen
uitgesproken sympathiek. Allen door en door fatsoenlijk. Sieraden van de "decent
society". En toch wringt er iets, althans bij mij. Die "decent society" is
mij te regressief. Misschien is dat wel de stille armoede van paars. Ik wil
een "seeing society". Een lerende, omziende en vooruitkijkende samenleving.
Een kabinet dat houdbare visies ontwikkelt. 
 
 
 Paars trekt zijn wissels.
 
 
 Ecologisch gebeurt niet wat nodig is.
 
 
 Collectief niet wat
mogelijk is.
 
 
 Immaterieel niet wat wij hadden gehoopt.
 
 
 Sociaal
waar wij bang voor waren.
 
 
 De zon schijnt in het Catshuis.
 
 
 In de Treveszaal rinkelen de kroonluchters.
 
 
 De rode droom is vervlogen.
 
 
 Idealen vervagen tot being there.
 
 
 De toekomst betaalt het
gelag.
 
 
 De tol der kortzichtigheid.
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Van den Berg (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het feit dat ik hier voor het eerst sta voor een
bijdrage aan onze algemene beschouwingen, herinnert mij aan het optreden,
tot en met 1994, van mijn voorganger Ger Schinck. Met veel respect denk ik
aan zijn degelijke en tegelijk geëngageerde interventies; ook aan de
bescheidenheid waarmee hij die presenteerde, met een nauwkeurig oog voor de
beperkingen en mogelijkheden van de Eerste Kamer. Soms dacht ik wel eens:
hij maakt zich bijna tot een gevangene van de hoge eisen die hij aan zichzelf
stelt. In de tweede termijn voelde hij zich meestal van die
gevangenschap bevrijd, zonder aan degelijkheid te verliezen. Ik realiseer
mij dat ik nog veel van hem te leren heb. Dat geldt ook voor onze onlangs
overleden oud-collega en vriend, Jan Kassies, die steeds ons richtingsbesef
bewaakte: nu eens met ironie, dan weer scherp, maar altijd humaan.
 
 Als iemand je na een jaar huwelijk zou vragen "hoe bevalt het?" en het
antwoord zou zijn "ik weet het nog niet helemaal" dan zou je gesprekspartner
zich waarschijnlijk ernstig zorgen maken. Een coalitie in de politiek is geen
huwelijk maar een zakelijke relatie van samenwerking, voor niet meer dan vier
jaren afgesloten, een relatie voorts die zichzelf geleidelijk moet bewijzen.
Dus lijkt het mij niet meer dan normaal om op de vraag "hoe bevalt het?" na
één jaar terughoudend te antwoorden.
 
 Als het gaat om de beheerstaken en de bijbehorende besluitvaardigheid
van deze coalitie, hebben wij bepaald geen reden tot klagen. Daarbij speelt
ook de kennelijk ontspannen stijl van overleggen en beslissen van dit kabinet
een rol. Regeren doet het, in ieder geval tot nu toe, niet vanuit zorgvuldig
uitgegraven departementale schuttersputjes. Gegeven het grote en nog steeds
stijgende belang van goed, zorgvuldig en besluitvaardig beheer in de regeringstaak
is die constatering, dunkt ons, van belang. Het kabinet verdient daarvoor
waardering en krijgt die ook van de bevolking. Dat de economische ontwikkeling
daarbij een handje helpt, is meegenomen, maar dat doet aan de waardering,
wat ons betreft, niet af. Die waardering strekt zich ook uit tot de blijkbaar
sterke wil meningsverschillen en belangenconflicten die niet gering zijn,
redelijk en zakelijk te overbruggen en tot een vergelijk te brengen. Onze
terughoudendheid in ons antwoord op de vraag "hoe bevalt het?" komt dus zeker
niet voort uit teleurstelling over wat er in een jaar aan werk is verricht
en aan compromisvorming beproefd. De aarzeling geldt eerder dat wat er nog
niet is gebeurd: consequent lijnen uitzetten naar de toekomst en nieuwe wegen
inslaan, waar dat nodig of althans wenselijk zou zijn. Dit is een voorzichtig
kabinet en een voorzichtige coalitie. Dat ligt ook wel een beetje voor de
hand: sinds het kabinet Cort van der Linden, ongeveer tachtig jaar geleden,
een kabinet van vrijzinnige partijen min of meer gesteund door de sociaal-democratie,
hebben wij geen coalitie meer gekend met vrijzinnigen en sociaal-democraten
en zonder christelijke partijen als deelnemers. Het is dus wennen, voor de
coalitie en voor de oppositie.
 
 De belangrijkste vrucht van deze coalitie, nu eigenlijk al, is dat zij
zowel de eraan deelnemende partijen als de oppositie ertoe stimuleert, bij
zichzelf te rade te gaan en zich af te vragen wat nu werkelijk essentieel
is aan hun opdracht in de politiek. Deze coalitie is daartoe een stimulans
te meer, naast andere factoren die ieder van ons dwingen de zoektocht te aanvaarden
naar de kern van onze overtuigingen en de toepassing daarvan in politiek en
maatschappij. In elk geval menen wij dat voor de sociaal-democratie die zoektocht
geboden is, niet voor het eerst trouwens in haar geschiedenis. Onlangs zag
ik in een dissertatie over de sociaal-democratie in België en Nederland
de stelling verdedigd dat zij in beide landen al sedert 1935 permanent in
verwarring verkeert. "Gezegende verwarring" denk ik dan, want een politieke
beweging behoort geen eeuwige zekerheden te kennen, hooguit tijdelijke. De
enige echte en duurzame zekerheid van de sociaal-democratie ligt in haar opdracht:
organisatie van solidariteit. Instituties en instrumenten van de politiek
en de samenleving zullen steeds opnieuw beoordeeld moeten worden op de vraag
of zij het wederkerig en naar evenredigheid aanvaarden van rechten en plichten
in een maatschappij bevorderen of juist schaden.
 
 Organisatie van solidariteit, dat is ook het hoofdthema van onze bijdrage
aan dit debat. Bij voorbaat voeg ik eraan toe dat wij lang niet steeds pasklare
antwoorden zullen hebben, maar dat wij ook vragen en oprechte twijfels aan
het kabinet en aan onszelf voor zullen leggen.
 
 Over de grenzen van constructieve democratische partijen heen zijn wij
het eens over de fundamenten van de sociale rechtsstaat. Opzettelijk gebruik
ik deze term en niet de standaardbenaming "verzorgingsstaat". Die term heeft,
vinden wij, een iets te hoog pleegzustergehalte en benadrukt te weinig het
rechtskarakter ervan. Fundamenteel aan de sociale rechtsstaat, zo menen wij,
is om te beginnen de heerschappij van het recht: met algemene en bestendige
regels, aanspraken en verplichtingen, gegrondvest op algemene beginselen van
rechtszekerheid en rechtsgelijkheid. Wij dienen dus ook te beseffen dat het
recht niet voor ieder persoonlijk "maatwerk" kan leveren. Heerschappij van
het recht stelt nauwe grenzen aan het optreden van de Staat, niet alleen naar
de vorm, maar ook in die zin dat hij heeft halt te houden bij de rechten van
ieder mens en dat hij heeft te zorgen voor de naleving van algemene mensenrechten.
Het lijkt mij de moeite waard dit ten tijde van de IRT-enquête nog eens
met zoveel woorden te zeggen. Onze sociale rechtsstaat is vervolgens een democratische
staat, waarin al het openbare bestuur is gegrondvest op democratische participatie
en op publieke verantwoording. Dat sluit niet uit dat particuliere organisaties
of zelfstandige diensten van de overheid publieke taken feitelijk uitvoeren.
Maar ook daarvoor geldt het vereiste van publieke verantwoording en controle.
Ten slotte geldt als fundamenteel kenmerk van de sociale rechtsstaat dat hij
de sociale grondrechten tot opdracht neemt en die tot gelding brengt. De formele
erkenning daarvan in onze Grondwet mag nog betrekkelijk jong zijn, materieel
staan deze sociale grondrechten al veel langer centraal als, wat ik zou willen
noemen, grondplichten van de moderne sociale rechtsstaat.
 
 Wat is nu de rol geweest van de sociaal-democratie in de groei naar de
sociale rechtsstaat, wat heeft "organisatie van solidariteit" daarin te betekenen
gehad? Het Plan van de Arbeid uit 1935 formuleert het, in alle bondigheid,
al als een belangrijk principe: "bestaanszekerheid en een behoorlijk levenspeil
voor een ieder". Beide zijn immers noodzakelijk om aan elke burger de mogelijkheid
te bieden, vrij en onafhankelijk aan de maatschappelijke ontwikkeling deel
te nemen. Dat heeft de sociaal-democratie ook tot zulk een geharnast tegenstander
gemaakt van de "werkende arme". Het loon van de arbeid moet voldoende zijn
om daarmee een zelfstandig bestaan te voeren. Ook als wij aanvaarden dat er
te weinig werk is in de categorie tussen minimumloon en gemiddeld CAO-inkomen,
dan blijft staan dat de bodem in het arbeidsinkomen onafhankelijkheid in het
maatschappelijk verkeer moet waarborgen. 
 
 Ons welvaartsbegrip heeft zich, in het bijzonder sinds de Tweede Wereldoorlog,
verbreed tot het vereiste van algemene toegang tot gekwalificeerde educatie
naar talent, tot hoogwaardige gezondheidszorg en tot behoorlijke huisvesting
voor iedereen. Niet de resultaten dienden of dienen gelijk te zijn, maar de
kansen en de toegang tot zulke elementaire waarden. Die verbreding van het
welvaartsbegrip in ons denken heeft veel te maken met het groeiende inzicht
dat particuliere welvaart alleen onvoldoende voorwaarde is gebleken voor "de
kwaliteit van het bestaan". Natuurlijk hebben wij, in de loop der jaren, het
belang leren waarderen van consumentenvrijheid en daarmee, en als afgeleide
daarvan, het belang van markt en mededinging. Juist waar het ging en gaat
om die elementaire levensvoorwaarden blijkt consumptievrijheid echter te worden
gehinderd of zelfs onmogelijk gemaakt door ongelijke machtsverhoudingen, soms
in termen van geld, soms in termen van kennis, soms in beide. Politieke organisatie
van solidariteit vraagt dan om herstel van het machtsevenwicht. Intussen beseffen
wij, hopelijk weer over partijgrenzen heen, dat niet alleen sociaal en economisch
zwakke groepen in hoge mate afhankelijk zijn van deze publiek georganiseerde
voorzieningen. En daarom – het lijkt ons van belang daarop nog eens
de nadruk te leggen – is de sociaal-democratie er niet alleen voor mensen
in een sociaal, economisch of cultureel zwakke positie. Zij wil "sterk" en
"zwak" in een sociaal vergelijk bijeen zien gebracht. Wat sociaal-democraten
wèl nastreven, is mensen in een zwakke positie tot essentiële
maatstaf maken van de kwaliteit van de samenleving als geheel. Waar ongerechtvaardigde
ongelijkheid tussen mensen groeit, daar verloedert de samenleving in haar
geheel; daar verwordt immers ongelijkheid tot onmacht. Organisatie van solidariteit,
zoals wij die zien en waarvan iedereen de vruchten plukt, vereist relatief
hoge gemeenschappelijk gedragen lasten en een verdeling daarvan naar draagkracht,
dus de zwaarste lasten op de sterkste schouders.
 
 Er is weinig reden om te geloven dat de bijdrage van de sociaal-democratie,
die ook voor haar zelf een kwestie is geweest van voortdurend leren, nu wel
als voltooid kan worden beschouwd. Om te beginnen is dat al niet zo, omdat
wat bij ons en onze buurstaten grosso modo is gelukt, op wereldschaal nog
zeer ver af is van verwerkelijking. Maar bovendien – en daarom praten
wij er nu ook uitdrukkelijk over – moet deze bijdrage, deze centrale
missie zal ik het maar noemen, telkens opnieuw meer of minder grondig worden
vernieuwd, al naar gelang de veranderde culturele en economische condities.
Want de condities veranderen, juist nu, zeer sterk. Ik noem maar een paar
slagwoorden, zoals globalisering en europeanisering enerzijds, flexibilisering
en individualisering anderzijds. In elk geval één effect daarvan
baart ons grote zorg: de terugkeer in de maatschappij van notoire armoede
naast ruime welvaart, moeilijker te bestrijden omdat de nieuwe armoede culturele
kenmerken draagt. Wij zijn dan ook heel benieuwd naar de eerstkomende armoedenota
van het kabinet.
 
 Al langer worstelt de sociaal-democratie – maar niet als enige –
met de vraag naar ecologische duurzaamheid van produktie en consumptie. Natuurbeschermers
kende de sociaal-democratische beweging van jongs af aan, maar dat is al lang
niet meer voldoende. Het gaat nu om ecologische organisatie van de solidariteit,
die er een is, niet alleen met de levende maar ook met de toekomstige generaties.
 
 De sociale rechtsstaat is een economische risicogemeenschap tegelijkertijd.
De economische condities zijn de laatste vijfentwintig jaar snel en grondig
gewijzigd door een combinatie van politieke, financiële en technologische
factoren. Daarnaast zijn er, het is bekend, belangrijke nieuwe industriestaten
opgekomen, vooral in Azië. De ineenstorting van het communisme, ten slotte,
heeft enerzijds de Derde Wereld sterk vergroot, anderzijds nieuwe concurrenten
dichtbij opgeleverd. Globalisering is intussen niet alleen maar bedreigend
of beperkend, want zij schept ook grote mogelijkheden voor Nederlandse produkten
en diensten. Zij opent omgekeerd onze markten voorts voor nieuwe produkten,
in het bijzonder uit de Derde Wereld, ook al kent de Europese Unie nog steeds
te hoge tariefmuren voor een aantal landbouwprodukten. Een belangrijk aantal
landen overwint intussen zijn status van onderontwikkeling.
 
 Niet alleen de oost-westverhouding is dus fundamenteel veranderd, maar
ook die tussen noord en zuid. Een indeling in "ontwikkeld" en "onderontwikkeld"
in zulke absolute termen is achterhaald. Zeker in zijn reorganisatievoorstellen
kiest het kabinet in de Herijkingsnota voor het internationaal beleid naar
onze opvatting voor een juiste route. Ontwikkelings- en handelsbetrekkingen
en veiligheidsbeleid zijn aan elkaar gerelateerd en zij moeten dus gedifferentieerd
worden bevorderd al naar gelang de behoeften van onze partners en onszelf
in de wereld. Wij ondersteunen dus graag het idee van de "ontschotting" van
het internationale beleid met inbegrip van de ontwikkelingssamenwerking en
de vorming van de zogenaamde REIA. Eerlijk gezegd, dat smaakt naar meer vormen
van ontkokering. Onze vraag zou zijn: staat er meer ontkokering op de agenda
van het kabinet? Dat lukt toch hopelijk niet alleen in die gevallen waarin
de coalitiepartijen het tijdens de kabinetsformatie niet zo erg eens konden
worden?
 
 Overigens zijn het niet alleen economische risico's die ons moeten bezighouden.
De nucleaire dreiging uit de Koude Oorlog moge zijn verminderd, het lijkt
wel alsof de ontdooiing van de oost-westrelatie oorlog en geweld juist heeft
gelegitimeerd, ook in ons deel van de wereld. Toch denken wij dat het er eerder
mee te maken heeft dat het verdwijnen van het communisme en de verminderde
invloed van de grootmachten staten terugwerpt op hun interne problemen. Anders
gezegd, het ontbreken van de sociale rechtsstaat in zoveel landen van de wereld
maakt hen tot prooi van tribalisme, nationalisme en religieus fundamentalisme.
Een staat die geen rechtsstaat is, is een organisatie van geweld in plaats
van solidariteit. Wat wij vandaag zien, zijn in hoofdzaak geen interstatelijke
conflicten meer, maar burgeroorlog, terrorisme, guerilla en massale vluchtelingenstromen
die daarbij horen en daarnaast het geweld en de criminaliteit die produkt
zijn van een "culture of poverty". Aarzelend proberen, met onze steun, de
Verenigde Naties her en der daarin te interveniëren. Deze zomer hebben
wij ondervonden hoe gevaarlijk, ingewikkeld en zelfs vruchteloos dat kan zijn. In zulke conflicten vrede stichten en zo nodig afdwingen;
het is maar de vraag of onze krijgsmacht, per definitie eigenlijk elke krijgsmacht
daartoe is toegerust. Misschien is de belangrijkste les van Srebrenica niet
eens dat het vereiste geweldsinstrumentarium daartoe voldoende krachtig moet
zijn, ook dat overigens, maar dat het van een interveniërende krijgsmacht
een veel breder competentie eist dan waartoe zij traditioneel is opgeleid.
 
 Maatschappelijke vrede kan blijkbaar alleen duurzaam zijn als een politiek
bestel zich weet te ontwikkelen in de richting van een sociale rechtsstaat.
Met die blik kijken wij naar de Europese Unie, die de deelnemende volkeren
economische dynamiek en duurzame welvaart moet verschaffen. Daarvoor is monetaire
eenwording een conditio sine qua non, maar economische en sociale integratie
zijn dat evenzeer. De Unie moet toegroeien naar een Europese organisatie van
solidariteit, waarin burgers zich veilig weten: solidariteit in dit geval
van rijke en arme burgers en van rijke en arme gebieden tegelijkertijd. Alleen
al daarom zal de Unie zich in gezamenlijkheid moeten inspannen om de werkgelegenheid
aanzienlijk te vergroten en werkloosheid niet te laten verworden tot uitsluiting
en armoede. Willen burgers hun scepsis en soms zelfs uitgesproken weerzin
tegen verdergaande integratie opgeven, dan zal de Economische Monetaire Unie
zich tot een sociale Unie moeten ontwikkelen.
 
 Toegegeven, naarmate dat integratieproces in de huidige Unie slaagt, worden
de toetredingsdrempels voor de staten van Midden- en Oost-Europa er niet lager
op. Daar staat tegenover dat ons er alles aan moet zijn gelegen die landen
en volkeren er zo spoedig mogelijk bij te halen. Zoals Duitsland na vier decennia
gedwongen scheiding is herenigd, zo zal Europa herenigd moeten worden. Dat
kan niet anders betekenen dan dat wij diverse snelheden van integratie in
de Europese Unie aanvaarden. Wij zouden het daarom van belang vinden de opvattingen
van de regering daarover nog eens kort samengevat te vernemen, evenals over
haar ambities met de volgend jaar te houden Intergouvernementele Conferentie.
Welk Europa staat haar voor ogen?
 
 In de sociale rechtsstaat die Nederland is, staat de arbeid vanouds centraal.
Arbeid is levensvervulling, waarborg van zelfstandigheid en voorwaarde voor
maatschappelijke integratie tegelijk. Juist dat arbeidsbestel en het arbeidsvervangende
sociale zekerheidsstelstel is toe aan vernieuwing. Dat is niet alleen een
kwestie van "de tucht van de markt", de noodzakelijke reductie van het financieringstekort
of de staatsschuld. Het is ook een kwestie van culturele veranderingen: een
steeds hogere kennisintensiteit van het bedrijfsleven, het langzaam verdwijnen
van het kostwinnersbestel en de groei naar een multiculturele samenleving.
Welvaartsbevordering, bestaanszekerheid en arbeidsparticipatie zijn behalve
economische vooral culturele vraagstukken geworden. Lastenverlichting kan
voor bevordering van arbeidsparticipatie dienstig en noodzakelijk zijn, maar
zij alleen lost het werkgelegenheidsvraagstuk niet op.
 
 Ook de arbeid zelf verandert van karakter en organisatie. Recht op arbeid
kan niet langer worden gelijkgesteld met het recht op levenslang een vaste
baan. Niet alleen voor de laag betaalden geldt dat, maar in toenemende mate
gaat dat ook op voor mensen met een hoge opleiding. Arbeid is riskanter en
tegelijk flexibeler geworden. Enerzijds betekent dat verlies aan zekerheid,
anderzijds komt dat tegemoet aan flexibele behoeften van werknemers: aan ruimere
verlofperioden voor bijvoorbeeld ouderschap of zorg dan wel voor scholing
of werk in deeltijd. Maar de organisatie van de arbeidsmarkt is daar nog niet
erg op ingesteld. Voor ons is bijvoorbeeld nog niet erg duidelijk in hoeverre
het regeringsbeleid inzake arbeidsvoorziening, dat neigt tot centralisatie
waar wij juist eerder geloof hechten aan decentralisatie, daarin verbetering
brengt.
 
 De arbeidsparticipatie is niet alleen nog steeds te laag, maar zij verandert
ook van karakter. Dat moet consequenties hebben voor ons sociale zekerheidsbestel,
dat dient aan te sluiten op deze flexibilisering en dat reële opvang
biedt voor de grotere risico's verbonden aan het werknemerschap. Juist hier
is ontkokering nodig, zodat mensen niet het terechte gevoel krijgen tussen
arbeidsbemiddeling en uitkeringsinstanties heen en weer te worden gejojood
en zodat het onvermijdelijke verblijf in de sociale zekerheid zowel rechtszekerheid
biedt als stimulans tot terugkeer op de arbeidsmarkt. Zou het geen idee zijn
dat de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid deskundigen en belanghebbenden
bijeenbrengt in een sociale conferentie die zich met die relatie tussen diverse
vormen van arbeid en van sociale zekerheid bezighoudt en gezamenlijk zoekt
naar duurzame oplossingen voor een probleem dat zo ingrijpt in onze sociale
rechtsstaat? Daar zou dan ook kunnen worden gekeken, niet alleen naar aansluiting
van sociale zekerheid inclusief bijstand trouwens naar gesubsidieerde arbeid,
maar ook naar de goede aansluiting van gesubsidieerde naar reguliere arbeid.
Ooit deden dat de ontwerpers van de katholieke sociale leer tijdens sociale
studieweken in Rolduc. Misschien kan het nu over oude zuilgrenzen heen. Wat
mij en ongetwijfeld de burgemeester van Kerkrade betreft, kan de plek dezelfde
zijn.
 
 Als het gaat om arbeid en sociale zekerheid, willen wij van onze kant
op nog twee concrete problemen van dit moment wijzen. Daarop horen wij graag
de reactie van het kabinet. Het kabinet richt zijn aandacht in het bijzonder
op arbeid voor laag opgeleiden en in de laagste inkomensschalen. Ten dele
moge dat juist zijn, ten dele twijfelen wij. Dat beleid wekt op zijn minst
de indruk alsof het bij de hogere beroeps- en opleidingsgroepen allemaal wel
goed gaat. Wij denken daar iets anders over, evenals het Sociaal en cultureel
planbureau overigens, als ik dat na vorige week tenminste nog mag noemen.
Wat wij menen waar te nemen, is een nogal massaal proces van verdringing van
academisch opgeleide mensen in HBO-beroepen, HBO'ers in MBO-beroepen en zo
verder tot de mensen zonder veel opleiding, die helemaal van de arbeidsmarkt
worden weggedrukt. Dat probleem wordt met alleen lastenverlichting en lage
lonen niet opgelost. Is de groei van de werkgelegenheid, juist in de hogere
regionen van de arbeidsmarkt, niet aanzienlijk te gering en moeten de stimulansen
niet minstens zozeer worden gericht op het voorkomen en tegengaan van deze
verdringing?
 
 Een tweede probleem dat ons nu al enige jaren bezighoudt, richt zich in het bijzonder op de sociale zekerheid en het rechtsgehalte van
de hervormingen die daarin worden aangebracht. Ook als de bij regeerakkoord
voorziene herijking niet nodig blijkt te zijn, dan nog zal een veranderd arbeidsbestel
en zullen gewijzigde sociaal-culturele verhoudingen een systematische en geleidelijke
reconstructie van de sociale zekerheid noodzakelijk blijven maken. Dan komt
het echter aan op een behoorlijk overgangsrecht; in de discussie daarover
heeft de hele Kamer dit voorjaar nog, op initiatief van mijn collega Van de
Zandschulp, gewezen op dat oude maar ook essentiële beginsel van de rechtszekerheid.
Nieuwe wetsvoorstellen die ons nu bereiken, zoals het voorstel voor de Algemene
nabestaandenwet, tonen nog steeds weinig oog voor het belang van een behoorlijk
regime van overgangsrecht. Dat klemt temeer, nu een volksverzekering in feite
wordt omgebouwd tot een sociale voorziening. Na alles wat over het overgangsrecht
in deze Kamer is gezegd, mag het kabinet niet verrast zijn door onze voorlopige
twijfels aan de zegeningen van het ANW-voorstel.
 
 Het voorstel voor een nieuwe nabestaandenwet schept voor ons trouwens
nog een tweede probleem; ik heb het dan over die ombouw zelf van verzekering
naar voorziening. Misschien is zij onontkoombaar: om ruimte te scheppen voor
andere en nog belangrijker gemeenschappelijke zorgen. Niettemin is het een
voorbeeld van een ontwikkeling in de richting van wat mijn fractie geneigd
is te betitelen als "staatsarmenzorg". Daarmee bedoelen wij een bestel, waarin
publieke zorg zich beperkt tot degenen die niet zelf in staat zijn zich maatschappelijk
te redden, wier inkomen daarvoor bijvoorbeeld te laag is. Alle andere burgers
moeten voor de oplossing van hun problemen verder zelf zorgdragen in geprivatiseerde
instituties. Wij denken dat dat een verkeerde ontwikkeling zou zijn. Het zijn
niet alleen lage-inkomensgroepen die op gemeenschappelijke voorzieningen zijn
aangewezen; bijna niemand kan meer daar zonder. Dat bevordert ook een gezamenlijk
gedragen verantwoordelijkheid daarvoor: dat geldt voor het onderwijs, voor
de gezondheidszorg, voor de volkshuisvesting en voor de infrastructuur. Het
is de breedte in de gezamenlijk gedragen sociale rechtsstaat die de samenleving
bijeenhoudt: hij houdt voor een ieder de toegang open en is daardoor in staat
hoge kwaliteit te bieden, en waar nodig ook differentiatie in aanbod. Het
gevaar van een trend naar "staatsarmenzorg" is dat wie profiteert niet bekostigt,
omdat hij dat niet kan, en wie bekostigt niet profiteert, omdat hij dat niet
mag en ook liever niet wil. Natuurlijk is er steeds, zeker nu, reden om gezamenlijk
gedragen verantwoordelijkheid en eigen persoonlijke verantwoordelijkheid zorgvuldig
te definiëren en te onderscheiden. Als ook die individuele verantwoordelijkheid
maar door iedereen in redelijkheid kan worden gedragen, want anders trekken
wij de samenleving steeds verder uit elkaar. De sociale rechtsstaat heeft
caritas omgezet in iustitia, naar het woord van Marga Klompé. Laten
wij niet de weg terug inslaan. U begrijpt, voorzitter, dat wij elke privatisering,
zowel in de sociale zekerheid als in de publieke voorzieningen, onder deze
kritische ooghoek zullen bezien.
 
 Onvermijdelijk brengt ons dat bij de vraag naar de collectieve lastenverdeling.
Wij hebben al onze zorgen uitgesproken over de lastenverlichting. Maar ons
blijven vragen bezighouden over de lastenverdeling. Zijn het werkelijk nog
de sterkste schouders die de zwaarste lasten dragen? Is bijvoorbeeld de hypotheekaftrek
dan werkelijk zo heilig, dat wij er niet eens meer over mogen nadenken, ook
al werkt zij als een subsidie op rijkdom? Werken nieuwe spaarregelingen, hoe
respectabel op zichzelf ook. niet onevenredig ten voordele van wie het toch
al redelijk goed heeft?
 
 
 
 
 
 De heer Korthals Altes (VVD):
 
 Voordat ik geacht word, iets te hebben erkend: een hypotheek waarvan de
rente aftrekbaar is, is geen subsidie op rijkdom, maar het kunstmatig verschaffen
van die rijkdom. Als er geen aftrekbare hypotheekrente was, zou het aantal
eigen woningen aanzienlijk geringer zijn. Het interessante van het Nederlandse
systeem is nu juist, dat wij mensen die anders niet in staat zouden zijn geweest
om zich een eigen woning te veroorloven, daartoe wel in staat stellen.
 
 
 
 
 
 De heer Van den Berg (PvdA):
 
 Op zichzelf is het laatste waar, maar het had – we praten dan over
geschiedenis – ook langs een andere weg gekund, zoals het buitenland
laat zien. Verder zou je maxima aan de aftrekbaarheid kunnen stellen.
 
 Dat brengt ons bij de ecotax die wij hier binnenkort ter behandeling krijgen.
Ook daar bekruipen ons de twijfels. Hoe zit het met de rechtsgelijkheid tussen
groot- en kleinverbruikers? Werkt deze heffing niet uiteindelijk toch weer
denivellerend, doordat de laagste inkomensgroepen hebben te leven tussen wat
de minister-president wel eens "de kieren van de huisbaas" heeft genoemd?
Hoe groot is de kans dat buurstaten ons zullen volgen? Wij zijn van de noodzaak
van die heffing, althans op dit moment, nog niet overtuigd.
 
 Tegenover die zorgen staan ook redenen tot blijdschap, bijvoorbeeld over
de terugkeer van het genormeerde begrotingsbeleid, dat aan de overheid haar
verloren betrouwbaarheid geleidelijk weer kan teruggeven. Naast deze "Zalm-norm"
zouden wij echter een "Melkert-norm" willen voorstellen. Daarmee bedoelen
wij dat vermindering van sociale zekerheidsuitgaven niet onmiddellijk en volledig
wordt vertaald in premieverlichting, maar leidt tot een zeker spaargedrag.
Bij tegenslag en economische stagnatie hoeft dan niet onmiddellijk weer te
worden gegrepen naar verzwaring van premielasten.
 
 Veel organisatie van solidariteit wordt mogelijk gemaakt door goed geordende
democratische instituties. Hier, zo moeten wij opmerken, stellen de resultaten
van het kabinet tot nu toe nogal teleur. Allerlei losse en vaste voorstellen
worden ter discussie over ons uitgestrooid. Op een andere plek heb ik al eens
gesproken over het "ministerie van binnenlandse ideetjes". Het centrale vraagstuk
is dat politieke problemen en aspiraties enerzijds en fora van beslissen en
fora van verantwoording anderzijds niet meer met elkaar corresponderen. De
Staat verliest aan reikwijdte en gewicht, niet alleen aan een hogere macht –
de Europese Unie in het bijzonder – maar ook aan een lagere macht –
de grote stad in het bijzonder – die bewegingsvrijheid nodig heeft in
de internationale concurrentiestrijd op economisch, maar ook op sociaal en
cultureel terrein.
 
 Europese instituties hebben een groeiend deel van de beslissingsmacht
overgenomen, maar dat is weinig overzichtelijk gebeurd en weinig
democratisch bovendien. Nationale parlementen, ook het onze, zijn op de veranderde
machtsverhoudingen nog niet erg ingesteld. In Europa wordt nu het probleem
onderkend van gebrek aan goed doordachte subsidiariteit en transparantie,
wat niet wil zeggen dat er al veel aan wordt gedaan. Mijn fractie betwijfelt,
of de komende IGC daar echte vorderingen zal maken. Of zijn wij nu te somber,
zo vraag ik de minister-president.
 
 Maar ook in eigen land vormen vragen van subsidiariteit, dat wil zeggen
taakverdeling, en transparantie, dat wil zeggen openbaarheid en overzichtelijkheid,
het hoofdprobleem van de democratie. Mijn fractie heeft soms het gevoel dat
dat probleem als democratisch probleem nog immer wordt onderschat; ook, zeg
ik er bij, in mijn eigen politieke kring. Dat vraagstuk lijkt ons in ieder
geval belangrijker dan zielloos geknutsel aan het kiesstelsel.
 
 Zo worstelen regering en parlement nogal met de bestuurlijke inrichting
van ons land. De niet onverstandige weg die het vorige kabinet was ingeslagen
naar een gedifferentieerde aanpak in de Kaderwet en de Wet gemeenschappelijke
regelingen wordt nu ten dele verlaten voor een terugkeer naar veel meer uniformiteit
en snelheid. Dat lijkt krachtdadig, maar de vraag is of dat ook wijs is. Bovendien
weet ook dit kabinet zich niet te ontworstelen aan de macht van het bestaande:
de provincie en de gemeente. Er zijn ogenblikken waarop wij ons afvragen of
het niet verstandig zou zijn, voor een gefixeerde termijn de bepalingen in
de Grondwet over provincie en gemeente met behulp van een additioneel artikel
buiten werking te stellen. Zo zou de Grondwet niet meer kunnen worden misbruikt
als alibi om noodzakelijke vernieuwing te blokkeren en zouden wij de ruimte
scheppen voor een aantal nieuwe en gedifferentieerde vormen van openbaar bestuur
die zowel recht doen aan de schaal van essentiële maatschappelijke problemen
als aan de behoefte aan menselijke maat in publieke dienstverlening en publieke
verantwoording.
 
 Wij hebben er geen behoefte aan, in dit stadium het idee van de stadsprovincie
af te schieten. We hebben er tenslotte destijds aan meegewerkt. Maar in de
eerste plaats mag de lex specialis voor Rotterdam niet de enige doorgezette
vernieuwing worden. In de tweede plaats zijn wij over taakverdeling en grensindeling
nog steeds niet uitgedacht, evenmin als over het kiesrecht van migranten.
In de derde plaats moeten andere steden en andere gebieden eigen oplossingen
kunnen vinden. Er mag van alles zijn aan te merken op de referenda in Rotterdam
en Amsterdam, maar zij zijn niettemin feiten van groot belang. Het kabinet
maakt een beetje de indruk te handelen vanuit het motto: "Wenn die Tatsachen
nicht stimmen, desto schlimmer für die Tatsachen!".
 
 Mijn fractie heeft alle reden te vrezen voor de neiging om overal elders
de hakken in het zand te zetten, naarmate wij in onze zucht naar daadkracht
nu de lex specialis Rotterdam doorzetten. Wat ik derhalve namens mijn fractie
voorleg, is een moratorium in de behandeling van dat voorstel, totdat duidelijk
is wat er in Den Haag en omgeving en in Amsterdam gaat gebeuren. Zo kunnen
wij in ieder geval een nieuwe Rijnmondcasus vermijden en van de resultaten
in beide andere stedelijke kerngebieden leren. Voorwaarde zou zijn dat men
in die twee andere steden niet achterover gaat leunen, maar daar al zijn inventiviteit
gebruikt en natuurlijk de communicatie met bewoners en met maatschappelijke
opinion leaders koestert.
 
 Nu wij het toch over het referendum hebben, mijnheer de voorzitter, stellen
wij met vreugde vast dat het kabinet alsnog is bevallen van zijn referendumvoorstel,
al heeft het er de schijn van dat het een stuitbevalling is geweest. Maar
het is ook wennen: van een vaste hiërarchie van beslissen toe groeien
naar wisselende hiërarchie; in de maatschappij overigens een steeds normaler
verschijnsel.
 
 Toch hebben wij ook daarbij een vraag, die overigens geen kritiek op het
kabinet impliceert. Dat heeft netjes uitgevoerd wat in elk geval twee van
de drie coalitiepartijen graag wilden. Zou het niet beter en wijzer zijn te
beginnen met praktische ervaring op te doen met het referendum, zoals ook
gemeenten doen, van die ervaring te leren en aldus geleidelijk de juiste maatstaven
voor het referendum te vinden of desnoods proefondervindelijk vast te stellen
dat referenda helemaal geen oplossing zijn?
 
 Ik vermoed de standaardreactie al: de Grondwet verbiedt het beslissende
referendum. Laat ons vandaag gemakshalve aannemen dat het zo is, dan zullen
wij morgen samen met de heer De Boer kijken of het echt zo is. Waarom dan
niet gestart met een experimentenwet op het raadplegend referendum? Niets
let politieke stromingen zich aan de uitslag van referenda te binden. In de
praktijk, zo leert de buitenlandse ervaring, doen zij daar trouwens alleen
maar verstandig aan. Wijziging van de Grondwet behoort niet aan het begin
maar aan het einde te staan van een constitutionele ontwikkeling. Als dat
ons is gelukt met het roemruchte onderwijsartikel, dan moet het toch ook kunnen
met het referendum? Uiteraard horen wij graag de reactie van het kabinet op
deze suggestie.
 
 Mijnheer de voorzitter! De Hongaarse auteur György Konrad verzucht
ergens: hoe origineler het is wat je zegt, des te minder kans maak je als
politicus. Mijn betoog is zeker niet origineel geweest; dat was van mijn fractie
ook niet het oogmerk. Het ging ons erom, in gewijzigde condities en ten overstaan
van een in elk geval origineel samengesteld kabinet, oude woorden op hun betekenis
te beproeven. Zij zijn wel oud, maar naar onze overtuiging nog niet verouderd.
 
 Of wij aan oude woorden een nieuwe originele betekenis kunnen geven en
nochtans als politici kans zien te slagen, zal moeten blijken. Wij althans
menen dat het ook nu en in de toekomst in Staat en maatschappij niet kan zonder
visie, zonder idealen, zonder handelingsnormen, zonder beginselen. Daar komt
deskundigheid bij en daar komt behartiging van oude en nieuwe belangen bij.
Politiek is een ingewikkeld karwei en gemakkelijke waarheden passen daar niet
bij. Scepsis en zelfs weerzin tegenover de politiek zijn niet te overwinnen
met zinnen als: dan zullen wij het nog eens uitleggen. Wij hebben immers de
waarheid niet in pacht? Wij hebben wel onze overtuiging en daar moeten wij,
bij alle noodzaak van het compromis, geen geheim van maken. Die overtuiging
is dat solidariteit niet vanzelf ontstaat, maar dat zij moet worden georganiseerd,
telkens opnieuw moet worden georganiseerd. Daarvoor zijn wij hier.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 15.55 uur tot 16.15 uur geschorst.
 
 
 
 
 Voorzitter: Heijne Makkreel
 
 
 
 
 
 De heer Holdijk (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ofschoon wij vandaag en morgen primair met het
kabinet discussiëren, mag ik misschien om te beginnen een enkele minuut
van mijn spreektijd benutten om een opmerking van wat meer persoonlijke aard
te maken.
 
 Vorig jaar, op 22 november, gaf onze en in het bijzonder mijn oud-collega
Barendregt op deze plaats voor de laatste maal zijn bijdrage aan de algemene
politieke en financiële beschouwingen. Hij deelde wat dat betreft het
lot van drie andere fractievoorzitters in deze Kamer. Hij was toen juist hersteld
van een ernstige kwaal en hij getuigde van zijn grote dankbaarheid voor de
leiding Gods in zijn leven.
 
 Het verheugt mijn fractie zeer dat wij zijn werk in deze Kamer mogen voortzetten
èn dat wij kunnen meedelen dat hij het goed maakt, dit ondanks zijn
afscheid op 6 juni jongstleden van deze Kamer. Hij had een onnavolgbare stijl.
Hij was een voorbeeld, maar wij zullen niet de bij voorbaat tot mislukken
gedoemde poging ondernemen om hem na te doen. Wij wensen hem Gods gunst en
genade toe in zijn leven.
 
 Voorzitter! Vorig jaar stonden de algemene politieke beschouwingen hier
in het teken van het toen enkele maanden tevoren aangetreden kabinet, het
regeerakkoord en de regeringsverklaring. Bij die gelegenheid heeft de heer
Barendregt de opstelling van onze fractie tegenover het kabinet verklaard:
niet oppositioneel, maar loyaal en kritisch. Die houding is niet gewijzigd
in het afgelopen jaar. Het was de wens van de minister-president dat de volksvertegenwoordiging
het kabinet op zijn daden zou beoordelen. Die aansporing hebben wij serieus
genomen. Dat wij bij die beoordeling een eigen toetssteen hanteren, moge wel
vanzelf spreken.
 
 Het kabinet heeft inmiddels de eerste echt eigen begroting mogen opstellen
en die kunnen verdedigen in de Tweede Kamer. Die confrontatie met de Kamer
heeft het kabinet goed doorstaan, zo wil ons voorkomen. Inmiddels geeft het
kabinet ruim een jaar sturing aan het schip van Staat. Al is de vaartocht
niet vlekkeloos verlopen, echt hoge zeeën heeft het tot nu toe niet behoeven
te trotseren. Het weer en de zee lijken gunstig, maar wij weten allen dat
er bijna niets wisselvalliger is dan het weer. Juist wanneer er geen wolkje
aan de lucht is, is het gevaar aanwezig om minder oplettend te worden.
 
 Ook intern, wat de verhoudingen binnen het kabinet betreft, lijkt de cohesie
eerder toe- dan afgenomen, maar geheel rimpelloos is de Hofvijver zelden.
Of hetzelfde geldt voor de verhoudingen tussen de coalitiefracties, lijkt
enigszins de vraag. Is daar in het voorbije jaar toch niet de behoefte manifest
geworden om een eigen profiel te vertonen?
 
 Hoe het ook zij, in elk geval moeten wij vaststellen dat degenen die,
gezien de samenstelling van het kabinet, rekening hielden met een spoedige
schipbreuk – en daar in stilte misschien wel op hoopten – teleurgesteld
zijn in hun verwachtingen. Degenen die met een zekere verontrusting dit kabinet
tot stand hebben zien komen en van stapel hebben zien lopen, zijn echter nog
steeds niet bepaald gerustgesteld, hoezeer de huidige minister van Financiën
en zijn voorganger ook een redelijk vertrouwenwekkend beleid hebben weten
uit te zetten. En verder is er – uiteraard, zou ik bijna zeggen –
allerhande onvrede in de samenleving die zich in directe zin dan wel via een
omweg tegen het kabinet richt.
 
 Eerder in mijn betoog haalde ik de minister-president aan, die politiek
en samenleving verzocht zijn kabinet op zijn daden te toetsen. Die wens hing
samen met zijn afkeer van een politiek-ideologisch debat over "paars". Het
was ook opvallend hoe vaak hij tijdens de algemene beschouwingen in de Tweede
Kamer, min of meer in bezwerende bewoordingen, verklaarde dat achter een bepaalde
beleidsaanpak niets ideologisch gezocht moest worden. De interessante vraag
blijft intussen wat de verklarende achtergrond van die houding is. Zou het
een bepaalde ideologische leegte zijn of speelt de vrees hem parten dat een
ideologisch getint debat de emoties te hoog zou doen oplopen? Het zijn zomaar
enkele gissingen.
 
 Het valt op zichzelf genomen wel goed te plaatsen, gezien het politieke
klimaat waarin het no-nonsense-denken hoge ogen gooit, dat er niet zoveel
behoefte bestaat aan discussies over vragen, waarvan de beantwoording –
als er al eensgezind antwoord mogelijk zou zijn – niet tot concrete
politieke stellingnames en daden leidt. Wanneer mensen de politiek voornamelijk
beoordelen op de wijze waarop hun materiële belangen worden behartigd,
lijkt er ook weinig aanleiding te zijn voor dit type discussies. Er zijn ook
al te veel heilloze discussies gevoerd die tot niets hebben geleid, of het
moest zijn dat zij verwijdering tussen de participanten hebben veroorzaakt.
Dit alles neemt niet weg dat op zijn minst de kapitein van het schip van Staat
toch een visie moet hebben op de richting waarin hij varen wil. Beweging of
dynamiek alleen zijn niet voldoende.
 
 Als de Staat op allerhande en steeds meer terreinen beslissingen neemt
die alle burgers raken, kan dat dan zonder inzicht in de diepste levensvragen,
zonder inzicht in de waarheid, zonder inzicht in het wezen der dingen? Moet
de Staat, als hij handelend optreedt, bijvoorbeeld niet weten wat een mens
is, wat gezag is, wat recht is, wat gemeenschap is, wat leven en dood zijn?
Men kan toch niet volhouden dat dit allemaal vragen van alleen maar particuliere
aard zijn?
 
 Toegegeven, de overheid moet niet de pretentie hebben, mensen gelukkig
te willen maken in de omvattende zin van het woord. Maar ook al heeft men
veelszins de gedachte van de maakbaarheid van de samenleving losgelaten, sturing,
althans bijsturing van de samenleving is toch gedurig nodig. Als men niet
onkritisch alles accepteert en overneemt wat zich in de samenleving aandient,
valt toch niet te ontkomen aan een antwoord op de vraag vanuit welke visie,
welk beginsel, welk mens- en maatschappijbeeld, men de ontwikkeling van de
tijdgeest toetst en schift?
 
 Praktische zin, nuchterheid en zakelijkheid zijn zeer te waarderen eigenschappen,
maar zijn op zichzelf niet richtinggevend. Ik denk nu even ter illustratie
van mijn betoog aan de grondrechten, waarvan wij zeggen dat zij de basiswaarden
van de publieke moraal vertolken. Soms krijg ik de indruk dat deze beschouwd
worden als de profane religiositeit die het mensdom moet verenigen op basis
van een toch multi-interpretabel grondbegrip als menselijke waardigheid. Wij
weten echter allen dat zich tussen de grondrechten de nodige spanningen voor
kunnen doen. Waarop berusten dan onze afwegingen en keuzes?
Dat brengt mij tot de vraag of er voor de ontwikkeling van de grondrechten
niet een richtinggevend kader nodig is, primair voor de wetgever maar ook
voor de rechter.
 
 Soortgelijke vragen zijn te stellen met betrekking tot een fundamentele
notie als de democratie. Dat woord wordt te pas en soms te onpas in de mond
genomen. Maar allerwegen wordt toch beseft dat democratie meer is dan alleen
een formele categorie of een procedurele regeling. De democratie naar westerse
opvatting belichaamt immers bepaalde waarden. Daarover zal een overheid zich
bij passende gelegenheden ten gronde moeten uitspreken.
 
 Dit onderdeel van mijn betoog afrondend, is mijn fractie van oordeel dat
de politieke helderheid, de politieke discussie en de politieke keuzemogelijkheid
ermee gediend zouden zijn als ook de overheid, een kabinet, bij tijd en wijle
kleur bekent. Lag hier misschien ook de diepste achtergrond van de klacht –
zo heb ik haar verstaan – van de minister-president aan de vooravond
van de algemene beschouwingen in de Tweede Kamer dat zich geen duidelijk geprofileerde
oppositie als alternatief presenteerde. Inderdaad lijkt de heersende ideologie,
die van het liberalisme naar mijn inzicht, een gelijkwaardige opponent te
ontberen. Dat is niet gunstig, want oppositie kan behoeden voor zelfvoldane
vanzelfsprekendheid.
 
 De waarschuwing om te waken tegen zelfgenoegzaamheid en euforie is wellicht
ook op haar plaats wanneer ik, in alle bescheidenheid die een jurist als amateur
in de politiek past, enige onderwerpen aansnijd, die de centrale aandacht
van dit kabinet hebben. Volgens sommige deskundigen verkeren wij immers op
de top van een conjunctuurgolf. En na goede tijden komen slechte tijden, zo
is mij geleerd.
 
 Daar is in de eerste plaats de financiële huishouding. Het valt te
waarderen dat dankzij een trendmatig begrotingsbeleid en strakke uitgavennormen
zodanige kaders zijn vastgesteld dat er werkelijk iets terecht komt van uitgavenbeheersing.
Trucs om de begrotingsdiscipline uit te hollen, worden niet getolereerd. Alleen
het parlement wil af en toe nog wel eens roet in het eten gooien.
 
 Een speciaal facet van het financiële beleid, dat ook altijd de intensieve
aandacht van de heer Barendregt had, betreft de staatsschuld. De hoofdvraag
is bij welk niveau die schuld ons een zorg dient te zijn. Ons wordt voorgehouden
dat de vermogenspositie van de Staat ongunstig is te noemen: de staatsschuld
zou 200 mld. hoger zijn dan de gezamenlijke bezittingen van de rijksoverheid.
Bovendien lopen de rentelasten nog steeds op: in 1996 29,6 mld. Die verplichting
beperkt de overheid toch uitermate in haar mogelijkheden tot een flexibele
reactie bij ernstige tegenvallers.
 
 Daar komt nog bij dat het niveau van de staatsschuld – thans 78,4%
van het BNP, of moet het BBP zijn – ruim boven de 60% ligt die het EMU-examen
straks zal eisen. Rekentrucs baten ons daarbij niet, want als ik het goed
begrepen heb, is het de Europese Commissie die volgens eigen maatstaven de
hoogte van onze staatsschuld bepaalt. Kortom, zoals de Raad van State adviseerde
de belastingmeevallers te gebruiken voor de tekortreductie, zo zouden wij
willen bepleiten om terugdringing van de staatsschuld prioriteit te geven
boven lastenverlichting, zeker in een tijd van hoogconjunctuur.
 
 Voorzitter! Dat de werkgelegenheid één van de belangrijkste
zorgen van het kabinet is, is allerwegen bekend. De slogan werk, werk, en
nog eens werk wordt op diverse niveaus bij acclamatie overgenomen. Werk is
belangrijk voor iedereen. Werk betekent financiële onafhankelijkheid,
contacten, ergens bij horen, het gevoel dat je iets nuttigs doet, ook voor
de maatschappij. Ons standpunt is altijd geweest dat in beginsel ieder die
werken kan, ook werken moet. De vraag of er voldoende werk is voor iedereen
of er zal komen, is niet zonder meer te beantwoorden. Als de minister van
Financiën zegt: "Ik geloof in voldoende banen voor iedereen", ben ik
geneigd hem bij te vallen vanuit de simpele gedachte dat ieder mens die op
deze aarde komt zijn eigen werk meebrengt.
 
 Zeer veel aandacht en energie wordt gericht op wat genoemd wordt de onderkant
van de arbeidsmarkt. Dat valt in zoverre te begrijpen dat het aanbod van arbeid
die geen of weinig scholing vraagt steeds geringer wordt. Toch zou hierbij
eenzijdigheid en vernauwing van het blikveld op kunnen treden, in die zin
dat de aandacht voor de middelbaar en hoger opgeleiden uit het oog verdwijnt.
Ik meen dat het de heer Van den Berg was die hieraan ook aandacht besteedde.
Wij hebben te maken met 140.000 pas afgestudeerden die ten minste één
à twee jaar op een baan moeten wachten. Ook in deze categorie komen
veel frustraties voor. Bovendien: wat een kapitaalvernietiging! Ten slotte
veroorzaken de problemen met deze categorie sterke verdringingseffecten aan
die zogenoemde onderkant. Volgens mijn informatie neemt de dienstverlening
aan hoger opgeleiden via de arbeidsvoorziening dit jaar sterk af. De vraag
is of dat van wijs en evenwichtig beleid getuigt.
 
 Een andere hoofdlijn van het beleid van dit kabinet is het ruimte maken
voor de markt. Aan dat streven zijn zowel positieve als negatieve effecten
verbonden. Positief acht ik nog altijd de tucht die uitgaat van de markt.
Thans zou ik echter de aandacht willen vragen voor de signalen die ons bereiken,
dat het marktgerichte denken ertoe leidt dat ook overheden en gesubsidieerde
instellingen de markt op gaan. Ik noem dan terreinen als de kinderopvang,
de afvalinzameling en -verwerking, het onderwijs en de groenvoorziening, alle
vanouds specifieke terreinen van overheidszorg.
 
 Daar is op zichzelf genomen niet zoveel tegen, mits maar vaststaat dat
van gelijke uitgangsposities bij het betreden van de markt sprake is, zodat
er geen concurrentievervalsing optreedt. Voor zover mij bekend, bestaat er
geen wettelijke definitie van oneerlijke concurrentie. De Wet economische
mededinging hanteert het begrip "misbruik van economische machtspositie".
Maar de voornaamste vraag die ik thans in het midden zou willen leggen, is
of het kabinet het de plicht van de overheid acht om oneerlijke concurrentie
te voorkomen of dat het veeleer als een soort recht van particulieren wordt
gezien om, eventueel met behulp van de rechter, actie in zo'n situatie te
ondernemen. Zelf ben ik veel meer geneigd om aan het eerste te denken. Daarom
moet er, misschien via een wijziging van de Wet economische mededinging, een
verbod op commerciële nevenactiviteiten van overheden komen, voor zover
er geen sprake is van gelijke uitgangsposities. Graag zou mijn
fractie op dit punt de visie van het kabinet vernemen.
 
 Voorzitter! Mijn laatste onderwerp is de wet- en regelgeving. Het woord
"deregulering" komt in de troonrede een paar maal voor. Wij kenden een tijd
waarin in vrijwel elk wetsvoorstel een dereguleringsparagraaf was opgenomen,
maar dat behoort al weer geruime tijd tot het verleden. De vraag is welke
betekenis aan die verdwijning moet worden gehecht. Is het dereguleringsproces
in de oorspronkelijke betekenis voltooid, afgebroken of mislukt?
 
 Deregulering heeft in de troonrede en andere stukken veel meer de teneur
gekregen van decentralisatie. Maar dat betekent, althans voor de burger, particuliere
ondernemingen en andere organisaties, zeker niet zonder meer dat zij met minder
regelgeving worden geconfronteerd. Naar de opvatting van mijn fractie moet
het streven gericht blijven op daadwerkelijke deregulering. Steeds uitbreidende
wetgeving, op alle overheidsniveaus, heeft ertoe geleid dat men thans wel
spreekt over "a lawyer's paradise and a layman's hell". Wij zouden, veel kritischer
dan thans gebeurt, moeten bezien of voorgenomen wetgeving wel noodzakelijk
is, mede gelet op de voortdurende aanpassings- en reparatiewetgeving die uit
een eenmaal in gang gezette operatie dikwijls voortvloeit. Buiten onze landsgrenzen
plegen regeringen nog wel eens, vóórdat een wetgevingsoperatie
op gang gebracht wordt, met het parlement te overleggen of wetgeving wel gendiceerd
is. Zou dat in ons bestel ook geen aanbeveling verdienen?
 
 In dit verband vraag ik ook brede aandacht voor het jaarverslag 1994 van
het openbaar ministerie, waarin opmerkingen worden gemaakt over de handhaafbaarheid
van wetgeving en met name van strafbepalingen. Dat is een niet onbelangrijke
zaak, wanneer men zich realiseert dat sedert jaren het justitieel apparaat,
gezien de beperkte handhavingscapaciteit, keuzen moet maken, prioriteiten
moet stellen. Wat wordt wel en wat wordt niet gehandhaafd? Het OM blijkt er
voorstander van een nieuw voorschrift op te nemen in de Algemene aanwijzingen
voor de wetgevingstechniek: in een wet zouden alleen nieuwe strafbepalingen
moeten worden opgenomen indien de memorie van toelichting een door het OM
goedgekeurd model tenlastelegging bevat. Mijn vraag luidt of het kabinet en
in het bijzonder het coördinerend wetgevingsdepartement van Justitie
iets in deze suggestie ziet en voornemens is er iets mee te doen.
 
 Tot slot. In navolging van onze vorstin willen wij van onze kant de leden
van het kabinet wijsheid maar bovenal Gods zegen toe bidden bij het vervullen
van de hoogst verantwoordelijke taak die op hun schouders rust.
 
 
 
 
 
 De heer Schuyer (D66):
 
 "Aan feiten hebben we niets, bewijzen moeten we hebben". Deze woorden,
mijnheer de voorzitter, uitgesproken door Boer Koekoek op een verkiezingsavond,
kregen een luid applaus. Het heeft sindsdien mijn denken beïnvloed in
discussies met als thema: "Wat wil de kiezer precies?" Die discussies nemen
meestal in frequentie toe na verloren verkiezingen.
 
 Het is op zulke momenten verbijsterend, te vernemen wat de kiezer allemaal
wil. De minister-president moet dat gevoel herkennen. De uitspraak kwam mij
weer in gedachten na de statenverkiezingen van maart dit jaar, verkiezingen
die de D66-fractie in deze zaal nogal wat zetels hebben gekost. Een rationele
verklaring is daarvoor nauwelijks te vinden. De totstandkoming van dit paarse
kabinet was een D66-wens die wij de kiezers steeds hebben voorgehouden. Minister
Borst krijgt de titel beste vakminister van dit kabinet; in de Neue Zürcher
Zeitung wordt minister Wijers de ontdekking van de Nederlandse politiek genoemd
en zijn dominante invloed op het beleid geanalyseerd. De minister van Buitenlandse
Zaken houdt voor het eerst in lange tijd in de Verenigde Naties een rede waar
iemand het weer eens mee oneens kan zijn en de minister van Justitie brengt
een beleid over het voetlicht dat duidelijk maakt dat niet geheel ons rechtssysteem
gereviseerd moet worden ter wille van de criminaliteitsbestrijding.
 
 Zijn bijvoorbeeld de berichten juist dat de hoger beroepsmogelijkheid
bij asielprocedures weer in ere hersteld wordt? Mijn fractie zou dat zeer
toejuichen. Wij gaan er ook nu nog van uit dat dit allemaal beleidsaspecten
zijn die onze kiezers willen, maar dat het geschort heeft aan de profilering
van dat beleid en meer in het bijzonder aan het zichtbaar maken van de bijdrage
van D66 daarbij.
 
 Bij het aantreden van dit kabinet werd telkens weer de vraag gesteld of
dit kabinet een "gewoon" kabinet was. De minister-president legde de nadruk
op het gewone karakter van het kabinet. En natuurlijk, dit kabinet is óók
een gewoon kabinet, berustend op een gezonde parlementaire meerderheid. Maar
voor D66 behoort dit kabinet iets meer te zijn dan een gewoon kabinet. Om
de democratie te versterken, en daar komt een stukje verantwoording ten opzichte
van versterking van democratische principes, was het in onze ogen nodig de
vanzelfsprekendheid van de regeringsvorming in ons land te doorbreken. Alleen
op die manier zou er voor kiezers een echte keuze te maken zijn. Het is voor
ons dus van belang om het beleid te bezien in het perspectief van verandering
die deze regering zou kunnen brengen.
 
 Het benadrukken van het gewone door PvdA en VVD was te begrijpen; immers,
hun achterbannen keken het meest wantrouwend naar dit experiment. Voor die
vrees is ook begrip op te brengen. Vandaar dat er door D66 maar niet al te
sterk gereageerd is toen door een bekende VVD'er, inmiddels tot de heerlijkheid
van de senaat opgeklommen, geproclameerd werd dat de minister van Economische
Zaken beschouwd moest worden als zesde VVD'er van dit kabinet. Na de statenverkiezingen
van maart en de daarop volgende peilingen bleek echter dat de PvdA stabiliseert,
de VVD de grote winnaar werd en D66 het meest kwetsbaar is, zonder dat dit
te verklaren is uit een beleidsdaad. Er zal bij onze coalitiepartners dus
wel enig begrip bestaan voor de profileringsbehoefte van mijn partij nu. Wie,
met andere woorden, is de vijfde D66-minister in het kabinet? Dat moet iemand
zijn die perspectief opent op een beleidsterrein waar de zaak muurvast zit.
Het perspectief dat je door een politieke keuze iets kan bijdragen aan een
ontwikkeling die de wereld een klein beetje beter maakt. Dat verwachten wij
ook van onze bewindslieden.
 
 Om het antwoord te vinden is het nodig het beleid van het kabinet op een
aantal beleidsterreinen te bezien vanuit dat perspectief. Het kabinet heeft
zich bij zijn aantreden het herstel van het primaat van de
politiek ten doel heeft gesteld. Hoe doe je dat? Belangrijk is zeker inzichtelijkheid
in besluitvorming, die tot stand kan komen door het debat met het parlement.
Onmiskenbaar heeft dat debat aan levendigheid, aan inhoud en aan onvoorspelbaarheid
gewonnen. De positie van het parlement is duidelijk over het voetlicht gekomen
en mijn fractie vindt dat winst. Ook voor deze Kamer is de ontwikkeling van
belang. Zonder het politieke karakter van deze Kamer te willen ontkennen moet
ik zeggen dat in de vorige periode wel waarneembaar is geweest dat de toetsing
van wetten op uitvoerbaarheid en rechtvaardigheid soms overschaduwd werd door
politieke stellingname. Het kabinet Lubbers-III heeft bij herhaling ook in
deze Kamer de kabinetskwestie gesteld, zelfs bij een ondergeschikt onderwerp
als het huurwaardeforfait; het kabinet-Kok heeft dat nog niet één
keer gedaan. Niet het machtswoord, maar de kracht van argumenten moet overtuigen.
Daarmee is het primaat van de politiek weliswaar nog niet gerealiseerd, maar
wel een eind op weg geholpen. Besluitvaardigheid van de overheid is een ander
middel. Het kabinet heeft ook hierbij een goede start gemaakt. Op het terrein
van infrastructurele voorzieningen, bij de sociale zekerheid en bij de begroting
1996 zijn belangrijke beslissingen genomen. Geen vlucht in allerlei adviescommissies;
het terugdringen van adviesverplichtingen heeft ook in het eerste jaar zijn
beslag gekregen.
 
 Dat doet de vraag opkomen naar de plaats en de positie van het maatschappelijk
middenveld. Immers, de politiek kan in onze huidige samenleving lang niet
alles. Het primaat van de politiek wordt alleen dan aanvaard wanneer de politiek
zich verzekerd weet van brede maatschappelijke steun. Over die wisselwerking
en de wijze waarop het dat wenst te realiseren, kan het kabinet duidelijker
zijn. Door het oor te luisteren te leggen bij breed samengestelde adviesorganen
kan de regering er immers achter komen, hoe groot het draagvlak in de samenleving
is voor bepaalde voorstellen. Met het terugdringen van adviesverplichtingen
mag dat element niet veronachtzaamd worden. Wil de minister-president eens
aangeven of de regering de behoefte heeft, voor voorstellen harerzijds het
draagvlak af te tasten en zo ja, op welke wijze zij dat dan wenst te gaan
organiseren?
 
 Indien de politiek het primaat wil herstellen dat zij wil hebben, dan
zal er meer aandacht voor de uitvoering van regelgeving dienen te komen. Het
kabinet heeft op dit punt nog wel het een en ander te realiseren. Ik wil dit
met een voorbeeld verduidelijken. Uit elk onderzoek dat ernaar verricht wordt,
blijkt dat heel veel mensen met lagere inkomens geen gebruik maken van regelingen
waar ze recht op hebben. Daardoor ontstaat een netto-koopkrachtverlies in
de orde van grootte van 10%, en dat is van een andere orde dan waar wij met
het kabinet veelal over discussiëren. Wanneer maatregelen de groepen
niet bereiken waarvoor ze bestemd zijn, dan is dat ernstig. Te ingewikkelde
regelgeving kan een oorzaak zijn, alsmede onvoldoende voorlichting. Maar wellicht
moet het hele beleid herzien worden en dient de overheid, ook de lagere, actief
te worden als het gaat om het opsporen van degenen voor wie maatregelen in
de sociale sfeer gelden. Als een tweedeling van onze samenleving dreigt die
niemand wil, dan moet het kabinet, en met name de minister van Sociale Zaken,
meer doen dan alleen regels stellen. Een concrete aanpak van dit probleem
door het kabinet hebben wij nog niet waargenomen en wij zouden het op prijs
stellen als de minister-president hierop nader wilde ingaan, want het is wel
noodzakelijk om dit probleem aan te pakken.
 
 Mijnheer de voorzitter! In zijn bewonderenswaardige vertaalprestatie met
de "Spiegel van de klassieke Chinese poëzie" laat W.L. Idema zien, hoe
in de traditionele Chinese wereldbeschouwing de politiek steeds een centrale
plaats inneemt omdat bestuurlijk handelen gezien wordt als primair belang
voor het handhaven van orde. Vanuit dat perspectief is een ambtelijke carrière
voor de Chinees de hoogste roeping van de mens. Iets daarvan zien we ook in
onze eigen geschiedenis, toen er vanuit deze zaal wereldpolitiek werd bedreven.
Nu beleven we echter een dieptepunt. Het werken bij de overheid is weinig
in trek. En ook de beroepen die voor hun arbeidsvoorwaarden veelal van de
overheid afhankelijk zijn, verheugen zich niet in populariteit bij schoolverlaters.
Er is jarenlang nauwelijks iets gedaan om deze negatieve ontwikkeling tegen
te houden. Natuurlijk heeft dit ook iets te maken met primaire arbeidsvoorwaarden,
maar niet alleen daarmee. Als het primaat van de politiek wordt hersteld,
zal dat ook de animo om voor de publieke zaak te werken stimuleren. Wij zijn
benieuwd of en zo ja, wat de regering doet om de aantrekkelijkheid van werken
bij de overheid te vergroten. De minister van Binnenlandse Zaken bevindt zich
daarbij in een weinig benijdenswaardige positie. Een minder omvangrijke overheid
kan ruimte scheppen voor een overheid die in haar arbeidsvoorwaarden een beter
perspectief kan bieden. Is dat een weg die het kabinet voor ogen heeft?
 
 Voorzitter! 1995 is een belangrijk herdenkingsjaar geweest. Natuurlijk,
de herdenking van de bevrijding, maar ook die van de vijftigjarige onafhankelijkheid
van Indonesië, met het staatsbezoek van de koningin; weliswaar niet precies
op 17 augustus, maar wel in 1995 en niet in 1999. Wat er in vijftig jaar kan
veranderen, is wel het meest duidelijk te maken door te wijzen op de instelling
van een gemeenschappelijk Duits-Nederlands legerkorps dat Engels als officiële
voertaal hanteert. "Communitate valemus", door samenwerking sterk, ook bij
de luchtmacht, als het aan de Duitse bondskanselier ligt. Voor de hartelijke
verhoudingen met Duitsland verdient de minister van Buitenlandse Zaken, en
zeker ook de minister-president, een compliment. De verhoudingen zijn onder
deze regering ontegenzeggelijk hartelijker geworden. Het versterken van de
Europese eenheid, hoe moeizaam ook, verdient alle aandacht en we zijn tevreden
met de inspanningen die het kabinet zich daarvoor getroost. Maar ook met behoud
van die doelstelling moet het mogelijk zijn, de positie van ons land tegenover
Frankrijk duidelijker neer te zetten. Het protest tegen de absurde Franse
kernproeven, nauwelijks een jaar voor de ondertekening van een algeheel verbod
op proefnemingen, was relatief eenvoudig omdat die bij de gehele wereld op
onbegrip stuitten. Maar de chicanes rondom het Verdrag van Schengen en de
voortdurende verwijzing daarbij naar het Nederlandse drugsbeleid om eigen
binnenlandse problemen te verdoezelen verdient onzerzijds een duidelijker
stellingname. Een stellingname die zich wat ons betreft niet
kan beperken tot uitspraken in het Nederlandse parlement, maar die ook in
bilateraal contact met de Franse regering tot uiting dient te worden gebracht.
In voorlichting in Frankrijk zelf over ons drugsbeleid en drugsnota dient
er tegelijkertijd gewezen te worden op de grote problemen die Frankrijk heeft
met de import van drugscriminaliteit uit Algiers en Marokko en op de weigering
van Nederland om daarvoor als bliksemafleider te dienen. Is de minister-president
bereid, de positie van Nederland op dit terrein met nog meer nadruk en met
een gezond zelfbewustzijn over te brengen in zijn contacten met de Franse
regering en de Franse president? En zou een advertentiecampagne waarbij niet
alleen het Nederlandse drugsbeleid wordt toegelicht, maar waarbij ook de problemen
met Algiers en Marokko in Frankrijk zelf als bron van zorg worden aangestipt,
mogelijk zijn? In goede vriendschapsrelaties zou dat toch moeten kunnen.
 
 Voorzitter! Uit het voorgaande kan worden opgemaakt dat wij het interview
dat de minister van Justitie aan een Franse krant heeft gegeven, juist van
harte toejuichen. Aan uitsluitend kwispelende hondjes, om met Jan Blokker
te spreken die naar aanleiding van het optreden van een enkel kamerlid bij
dit onderwerp deze vergelijking trok, hebben we niets.
 
 De zwartste bladzijde voor Europa is natuurlijk de situatie in het voormalige
Joegoslavië. Een algemeen gevoel van onmacht is daarbij ons deel. Maar
het is beschamend dat het bij dit typisch Europees probleem toch weer de Amerikanen
zijn die het initiatief hebben genomen. De Amerikaanse diplomatie heeft eveneens
aanmerkelijk meer kunnen bereiken dan de Europese. Een verdeeld huis is daar
debet aan. Dat valt de regering uiteraard niet te verwijten; we nemen aan
dat er naar beste weten is gewerkt om samenhang in het Europese beleid te
brengen. De realiteit is echter dat er rekening mee moet worden gehouden dat
het nog geruime tijd zal duren voordat Europa een eenduidig vredes- en veiligheidsbeleid
tot stand brengt. Zolang dat er niet is, blijft het nodig om bij de herijking
van het buitenlands beleid de Atlantische component stevig neer te zetten.
 
 Beïnvloeding van isolationistische tendensen in de Amerikaanse binnenlandse
politiek, waar mogelijk vanuit Europa, dient een aandachtspunt te zijn. Intussen
heeft Joegoslavië ook de Nederlandse binnenlandse politiek beroerd. Het
meedoen aan VN-vredesoperaties in potentiële oorlogsgebieden steunt mijn
fractie met overtuiging. Het gevaar dat daaraan verbonden is, dient elke deelnemer
onder ogen te worden gebracht. Het meedoen aan zo'n vredesmacht impliceert
immers dat niet onder alle omstandigheden de veiligheid van de militairen
kan worden gegarandeerd. Juist wanneer een VN-vredesmacht gestationeerd wordt
ten behoeve van de veiligheid van tienduizenden burgers, kan bij het ontstaan
van gevaar voor die groep niet consequent primair voor de veiligheid van de
militairen gekozen worden. De beslissing om troepen te sturen is een zware.
En langzaamaan wordt duidelijk dat een beoordeling van de organisatie van
de VN-inzet en de kwaliteit van het commando daarover daaraan vooraf behoort
te gaan. Dat de regering zich heeft laten meeslepen in het sentiment om "onze
jongens" een heldenrol toe te schrijven, is echter wel duidelijk en dan komt
kritiek onverwacht hard aan. Dutchbat is na de val van de enclave teruggehaald
voordat het Internationale Rode Kruis ter plaatse kon zijn, en dat is niet
heldhaftig. En er is meer waardoor een onafhankelijk onderzoek gerechtvaardigd
lijkt. Ook is wel duidelijk geworden dat de communicatie tussen het militaire
gezag en de verantwoordelijke minister aan herziening toe is. Het snel handelend
optreden – met de nadruk op "snel" – en desnoods het vervangen
van topambtenaren maken bewindspersonen kwetsbaar, zoals recent is gebleken.
Maar het niet-handelend optreden, zoals nu tegen de top van het militaire
apparaat, doet dat ook. Die ervaring is de minister van Defensie rijker. Gezien
de gevoeligheid bij deze kwesties pleit mijn fractie ervoor dat een regel
van voor 1987 in ere wordt hersteld en de minister-president mede verantwoordelijkheid
gaat dragen voor majeure maatregelen die tegen topambtenaren, ook geüniformeerden,
worden genomen.
 
 Men behoeft geen helderziende te zijn om te voorspellen dat de noodzaak
tot reorganisatie en sanering van het justitiële en politionele apparaat
een van de conclusies uit de IRT-enquête zal zijn. Het is ontluisterend
om te ervaren dat de jacht op een paar honderd criminelen een geheel apparaat
van justitie en politie in diskrediet kan brengen. Dat ondermijnt het vertrouwen
van de samenleving en het ondermijnt het werkklimaat in het apparaat zelf.
Het opnieuw definiëren van de normen en de opbouw van een adequate controle
op het systeem zullen nodig blijken te zijn. Onder leiding van de minister
van Justitie lijkt het zinvol, dit op te dragen aan een speciaal daarvoor
in te stellen projectmanagementteam. Het behoort tot de moeilijkste taken
die in de komende tijd op het bord van het kabinet liggen. De minister van
Justitie wensen wij daarbij sterkte toe en wij wensen hem sterkte toe. Dat
is het minste wat wij uit het parlement kunnen doen.
 
 Het buitenlands beleid zoals D66 dat wenst te voeren, krijgt in het begin
van het tweede jaar van dit kabinet en bij deze minister van Buitenlandse
Zaken een steeds duidelijker reliëf. Er komt nog voldoende gelegenheid
om over de herijking van dat beleid met de minister van gedachten te wisselen,
maar enkele successen van de nieuwe aanpak behoren vermeld te worden bij de
algemene beschouwingen. Door nadrukkelijk te kiezen voor een bescheiden rol
van een klein land dat het moet hebben van argumenten en stille diplomatie,
is in korte tijd meer bereikt dan in jaren daarvoor. Een voorstel om het Rusland
mogelijk te maken, ook militairen voor Joegoslavië beschikbaar te stellen,
dat uitgevoerd lijkt te gaan worden, is een felicitatie waard.
 
 De minister van Financiën stelde in een radio-interview dat het nadeel
van een brede waardering van het financieel beleid is, dat iedereen zich op
hetzelfde zwakste punt concentreert. Dat is de hoogte van de staatsschuld.
Het spijt mij dat ook mijn fractie zich daar bij de algemene beschouwingen
op wenst te concentreren. Voor de volgende jaren zal een positief oordeel
over het financieel beleid heel sterk afhangen van de beantwoording van de
vraag of de staatsschuld stevig zal verminderen. Aan de overzijde is daarbij
de vraag centraal komen te staan of alle meevallers ook daarvoor moeten worden
aangewend. 
 
 De minister van Financiën heeft terecht al een onderscheid gemaakt
tussen meevallers die rechtstreeks met de rijksbegroting van doen hebben en
meevallers die daar niet rechtstreeks op betrekking hebben. Ik noem uitgaven
voor de zorg en de sociale fondsen. En de minister-president heeft zich niet
willen vastleggen op de wijze waarop bij de begroting voor 1997 met de meevallers
wordt omgegaan. Hoewel er op zichzelf begrip voor deze stellingname is op
te brengen, wil mijn fractie niet verhelen dat een uiterst substantiële
verlaging van de staatsschuld wel het uitgangspunt zal zijn voor de beoordeling
van komende begrotingen.
 
 Het is denkbaar dat er enige duurzame investeringen nog voorrang hebben,
zeker als ze werk genereren, maar van verhoging van de overdrachtsuitgaven
kan toch eigenlijk geen sprake zijn. Aan de overzijde is daarbij centraal
in het debat komen te staan de zogeheten EMU-norm. Het gewicht daarvan zullen
wij niet onderschatten, maar met een sterkere stijging van het bruto binnenlands
produkt dan de staatsschuld zou de norm ook naar beneden kunnen gaan. Ook
dan blijft de noodzaak tot vermindering van de staatsschuld volop aanwezig.
Immers, bij een dergelijke ontwikkeling blijft de rentelast als een molensteen
op de rijksbegroting drukken.
 
 Bij de begrotingspresentatie 1995 was de geprognotiseerde rentelast 28
mld.; nu bij de begroting 1996 is dat 29,5 mld. Die stijging van de afgelopen
jaren vindt plaats bij een toch al enkele jaren durende daling van de lange
rente en door vervroegd inruilen van dure leningen in goedkope leningen. Zonder
dat beleid zou het beeld nog negatiever zijn. Indien wij erin slagen om de
rentelast in enkele jaren met 10% te verminderen, spreken wij ruwweg over
de begroting van Landbouw of van Economische Zaken. Bij een daling van 15%
spreken wij over de begroting van Justitie en van nog een drietal departementen.
 
 Dergelijke vergelijkingen zeggen meer dan de abstractie van de EMU. Een
beleid dat inzet op het verlagen van de rentelast binnen enkele jaren, biedt
ook de mogelijkheid een brug te slaan tussen de coalitiepartners VVD en PvdA.
Want er ontstaat dan ruimte aan de onderkant in het loongebouw, lastenverlichting
te geven die goed is voor banengroei, overdrachtsuitgaven en koppeling. Het
kabinet kan bij monde van de minister-president natuurlijk stellen dat een
beleid dat hierop inzet veel tijd nodig heeft om effect te sorteren en dat
de genoemde wensen allemaal verlangens van het heden zijn.
 
 Dat is waar; vandaar dat ik in het bijzonder een doel wil noemen dat met
vermindering van de rentelast in de pas kan lopen. Dat is de betaalbaarheid
op het huidige niveau van de AOW voor de periode dat het werkelijk gaat spannen
tussen 2010 en 2030. Dat is een beleidslijn die een calculerende minister-president
wel moet aanspreken, want het maakt voor de kiezers in één klap
de overbodigheid van ouderenpartijen duidelijk. En dat scheelt hem het aanhoren
van vier algemene beschouwingen aan de overzijde en twee hier.
 
 Wij zouden het op prijs stellen als het kabinet morgen in het antwoord
van de regering zou willen ingaan op de gevolgen van een dergelijke aanpak
voor de komende jaren en meer specifiek voor de betaalbaarheid van de AOW.
 
 Als volgend jaar het eindexamen biologie wordt afgenomen, lijkt een zinvolle
vraag te zijn: noem eens een overeenkomst tussen Ritzen en Urbanus VIII. Bij
het VWO zou dat een open vraag kunnen zijn en bij de MAVO wellicht in de vorm
van een meerkeuzetoets: a. ze waren beiden paus; b. ze waren beiden minister
van onderwijs; c. Urbanus deed Darwin in de ban en Ritzen Galileï; d.
Urbanus deed Galileï in de ban en Ritzen verbood vragen over Darwin bij
het centraal schriftelijk.
 
 Je hebt de evolutietheorie dan niet behandeld, maar degene die het goede
antwoord aanstreept, heeft toch ten minste een klok horen luiden. Zeventig
jaar regeren met het CDA in de hoofdrol levert, met compromissen – dat
wel – regelgeving op ten aanzien van abortus en levensbeëindiging,
maar 14 maanden paars worstelt met Darwin. Sommige parlementsleden van coalitiegenoten
zagen de affaire als komkommernieuws in zomertijd. Alleen de hoofdartikelschrijver
van de NRC analyseerde scherp dat bij het vraagstuk meer aan de hand was.
 
 Ter verduidelijking voor onze collega's van klein rechts: het gaat niet
aan om bij twijfel over de betrouwbaarheid van een theorie, deze theorie te
verzwijgen of te ontkennen. Wat in het onderwijs gewaarborgd moet worden,
is dat de andere opvatting, in dit geval het scheppingsverhaal, naast de theorie
wordt onderwezen, en wel ongeacht de identiteit van de school; het scheppingsverhaal
dus evenzeer bij de openbare school als Darwins theorie bij de christelijke
school. Een verbod om een van de twee te examineren, is uit den boze.
 
 
 
 
 
 De heer Veling (GPV):
 
 Ik kan het niet laten om toch even hierop te reageren. Ik vond toch dat
het echt een komkommeraangelegenheid was. De verplichting om in een school
de evolutietheorie te onderwijzen, is toch eigenlijk niet omstreden? U verontschuldigt
zich een beetje bij wat u "klein rechts" noemt, maar wat mij betreft, is dat
absoluut niet nodig. Het behandelen van een dergelijk omstreden theorie vergt
natuurlijk wel behoedzaamheid bij de examinering. Nogmaals, het behandelen
ervan is naar mijn stellige overtuiging echt een komkommerkwestie.
 
 
 
 
 
 De heer Schuyer (D66):
 
 Maar er was geen sprake van behoedzaamheid bij examinering. Het is een
daaraan voorbijgaan bij de examinering.
 
 Voorzitter! De stellingen van Copernicus werden geschreven in 1543 en
in 1616 op de index geplaatst. De communicatie ging in die jaren niet snel.
In 1759 werd het boek van de index gehaald en een jaar of wat geleden kregen
de nabestaanden te horen dat de kerk het indertijd verkeerd heeft gezien.
De vraag is nu: hoe lang heeft de minister van Onderwijs nodig? Als de gelijkenis
met Urbanus geheel op moet gaan, zitten wij ergens in 2350, maar misschien
kan het eerder.
 
 De maakbaarheid van de samenleving met de Staat als stuurman is als idee
ook door de sociaal-democraten verlaten, maar sporen ervan zijn het langst
waar te nemen in het onderwijsbeleid. Analyseert men de doelstellingen van
dat beleid uit de beginjaren zeventig, dan is dat somber-makend. Noch het
onderbrengen van het kleuteronderwijs in de basisschool, noch de energie,
gestopt in het achterstandsbeleid, heeft blijkens een recent proefschrift
geleid tot een significante stijging van het aantal leerlingen uit de lagere
inkomensgroepen in het VWO. De 22% HAVO/VWO-leerlingen uit
die groepen steekt schril af tegen bijvoorbeeld de situatie in Frankrijk.
Laat ik ook maar iets aardigs over Frankrijk zeggen. Alweer bijna twintig
jaar zit het onderwijs in een bezuinigingsbeleid dat ertoe geleid heeft dat
economische overwegingen dominant in dat beleid zijn geworden. Met dat gegeven
is bij het beleid wellicht toch onvoldoende rekening gehouden. Grotere onderwijsinstellingen
in basis- en voortgezet onderwijs, nodig om verbreding van keuzemogelijkheden
te realiseren, werden daardoor beknot in hun mogelijkheden, de organisatie
voor de leerling kleinschalig te organiseren. Vervreemding en gebrek aan geborgenheid
voor met name jonge kinderen is het gevolg. Een percentage van om en nabij
20 van jongeren met psychosociale problemen is Europees niet alarmerend, maar
voor Nederlandse verhoudingen niettemin onrustbarend. De socioloog Schuyt
ziet een verband met de teloorgang van sociale controle. Daar speelt gezin
en school een rol bij. De minister van Justitie, geconfronteerd met de stijging
van de jeugdcriminaliteit, heeft een pleidooi gehouden voor aandacht voor
geborgenheid en sociale controle. Het voorstel om eens te bezien of het nu
wel zo wijs is, alleenstaanden met jonge kinderen verplicht te laten solliciteren,
is sympathiek omdat het een poging doet, een groeiend probleem de baas te
worden. Het zou verstandig zijn, ook het gehele onderwijsbeleid in de leerplichtige
leeftijd eens met die bril tegen het licht te houden.
 
 Voorzitter! De reorganisatie van het binnenlands bestuur is als aandachtspunt
in de Troonrede stiefmoederlijk bedeeld en wat staatsrechtelijke vernieuwingen
betreft, zoals de invoering van het referendum, is die kwalificatie nog te
ruim. Gelukkig is dat verzuim daarna goed gemaakt. De minister van Binnenlandse
Zaken heeft bij de toelichting op het op handen zijnde referendumvoorstel
gewezen op de afspraak in het regeerakkoord. Maar hij heeft nog iets meer
gedaan. Hij heeft erop gewezen dat een correctief referendum ook ergens over
moet gaan en dat te veel uitzonderingen met de geest van de afspraak in strijd
zijn. En zo is het natuurlijk ook. De planologische kernbeslissing, in het
parlement amendeerbaar en daarmee bij het referendum aan wet gelijk te stellen,
behoort niet te worden uitgezonderd. Natuurlijk – en ik zeg dit in de
richting van onze coalitiepartner de VVD – moet er dan een beperking
van de inspraak vooraf geaccepteerd worden om de voortgang van het beleid
niet te frustreren. Het is een misverstand, te menen dat daarover met D66
niet te praten zou zijn.
 
 Het aantal benodigde handtekeningen voor een referendum is fors. Op het
eerste gezicht lijkt de keuze ook niet consistent. Als voor lokale en regionale
referenda gekozen wordt voor respectievelijk een halve kiesdeler voor de petitie
en een dubbele kiesdeler voor het effectueren van het referendum, zou het
logisch zijn, dat ook voor het landelijk referendum te doen. Ook het opnemen
van aantallen in de Grondwet in plaats van in een referendumwet, is onlogisch,
niet alleen omdat wij er langzamerhand toch van overtuigd zijn dat het opnemen
van aantallen in de Grondwet niet de weg is, maar ook omdat het aantal van
600.000 weer anders gewaardeerd wordt als over vijftien jaar het aantal inwoners
in ons land ongeveer bij 18 of 19 miljoen ligt. Als de VVD van oordeel is
dat naar die punten de aandacht van de Eerste Kamer moet uitgaan, dan komt
dat overeen met onze zienswijze.
 
 De minister van Binnenlandse Zaken is heel wat coöperatiever tegenover
het regeerakkoord dan de minister van Sociale Zaken, de heer Melkert, op dit
punt. Als je zo negatief bent over het referendum omdat je van oordeel bent
dat de kiezer het algemeen belang niet kan dienen, dan had je met dat regeerakkoord
niet in de regering moeten gaan zitten en bovendien een voorbehoud op het
eigen partijprogramma moeten maken. Bovendien roept zijn opvatting de vraag
op, of de heer Melkert ook vraagtekens plaatst bij het vermogen van de kiezers
om bij reguliere verkiezingen het algemeen belang in voldoende mate te onderkennen.
De nieuwe bewindsman voor gezinszaken heeft kennelijk heimwee naar een soort
censuskiesrecht voor gezinshoofden of iets dergelijks.
 
 Voorzitter! Wij hebben er geen behoefte aan, vervroegde verkiezingen te
forceren, maar het to be or not to be van een referendum is voor ons een referendabele
vraag!
 
 Ik kom aan een ander punt toe. "Den Haags Kampf gegen den Papierkrieg"
was de kop in de Neue Zürcher Zeitung van 6 september 1995. En onder
die kop werd een groot aantal voorstellen van het kabinet met elkaar in verband
gebracht en geïnterpreteerd als een dereguleringsactie. Voor D66 nog
verrassender is dat de links-liberalen, zoals de partij consequent genoemd
wordt, gezien wordt als de grote initiator van deregulering. Analyserend hoe
oude kabinetten wel de mond vol hadden van deregulering maar tot weinig resultaat
leidden, wordt van dit kabinet gesteld dat deregulering werkelijk ter hand
is genomen onder de voortvarende leiding van de minister van Economische Zaken.
De dereguleringsimpuls van dit kabinet wordt gezien als het meest duidelijke
stempel van de nieuwe regeringspartij D66 en men analyseert de voorstellen
van de winkelsluiting onder dezelfde noemer als het voorstel om juristen in
dienst van organisaties het balierecht te geven, alsmede het voorstel om contingentering
en de prijsregulering op te heffen ten behoeve van taxi's en de Winkelsluitingswet.
Ook de privatisering van ziektekosten valt daaronder. En natuurlijk de activiteiten
van staatssecretaris Linschoten, die als enige niet-D66'er genoemd wordt als
een overtuigd voorstander van deregulering. De noodzaak ertoe word je in het
buitenland wel zeer duidelijk. Met ongeloof wordt gezegd dat er meer dan 1200
gedetailleerde regelingen zijn, ontleend aan de ARBO-wetgeving, en dat het
bedrijfsleven meer dan 20.000 vergunningen nodig heeft per jaar om de milieuverordeningen
niet te overtreden. 2% van het binnenlands bruto produkt gaat zitten in de
bureaucratie. In cijfers is dat 10 tot 15 mld. Een daling van 10% van de bureaucratie
betekent dus een groot bedrag dat ingezet zou kunnen worden voor banengroei.
Het paarse kabinet doet werkelijk wat het belooft heeft en dat is in Nederland
even wennen. Misschien is het wel niet eens de bedoeling van de kiezer, denk
je soms!
 
 Voorzitter! Een dergelijk stempel op het regeringsbeleid opgedrukt krijgen
als kleinste regeringspartij door een zeer invloedrijke buitenlandse krant,
is natuurlijk tevreden stellend, maar het maakt het zoeken
naar de vijfde D66-minister, waarover ik in het begin sprak, extra spannend.
Want bij zoveel lof en profilering is er natuurlijk een geheime kracht aan
het werk. Maar het noemen van een naam lijkt ons bij nader inzien toch niet
verstandig. Het toeëigenen van andermans eigendommen, hoe profijtelijk
dat soms ook in een verkiezingsstrijd kan zijn, past nu eenmaal niet in het
normen en waardenstelsel dat in onze kring wordt uitgedragen. Bovendien zou
de minister-president bij de beantwoording morgen namens de genoemde bewindspersoon
toch hebben te verklaren dat mijn fractie het geheel verkeerd ziet. Vandaar
dat ik het anders zal formuleren. Toen vorig jaar bij de totstandkoming van
dit kabinet de verdeling van de portefeuilles aan de orde kwam, heeft de onderhandelaar
van D66 er een scherp oog voor gehad, dat het niet nodig zou zijn, de portefeuille
van Landbouw voor ons te claimen. Ook zonder een directe inbreng van een D66'er
op dat departement wordt er een beleid gevoerd dat op tal van terreinen vernieuwend
te noemen is. En dat werd hoog tijd. In de eerste maanden kon men nog kritiek
hebben op de te geringe aandacht van de sociale aspecten die er aan het beleid
kleven voor de mensen werkzaam in de agrarische sector, maar dat verzuim is
krachtig hersteld. Het is belangrijk dat de noodzakelijke veranderingen een
zo groot mogelijk politiek draagvlak krijgen. Voor het Structuurschema Groene
Ruimte is dat de minister voortreffelijk gelukt. Nu het mestbeleid nog.
 
 Voorzitter! Nog één punt. Dit jaar zijn de hoofdpunten van
het regeringsbeleid op een andere manier gepresenteerd: niet meer de hoofdpunten
per departement, maar een thematische indeling dwars door departementen heen.
Dat is aanmerkelijk meer dan een redactionele wijziging. Wij zijn zeer tevreden
met de gekozen presentatie, maar de vraag is of de regering voor de komende
jaren ook bij belangrijke nota's en wetsvoorstellen de "ontschotting" ter
hand wil nemen. Met de Herijkingsnota en de Drugsnota is er een belangrijk
begin gemaakt. Wij zouden het op prijs stellen als dit verder vorm wordt gegeven:
verkeer, milieu en economische zaken, alsmede landbouw, milieu en economische
zaken dienen als voorbeelden. Het zou ook zinvol zijn, daarbij keuzen uit
het recente verleden te betrekken. Met name voor milieukeuzes is dat van belang,
omdat daarmee duidelijker kan worden dat in een bepaald landsdeel een keuze
wordt gedaan ter bescherming van een ander landsdeel.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik wijs u erop dat u inmiddels ruim twee minuten over uw spreektijd heen
bent.
 
 
 
 
 
 De heer Schuyer (D66):
 
 Ik rond mijn betoog af, voorzitter. Ongeveer vijftien jaar geleden koos
de regering onder druk van de publieke opinie niet voor de inpoldering van
de Markerwaard en de uitbreiding c.q. verplaatsing van Schiphol daarheen.
Die keuze toen betekende impliciet het accepteren van een uitbreiding van
Schiphol op termijn. Een milieukeuze derhalve. Vandaar ook dat mijn fractie
aandringt op een spoedig verschijnen van de nota over een eventuele tweede
luchthaven. Mogen wij verwachten van de regering dat zij in de nabije toekomst
de dwarsverbanden bij het merendeel van de presentaties ter hand zal nemen?
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Het woord is aan de heer Batenburg. Ik maak de leden erop attent dat hij
zijn maiden-speech uitspreekt.
 
 
 
 
 
 De heer Batenburg (AOV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het is voor mij een voorrecht, vandaag namens
het AOV het woord te voeren over wat ons hart beroert over het heden en de
toekomst van onze samenleving. Ik hoor dat men het lastig vindt om met ouderenpartijen
van doen te hebben. Ik kan alleen maar zeggen dat de mensen die dat zeggen,
zich schuldig maken aan leeftijdsdiscriminatie.
 
 In het bijzonder gaan onze gedachten uit naar de zwakken in ons land,
maar ook daarbuiten. Een staat die zijn behoeftigen verkommeren laat, verdient
niet beter dan dat hij vergaat. Het moet voor ons een erezaak zijn, hulpbehoevenden
de steun te geven waar zij recht op hebben. Hiervoor zal het in de eerste
plaats nodig zijn dat de "ikke, ikke en de ander kan stikken"-mentaliteit
plaats maakt voor solidariteit met de medemens, die eveneens recht heeft op
leefbare omstandigheden. Dit alles heeft te maken met waarden en normen; eerst
komen de waarden en dan de normen. Naar mijn gevoel zijn deze in de laatste
decennia nogal verslechterd. Er is een verharding van intermenselijke verhoudingen
ontstaan door de zucht naar geld, luxe en macht, waardoor het respect voor
elkaar en voor het mijn en dijn meer en meer verdwijnt. De criminaliteit neemt
onrustbarende vormen aan. Voortdurend moeten wij op onze hoede zijn voor bedrog
en geweld. Waar zijn wij nog echt veilig?
 
 Vertwijfelde mensen geven vaak God hiervan de schuld. Ik hoor steeds vaker:
waarom laat Hij dat toe? Men vergeet dat onze Schepper, of oerkracht als men
Hem zo noemen wil, de oorsprong is van ons bestaan en dat Hij ons heeft toegerust
met alle nodige instrumenten, organen, zintuigen en wils- en gevoelsuitingen,
om de aarde en in de toekomst wellicht nog meer te besturen. Wij mensen zijn
het dus die het met de ons gegeven vrije wil moeten doen, maar ook met de
middelen die wij van de Schepper hebben ontvangen. Oneigenlijk gebruik hiervan
zal negatieve gevolgen hebben. Als wij allen van mening zouden zijn, het besturen
wel alleen af te kunnen, dus zonder de Almachtige, dan ben ik bang dat wij
in een moeras zullen verzinken. Gelukkig is een groot deel van ons deze mening
niet toegedaan en is er hoop voor de toekomst.
 
 Een bewijs hiervan is dat ons AOV op 1 december 1993 is opgericht door
een groepje ouderen die begrepen dat er moet worden gestopt met de hiervoor
geschetste achteruitgang en dat er een begin moet worden gemaakt met een vernieuwing
van mentaliteit, zoals het voor elkaar opnemen en het voor elkaar staan, in
het bijzonder voor de zwakken, met name behoeftige ouderen, lichamelijk en
geestelijk gehandicapten, werklozen, bijstandsmoeders enzovoorts. Wij hebben
als eersten gesproken over het herstel van waarden en normen, waar tegenwoordig
iedereen over spreekt. Wij hebben het gehad over respect en eerbied voor ieders
mening en over liefde en verantwoordelijkheid voor de medemens, dit alles
vanuit ons hart, het belangrijkste instrument dat wij van de Schepper hebben
ontvangen. In onze statuten staat dat wij ons handelen zullen
conformeren aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en dat
wij respect, eerbied en liefde zullen tonen voor de fauna, de flora en het
milieu waarin wij mogen leven.
 
 Op 16 december 1991 werd door de Verenigde Naties onder nummer 46/91 een
resolutie voor ouderen aangenomen, waarin de nationale overheden werden aangemoedigd
om de aangekondigde beginselen zoveel mogelijk in hun nationale programma's
vast te leggen. Deze beginselen zijn gerubriceerd onder de onderwerpen onafhankelijkheid,
participatie, zorg, zelfontwikkeling en waardigheid. Aangezien mij de tijd
ontbreekt om dat stuk voor te lezen, geef ik u hiervan een kopie, voorzitter,
zodat geïnteresseerden hiervan kennis kunnen nemen. Alle genoemde grondbeginselen
hebben wij uitgedragen en tot onze blijdschap mochten wij constateren dat
er in de samenleving een groot klankbord voor ons gedachtengoed was en is.
Dat is niet zo verwonderlijk. Immers, dit paarse kabinet spreekt van een herstel
van de verantwoordelijkheid van het individu en een terugkeer naar de markt.
 
 Door de snelle opkomst van het AOV zijn er natuurlijk enorme fouten gemaakt,
waarvoor ons nederig excuus. De zogenaamde negatieve pers in het recente verleden
heeft ons echter eerder goed dan kwaad gedaan. Leden keren terug nadat zij
hadden bedankt en nieuwe leden melden zich aan. Men heeft in het land onze
boodschap begrepen en gevoeld. Wij hebben een nieuwe start gemaakt met een
vernieuwd, enthousiast bestuur, dat ertoe bereid is, met onze collega's in
deze Kamer respectvol en loyaal samen te werken, opdat ons volk weer vertrouwen
krijgt in zijn volksvertegenwoordigers.
 
 Hoewel ik mij ervan bewust ben dat de taak van deze Kamer is, nog eens
na te gaan welke ongewenste gevolgen een voorgesteld wetsontwerp voor de samenleving
kan hebben, veroorloof ik mij, met respect voor het te bepalen beleid van
onze collega's in de Tweede Kamer, het volgende in het algemeen tot alle landgenoten
te zeggen. Het feit blijft dat, hoe ouder je wordt, hoe moeilijker het wordt
om een baan te houden, laat staan te krijgen. Dit is een tijdperk van de cijfers
en de diploma's. Deze geven aan dat oudere werknemers te duur zijn en te laag
opgeleid. Ervaring was vroeger goud waard en is nu nog maar een last, omdat
ze daarom meer voor je moeten betalen. De cijfers bewijzen het ook.
 
 Er is de laatste tijd een verhoogde instroom in de WW merkbaar. De VUT
is de afgelopen jaren sterk ingekrompen, terwijl VUT-achtige constructies
met aanvullingen op de WW door verscherpte WW-eisen vrijwel onmogelijk zijn
gemaakt. Wat hebben wij daarvoor in de plaats gekregen? Flexibele pensionering?
Maar, mijnheer de voorzitter, flexibele pensionering is interessant voor mijn
kleinkinderen, maar niet voor mensen die nu al twintig of meer jaren dienstverband
achter de rug hebben. De conclusie is dus dat ouderen gewoon in armoede en
in de bijstand geraken. Dit was niet de intentie van dit kabinet toen het
aantrad. Het erkende het probleem van de vele gedwongen thuiszittende ouderen
en beloofde hiervoor maatregelen te nemen. Het effect lijkt alleen maar averechts
uit te werken.
 
 Mijnheer de voorzitter! En dan de oudedagsvoorziening. Het AOV heeft in
de Tweede Kamer heel nadrukkelijk gezegd, dat het vasthoudt aan een betrouwbare
oudedagsvoorziening, betrouwbaar voor zowel de werkgever, de werknemer, als
de pensioenfondsen. Dit betekent dat ook in de toekomst de AOW gekoppeld moet
blijven aan de CAO-lonen, dat er verder niet meer bezuinigd mag worden op
de AOW, dat de AOW inkomensafhankelijk blijft, dat het AOW-gat voor de pensioenfondsen
niet groter mag worden en dat het kabinet de zuurverdiende pensioenen intact
laat. Dit betekent dus: geen bezuinigingen op de AOW van samenwonende broers
en zussen, en geen heffingen op de inkomsten van AOW'ers met pensioenen, om
de AOW te kunnen bekostigen. Het betekent wel dat je nu al moet gaan sparen
voor een potje voor later, om de vergrijzing te kunnen financieren, het zogenaamde
bufferfonds. Doen we dat niet, dan leidt dit straks tot forse aanslagen op
de portemonnaie van de burger.
 
 Mijnheer de voorzitter! Het kabinet staat er zich op voor – of het
heeft die bedoeling – dat het erin geslaagd is om de lasten voor de
burger te verlagen. Ik moet u zeggen dat ik er nog weinig van gemerkt heb.
De huren stijgen nog steeds; de huursubsidie in haar huidige vorm is niet
in staat om dat voldoende te compenseren en de gemeentelijke en provinciale
lasten rijzen de pan uit. Het nadeel van deze heffingen is dat ze geen rekening
houden met je inkomen.
 
 Voorzitter! En dan nu de ouderenzorg. In de nota's Integraal actieplan
ouderenbeleid en Modernisering ouderenzorg, spreekt het kabinet zich uit voor
de zogenaamde ontsluiting – over het algemeen is bekend de term "ontschotting",
maar dat vind ik geen mooi woord; bovendien moet je, als je iets wilt ontschotten,
er de sloper bij halen, terwijl je bij ontsluiting alleen maar zachtjes de
deur hoeft open te doen – van de gezondheidszorg. Ik denk dat we hiermede
de kern van de financiering en organisatie van de gezondheidszorg te pakken
hebben.
 
 Al jarenlang erger ik mij aan de soms tergende bureaucratie die er heerst,
en wel in het bijzonder in de ouderenzorg. In plaats dat de betrokken instanties
met elkaar om de tafel gaan zitten om te spreken over de vraag, hoe zo goed
mogelijk aan te sluiten bij de behoeften van de oudere, wordt deze de mist
in gestuurd. Om nog maar te zwijgen over hoe het moet, als je iets gaat mankeren.
Je gaat naar de dokter; de dokter stuurt je door naar een specialist; deze
doet voor veel geld onderzoekjes; vervolgens word je weer teruggestuurd naar
de dokter; deze stuurt je weer naar een andere specialist, die weer voor hetzelfde
bedrag dezelfde onderzoekjes laat doen, enz., enz. Dat is erg frustrerend,
zowel voor de patiënt, als voor de zorgverzekeraar. Het lijkt wel alsof
er een circuit bestaat dat zich financieel bedruipt ten koste van de verzekeraars
en van de gezondheid en het geduld van de patiënt.
 
 Ons doel voor de toekomst zal gericht moeten zijn op eenvoudige, ook voor
minderbegaafden te begrijpen regelgeving, zonder het overvloedig gebruik van
afkortingen die zelfs voor hoogbegaafden niet meer te volgen zijn. Verder
vinden wij dat de visie voor de toekomst moet zijn: een leefbaar minimuminkomen
voor iedereen die om welke reden dan ook niet kan werken, maar op afroep inzetbaar
moet zijn. Overigens dient er sprake te zijn van een eerlijke verdeling van
werk in ons land. Alle bestaande ondersteuningswetten, waarin uitkeringen
voor levensonderhoud worden geregeld, zouden vervangen kunnen
worden door één solidariteitswet met sancties voor degenen die
wel kunnen, maar niet willen werken.
 
 Mijnheer de voorzitter! Voor het moment heeft het AOV bezwaar tegen het
privatiseren van de bestaande sociale-verzekeringswetten. Het zou kunnen betekenen
dat niemand meer ziek mag zijn of een ongeval mag krijgen.
 
 Verzelfstandiging van de Nederlandse Spoorwegen heeft wellicht tot gevolg
dat onrendabele lijnen worden opgeheven, waardoor burgers worden gedwongen
van de auto gebruik te maken.
 
 Het beleid zal gericht moeten zijn op het welzijn van alle landgenoten
en wel zodanig dat het vertrouwen in de regering terugkeert en dat de angst
en onzekerheid voor de toekomst bij onze medemensen wordt weggenomen. Dit
is een opdracht voor ons allen, een opdracht die vanuit ons hart waargemaakt
kan worden.
 
 Tot slot, mijnheer de voorzitter. Hoopvol is dat onze vorstin haar Koninklijke
boodschappen steeds laat vergezellen van de woorden: en hiermede bevelen wij
u in Godes heilige bescherming. Zij weet zich ook Koningin bij de gratie Gods,
dus in afhankelijkheid ten opzichte van de Almachtige. Deze opstelling past
ons ook als volksvertegenwoordigers. Daarom bedroeft het mij en zovele anderen
dat destijds het gebed tot God vóór de aanvang van de zittingen
van de beide Kamers der Staten-Generaal, werd afgeschaft.
 
 Moge ik u verzoeken, mijnheer de voorzitter, pogingen te willen doen,
dit teken van eerbied voor onze Schepper in deze Kamer in ere te herstellen,
dan wel een mogelijkheid voor die leden te creëren die hun eerbied en
afhankelijkheid jegens de Schepper willen betuigen, door het instellen van
één minuut stilte om zich te kunnen bezinnen op het verantwoordelijke
werk dat wacht.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De traditie getrouw wil ik als eerste u gelukwensen met uw maiden-speech.
Het curriculum dat van u bekend is, wijst uit dat u weinig politieke en bestuurlijke
ervaring had, toen u zich in het AOV gestort hebt en vervolgens deze Kamer
binnenkwam. Dat mede in aanmerking genomen, denk ik dat u zich op manmoedige
wijze door deze eerste beproeving hebt heen geslagen. Ik wens u daarmee gaarne
geluk.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het gaat het kabinet in economische zin en –
zij het minder – ook financieel voor de wind. Een omvangrijk jaarprogramma
zal worden afgewerkt. Toch zijn er ook heel wat verzwegen en verborgen problemen.
Omdat regeren vooruitzien is, wil ik voor die problematiek in deze algemene
politieke beschouwingen de aandacht vragen.
 
 Deregulering, flexibiliteit, concurrentie, langere openingstijden, dynamisering:
het wijst allemaal in één richting en wel: minder regelen en
meer overlaten aan de markt. Die benadering is onevenwichtig voor een overheid.
De ene kant wordt sterk benadrukt, nl. dat burgers, ondernemingen en het bedrijfsleven
gezien hun eigen taak, ook hun eigen creatieve verantwoordelijkheid hebben.
Maar de vraag is, of je alles wel kunt overlaten aan de markt. De les van
de geschiedenis is immers dat de markt niet het algemeen belang dient. Dat
belang moet de overheid bewaken. De markt regelt uit zichzelf geen arbeidsplaatsen
voor minderheden en langdurig werklozen en de markt zorgt niet uit zichzelf
voor het milieu, voor een verantwoord ontwikkelingsbeleid, enz. Bovendien
verbaas ik me elke keer weer over het gemak waarmee woorden als "flexibilisering"
en "functionalisering" op de tong worden genomen. Eigenlijk wordt in die woorden
afstand gedaan van de echte humaniteit. De mens wordt gezien binnen het kader
van een bepaalde functie. Van werknemers wordt door flexibilisering en functionalisering
een maximale soepelheid gevraagd ten aanzien van hun werkgever, zonder dat
aan hun eigenheid en hun verantwoordelijkheid recht wordt gedaan. Dat is uiteindelijk
ook slecht voor de onderneming. De mens mag geen wegwerpmens zijn. Elk mens
behoort op zijn plaats als verantwoordelijk mens op die plaats te worden aanvaard.
Zo dat niet het geval is, behoort dat door de overheid te worden gestimuleerd
en daar ontbreekt het op het ogenblik aan. Inderdaad moeten overbodige regels
worden afgeschaft. Maar een goede marktwerking ontstaat niet door regels af
te schaffen, maar eist een daarop toegesneden regelgeving.
 
 Het lijkt er op dat de overheid, na een tijd van veel overbodige regels,
met de slinger van de klok doorslaat naar het andere uiterste: geen of heel
weinig. Gezien vanuit de taak van de overheid om recht en publieke gerechtigheid
te dienen, moeten toch adequate regels worden gesteld om ontsporingen van
de vrije markt tegen te gaan?
 
 Inzake de privatisering zijn ook belangrijke vragen te stellen. Na de
privatisering van de KPN zijn nu ook de spoorwegen aan de beurt. We hadden
hier met vanouds publieke diensten te maken. Dat wil zeggen diensten, die
er waren voor het Nederlandse publiek. Voor alle burgers. Na de privatisering
zie je bij de KPN bijvoorbeeld dat door toepassing van de norm van efficiëntie
de schaalvergroting toeslaat. Het algemeen belang wordt daarbij veronachtzaamd.
Honderden postkantoortjes die in dichtbevolkte wijken aanwezig waren, zijn
inmiddels gesloten. De winsten stijgen, maar het maatschappelijk nut wordt
veel minder. De grotere postkantoren zijn moeilijk op de fiets bereikbaar.
Velen moeten van de auto gebruik maken. Deze druk op de mobiliteit in steden
en dorpen vraagt maatschappelijke kosten die in de privatisering niet zijn
verrekend. Is dit proces van privatisering van publieke diensten nog te keren
om meer maatschappelijke schade te voorkomen?
 
 Overigens, in het algemeen zou wat de RPF betreft een halt toegeroepen
moeten worden aan het proces van schaalvergroting in de bestuurlijke sector,
het onderwijs, de gezondheidszorg en de landbouw. Wij zijn daar nooit voorstander
van geweest, Maar nu de nadelen ervan de voordelen gaan overtreffen, wordt
het tijd voor bezinning. Kan de noodzaak van schaalvergroting niet ongedaan
worden gemaakt door de informatietechniek in te zetten, en tegelijk daarbij
de voordelen van de kleinere schaal te behouden, dat wil zeggen dicht bij
de mensen? Het is voor de RPF-fractie zelfs de vraag of de overheid gezien
de vele maatschappelijke problemen, bijvoorbeeld die van het verkeer, niet
de plicht heeft tot een zodanige belangenafweging te komen dat het bedrijfsle ven onder druk moet worden gezet, om met de mogelijkheden van de
informatietechniek, afstanden in tijd en ruimte te overbruggen, om het verplaatsen
van grote aantallen mensen van woning naar werk drastisch te verminderen.
Dat dit technisch internationaal inzake globalisering van arbeid inmiddels
gebeurt, is er een bewijs van dat deze techniek ook nationaal zou kunnen worden
toegepast. Wil de regering dit bevorderen?
 
 In de Troonrede wordt vermeld dat de regering de informatisering van de
maatschappij en de digitale snelweg wil bevorderen. Daarbij doet zich meteen
de vraag voor: maar hoe? Ook hier leert de geschiedenis ons, dat nieuwe technieken
naast veel voordelen ook schaduwzijden kennen. Om op het publieke terrein
van de Staat deze technieken te stimuleren, vraagt van de overheid, attent
te zijn op negatieve maatschappelijke gevolgen. Die gevolgen zouden kunnen
zijn een tweedeling in de maatschappij van "haves" en "have nots", vroegtijdig
verlies van arbeid die voor veel mensen zinvol is, een toenemende maatschappelijke
permissiviteit als de nieuwe techniek van bijvoorbeeld de Virtual Reality
wordt gebruikt voor geweld- en seksspelen. Vraagt de nieuwe techniek niet
om een juridische inkadering, die gebaseerd is op wat ethisch wel of niet
geaccepteerd kan worden? Met andere woorden, is een ethische inkadering voor
een zo complexe en ingrijpende techniek voor de maatschappij niet een eerste
noodzaak?
 
 Om elk misverstand uit te sluiten: wij zijn niet van mening dat die nieuwe
techniek de deur gewezen moet worden. Sommige toepassingen van de telematica
zouden wij zelfs sneller ingevoerd willen zien. In elk geval denk ik, dat
naast een ontmoedigingsbeleid om de auto maar steeds meer te gebruiken, de
overheid de nieuwe techniek ook zal moeten inzetten om de alle dagen terugkerende
nationale ramp van verkeerschaos en verkeerscongestie te ontknopen en tot
een oplossing te brengen. Er is geen onderwerp waarover zoveel wordt gepraat
aan borreltafels en verjaardagsvisites. Maar het is ook een onderwerp waaraan
de grote politieke partijen zich niet durven te branden vanwege de kiezersgunst.
Ook de Troonrede zwijgt in alle talen over deze problemen van de hypermobiliteit.
Inderdaad hebben we hier met een zeer gevoelig onderwerp te maken. Maar vanwege
de vele maatschappelijke, publieke belangen dient de overheid hier krachtdadig
op te treden, vooral ook omdat te voorzien is dat het probleem anders steeds
groter wordt. Wat zijn de drastische stappen van de overheid om deze voortdurende
"nationale ramp" enigszins te keren? Vanwege de politieke gevoeligheid denken
we wel eens dat snel een staatscommissie moet worden ingesteld, met de opdracht
na te gaan hoe zo snel mogelijk de nieuwe techniek kan worden ingezet om problemen
van filevorming op te lossen, en indien dat niet mogelijk is, welke ingrijpende
maatregelen de regering dan moet nemen om tot drastische vermindering van
de filevorming te komen. Heeft het kabinet zo iets wel eens overwogen?
 
 Vanzelfsprekend staat het kabinet duurzaamheid in de cultuurontwikkeling
voor. Maar is het beleid wel echt daarop afgestemd? Onze eenzijdig opgezweepte
technische en economische cultuur heeft vele schaduwzijden. De natuur staat
enorm onder druk, de maatschappij verfloddert en vele mensen staan aan de
kant. De opgezweepte cultuur moet in de richting van stabilisering en consolidering
worden omgebogen. Consequent nastreven van "duurzaamheid" is daarvoor geschikt.
Maar waar zien we dit gebeuren? Veel te veel wordt het bevorderen van duurzaamheid
nagelaten en daar waar het wel wordt toegepast, staat er vaak een tegenstrijdige
ontwikkeling tegenover. Het beleid is paradoxaal. Nog steeds wordt aan ecologie
te veel lippendienst bewezen, en staat de economische groei als zodanig centraal.
Sommigen denken dat de technologie in de vorm van milieutechnologie een verzoenende
rol kan spelen tussen ecologie en economie. Inderdaad behoort die techniek
te worden toegepast om directe schade aan milieu en natuur vanwege de economische
groei te voorkomen. Maar de algemene stelling dat die milieutechnologie harmonie
brengt tussen ecologie en economie is niet juist, omdat bij voortgaande economische
groei altijd inzake verdwijnen van natuur en natuurlijk milieu een prijs moet
worden betaald. Ecologische duurzaamheid wordt er dus niet door bereikt. Wordt
het geen tijd om bij het nastreven van duurzaamheid ook vooral de kosten die
tot nu toe niet verrekend werden, wel in rekening te brengen? Ik denk daarbij
aan de suggesties die gedaan zijn in één van de laatste publikaties
van de Club van Rome "De natuur telt ook mee". Zo ver zijn we nog lang niet.
Indien het kabinet echt duurzaamheid wil nastreven, is het verbijsterend te
moeten constateren dat bijvoorbeeld de discussie over de herinrichting van
het Groene Hart weer heropend gaat worden, terwijl iedereen toch kan inzien
dat het milieu en de natuur daarmee niet zijn gediend. Een nog dichter bevolkte
Randstad zal bovendien het eerder genoemde verkeersprobleem alleen maar vergroten.
 
 Het lijkt erop dat het hart van onze cultuur op de verkeerde plaats zit.
We wanen ons eerder "heer en meester" dan te erkennen tot rentmeesters geroepen
te zijn.
 
 In de sector van de landbouw zullen harde klappen vallen. Nog steeds gaat
men uit van een industriële landbouw, terwijl die landbouw op het milieu,
op de natuur en ook op de dieren – denk aan de bio-industrie en de mestproblematiek –
eerder ziek makend dan genezend inwerkt. Ondertussen worden de boeren er zelf
ook steeds meer de dupe van. Gelukkig wordt de biologische landbouw nu wel
meer gesteund dan in het verleden. Maar het is de vraag of er, gezien de genezende
of helende werking die van de biologische landbouw uitgaat, niet veel meer
gedaan moet worden. Indien dat gebeurt, zal ook het schadelijke proces van
de schaalvergroting in de landbouw tot stilstand komen. Boer, dier en natuur
zullen er wel bij varen.
 
 Ook op het immateriële vlak laat het beleid te wensen over. Het lijkt
erop dat de regering hete politieke hangijzers zoals abortus en euthanasie
mijdt, terwijl het ook gezien recente gebeurtenissen van het grootste belang
zou zijn, indien de regering voortdurend evalueert en waakzaamheid toont.
 
 Door het individualiseringsbeleid zijn heel wat maatschappelijke kaders
afgebroken, niet het minst die van het gezin. Overdracht van waarden en normen
wordt onvoldoende gegarandeerd of mogelijk gemaakt. Waarom worden, terwijl
meer dan de helft van de Nederlanders criminaliteit en veiligheid als eerste
thema's van de politiek ziet, deze thema's niet als hoofdthema's
door het kabinet overgenomen? Ik besef best dat de arm van de overheid niet
ver reikt bij de realisering van waarden en normen. Maar indien het kabinet
zich eveneens zorgen maakt over die ontwikkeling, mag toch gevraagd worden
of het denkt dat proces te kunnen keren, welke voorwaarden het wil creëren
om waarden en normen over de brengen aan de komende generatie?
 
 Over het sociale beleid van dit kabinet hebben wij zo onze twijfels. Eén
van de belangrijkste oorzaken van de toegenomen criminaliteit en verslaving
blijkt de individualisering te zijn. De maatschappelijke cohesie verdwijnt.
Eenzame armen worden aan zichzelf overgelaten. Gelukkig heeft de minister-president
in de Tweede Kamer een nota over het gezinsbeleid toegezegd. Maar moet met
de strijd tegen maatschappelijk kwaad niet tegelijk aandacht gegeven worden
aan de oorzaken ervan?
 
 Wij zijn ongerust over de uitholling van het sociale beleid, en dat met
een kabinet waaraan sociaal-democraten deelnemen! We menen deze uitholling
van het sociale beleid bijvoorbeeld op te merken in de Nabestaandenwet, die
in deze Kamer nog aan de orde moet komen, aan eerdere verlaging van kinderbijslag,
ondanks de aangekondigde, geringe verhoging van volgend jaar, aan het grote
inkomensverlies van de allerlaagst betaalden, zoals het SCP ons heeft laten
zien, en aan wat in de Troonrede wordt genoemd "meer economische zelfstandigheid
van vrouwen".
 
 Is het ter versterking van het gezin en ter bevordering van goede condities
voor de opvoeding van kinderen bijvoorbeeld niet gewenst gezinnen met kleine
kinderen financieel te bevoordelen, zoals in ons omringende landen gebeurt,
zodat ouders voldoende tijd hebben voor de opvoeding van hun kinderen? Die
verantwoordelijkheid is groter dan ooit, omdat die opvoeding eraan bijdraagt
dat kinderen straks beter hun eigen verantwoordelijkheid kunnen dragen in
onze complexe maatschappij. Die opvoeding tot verantwoordelijkheid van kinderen
dient de overheid vanwege het publieke belang toch daadwerkelijk te steunen?
Dat zou kunnen, zoals de RPF-fractie in de Tweede Kamer heeft bepleit, door
de gelden voor kinderopvang gelijkelijk te verdelen over ouders met kinderen,
die dan zelf voor de bestemming ervan hun verantwoordelijkheid dragen.
 
 In het internationale beleid behoort het bij verschillende belangenafwegingen
om versterking van de internationale rechtsorde te gaan. Dat is toch het authentieke
gezichtspunt van de overheid, waaronder ook de relaties met andere landen
moet worden beoordeeld en waaraan andere gezichtspunten ondergeschikt behoren
te zijn? Is het gevaar ondenkbaar dat het toekomstige buitenlandse beleid
een verschuiving laat zien van dat primaat van recht en publieke gerechtigheid
naar het belang van de ontwikkeling van techniek en economie? Die verschuiving
gaat zwanger van onheil. Wanneer staten hun eigen belangen voorop stellen,
leidt dit tot ongezonde wedijver. Soms ontstaat een fragiel evenwicht tussen
concurrerende belangen. Dikwijls werkt dit evenwichtsmechanisme echter niet,
waardoor onrechtvaardige situaties ontstaan, die kunnen leiden tot gevaarlijk
nationalisme, tot oorlog en vernietiging.
 
 Het primaat van de normerende principes van het internationale recht en
de gerechtigheid houdt van meet af aan in dat armoede wordt bestreden, dat
ontwikkeling wordt bevorderd, dat mensenrechten worden beschermd, dat de schepping
verantwoord wordt beheerd en dat stabiliteit en vrede tussen de volkeren worden
nagejaagd.
 
 Een verborgen of verzwegen probleem zit er ook de zogenaamde VN-soldaten
met vredestaken en humanitaire hulpverlening. Is de les van Srebrenica niet
dat in zekere zin het pacifistisch virus in internationaal verband het denken
over en handhaven van vrede heeft geïnfecteerd? Volstrekt onvoldoende
bewapende Nederlanders werden voor een vredesmissie uitgezonden, zonder dat
er rekening mee werd gehouden dat ze mogelijk in een gewapende strijd zouden
belanden. Men kan toch niet verwachten dat een onvoldoende bewapende vredesmissie
adequaat kan optreden tegen een oorlogszuchtig leger? Wil men de internationale
rechtsorde via VN-acties verbeteren, dan zal men toch moeten inzien dat dit
niet lukt zonder daarbij passende instrumenten?
 
 Ondanks al mijn kritische vragen wil ik het kabinet als geheel en elk
lid afzonderlijk bedanken voor de inzet voor de behartiging van de publieke
zaak. Vooral in onze tijd is het slagen van die inzet niet gegarandeerd, omdat
dit niet alleen veel inzicht vereist, maar ook zonder de medewerking van velen
moeizaam is. Maar de overheidstaak moet worden uitgevoerd. Voor die zware
ambtsuitoefening wens ik het kabinet ook voor het komende jaar wijsheid en
Gods zegen.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! "Er is een rechtstekort in Nederland". Dat zegt
Brenninkmeijer in een interview in Trouw van 26 oktober 1994. De politici
zien dat rechtstekort niet of willen het niet zien, omdat ze overheersende
opvattingen, zoals: de burger is een calculerende burger, de sociale zekerheid
is te duur, de lastendruk is te hoog, verheffen tot absolute waarheden. Er
is geen ruimte voor twijfel, aldus Brenninkmeijer.
 
 Is er inderdaad sprake van een rechtstekort? Concreet verwijt Brenninkmeijer
de overheid dat ze de grondrechten die zij zelf in de Grondwet heeft vastgelegd,
met voeten treedt. Laten we eens kijken.
 
 Mensen met een minimuminkomen besteden nu al 40% van hun inkomen aan woonlasten;
de huren stegen de afgelopen 4 jaar met zo'n 25%, de huursubsidie wordt steeds
minder, er ontstaan getto's. Fatsoenlijke huurwoningen zijn onbetaalbaar geworden.
De Grondwet draagt de overheid wel op voldoende woongelegenheid te bevorderen...
 
 De bestaanszekerheid en spreiding van welvaart zijn volgens de Grondwet
een taak van de overheid. De sociale zekerheid wordt echter steeds verder
afgebroken. De zekerheid die ons stelsel tot voor enkele jaren bood is er
niet meer. Mensen die werkloos worden of arbeidsongeschikt, komen steeds sneller
in de bijstand terecht. Zelfs als je ouder wordt, of bijvoorbeeld weduwe/weduwnaar,
ben je niet zeker meer van je uitkering. De bestaanszekerheid staat dus op
de tocht.
 
 Gelukkig bestaat er nog zoiets als het grondrecht op, zonodig door de
Staat gefinancierde, rechtsbijstand, om je tegen al die verslechteringen te kunnen verweren, zou je zeggen. Onderzoek van de Raden voor Rechtsbijstand
heeft echter uitgewezen dat er als gevolg van de hoge eigen bijdragen inmiddels
al een vraaguitval is van 32% in civiele procedures en 25% in strafzaken.
Nog slechts 48% van de bevolking komt in aanmerking voor gefinancierde rechtshulp.
Een bouwvakker die ontslagen is en dit ontslag niet kan aanvechten omdat hij
geen advocaat kan betalen, raakt op die manier zowel zijn baan als zijn WW
kwijt. WAO'ers die ten onrechte zijn afgeschat, kunnen hun recht niet zoeken,
omdat ze het niet kunnen betalen. In een recent rapport concludeert de Nederlandse
Orde van Advocaten dat de rechtsbescherming onbetaalbaar is geworden. Met
de Nederlandse Orde van Advocaten ben ik van mening dat dat onaanvaardbaar
is.
 
 De Grondwet draagt de overheid op, maatregelen te treffen ter bevordering
van de volksgezondheid. Dit kabinet heeft echter de tandzorg grotendeels uit
het ziekenfonds gehaald. Mensen moeten zich particulier bijverzekeren. 30%
loopt nu al onverzekerd rond. Aan het gebit herken je dus voortaan de dikte
van de portemonnee. Dit kabinet wil eigen bijdragen gaan invoeren, mogelijk
zelfs voor de huisarts, die toch eigenlijk te allen tijde en voor ieder bereikbaar
moet zijn. Iedereen erkent het bestaan in Nederland van sociaal-economische
gezondheidsverschillen: mensen met een lage sociaal-economische status leven
5 jaar korter en 12,5 jaar minder gezond dan mensen met een hogere status.
Het CBS toonde inmiddels aan dat deze sociaal-economische gezondheidsverschillen
tussen 1981 en 1994 eerder groter dan kleiner zijn geworden. Mackenbach waarschuwt
dat door bezuinigingen op de uitkeringen en de WAO de inkomensverschillen
zijn vergroot en dat daardoor ook de gezondheidsverschillen zullen toenemen.
Is dat nog het bevorderen van de gezondheidszorg? Of is er juist sprake van
een steeds verder gaande tweedeling nu ook op het gebied van de gezondheidszorg
de commercie – zie de privé-klinieken, zie de snelle zorg buiten
de wachtlijsten om – een steeds grotere rol gaat spelen?
 
 De werkgelegenheid dan? Dat moet bij dit kabinet met de bekende leuze
toch wel goed zitten? De banen die dit kabinet wil creëren, komen allemaal
uit onder het minimumloon. De conducteurs in Amsterdam bewijzen wat voor problemen
dat oplevert, om nog maar niet te spreken van het probleem van de "inrijverbodtoezichthouder"
die zondag bij Van Kooten en De Bie te zien was. Maar ook bij de voorgenomen
lastenverlichting voor de bedrijven heeft de regering niet bij voorbaat de
garantie dat er daardoor meer banen komen. Aan de hand van deze voorbeelden
concludeer ik dat het beleid van dit kabinet haaks staat op wat de grondrechten
in Nederland ons garanderen. Ik vraag de minister-president hierop te reageren.
Deelt hij deze conclusie?
 
 Dit kabinet heeft de wind mee. In 1994 stegen de winsten van de grote
bedrijven met 50%. De economische groei valt mee. Maar niet iedereen mag mee
profiteren van deze gunstige omstandigheden. De lonen stijgen in 1995 maar
met nauwelijks een procent. Voor 1996 zal dat niet veel meer zijn. Het wettelijk
minimumloon is al jaren niet verhoogd. De koppeling zal voor het eerst sinds
jaren in 1996 worden hersteld. De uitkeringen zullen daardoor met 1,9% stijgen.
Steeds meer mensen komen als het aan dit kabinet ligt uit op het wettelijk
minimumloon of zelfs daaronder. Onderzoek onder banenpoolers in Rotterdam.
die toch het volle wettelijk minimumloon verdienen, wijst uit dat driekwart
van hen in de financiële problemen zit. Volgens de commissie-Boorsma
zitten 200.000 huishoudens en volgens het SCP zelfs 300.000 huishoudens in
de financiële problemen. De vroegere directeur van de Sociale Dienst
in Rotterdam, Czyzewski, zegt ronduit dat van de bijstand niet te leven valt.
De SP-fractie is dat met hem eens. Czyzewski stelt voor, de 1,8 mld. aan schulden
die bijstandstrekkers hebben kwijt te schelden. Wat doet het kabinet hiertegen?
Ook in 1996 wordt de neoliberale koers voortgezet: dus meer markt, minder
overheid, privatisering, flexibilisering, lastenverlichting, loonmatiging.
De SP-fractie stelt vast dat er wel generieke maatregelen worden getroffen
als het gaat om lastenverlichting, maar dat de armoedebestrijding beperkt
blijft tot een incidentele maatregel. De SP-fractie is er voor dat er ook
op dit punt generieke maatregelen worden getroffen. Vandaar dat de SP-fractie
in de Tweede Kamer onlangs heeft voorgesteld het wettelijk minimumloon fors
te verhogen. Helaas bleek daarvoor geen meerderheid te bestaan.
 
 Nu heeft het SCP 24 paarse maatregelen doorgelicht. En wat blijkt? Paars
zorgt kort en goed voor een inkomensachteruitgang van 4% bij eenoudergezinnen
en gepensioneerden en van 2% bij studenten en uitkeringstrekkers. Het interessante
van dit onderzoek is dat het SCP in tegenstelling tot het CPB de gevolgen
van de wijziging in de sociale wetgeving, in het bijzonder de arbeidsongeschiktheidswetgeving,
heeft meegenomen. De gesignaleerde inkomensachteruitgang wordt vooral hierdoor
veroorzaakt. Overigens heeft het SCP nog niet eens de schrikbarend gestegen
gemeentelijke lasten in zijn berekeningen meegenomen. Paars vergroot de inkomensverschillen
en treft de zwaksten het hardst. Ik vraag de minister-president of hij van
mening is dat op grond van het antwoord van minister Melkert van 9 november
over deze kwestie, de gesignaleerde inkomensverschillen geheel ten onrechte
door het SCP zijn opgevoerd. Of ziet hij in het rapport van het SCP aanleiding
om nadere maatregelen te nemen?
 
 Dit paarse kabinet vaart een neoliberale koers. De regie is in handen
van de VVD. De VVD bewaakt als een soort hellehond het regeerakkoord. Dit
beleid richt echter, om met Kalma te spreken, sociale schade aan. Ik geef
enkele voorbeelden. De burger die zo zuinig mogelijk met energie probeert
om te gaan, wordt daarvoor gestraft door de energieheffing, die per saldo
de laagste inkomensgroepen geld gaat kosten. De WAO, met name de gevolgen
van de ingreep in 1993, behoeft in dit verband nauwelijks nog toelichting.
Ook de ingrepen in de WW, de AKW, de ABW, de aanstaande ANW houden voor velen
aanzienlijke financiële gevolgen in. Maar daarmee zijn wij er nog niet.
Dwars tegen adviezen van de SER, werkgevers- en werknemersorganisaties, in
en ondanks verzet binnen de coalitiepartijen wil het kabinet de Ziektewet
afschaffen. Vooral de werknemer zal hiervan de dupe worden, doordat er zwaarder
zal worden geselecteerd en een nog verdere toename van flexibele contracten
te vrezen valt. De premiedifferentiatie in de WAO wil het kabinet ook doorzetten.
Dat betekent het nog verder loslaten van de solidariteit en
het vergroten van de druk op de werknemer in geval van ziekte. Wat voor een
discussie moet er straks eigenlijk nog gevoerd worden over de toekomst van
ons sociale stelsel als het inmiddels zo ingrijpend en naar het lijkt onherstelbaar
is veranderd? Er is dan immers nauwelijks nog een sociaal stelsel over. Mijn
vraag aan de minister-president is of hij kan aangeven wanneer er voor hem
nog sprake is van een sociaal stelsel en wat dat dan inhoudt.
 
 De fractievoorzitter van de VVD in deze Kamer is vandaag gekomen met het
voorstel om het ontslagrecht op de helling te zetten. De leden Bakker en Van
Hoof van de Tweede Kamer waren hem daarin reeds voorgegaan, nadat zij op bezoek
waren geweest in de VS. Aanleiding voor de heer Korthals Altes voor zijn voorstel
is de kwestie van de gouden handdruk van de heer Van Randwijck. Nu worden
er in Nederland maar weinig echte gouden handdrukken gegeven. De doorsnee
werknemer moet bij ontslag genoegen nemen met een opzegtermijn, WW en daarna
vaak de bijstand. In sommige gevallen, als de werkgever hem gewoon kwijt wil,
is het niet meer dan normaal dat de werkgever de schade van de werknemer vergoedt.
Alleen, dat bedrag komt meestal niet verder dan een paar maanden loon. Het
aan de hand van een ongelukkig voorbeeld – de heer Van Randwijck is
immers ambtenaar – op zijn kop zetten van het hele ontslagrecht lijkt
op het straffen van de hele klas als er maar één leerling heeft
zitten klieren. Mij gaat dit te ver. Tegenover de dreigende privatisering
van de Ziektewet en de daardoor te vrezen toename van uitzendkrachten, flexibele
contracten en andere juridische constructies is eerder een versterking van
de positie van de werknemer op haar plaats. Graag hoor ik de visie van de
minister-president.
 
 De verwachtingen rond dit kabinet op het punt van de bestuurlijke vernieuwing
zijn hooggespannen. Dat heeft natuurlijk te maken met D66. Het voorstel over
de herziening van het kiesrecht is naar mijn mening al meteen een misser.
De SP-fractie ziet niets in een mengsel van evenredige vertegenwoordiging
en het districtenstelsel. In de eerste plaats ontstaan er op die manier twee
soorten kamerleden. In de tweede plaats worden de kleine partijen benadeeld
doordat per district de kiesdrempel moet worden gehaald. In de derde plaats
wordt daardoor het idee versterkt dat het in de politiek gaat om mannetjes
of vrouwtjes, terwijl de nadruk moet liggen op het programma waar een partij
voor staat. Daar moet de kiezer iemand op beoordelen. Het systeem van evenredige
vertegenwoordiging is voor de SP-fractie als het gaat om de vertegenwoordiging
in het parlement, het meest democratische systeem. De fractievoorzitter van
de VVD in de Tweede Kamer heeft bij verschillende gelegenheden gezegd dat
de VVD tegen deze wijziging van het kiesstelsel is. Ik hoop dat dat ook geldt
voor de VVD-fractie in deze Kamer en dat dit punt niet wordt ingeruild voor
een concessie op een ander punt.
 
 Ook tegen de voorstellen van het kabinet voor een referendum heeft de
SP-fractie bezwaren. Het aantal van 600.000 handtekeningen, die ook nog eens
in het gemeentehuis moeten worden geplaatst, is veel te hoog. Het referendum
wordt bovendien beperkt tot wettelijke maatregelen. De SP-fractie mist de
mogelijkheid van het volksinitiatief, waardoor burgers zelf een actuele kwestie
aan een referendum kunnen onderwerpen.
 
 Nu wij het toch hebben over de verkleining van afstanden: de SP-fractie
is voorstander van een goed en goedkoop netwerk van openbaar vervoer. De overheid
is bij uitstek degene die daarvoor kan zorgen omdat zij meer oog heeft voor
het collectieve belang, althans zou moeten hebben. De problemen bij de NS
maar ook de actuele discussie rond de opheffing van niet rendabele lijnen
maken meteen duidelijk waartoe de door dit kabinet in gang gezette privatisering
en vercommercialisering van het openbaar vervoer leiden, te weten achteruitgang
van de kwaliteit van het openbaar vervoer en toename van het autoverkeer.
Ik vraag de minister-president hoe hij dit ziet. Misschien kan hij dan en
passant zeggen of hij de mening deelt van de minister van Verkeer en Waterstaat,
die zich bij de keuze van haar dienstauto veeleer laat leiden door de oneerbare
motieven van de eerste de beste, maar inmiddels tot de historie benoemde,
pooier uit Amsterdam.
 
 Ten slotte terug naar Brenninkmeijer. Hij concludeert dat de rechtsstaat
er alleen nog is voor de beter betaalden. Nu zoals ik eerder besprak ook in
ons land het bezit van geld hoe langer hoe meer beslissend is voor iemands
mogelijkheden en rechten, moet ik dat met hem eens zijn. Het beleid van dit
kabinet versterkt alleen maar deze gevaarlijke ontwikkeling.
 
 
 
 
 
 De heer Bierman:
 
 Voorzitter! Uit het feit dat ik hier sta terwijl onze groepering van regionale
partijen en Groenen niet in de Tweede Kamer vertegenwoordigd is, kunt u al
opmaken dat ik eigenlijk niet zo voor staatkundige veranderingen ben met kiesstelselwijzigingen
om regionale kandidaten te winnen. Wij hoeven alleen maar de Eerste Kamer
en de getrapte verkiezing van de leden daarvan in stand te houden.
 
 Ik sta hier voor het eerst voor het kabinet als geheel en wil mijn beschouwing
algemeen houden; dit misschien ter opluchting van een aantal uwer. Ik wil
drie punten nog met u doornemen: het milieu, de inkomens en het werk en, als
er nog tijd rest, het bestuur.
 
 Ik begin met het milieu. Ik lees in The New Scientist van deze week dat
in Zwitserland in de afgelopen vijftien jaar de sneeuwgrens honderd meter
naar boven is opgeschoven, wat daarvoor 130 jaar kostte. Ook lees ik dat sinds
1990 de gletsjermeren hun oppervlak hebben verdubbeld. Ik realiseer mij dat
wij dat water hoe dan ook een keer hier langs de deur krijgen. Wij kunnen
dan ook de klok erop gelijk zetten dat wij met problemen te maken krijgen.
Die problemen zullen niet gewoon op ons afkomen, maar er is een versnelling
in aanwezig. Het komt sneller dichterbij. Kortom, wij hebben eigenlijk geen
tijd te verliezen. Wij zullen ons moeten haasten.
 
 Als ik mij ga haasten, denk ik: welke concrete maatregelen zou je op dit
moment kunnen overwegen? Laat ik even kijken hoe het met ons milieu zit. De
ecologische voetafdruk van Nederland is ongeveer 14 keer Nederland. De NMP-2-doelstellingen
kosten op dit moment ongeveer 31 mld. Ik neem aan dat daar in het kabinet
wel rekening mee is gehouden. Dit brengt mij wel op de vraag: in hoeverre
kan het kabinet staande houden dat het zich niet rijk rekent?
Ik begrijp dat het met de kasstromen op dit moment wel goed zit, maar hoe
zit het met ons vermogen? Wij zien dat alleen al de doelstellingen van het
NMP-2 31 mld. kosten. Wij hebben dan nog maar te maken met het terugdringen
van emissies tot referentiejaren, omstreeks 1985, alsof er toen milieuvriendelijk
en duurzaam geproduceerd werd. Ik denk dat wij te maken hebben met beleidsverdunning,
terwijl er van beleidsversterking sprake moet zijn; beleidsverdunning in de
sfeer van termijnen verlengen en normen versoepelen, terwijl wij eigenlijk
een heel andere kant op zouden moeten. Ik zou van het kabinet willen horen
of de referentiedata niet omstreeks 1965 zouden moeten liggen. Dan komen wij
ongeveer op een punt uit met een zodanige milieubelasting dat een samenleving
er ook op lange termijn mee draaiende is te houden.
 
 Als ik zou kijken hoeveel die datum kost, zou ik in de buurt komen van
de 90 mld. Dat is een deel van de totale milieuschuld, die op dit moment wordt
gesteld op ongeveer 900 mld. Die 90 mld. is ongeveer die 10% die de overheid
voor haar rekening moet nemen. Dit zijn natuurlijk allemaal vuistregeltjes
en rekenarijtjes op de achterkant van een doosje. Ik kan het niet berekenen,
niet alleen omdat het wetenschappelijk bureau mij nog niet is gegund, maar
ook omdat ik er geen inzicht in heb hoe je deze berekeningen nauwkeurig zou
kunnen maken. Ik wil een dringend beroep doen op het kabinet om op de kortst
mogelijke termijn inzichtelijk te maken hoe het precies in elkaar steekt.
 
 Ik zou heel graag zien dat wij uitstijgen boven de kasboekenwijsheid van
dit moment en tot groen boekhouden overgaan. Ik eis niet dat u dat kasboek
morgen meteen vervangt of ruilt, maar dat u naast de kolommen die daarvoor
staan ook aangeeft hoe het zit met ons groene inkomen en met ons groene vermogen.
Ik raad u aan daarbij te bekijken hoe dat in Zweden reeds een beetje in praktijk
is gebracht. Op dat moment kunnen wij een goede discussie voeren over de vraag
waar wij eigenlijk mee bezig zijn als wij maatregelen nemen. Ik zou graag
vernemen of het mogelijk is om dat bij de eerstvolgende begroting of zoveel
eerder als mogelijk ter beschikking te krijgen. Ik zou hier en nu willen beslissen
dat wij de relatie economie-ecologie naar voren halen en dat wij de inzichten
die nodig zijn om tot goede besluitvorming te komen ook meteen beschikbaar
hebben. Ik heb er niets aan dat wij voor een periode na 2010 eens gaan kijken
hoe wij ecologie en economie op elkaar zouden kunnen afstemmen.
 
 Ik heb begrepen dat de verhoudingen binnen het kabinet uitstekend zijn.
Ik denk wel dat het wat dit betreft geen gewoon kabinet is, dat het geen gewoon
kabinet mag zijn en dat het ook geen gewoon kabinet mag worden. Er moet gebruik
worden gemaakt van de in principe aanwezige mogelijkheid om te ontkokeren,
zodat wij niet alleen met een economische driehoek in dit kabinet worden geconfronteerd,
maar ook met een ecologische vijfhoek en misschien wel veelhoek onder aanvoering
van de minister van VROM. Ik wil daar graag vaart achter gezet zien. Ik zie
dan ook graag om te beginnen op korte termijn een groen kasboek tegemoet.
 
 Dan kom ik bij de kwestie van inkomen en werk. De beursgenoteerde bedrijven
hebben in het eerste halfjaar een winstgroei behaald van 33%. De omzetstijging
was slechts 4% en de prijzen zijn niet erg gestegen. Het moet dus in de efficiency
hebben gezeten. Die efficiency wordt in hoge mate bepaald door de uitstoot
en het niet aannemen van arbeid. Het gaat dus uitstekend met de bedrijven.
Waarom zouden wij dan ongericht een cadeautje aan deze bedrijvigheid toekennen
en waarom ongerichte lastenverlichting? Waarom zouden wij er geen gebruik
van maken, als u lastenverlichting wilt, door deze dan door te sluizen naar
het midden- en kleinbedrijf, waar de banen gemaakt kunnen worden en daarbinnen
naar die sectoren die voor het milieu zo weinig mogelijk belastend zijn?
 
 Natuurlijk komt men dan onmiddellijk aanzetten met de kwestie van de europeanisering,
de internationalisering, de globalisering. Ik wil toch verwijzen naar een
recente studie van de Erasmus Universiteit waaruit blijkt dat die globalisering
heel erg meevalt, of liever gezegd tegenvalt vanuit het overheidsbeleid op
dit moment. Er blijkt veel regionaler gedacht, gehandeld en zaken gedaan te
worden dan wij vermoeden. Het betekent helemaal niet dat u niet in staat zou
zijn om vanuit uw eigen nationale norm hier richting te geven en regels te
stellen. Dat sprookje kunnen wij dus eindelijk vergeten. Dat zou tot meer
daadkracht kunnen leiden, zonder de internationale concurrentiepositie te
schaden.
 
 Er worden ongeveer 100.000 banen beloofd, deels deeltijdbanen, waarvan
ik ook niet weet of ze een vast dienstverband inhouden. Ik denk dat dit net
genoeg is om de frictievacatures nodig voor een normaal arbeidsmarktverloop
een beetje op te vangen en dat het eigenlijk niet veel meer is. Dan houden
wij toch nog zo'n 445.000 sollicitanten over die verplicht op deze markt opereren.
Waarom moeten deze mensen doorgaan de banen die er niet zijn te verkrijgen
en daarnaar te lonken? Waarom is dat "regendansen" nog zo nodig? Is het niet
mogelijk om er op een andere wijze vorm aan te geven – dan kijk ik weer
hoopvol naar dit kabinet – door ingrediënten van het basisinkomen
weer naar voren te halen? Daarmee geven wij ook genoegdoening aan diegenen
die wel het recht op een uitkering hebben, maar die niet eens weten dat zij
dat recht hebben. Zijn er zo langzamerhand niet zoveel laden uit dit zorggebouw
gehaald dat wij eigenlijk te maken hebben met een gevaarte in plaats van een
stelsel? Ik wil het kabinet dan ook vragen hoe het hier tegenaan kijkt. Ik
zou het willen uitdagen om de richting in te slaan van een bodemuitkering
voor iedereen.
 
 Het derde element van mijn beschouwing betreft het bestuur en de kwaliteit
van het bestuur. Ik heb begrepen dat wij daarin grootschaliger moeten worden,
want dat is vooruitgang. Of is het soms een premie op bestuurlijke luiheid,
op arrogantie van de macht, waarmee je makkelijker zaken door kunt drukken
en minder hoeft in te spelen op de differentiatie en de complexiteit van onze
samenleving? Gooien wij misschien iets heel waardevols weg zonder dat wij
het eigenlijk weten? Want als wij doorredeneren over de vraag, wat deze grootschaligheid
eigenlijk oplevert, zien we dat dat een antwoord moet zijn op de dynamiek
die er is. Maar als we het bestuur eenmaal hebben laten stollen op een nieuwe
schaal, zal de dynamische samenleving er vervolgens voor zorgen dat we opnieuw
in de grensoverschrijdende problematiek terechtkomen. Waar
zijn we dan eigenlijk mee bezig? Zouden we het dan niet beter kunnen houden
bij de drie bestuurslagen die we hebben? Of moeten we het niet zozeer zoeken
in het voortdurend daaraan morrelen, alswel in het verhogen van de kwaliteit
van het bestuur en scholing van het bestuur? Moeten we het, kortom, niet zoeken
in het leren omgaan met een complexe samenleving in een eenvoudig en helder
bestuurlijk bestel?
 
 Voorzitter! Ik refereer tot slot toch weer aan dat gewone, dat dit kabinet
zo graag uitstraalt, maar wat ik er helemaal niet zie zitten. Ik wil in deze
eerste algemene beschouwing een uitdrukkelijk en hartstochtelijk beroep doen
op dat ongewone in dit kabinet. Ik hoop dat de vriendenkring die daar eigenlijk
aan tafel zit, de moed heeft om een soort extra inspanning te leveren, die
juist het ontschotten en ontkokeren de meerwaarde kan geven waarop deze samenleving
in mijn ogen heel erg zit te wachten.
 
 
 
 
 
 De heer Veling (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! De discussie die kortelings is ontstaan over de
inkomensgevolgen van het regeerakkoord – de heer De Wit sprak daar ook
al over – illustreert mijns inziens een algemeen probleem waarmee de
politiek in Nederland worstelt. Ik bedoel het probleem dat beleid niet zelden
wordt gevoerd zonder een goed en volledig inzicht in de maatschappelijke effecten
ervan. Het Sociaal en cultureel planbureau berekent de inkomensgevolgen van
het voorgenomen kabinetsbeleid. Daarmee worden belangrijke maatschappij-effecten
in kaart gebracht. Niet alle maatschappij-effecten, en pas ruim een jaar na
het tot stand komen van het kabinet. Illustratief voor hetzelfde probleem
dat ik noemde, is ook de reactie van minister Melkert: de analyse klopt, maar
het kabinet zal jaarlijks de ergste pijn verlichten. Effecten van vaak lange-termijnbeleid
worden gecorrigeerd door ad-hoc maatregelen. Het gaat mij niet zozeer om de
kwestie die hier inhoudelijk aan de orde is, maar ik wil het gebruiken als
een voorbeeld, als opstapje naar mijn onderwerp.
 
 Toen de discussie over de SCP-cijfers begon, was ik ter voorbereiding
van deze algemene beschouwingen bezig, me te verdiepen in de voorgeschiedenis
van de MER, van de nota uit 1979 van minister Ginjaar tot de Eerste Kamerbehandeling
in 1986. Dat deed ik niet omdat ik het speciaal over het milieu wilde hebben.
Ik ging die stukken lezen met de verwachting dat de argumentaties ten gunste
van een systematische milieu-effectrapportage leerzaam zouden kunnen zijn
voor een bezinning op de maatschappelijke effecten van overheidsbeslissingen,
dus voor een centrale taak van de Eerste Kamer.
 
 Mijn conclusie is dat de parallel in het oog springt. Niet zozeer wat
de procedurele kant betreft, maar vooral inhoudelijk. Ik pleit vandaag voor
een MER in de zin van een systematische maatschappij-effectrapportage, ter
ondersteuning van besluitvorming over wetsvoorstellen en ook anderszins. Zo'n
MER over het regeerakkoord zou bijvoorbeeld geen kwaad hebben gekund. En misschien
is een minister voor familiezaken niet nodig, als meer in het algemeen systematischer
gekeken wordt naar maatschappij-effecten van beleid.
 
 Er zijn heel wat concrete aanleidingen om de kwestie van de maatschappelijke
effecten van overheidsbeleid aan de orde te stellen. Alvorens nader in te
gaan op de analogie met de MER, noem ik een aantal voorbeelden, waaruit mijns
inziens blijkt dat we effecten niet goed hebben overzien, of dat we een hypotheek
hebben genomen op een onzekere toekomst. Daarbij heb ik overigens niet alleen
het huidige kabinet op het oog. Het gaat me niet om het doorspelen van zwartepieten.
Het is een heel algemeen probleem.
 
 Ik noem een aantal voorbeelden. De Nabestaandenwet, waarvan de maatschappelijke
effecten nu in tweede instantie opnieuw omstreden zijn. De WAO-aanpassing,
die enerzijds de arbeidskosten heeft verhoogd doordat het "gat" collectief
is gerepareerd en anderzijds onbillijk bleek uit te pakken voor bepaalde categorieën
arbeidsongeschikten. De Wet voorziening gehandicapten, waarvan de uitwerking
nu gecorrigeerd wordt. Een verandering in de kinderbijslag, die slechts voor
de zeer korte termijn en op een ongelukkige manier is gecompenseerd in de
huursubsidie. De malusregeling voor bedrijven bij arbeidsongeschiktheid van
een werknemer, die weer is ingetrokken. Een serie uiteenlopende regelingen
ter verbetering van de positie van arbeidsgehandicapten, waarvan we eigenlijk
niet goed weten, in hoeverre ze werken. Een wet ter bevordering van arbeidsdeelname
van allochtonen, die niet werkt. Een inperking van rechten van asielvragers,
die niet heeft geleid tot verkorting van procedures. Plannen voor een verandering
van de Ziektewet, die wellicht slecht uitpakken voor kleinere bedrijven. Onderwijswetgeving,
die schaalvergroting bevordert, waarbij risico's van monopolievorming niet
uitgesloten zijn. Privatiseringsoperaties, waarbij het de vraag is of ongewenste
maatschappelijke effecten vermeden zullen kunnen worden, waarbij ik denk aan
huren en openbaar vervoer. Veranderingsvoorstellen voor arbeidstijden en winkelopenstelling,
waarvan de maatschappelijke effecten omstreden zijn. En ten slotte noem ik
opnieuw de cumulatieve inkomenseffecten van het kabinetsbeleid, dat door een
jaarlijks bij te stellen inkomensbeleid zou moeten worden gecorrigeerd. Dit
is een hele rij voorbeelden, waaruit mijns inziens blijkt dat de kwestie van
de maatschappij-effecten van beleid urgent is.
 
 Ik ga nu terug naar de MER-discussie. Toen in de jaren zeventig en tachtig
steeds meer duidelijk werd dat milieuwaarden niet meer vanzelfsprekend worden
meegewogen in besluitvorming over grote projecten, groeide de politieke steun
voor een verplichte milieu-effectrapportage. Ik zal als truc eens het een
en ander aanhalen uit de discussies die destijds werden gevoerd. waarbij ik
steeds "milieu" vervang door "maatschappij". Ik laat mensen dan dus buikspreken.
Met "maatschappij" bedoel ik de niet-statelijke sfeer, de samenleving van
burgers, samenlevingsverbanden, bedrijven en organisaties.
 
 Het regeringsstandpunt uit 1979 zegt: "Onder een maatschappij-effectrapport
(MER) zal worden verstaan: een openbaar document, waarin op systematische
en objectieve wijze de te verwachten gevolgen voor de maatschappij van een
voorgestelde activiteit en van de in dat stadium redelijkerwijs in beschouwing
te nemen alternatieven in hun onderlinge samenhang worden beschreven". Objectieve
wijze? Kan dat wel? Nou, zo objectief mogelijk dan, werd later gezegd. 
 
 Wie iets onderneemt, zo was algemeen de gedachte, behoort vooraf de effecten
te berekenen. De christelijke fracties in de Tweede Kamer vonden dat een kwestie
van goed rentmeesterschap. Ook de PvdA-fractie vond dat logisch. "Door de
maatschappij-effecten niet tot onderdeel van de verantwoordelijkheid van de
initiatiefnemer te rekenen, zou de samenleving tot in lengte van dagen moeten
opdraaien voor de directe en indirecte maatschappelijke gevolgen van activiteiten,
zonder in de gelegenheid te zijn geweest om die gevolgen ook te kunnen beoordelen".
En de VVD vond dat elk redelijk oordelend mens toch instrumenten zou moeten
willen om ervoor te zorgen dat bij de overweging van de gevolgen van een activiteit
"het maatschappelijk belang, naast andere belangen, een volwaardige plaats
in het besluitvormingsproces krijgt, nodig om te voorkomen dat een kwalitatief
goede samenleving een "paradise lost" wordt".
 
 Mevrouw Groensmit van het CDA verzuchtte tijdens het debat in de Eerste
Kamer dat aandrang tot maatschappij-effectrapportage eigenlijk overbodig zou
moeten zijn. Maar zij wist ook: "Nog al te vaak wordt informatie alleen gebruikt
wanneer het goed uitkomt". En Eerste-Kamerlid Ginjaar juichte de MER toe,
want deze legt "de basis voor een waarlijk geïntegreerd en preventief
maatschappijbeleid". Hij wenst de bewindslieden veel sterkte, wijsheid, doorzettingsvermogen
en succes toe. "De maatschappij is het waard". Ik heb alle geciteerden laten
buikspreken, maar het lijken mij citaten die verhelderend kunnen zijn voor
het belang van een onderzoek van de maatschappij-effecten van beleid.
 
 Om misverstanden te voorkomen: ik pleit, nu het gaat om het onderzoeken
van maatschappelijke effecten van beleid, natuurlijk niet voor procedures,
zoals die in de WABM zijn vastgelegd. Ik pleit voor een politieke verplichting
om ter ondersteuning van de besluitvorming over beleidsvoorstellen met name
bij wetgeving een maatschappij-effectrapport bij te voegen, voor rekening
van de initiatiefnemer en, waar het om ingewikkelde voorstellen gaat, het
liefst met gebruikmaking van onafhankelijke onderzoekers. Dan zou het niet
zo moeten zijn dat een regeerakkoord een zekere "grondvervuiling" voor lief
neemt, om die parallel nog maar even te gebruiken, waarvan na een analyse
door een onderzoeksinstituut vergoelijkend wordt gezegd dat jaarlijks zal
worden bezien, welke grond moet worden schoongemaakt.
 
 De tegenwerpingen tegen een maatschappij-effectrapportage liggen natuurlijk
voor de hand. Daarvoor hoeven we ook alleen maar terug te gaan naar de MER-discussie
van destijds. Wanneer we weer "milieu" door "maatschappij" vervangen, kunnen
we de bezwaren zo aflezen, evenals de antwoorden trouwens.
 
 Het eerste bezwaar luidt dan als volgt. Als het gaat om overheidsplannen,
wordt toch altijd al vooraf ingegaan op de maatschappelijke effecten? Ja,
maar te gemakkelijk is daarbij de wens, namelijk om een voorstel aangenomen
te krijgen, de vader van de gedachte. Er worden al adviezen uitgebracht, die
zeker belangrijke bijdragen leveren, maar er zijn twee "maren". Dikwijls worden
adviezen niet gevolgd, zonder dat de initiatiefnemer van een beleidsvoorstel
zelf verantwoordelijkheid neemt voor een maatschappij-effectrapport. Het wordt
dan moeilijk om die zaak aan de orde te stellen. En vaak zijn de adviezen
sectoraal van aard. Destijds werd over het milieubeleid ook gezegd: wij moeten
van een sectorbenadering meer naar een facetbenadering. Zo objectief mogelijk
moet in kaart worden gebracht wat de samenleving van een maatregel zal merken:
werkenden en niet werkenden, alleenstaanden en gezinnen, kleine ondernemers
en grote bedrijven.
 
 Natuurlijk gebeurt er wel het een en ander. Ik las vandaag weer dat minister
Melkert nauwlettend de positie van mannen en vrouwen in het arbeidsproces
volgt. Prima, maar te weinig. Het uitvoeren van slechts een toets op deelname
aan het arbeidsproces ter voorbereiding van beleidsbeslissingen lijkt op een
milieu-effectrapportage over laten wij zeggen Borssele, waarin slechts de
effecten op CO2-uitstoot worden berekend. Tussen haakjes, deze
beperkte maatschappij-effecttoets is nog altijd beter dan de toets die staatssecretaris
Van Linschoten in dit Huis hanteerde bij de verlaging van de kinderbijslag
voor mensen die nu nog geen kinderen hebben: er zijn geen demonstraties op
het Binnenhof, zei hij.
 
 Dan kom ik op het tweede bezwaar. Zal een uitvoeriger maatschappij-effectrapportage
de slagvaardigheid van het beleid niet verkleinen? Natuurlijk kost een MER
tijd, maar reparaties nog meer. Intussen kan een verkeerde maatregel heel
wat narigheid veroorzaken. Wij moeten rekening houden met de mogelijkheid
dat de effecten van sommige maatregelen moeilijk zijn terug te draaien.
 
 Er is nog een derde bezwaar. Bij maatschappij-effectrapportage zullen
ook deskundigen het vaak niet eens zijn. En daar komt dan bij dat normatieve
gezichtspunten onvermijdelijk zijn. Zeker, maar dat kan toch geen reden zijn
om af te zien van pogingen tot helderheid? Discussies over het broeikaseffect
brengen ons toch ook niet op de gedachte om maar niet verder naar de CO2-uitstoot te kijken?
 
 Voor een maatschappij-effectrapportage is kennis niet voldoende, want
er zijn vijanden van een zorgvuldige afweging van maatschappij-effecten. Ik
laat de analogie met de milieu-effectrapportage nu maar voor wat zij is, hoewel
zij ook hier verhelderend zou kunnen zijn.
 
 Er zijn altijd vier belemmerende krachten:
 
 De eerste is de wens van de overheid om geld te besparen. Deze wens werpt
steevast een geruststellend licht op mogelijk negatieve effecten voor burgers.
Voorbeelden hoef ik niet geven, lijkt me.
 
 De tweede is de waan van de dag, of wat vriendelijker gezegd, een eenzijdige
ideologie. Voorbeelden: schaalvergroting werkt kwaliteitsverhogend of privatisering
is gunstig voor kwaliteit en prijs.
 
 De derde is de goede bedoeling, die soms kortzichtig maakt, zoals bij
de wet-Van Otterloo, en soms naïef, zoals bij de WBEAA, die allochtonen
op de arbeidsmarkt moest helpen.
 
 En de vierde is de overlevingsdrang van coalities.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik begon met te zeggen dat mijn pleidooi voor
een zorgvuldiger analyse van maatschappelijke effecten van beleid niet primair
partijpolitiek gericht was. Maar ik denk wel dat er redenen zijn waarom het
paarse kabinet het moeilijk heeft met die maatschappij-effecten. Paars heeft
afscheid genomen van twee klassieke modellen voor de samenhang van overheid
en maatschappij. Wat binnen het CDA genoemd wordt de inrichting
van de samenleving met inschakeling van het maatschappelijk middenveld, roept
overwegende bezwaren op: te stroperig en te zeer verstard. En het model van
de maakbare samenleving heeft zelfs bij de sociaal-democraten alle krediet
verloren. Voor zover ik het kan overzien, is het alternatief een model dat
liberaal heet. In dat model wordt een nauwe betrokkenheid van de overheid
op de samenleving afgewezen.
 
 Er wordt sedert één of twee decennia vooral in de Verenigde
Staten een bijzonder interessant debat gevoerd over de merites van dit liberale
model. Dat is een wat intellectuele exercitie, maar bijzonder interessant.
De critici, die wel worden aangeduid als communitaristen, kiezen niet de gemakkelijke
weg van bezwaar tegen uitwassen van kapitalistische praktijk. Nee, zij richten
zich bijvoorbeeld op een intelligent geconstrueerd model voor een rechtvaardige
overheid van John Rawls. Rawls is geen laissez faire liberaal. Hij kiest zijn
uitgangspunt in de rechten van ieder individu, vooral vertaald in termen van
kansen. Overheidsbeleid moet rechtvaardig zijn, wat vooral wil zeggen dat
goede procedures moeten worden gevolgd en gehandhaafd.
 
 In alle oprechtheid zie ik hier een verwantschap met het paarse kabinet.
De overheid moet zich niet te zeer regulerend in de samenleving willen mengen.
In plaats van met maatschappelijke groeperingen moet eigenlijk vooral met
individuen worden gerekend. Morele discussies moeten, als het even kan, worden
vermeden door het afspreken van procedures, al dan niet door de rechter te
handhaven. Een al te uitvoerige analyse van het effect dat overheidsbeleid
toch wel terdege heeft op de maatschappij, zou afbreuk kunnen doen aan de
idee van de terugtredende overheid.
 
 De communitaristische bezwaren tegen de liberale visie op overheid en
maatschappij richten zich op het mensbeeld van mensen als Rawls. Rawls ziet
ten onrechte de mens aanvankelijk als een soort aparte entiteit, als een wezen
dat beschouwd zou kunnen worden, nog voordat hij in sociale verbanden leeft
en morele bindingen heeft. Voor Rawls' rechtvaardigheidsbegrip is het essentieel
dat individuen vrij kiezen, bijvoorbeeld voor relaties of voor morele standpunten.
 
 Mijns inziens terecht vinden critici (Sandel, MacIntyre, Taylor) dat dit
mensbeeld niet klopt. Het is het beeld van een theoretische constructie. En
dat zou op zichzelf nog niet zo erg geweest zijn, als beleid dat op dit onjuiste
mensbeeld berust, mensen niet zou aanmoedigen om zich naar dat beeld te gaan
gedragen. Het is helaas allerminst zeker of mensen dan als redelijke wezens
kiezen voor sociale verantwoordelijkheid. Daarom is het riskant om mensen
aan te moedigen om niet te veel te investeren in blijvende relaties, maar
op z'n minst hun kruit droog te houden. En het is riskant, mensen aan te moedigen
om hun relaties met anderen op te vatten als contracten, die vanuit kosten/batenanalyses
kunnen worden beoordeeld.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik sluit af. Ik heb betoogd dat een systematischer
maatschappij-effectrapportage de kwaliteit van het overheidsbeleid kan verbeteren.
Zo'n maatschappij-effectrapportage is niet gemakkelijk, en doet een kabinet
zoals "paars" wil zijn, dieper verwikkeld raken in morele en levensbeschouwelijke
discussies over de samenleving dan hem wellicht lief is. Toch kan het niet
zonder, naar mijn overtuiging. Ik wens het kabinet wijsheid voor een maatschappijgericht
beleid. Moge God zijn zegen daarover geven.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Het woord is aan de heer Hendriks, die ook zijn maiden-speech houdt.
 
 
 
 
 
 De heer Hendriks:
 
 Voorzitter! Zoals het mij als vertegenwoordiger van een ouderenpartij
past, fungeer ik vandaag als sluitpost. Senioren hebben wij in ons land al
enige tijd, ouderenpartijen slechts sinds een paar jaar. Inmiddels hebben
wij er minstens drie, met vier fracties in de Tweede Kamer en twee in de Senaat.
Niemand hoeft ons te vertellen dat dit te veel versplintering betekent, wij
zijn ons daarvan ruim voldoende bewust. Politici van andere, grote partijen
veroorloven zich hilariteit en sneren in onze richting. Mag ik volstaan met
eraan te herinneren dat ook de "gevestigde" partijen eens zijn opgericht en
begonnen en hun fouten hebben gemaakt?
 
 De vraag rijst wel: waarom eigenlijk deze sneren? Zijn die ouderenpartijen
dan zo belangrijk? Kennelijk wel! Zou het de vrees zijn voor verder stemmenverlies?
Dat ligt voor de hand, want ook onze concurrenten weten dat de ouderenpartijen
vele honderdduizenden stemmen zouden kunnen binnenhalen, ondanks het gekrakeel
van het afgelopen jaar en de voor ons magere enquêtes. De ouderen zijn
niet alleen voor de commercie, maar ook voor de politiek een belangrijke markt
geworden.
 
 En ineens wordt er geluisterd naar ouderenbonden, het CSO en de Voorlopige
raad voor het ouderenbeleid, en worden deze serieus genomen. Er is zelfs onlangs
door VWS een integraal actieprogramma ouderenbeleid 1995-1998 gelanceerd,
waarin de staatssecretaris een groot aantal in het land zelfstandig opgestarte
activiteiten voor en door ouderen naar zich toe harkt. Mijn fractie en Senioren
2000 zijn blij met deze brief van VWS. Eindelijk een andere toon over het
ouderenbeleid, eindelijk een poging tot wat structureel beleid voor ouderen.
Wij staan in de startblokken om onze bijdrage aan dit debat te leveren.
 
 Voorzitter! Ongetwijfeld herinnert men zich nog de bij de algemene beschouwingen
van vorig jaar gemaakte opmerkingen, namelijk dat er voor de ouderen geen
duidelijkheid is en dat ontkoppeling van de AOW en ingrijpen in de toeslagen
geen integer beleid is. Gelukkig is er nu enig verschil waar te nemen in de
houding van het paarse regeringsgezelschap ten opzichte van de ouderen. Wij
zien nu namelijk aanpassing van de sociale uitkeringen en van de AOW aan de
contractloonontwikkeling. Daarnaast zien wij verhoging van de belastingvrije
som, de zogenaamde ouderenaftrek, voor 65-plussers en verlaging van de eerste
belastingschijf met 0,7%. Voorwaar, voorzitter, Sinterklaas is niets bij!
 
 Zetten deze maatregelen ook zoden aan de dijk voor de senioren met lagere
inkomens? Komen zij daardoor op een aanvaardbaar bestaansniveau? Nu, er blijft
nog wel het een en ander te wensen over. Want, voorzitter, als de regering
over de periode 1990 tot 1994 verheugd een vergroting van de koopkracht van
de ouderen constateert met gemiddeld 1%, wil de fractie van Senioren 2000
wijzen op de achteruitgang in koopkracht van onze ouderen over
de periode 1982 tot nu van maar liefst 15% tot 20%. Welke maatregelen denkt
de regering te nemen om tot een werkelijk substantiële koopkrachtreparatie
te komen?
 
 Voorzitter! Huren gaan ieder jaar als het ware automatisch omhoog en daar
is niets tegen in te brengen. Recente onderzoeken van de Consumentenbond en
van de FNV hebben uitgewezen dat lagere inkomensgroepen veel van hun netto
besteedbaar inkomen kwijt zijn aan woonlasten. Veel mensen betalen inmiddels
al meer dan 40% van hun netto besteedbaar inkomen aan huur. Ook de gemeentelijke
en regionale heffingen stijgen jaarlijks aanzienlijk, waardoor veel senioren
over de drempel van de armoede worden gedrongen. Wij vinden het inconsistent
om op landelijk niveau aanpassingsmaatregelen te nemen met betrekking tot
het belastingregime voor senioren, maar dit na te laten ten aanzien van de
lokale belastingen.
 
 Al het gepraat over ouderen ten spijt is de houding jegens ouderen over
het algemeen nog steeds betuttelend. Ouderen zijn mondig, hebben een levenslange
ervaring, maar toch kunnen zij hun eigen inkomen niet beïnvloeden, laat
staan verbeteren. Zelfs als zij naast de AOW een pensioen genieten, hebben
zij hierover geen inspraak, want zij zijn immers niet vertegenwoordigd in
de besturen van de pensioenfondsen. Ik zou van het kabinet willen vernemen
of dit bereid is middels wetgeving de zeggenschap van ouderen in de besturen
van pensioenfondsen te regelen.
 
 Ik wil een paar opmerkingen maken over andere aspecten van het ouderenbeleid.
Nog steeds wordt doorlopend een beroep gedaan op vrijwillige, onbetaalde hulp
door en aan ouderen op sport- en recreatief gebied en in de gezins- en thuiszorg,
waar dit fraai wordt betiteld als mantelzorg. Er moet echt iets gebeuren aan
de ongelooflijke vanzelfsprekendheid waarmee doodeenvoudig wordt uitgegaan
van hulp door vrijwilligers die, veelal louter uit piëteitsoverwegingen,
bereid zijn zich beschikbaar te stellen voor geheel onbetaalde arbeid en hier
meestal nog geld op toe leggen. Ik zou het kabinet willen vragen nadere regels
uit te werken, die de vrijwilligers tegemoetkomen in de kosten die zij maken
voor onze samenleving. Zou dit mogelijk zijn door het invoeren van vrijwilligersaftrek
in de inkomstenbelasting?
 
 Ik wil een paar woorden zeggen over de veiligheid van senioren. De regering
spreekt over het verminderen van angstgevoelens van ouderen als gevolg van
de heersende criminaliteit. Er wordt gedacht aan verbetering van de slachtofferhulp
en aan zelfverdedigingscursussen, vooral voor oudere vrouwen. Wellicht een
cursus kickboksen voor 70-plussers? Hoewel dit op zichzelf prijzenswaardige
maatregelen zijn, is Senioren 2000 van mening dat in de allereerste plaats
iets aan de heersende criminaliteit moet worden gedaan. Er moet meer politie
op straat komen, betere verlichting, directe actie bij geconstateerd vandalisme
en kleine criminaliteit, strengere correctieve maatregelen en meer cellen.
Wij horen nu al zo lang dat hieraan gewerkt wordt, maar wanneer gebeurt er
nu iets?
 
 Een van de taken van deze Chambre de réflexion is, de ingediende
wetsontwerpen te toetsen op hun onderlinge samenhang en eventuele tegenstrijdigheid.
Vele wetsontwerpen en uitvoerende maatregelen kunnen direct of indirect iets
te maken hebben of van invloed zijn op het ouderenbeleid. De geachte collega's
zullen het met mij eens zijn dat de toetsing van deze aspecten uiterst moeilijk
is. Ondanks alle goede pogingen laat dit in de praktijk nog al eens te wensen
over. Ik zou bij de regering daarom willen pleiten om, naar het model van
de fameuze MER, door de heer Veling uitvoerig als model genoemd, een ouderen-effectrapportage
in te voeren.
 
 Mijnheer de voorzitter! Senioren 2000 is geen "issue partij". Natuurlijk
staat het ouderenbelang bij ons voorop. Wij willen echter over een zo breed
mogelijk scala van politieke onderwerpen onze bijdrage leveren. Jammer genoeg
staat de mij toegemeten tijd mij niet toe, hierop in den brede in te gaan.
Daarom volsta ik met een opmerking op het gebied van defensie en wel omdat
het in dit geval een departement betreft waarvan het personeel per definitie
tamelijk weerloos is ten opzichte van zijn politieke baas. Bezuinigingen en
afslankingen zijn allerwegen; de ene maatregel rolt over de andere. Met de
geplande investeringen op het gebied van materieel en uitrusting kan de slagkracht
van de krijgsmacht in relatie tot de Prioriteitennota redelijk in stand worden
gehouden.
 
 In de personeelssector is de situatie echter aanmerkelijk minder gunstig.
Volgens de Prioriteitennota gaan 4000 arbeidsplaatsen verloren. De minister
zei echter dat er geen gedwongen ontslagen zullen vallen. Dit jaar verscheen
de zogenaamde meibrief, waarin 4000 extra arbeidsplaatsen "down the drain"
gingen. De minister zei te trachten, deze laatste 4000 mensen te plaatsen
bij andere departementen. Wie daarin gelooft, mag het zeggen. En inmiddels
bouwt het ministerie van Defensie af, de organisatie vermagert, maar de werklast
neemt bij veel onderdelen toe. Het personeel is niet eens meer in staat, zijn
verlofdagen op te nemen, omdat anders het werk blijft liggen. En op de werkvloer
weet niemand precies wat er staat te gebeuren. Is het te verwonderen dat er
van de motivatie van het personeel weinig meer over is? Laat het mijn uitsmijter
zijn, de regering te vragen of zij dit een acceptabele houding vindt en, zo
neen, wat zij daaraan denkt te doen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Traditiegetrouw wil ik u feliciteren met uw maiden-speech. De van u bekende
biografische gegevens wijzen uit dat u enige politieke ervaring meebrengt
door bestuurlijk werk in een andere partij dan waar u nu bijhoort. Tussen
de regels door is te lezen dat u enige bestuurlijke ervaring hebt opgedaan
in het internationale militaire sportwezen. Ik denk dat u van beide ervaringen
in deze Kamer kunt profiteren. Ik feliciteer u nogmaals met uw maiden-speech.
 
 Ik laat de gebruikelijke korte schorsing achterwege. Mij blijkt dat geen
van de leden in eerste termijn nog het woord wenst. Daarmee is de eerste termijn
van de zijde van de Kamer afgesloten.
 
 De regering zal morgen antwoorden.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 
 Sluiting 18.45 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19951996-6-170-208.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl