Voortzetting van het beleidsdebat inzake Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 1211-1228

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

16-05-1995

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 29, pagina 1211-1228

16-05-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in vergadering

Beleidsdebat inzake Landbouw, Natuurbeheer en VisserijPagina 1204-1210
Behandeling van de Raming der voor de Eerste Kamer in 1996 benodigde uitgaven, alsmede aanwijzing en raming van de ontvangsten (EK nr. 230)Pagina 1189-1190
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek en de Wet op de studiefinanciering inzake verlenging cursusduur technische opleidingen en opleidingen op het gebied van landbouw en natuurlijke omgeving in het wetenschappelijk onderwijs (23703)Pagina 1192-1204
Herdenking overlijden van de minister van Staat dr. I. SamkaldenPagina 1210-1211
Lijst van besluiten en ingekomen stukken (dinsdag 16 mei 1995)Pagina 1228-1229
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van bepalingen van de Mediawet met het oog op de uitvoering van richtlijn nr. 89/552/EEG van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 3 oktober 1989 betreffende de coördinatie van bepaalde wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in de Lid-Staten inzake de uitoefening van televisie-omroepactiviteiten (PbEG L 298), en het stellen van overeenkomstige regels inzake de uitoefening van radio-omroepactiviteiten (23752)Pagina 1190-1192
Voortzetting van het beleidsdebat inzake Landbouw, Natuurbeheer en VisserijPagina 1211-1228
Behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van enkele bepalingen van de Wet op de waterhuishouding betreffende het vergunningstelsel en het regime voor buitengewone omstandigheden (vergunningplicht voor lozingen in verband met ontwatering) (23925); Wijziging van de Wet op de kansspelen in verband met het instellen van een College van toezicht op de kansspelen (23605); Regeling van de vergoeding voor de werkzaamheden, de secundaire voorzieningen en de kostenvergoedingen van de leden van de Eerste KamerPagina 1189-1189

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 94 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de voortzetting van:
 
 het beleidsdebat inzake
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt hervat.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Aan dit debat neem ik tevens deel namens de fractie
van het GPV. Om te beginnen wil ik mijn instemming betuigen met de opmerking
die de heer Braks aan het begin van zijn bijdrage maakte. Hij feliciteerde
de minister met het feit dat hij voor het eerst zijn beleid in een openbaar
debat met deze Kamer komt verdedigen. Ook betuig ik mijn instemming met de
kritische opmerkingen aan het adres van de andere fracties die het beleidsterrein
van landbouw blijkbaar van niet zo groot gewicht achtten om aan deze discussie
deel te nemen. Dat betreur ik met de heer Braks.
 
 Mijnheer de voorzitter! In een begin van dit jaar verschenen nummer van
het bulletin van het World Watch Institute is een inventarisatie gemaakt van
de ecologische situatie van zeven zeeën, onder meer de Middellandse Zee,
de Beringzee en de Zuidchinese Zee. Het feit dat het artikel de titel "Dying
Seas" heeft gekregen, zegt voldoende over de conclusies van de onderzoekers.
In elk van de zeven zeeën is onder meer sprake van meer of minder ernstige
vervuiling met zware metalen en chloorverbindingen. Deze niet verrassende,
maar wel schokkende conclusies maken eens te meer duidelijk dat de mens in
een hoog tempo bezig is deze planeet, die eens aan hem is toevertrouwd door
de Schepper van hemel en aarde, onleefbaar te maken door een eenzijdige fixatie
op technische ontwikkeling en welvaartsgroei.
 
 In het aangehaalde artikel wordt aangegeven dat in alle onderzochte zeeën
een ernstige mate van overbevissing plaatsvindt. Enkele maanden geleden is
er volgens berichten in de pers ook een rapport verschenen van de FAO, waarin
 wordt geconcludeerd dat de mens bezig is met het leegvissen
van de oceanen. Ik ga ervan uit dat de minister dit rapport kent. Het recente
conflict tussen de Europese Unie en Canada is illustratief voor de ernst van
deze problematiek en geeft tegelijk aan tot welke spanningen dit kan leiden.
Dit conflict – het was overigens niet het eerste – zou wel eens
een voorbode kunnen zijn van veel omvangrijker economische conflicten.
 
 Ik kan daarom van harte instemmen met het voornemen van het kabinet om
met kracht te streven naar een op duurzaamheid gericht mondiaal visserijbeleid.
Ik kan eveneens instemmen met de gedachte dat dit streven "in Gemeenschappelijk
verband" moet plaatsvinden, alleen is dat naar mijn mening ook de achilleshiel
van dit beleid. Immers, niet alleen bij dit, maar ook bij andere soortgelijke
vraagstukken – bijvoorbeeld dat van de energieheffing of van het transport
van dieren – blijkt voor verschillende lidstaten het economisch hemd
nader te zijn dan de ecologische of ethische rok. Ik zou graag van de minister
vernemen hoe groot hij de kans acht dat er binnen de Europese Unie consensus
komt over een mondiaal visserijbeleid, waarbij duurzaamheid daadwerkelijk
voorop staat. Zo'n beleid zal immers aanzienlijke economische offers vragen.
 
 Een tweede vraag hierbij is aan welke beleidsinstrumenten de minister
denkt bij het realiseren van een dergelijk visserijbeleid, vooral in het licht
van zijn sterke voorkeur voor marktconforme beleidsinstrumenten en technische
vernieuwing en zijn meermalen uitgesproken afkeer van wat hij noemt "kunstmatigheden"
zoals quotasystemen. Zijn er betere mogelijkheden om de overbevissing te verminderen
dan vormen van quotering, zoals de Europese Unie destijds heeft gekozen? Moeten
de Europese visquota naar de mening van de minister als het even kan dus maar
worden afgeschaft?
 
 Ik stel die vraag mede omdat ik de voorkeur en de afkeer van de minister,
ook met zoveel woorden vastgelegd in de jongste beleidsnota, niet zonder meer
deel. Technische vernieuwing is niet zonder meer heilzaam en een onbelemmerde
marktwerking levert geen landbouw op die voor mens, dier en milieu zo verantwoord
mogelijk is. Want wat is, even bij de visserij blijvend, de hoofdoorzaak van
het leegvissen van de zeeën? Dat is de combinatie van een enorme technische
vernieuwing, waardoor steeds meer vis kan worden opgespoord en uit zee gehaald,
en een eenzijdig op welvaartsvermeerdering gericht economisch systeem waarbij
de markt de koers aangeeft. De markt stuurt immers op basis van koopkracht.
Iemand heeft eens gezegd: de markt heeft geen geweten en geen geheugen. Aan
behoeftigen zonder koopkracht heeft de markt geen boodschap en ze houdt per
definitie geen rekening met de behoeften van toekomstige generaties. En dat
laatste is volgens de bekende definitie uit het Brundtland-rapport essentieel
voor duurzame ontwikkeling. Marktgerichtheid en milieugerichtheid liggen daarom
bepaald niet in elkaars verlengde. Ik wijs in dit verband op de twee maanden
geleden in Wageningen gehouden dies-rede van prof. Schaafsma, die daarin onder
meer de vraag stelt of "de tegenwoordige vorm van het westerse vrije-marktmechanisme
zich op de langen duur wel zal verdragen met een duurzame ontwikkeling. In
dat mechanisme zijn op dit moment maar weinig remmen ingebouwd, die kunnen
leiden tot het behoud van produktie en consumptie op lange termijn".
 
 De combinatie van marktsturing en technische ontwikkeling vormt niet alleen
de hoofdoorzaak van het leegvissen van de zeeën, maar ligt ten grondslag
aan vrijwel alle duurzaamheidsproblemen. Deze factoren hebben de laatste decennia
wereldwijd een geweldige dynamiek in de economie en in de samenleving gebracht,
waardoor er in enkele tientallen jaren meer is veranderd dan in de vele eeuwen
die eraan vooraf gingen.
 
 De dynamiek is zo groot geworden dat de natuur het allemaal niet meer
kan verwerken en dat er ieder uur drie soorten uitsterven, zoals uit recente
publikaties blijkt.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil deze, wat algemene opmerkingen nu wat nader
uitwerken in de richting van de agrarische sector en het daarvoor te voeren
beleid. Een specifiek kenmerk van de agrarische sector is dat deze werkt met
levende wezens. Dat gegeven alleen al is een reden waarom de dynamiek in deze
sector begrensd en genormeerd dient te zijn. Het zonder meer bevorderen van
de dynamiek in deze sector en het lukraak stimuleren van de technische vernieuwing
zal naar mijn mening de problemen waar deze sector mee te kampen heeft, dan
ook eerder vergroten dan verkleinen. Daar komt bij dat het onderzoek dat ten
grondslag ligt aan de technische ontwikkeling, door het terugtreden van de
overheid ook meer en meer bestuurd zal gaan worden door de markt. Het geld
bepaalt welk onderzoek wordt gedaan en het is zeer de vraag of dat tot maatschappelijk
optimale uitkomsten leidt. Zo acht ik het onderzoek naar de ontwikkeling van
BST weinig zinvol en moet ik tegelijk constateren dat er nog steeds geen echt
goed alternatief is ontwikkeld voor de legbatterij. Bovendien nemen naar mijn
indruk de kansen toe dat de geldschieter ook de uitkomsten van het onderzoek
beïnvloedt. In dit verband wil ik graag van de minister weten of de verschuiving
naar projectmatige financiering van het landbouwkundig onderzoek niet het
risico in zich draagt dat uitkomsten die de opdrachtgever niet welgevallig
zijn, op een of andere manier worden bijgesteld, waardoor de objectiviteit
van het onderzoek in gevaar komt en verkeerde beslissingen kunnen worden genomen
omdat de beleidsmakers op het verkeerde been worden gezet.
 
 Ik ga nog even door op de spanning tussen markt en milieu. Een gevolg
van een verdere liberalisering is dat de onderlinge concurrentie van de boeren
wordt aangewakkerd en dat zij worden gedwongen op het scherp van de snede
hun bedrijf uit te oefenen. Voor zaken die niet direct ten goede komen aan
de bedrijfseconomische efficiency en aan de concurrentiepositie, blijft dan
minder ruimte over. In het eind vorig jaar verschenen Landbouw-Economisch
Bericht van het LEI wordt erop gewezen dat de agrarische sector te maken krijgt
met relatief hoge milieukosten, aanzienlijk hoger dan in andere sectoren en
dat daardoor in deze sector een forse spanning bestaat tussen ecologie en
economie.
 
 Daarbij komt dat deze sector door zijn specifieke structuur van een groot
aantal kleine bedrijven, de milieukosten – nog – moeilijker dan
andere sectoren kan doorberekenen in de opbrengstprijzen. De spanning tussen ecologie en economie zal toenemen wanneer door verdere liberalisering
de inkomens in de sector sterker onder druk komen te staan. Ik wijs in dit
verband ook op het commentaar van de Stichting natuur en milieu op dit punt.
Ik heb me bijvoorbeeld laten vertellen dat bij afschaffing van de melkquotering
de melkprijs minstens 20 cent omlaag zal gaan, wat de gezamenlijke Nederlandse
melkveehouders meer dan 2 mld. zou kosten. In dat geval zal er echt geen ruimte
meer zijn voor milieu-investeringen. Tenzij uiteraard forse bedragen worden
uitgetrokken voor compensatie, maar dat lijkt me budgettair gezien een illusie.
 
 Iets dergelijks geldt voor het behoud van het landschap, een onderwerp
waaraan de minister terecht vrij veel aandacht schenkt. Liberalisering zal
onvermijdelijk leiden tot een verdere schaalvergroting en tot een nog meer
"rationele inrichting" van het landelijk gebied. Kortom, mijn vraag aan de
minister is: U streeft naar een milieu- en landschapsvriendelijke landbouw,
maar bent u niet bezig om de oorzaken van deze problemen te intensiveren wanneer
u tegelijk de regulering van de markten afbouwt?
 
 Dezelfde twijfel geldt ten aanzien van het welzijn van de dieren. Het
is nu, als gevolg van de liberalisering van het landbouwbeleid, al tamelijk
moeilijk om het verbod op het gebruik van BST – en meer in het algemeen
van hormonen – in Europa overeind te houden. Wanneer de melkquotering
wordt afgeschaft, zal de druk vanuit het bedrijfsleven om BST te gaan gebruiken,
ongetwijfeld toenemen. Het is typerend dat juist in landen met een liberaal
zuivelbeleid BST is toegelaten. Je kunt de toepassing van BST en soortgelijke
stoffen natuurlijk zien als een vorm van vernieuwing, maar wat mij betreft
is het wel een ongewenste vorm daarvan. Naar mijn mening draagt de toepassing
van BST en dergelijke niet bij aan een meer verantwoorde landbouw in de zin
van veehouderij, omdat de intrinsieke waarde van het dier wordt aangetast.
De RPF acht het althans niet verantwoord om de produktiviteit of de vruchtbaarheid
van dieren op te voeren door ze hormonen en dergelijke toe te dienen. Een
dier mag in onze visie alleen worden ingespoten wanneer het gaat om genezing
of voorkoming van ziekten. Ik zou graag vernemen of de minister het met deze
opvatting eens is.
 
 Daar komt bij dat ik berichten heb gezien dat zich in de VS steeds meer
problemen voordoen met de gezondheid van de met BST behandelde koeien. Dat
zou betekenen dat BST, anders dan door de voorstanders en door onafhankelijk
geachte deskundigen wordt betoogd, wel welzijnsproblemen voor de dieren oplevert.
Kan de minister mij op dit punt nadere informatie verschaffen?
 
 Uit de stukken van het departement – voor zover ik die ken –
blijkt mij overigens niet dat dit intrinsiek-ethische aspect – of je
de spuit in een dier mag zetten om het meer melk te laten geven of sneller
te laten groeien – zwaar weegt. De tegen de toepassing van BST naar
voren gebrachte bezwaren betreffen vooral de gevolgen voor de structuur van
de melkveehouderij en voor de portemonnaie: de angst dat de consument minder
zuivelprodukten zal afnemen. Ik betreur het dat in deze discussie, zowel bij
de overheid als bij de georganiseerde landbouw, niet de vraag centraal staat
hoe we verantwoord omgaan met de dieren, maar in feite de vraag of de toepassing
van BST al dan niet geld kost. Zolang dat als de belangrijkste vraag wordt
beschouwd, is een verantwoorde veehouderij nog ver weg. Het lijkt me dat een
vernieuwing, en wel in de richting van meer verantwoordelijkheid, op dit punt
op haar plaats is.
 
 Voorzitter! Ik kom bij de etikettering. Het idee – dat ook in de
Prioriteitennota is te vinden – is om bij een eventuele toepassing van
BST, maar ook bij de toepassing van andere biotechnologische vindingen in
de voedselproduktie, door middel van etikettering aan te geven dat deze technieken
gebruikt zijn. Op die manier zou de consument een verantwoorde keuze kunnen
maken. Ik betwijfel of die weg begaanbaar zal blijken te zijn. Waar moet je
ophouden? Bij een fles consumptiemelk ligt het duidelijk, maar wat doe je
met een blik soep waarin een klein beetje melkpoeder van met BST behandelde
koeien is verwerkt? De recente berichten over de toevoeging van langs biotechnologische
weg vervaardigde stoffen aan babymelk vormen hiervan een illustratie. Daarnaast
komt het etiketteren voor dit doel bij mij enigszins over als een zwaktebod
van de overheid; zij wil of kan zelf op dit punt haar verantwoordelijkheid
niet nemen en zegt daarom maar tegen de consument dat deze het maar moet uitzoeken
en dat zij daarbij wel wat wil helpen. Ik vrees dat etikettering van voedingsmiddelen
die met behulp van de moderne biotechnologie zijn voortgebracht, gewoon een
stap is op de weg naar een ongeclausuleerde toelating van deze middelen. Kan
de minister mij op dit punt geruststellen?
 
 Hier komt bij dat ik op dit punt niet zo veel vertrouwen heb in de consument.
Uit een enquête blijkt dat de consument bereid is om voor dier- en milieuvriendelijke
produkten extra te betalen, maar het feitelijke koopgedrag is maar zeer ten
dele hiermee in overeenstemming. Afgezien daarvan heeft de overheid op dit
gebied naar de mening van de RPF haar eigen verantwoordelijkheid, los van
het gedrag van de consument. Dat neemt niet weg dat het streven om de consument
een duidelijker keuzemogelijkheid te geven tussen meer of minder milieu- en/of
diervriendelijker voortgebrachte voedingsmiddelen mij wel aanspreekt. Ik begin
echter meer en meer te betwijfelen of de tot dusver bewandelde weg van allerlei
keurmerken de juiste is. Wij moeten immers vaststellen dat milieu- en diervriendelijkheid
relatieve begrippen zijn. De vele soorten diervriendelijke eieren –
scharreleieren, eco-eieren en volière-eieren – vormen daarvan
een illustratie. Daarom zou het mijns inziens de voorkeur verdienen wanneer
de consument in één oogopslag een indruk kreeg van de mate van
milieu- en diervriendelijkheid van een bepaald voedingsmiddel. Dat zou kunnen
door voor beide aspecten een soort klasse-indeling te maken en die op de verpakking
aan te geven. Ziet de minister iets in deze gedachte en zijn er mogelijkheden
om deze te realiseren?
 
 Bij een verscherping van de concurrentie in een sector leggen de zwakkeren
eerder het loodje en is er voor minder mensen perspectief. In de afgelopen
decennia was er sprake van een forse dynamiek in de Nederlandse agrarische
sector; het aantal bedrijven is sinds 1950 met zo'n 60% verminderd en de produktie
per arbeidskracht is ruimschoots vertienvoudigd. Het produktiepakket is vooral
in de landbouw enorm verbreed; denk alleen maar aan de vele
soorten bloemen en planten. Het is niet vol te houden dat de agrarische sector –
en zeker die in Nederland – in de afgelopen decennia niet dynamisch
was. Alleen waren het overheidsbeleid en de maatschappelijke context in het
algemeen zodanig dat deze dynamiek niet tot ernstige sociale problemen leidde.
In de huidige situatie, nu de markten meer en meer verzadigd raken en tegelijk
in de beschermende paraplu van het markt- en prijsbeleid steeds meer gaten
worden aangebracht, zou dat echter best eens wel het geval kunnen zijn. In
ieder geval vind ik dat in de opstelling van de minister de sociale aspecten
van het landbouwbeleid zacht gezegd onderbelicht blijven.
 
 Ik weet dat het benadrukken van sociale aspecten in deze steeds liberaler
wordende samenleving weinig gehoor vindt, maar de RPF zal zich, waar nodig,
tegen deze verharding van de maatschappij blijven verzetten, ook in de sfeer
van het landbouwbeleid. Wij moeten ons terdege realiseren dat de voortijdige,
gedwongen beëindiging van een landbouwbedrijf voor de direct betrokkenen
een zeer pijnlijk proces is. Bij een gedwongen beëindiging van een agrarisch
bedrijf is veelal het hele gezin intensief betrokken. Men vecht vaak lang
om het hoofd boven water te houden en bedrijfsbeëindiging gaat meestal
gepaard met een noodgedwongen verhuizing en met gevoelens van mislukking en
ontworteling. Wij moeten niet te gemakkelijk praten over een versnelde vermindering
van het aantal bedrijven, zonder oog te hebben voor de zorg en de pijn waarmee
dit proces gepaard gaat voor de mensen die het rechtstreeks aangaat. Daarbij
moeten wij onze blik niet verengen tot Nederland, maar ook oog hebben voor
mensen buiten ons land die in problemen komen door een beleid waarvoor de
Nederlandse overheid medeverantwoordelijk is.
 
 Bij het vorige landbouwdebat in deze Kamer ben ik begonnen met de stelling
dat de boeren zich in de steek gelaten voelen door de beleidsmakers. Zij worden
opgescheept met in hun ogen zware verplichtingen in de sfeer van het milieu.
Op het gebied van ondersteuning van de inkomens laat de overheid het meer
en meer afweten en er worden om de haverklap allerlei ballonnetjes opgelaten
die, als ze in praktijk zouden worden gebracht, de positie van de boeren nog
moeilijker zouden maken. Ik meen helaas te moeten vaststellen dat het optreden
van deze minister deze gevoelens niet heeft verminderd, terwijl het naar mijn
mening wel tot zijn verantwoordelijkheid behoort om de kloof tussen boeren
en politiek zo veel mogelijk te verkleinen.
 
 Ik heb zoëven al aangegeven dat de melkquotering mijns inziens een
drempel opwerpt tegen de toepassing van BST. Deze regeling heeft echter meer
voordelen. Ik wijs er in dit verband op dat in de memorie van toelichting
bij de begroting voor 1995 op blz. 13 staat te lezen, dat dit systeem redelijk
goed functioneert en dat de inkomens in deze sector tamelijk goed zijn. Dat
wijst erop dat juist dankzij de quotering een grotere mate van marktconformiteit
is gerealiseerd. Het is een beetje te vergelijken met een dijk: die is ook
kunstmatig, maar leidt wel het water in een goede bedding.
 
 De melkquotering heeft onmiskenbaar een belangrijke bijdrage geleverd
aan de vermindering van het mineralenprobleem in de melkveehouderij, waarschijnlijk
zelfs een grotere bijdrage dan het mest- en ammoniakbeleid. Daarnaast heeft
zij ruimte geschapen voor meer natuur en voor meer aandacht voor landschapsonderhoud
op de veehouderijbedrijven. De lovenswaardige initiatieven die er op dit gebied
hier en daar in het land zijn genomen, kunnen naar mijn mening niet los worden
gezien van de – dankzij de melkquotering – gunstige gang van zaken
in de melkveehouderij. Onderschrijft de minister deze positieve aspecten en
is hij het met mij eens dat bij afschaffing van de melkquotering, die ongetwijfeld
gepaard zal gaan met een vergroting van de melkveestapel, deze voordelen grotendeels
teloor zullen gaan, of alleen kunnen worden behouden met een forse intensivering
van andere onderdelen van het beleid? Ik zou daarom wel eens concreet van
de minister willen weten – ik heb de vraag eerder aan zijn voorganger
gesteld – of hij van de melkquotering af wil, of dat hij met mij van
mening is dat de voordelen van deze "kunstmatigheid" groter zijn dan de nadelen.
Is het, meer in het algemeen, hard te maken dat de situatie in die onderdelen
van de agrarische sector, waar de overheid de produktie-omvang beïnvloedt,
het totale beeld van milieuvriendelijkheid, diervriendelijkheid, efficiëntie
en sociale positie van de direct betrokkenen, per saldo slechter is dan in
de onderdelen waar de markt nagenoeg volledig de dienst uitmaakt?
 
 De melkquotering heeft natuurlijk ook nadelen, al hoort de nogal eens
veronderstelde verstarring van de bedrijfsstructuur daar naar mijn mening
niet bij. Het aantal bedrijven met melkvee daalde van 60.000 in 1984 –
het jaar van de quotering – tot ongeveer 40.000 tien jaar later. Ik
kan een dergelijke sterke daling moeilijk zien als een vorm van verstarring.
De hoge quotaprijzen kunnen als een reëel bezwaar van de melkquotering
worden gezien. Naar mijn indruk is dat echter een specifiek Nederlands probleem
dat vooral te maken heeft met de situatie van de Nederlandse melkveehouderij
en met de manier waarop de quotumhandel hier is geregeld. Ik verneem graag
de visie van de minister op dit punt. Hoe het ook zij, de hoge quotumprijzen
lijken mij onvoldoende reden om afschaffing van de melkquotering te bepleiten.
Ik moest in dit verband denken aan een uitspraak van de Amerikaanse econoom
Galbraith die eens gezegd moet hebben dat bepaalde aanbevelingen van economen
op hem overkomen als het aanprijzen van de guillotine als het ideale middel
tegen hoofdpijn.
 
 Een van de argumenten voor verdere aanpassingen van het markt- en prijsbeleid
in de Europese Unie is gelegen in de internationale afspraken op het gebied
van de wereldhandel. Het GATT-akkoord dat over enkele maanden van kracht wordt,
noopt als zodanig echter niet tot verdere aanpassingen. Dat zou wel het geval
zijn bij een verdere liberalisatie in een volgende onderhandelingsronde. Ik
wijs erop dat daaraan een weloverwogen politieke keus ten grondslag moet liggen
en dat wij er niet op voorhand van moeten uitgaan dat zo'n verdere liberalisatie
onvermijdelijk is. Wij moeten niet liberaliseren om het liberaliseren en naar
mijn mening eerst de effecten van het huidige akkoord zorgvuldig evalueren.
Is de minister dat met mij eens?
 
 Hierbij is eveneens van belang hoe de situatie van de wereldmarkten voor
agrarische produkten zich de komende tijd ontwikkelt. Blijven deze markten
net als in de afgelopen decennia tenderen naar overproduktie? Of moeten wij
onder invloed van een groeiende vraag enerzijds – China wordt in dat
verband nogal eens genoemd – en een toenemende duurzaamheidsproblematiek
anderzijds op structureel krappere markten rekenen? Het antwoord op die vraag
lijkt mij van grote betekenis voor de vormgeving van het landbouwbeleid in
de Europese Unie. Wat is de visie van de minister op dit punt? Misschien moeten
wij dit aanscherpen door de mogelijke invloeden van de Oosteuropese landen
hierbij te betrekken.
 
 Eerder heb ik al laten merken dat liberalisering van de markt voor dieren
zal betekenen dat de overheid minder zal optreden ter bewaring en ter bevordering
van het welzijn van dieren. Dat is nog steeds heel hard nodig. In het onlangs
verschenen rapport van de Dierenbescherming "Het kwetsbare dier in de intensieve
veehouderij", staat dat de sterfte onder de voedsters in de konijnenfokkerij
55% per jaar is en dat bij slachtkonijnen een sterfte van 25% als normaal
wordt beschouwd. Als deze cijfers correct zijn, moeten er dan niet dringend
maatregelen worden genomen om het lot van deze dieren te verbeteren?
 
 Met het oog op het welzijn van dieren zien wij met belangstelling uit
naar het toegezegde voortgangsrapport over het welzijn van dieren. Benieuwd
zijn wij ook naar de houding van de regering tegenover de nazaten van stier
Herman. Misschien kunnen wij deze stier beter stier Nutricia noemen. Nu het
contract met Gene Pharming is verbroken, is het gevaar groot dat de regering
elke controle mist. Is dat juist? Wij verwachten dat het kabinet inzake de
genetische manipulatie van dieren onvoorwaardelijk vasthoudt aan het "nee,
tenzij"-principe. Om dat krachtig te kunnen doen, is naar onze overtuiging
een maatschappelijke discussie noodzakelijk over alternatieven voor de doelstellingen
die men met genetische manipulatie van dieren voor ogen heeft. Dat is overeenkomstig
de in deze Kamer unaniem aangenomen motie-Pitstra. Is de minister het daarmee
eens?
 
 Tot slot zeg ik nog iets over het groeiend aantal experimenten met genetisch
gemanipuleerde planten in het veld. Onze in eerdere debatten geuite zorgen
zijn er nog steeds. Natuurlijk weet ik van het optimisme van onderzoekers.
Zij zijn van mening dat de risico's minder groot zijn dan eerder werd gedacht.
Toch blijft een waarschuwing op haar plaats. Wanneer het toepassen van genetisch
gemanipuleerde planten in het veld toeneemt en zelfs grootschalige toepassingen
niet zijn uitgesloten, moeten wij beseffen dat controle, juist in het veld,
steeds moeilijker wordt. Gaat er iets fout, dan is het kwaad door de onomkeerbaarheid
van levensprocessen echt niet meer te stuiten. Onderkent de minister in dezen
zijn verantwoordelijkheid?
 
 Met belangstelling zie ik uit naar het antwoord van de minister op onze
bijdrage.
 
 
 
 
 Voorzitter: R. Zijlstra
 
 
 
 
 
 De heer Barendregt (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! De behandeling van deze begroting vindt plaats
onder bijzondere omstandigheden. Dat geldt voor de minister en voor deze Kamer,
maar ook voor de sectoren waarop deze begroting betrekking heeft. Volgens
de minister is er sprake van een eerste en tevens een laatste ontmoeting met
deze Kamer in de huidige samenstelling. Het moet daarbij opvallen, dat alleen
niet-regeringspartijen aan deze gedachtenwisseling deelnemen. En zelfs zij
nemen niet eens allemaal deel. Met opzet gebruik ik "gedachtenwisseling",
omdat de begroting inmiddels formeel door deze Kamer is geaccordeerd.
 
 Wij hebben het aantreden van deze minister met een forse dosis scepsis
begroet. Een vreemde eend in de bijt: wat zal dat betekenen voor het beleid?
Die vraag bleek relevant, aangezien in het regeerakkoord en bij de regeringsverklaring
minimale aandacht aan de belangen van LNV werd besteed. Wij betreuren dat
zeer en beschouwen dat als een omissie waarvoor geen enkele permissie mag
gelden. Onze eerste vraag aan deze minister is dan ook waarom hij zo magere
aandacht voor zijn departement bij het aantreden van het kabinet heeft geaccepteerd.
Is dat te wijten aan de onbekendheid van de minister met de beleidssectoren
van LNV of is er doelbewust door het kabinet zo weinig aandacht aan besteed
om de beleidsruimte zo groot mogelijk te maken? Gezien de inmiddels bekende
beleidsdoelstellingen zou die laatste veronderstelling wel eens op waarheid
kunnen berusten. De minister zal ons daarover zeker kunnen informeren.
 
 Wij spreken wel onze waardering uit voor de ijver van deze minister om
zich de verschillende sectoren binnen zijn departement eigen te maken. Wij
complimenteren hem met het voltooien van zijn stoomcursus van een half jaar,
waarbij theorie en praktijk tegelijkertijd onder de loep werden genomen. Het
resultaat daarvan is inmiddels in de openbaarheid gekomen. Daaruit blijkt
dat theorie en praktijk in veel gevallen heel ver van elkaar staan. Daartussenin
ligt een berg van regels en voorschriften die meer verhinderen dan bevorderen
dat theorie en praktijk in elkaar kunnen opgaan. De Troonrede gewaagt daarvan
met de passage dat de overheid door middel van lagere lasten en het wegnemen
van belemmerende regels voorwaarden zal scheppen om de concurrentiekracht
van de land- en tuinbouw te behouden. Wij juichen deze beleidsdoelstelling
van harte toe, maar daarbij merken wij wel op dat door de toenemende concurrentie
binnen en buiten Europa haast geboden is. Wanneer niet snel wordt gehandeld
ten gunste van onze agrarische sector, zullen wij de concurrentieslag verliezen
en onze voorsprong kwijtraken. In de tijd bevinden wij ons nu acht maanden
verwijderd van Prinsjesdag. Wil de minister inzicht geven in de besluiten
die genomen zijn of worden voorbereid om aan de genoemde passage uit de Troonrede
uitvoering te geven?
 
 De overheid zal niet alleen het voortouw moeten nemen, zij zal zich ook
betrouwbaar moeten tonen tegenover de sectoren. Dan alleen zal ook bij het
bedrijfsleven de bereidheid bestaan, investeringen te doen en risico's te
aanvaarden. Dat geldt niet alleen op nationaal, maar ook op Europees niveau.
Als een gemeenschappelijk landbouwbeleid wordt verlangd, dient ook de gemeenschappelijke
verantwoordelijkheid daarvoor aanvaard te worden. Wij hebben echter de indruk,
dat de nationale belangen steeds meer prevaleren en dat de harmonisatie van
de regelgeving daardoor wordt vertraagd. Als voorbeeld geef ik de Europese
regeling voor legbatterijen. Heeft de minister ook die indruk? 
 
 Zeer tot ons genoegen heeft de minister alert gereageerd op de problemen
die bij de implementatie van het GATT-akkoord voor de Nederlandse zuivelsector
dreigden te ontstaan. Het resultaat van zijn interventie is een compliment
waard. Hier is sprake van een verschil van inzicht binnen de Europese afdelingen,
dat doorwerkte binnen de Europese Commissie. Intussen heeft zich een tweede
probleem aangediend. Het heeft betrekking op de uitbreiding van het zogenaamde
tendersysteem tot alle zuivelprodukten. Hiertegen bestaan binnen onze zuivelsectoren
grote bezwaren op basis van de overeengekomen raadsverordening die door de
raad van landbouwministers is vastgesteld. Deelt de minister ook deze bezwaren?
 
 Het lijkt erop dat de implementatie van het GATT-akkoord al even grote
problemen oproept als het bereiken van het akkoord zelf. Er zal dan ook zeer
nauwgezet toegezien moeten worden op de uitvoeringsregels die in Brussel worden
voorbereid. Dat is te meer noodzakelijk, aangezien in Brussel de competitie
tussen de afdelingen landbouw en buitenlandse handel toeneemt. Er wordt gestreden
om de eerste viool bij de implementatie van het GATT-akkoord. Ondervindt de
minister deze ontwikkeling in Europees verband ook? Hoe denkt hij daarin duidelijkheid
te bereiken?
 
 Een soortgelijk probleem doet zich voor bij de compensatie van de monetaire
schommelingen. De Europese Commissie wil van de afspraak, die volledige vergoedingen
garandeert, af en wil toe naar een halve compensatie en dan nog op tijdelijke
basis. Wij zouden het op prijs stellen als de minister hierop even alert zou
reageren als in het voorgaande is gememoreerd. Het bedrijfsleven heeft hierop
gereageerd met de boodschap dat deze eventuele Europese kortingen door de
nationale overheid dienen te worden aangevuld. Deze opvatting sluit aardig
aan bij de visie van de minister op het toekomstige landbouwbeleid, dat in
de richting van renationalisatie zou moeten gaan.
 
 Voorzitter! Dienaangaande is het ons, met vele anderen, opgevallen dat
de minister in zo'n korte tijd zijn visie op het toekomstige Europese landbouwbeleid
heeft ontwikkeld en gepresenteerd. Het getuigt in ieder geval van bezinning
op de bestaande en aanstaande situatie, en dat waarderen wij zeer. Want formeel
eindigt het McSharry-beleid immers op 1 juli 1996 en in 1999 dient het beleid
te worden herzien wanneer de GATT-afspraken aflopen. Verder nemen de zorgen
nog verder toe met de gedachte aan de mogelijke toetreding van een aantal
Oosteuropese landen tot de Westeuropese gemeenschap. Daartussen gaapt een
diepe sociaal-economische kloof, die op een of andere wijze overbrugd zal
moeten worden.
 
 Voorzitter! De renationalisatie-gedachte op zich heeft voor ons een aantrekkelijke
en sympathieke klank. Het levert herstel van het verlies van nationale autonomie
op, maar de vraag is of het voor de agrarische sector ook winst zal opleveren.
Wij vragen ons af welke doelstelling de boventoon voert bij een dergelijke
renationalisatie. Zijn dit allereerst de agrarische belangen of zijn de financiële
belangen van onze schatkist de hoofdzaak? Het is opvallend dat onze minister
van Financiën er zo positief tegenover staat. De minister van Landbouw
heeft duidelijk verklaard dat de nationale overheid de inkomenssteun van Europese
instanties dient over te nemen. Dat zal van onze nationale overheid, op basis
van de huidige Europese normen, zo'n 3 mld. per jaar vergen. Dat is ƒ
200 per inwoner. Of wordt gerekend met een kostprijsdekkende wereldmarktprijs
na implementatie van het GATT-akkoord? Zijn steunmaatregelen dan overbodig
geworden voor onze agrarische sector? Verwacht de minister dat de ontwikkeling
in die richting zal gaan?
 
 Voorzitter! De Europese natuur- en milieu-organisaties zijn van oordeel
dat er alleen nog financiële steun gegeven mag worden als de agrariërs
zich toeleggen op een schone en groene omgeving, met een bedrijfsvoering die
bijdraagt aan een gezonde en duurzame landbouw. Vorige week zouden ze hun
plan aan de Europese landbouwcommissaris Fischler voorleggen. Er wordt nu
net gedaan of er met dit plan een volstrekt nieuwe situatie zal ontstaan.
Alsof de landbouwers niet sinds jaar en dag hebben gefunctioneerd als vrijwillige
en onbezoldigde rijkshoveniers van het landschapsonderhoud. In feite hebben
ze nooit anders gedaan dan wat nu opeens van hen geëist wordt. Het verschil
is dat de waardering niet zozeer betrekking heeft op de taak als zodanig alswel
op de taxatie daarvan in materiële en financiële zin. Het zal dan
ook van de voorwaarden afhangen of de sector in staat is en blijft om aan
de geformuleerde milieu-eisen te voldoen. Wat dit punt betreft sluiten wij
ons aan bij de Europese commissaris Fischler, die verklaarde niet van plan
te zijn het Europese landbouwbeleid om te zetten in Europees milieubeleid.
Ondersteunt deze minister de Europese commissaris ook in deze opvatting?
 
 Voorzitter! Dit wil niet zeggen dat we ontkennen dat er binnen de agrarische
sector grenzen zijn overschreden, zodat herziening daarvan gewenst is. Wij
vrezen echter dat door de volledige afhankelijkheid van de wereldmarkt de
agrarische sector niet in staat is om de combi-functie van landbouw en landschap
te blijven uitoefenen. Dan ontstaat een noodlijdende sector op een verpauperd
platteland. Gaarne vernemen wij van de minister een reactie hierop.
 
 Terwijl de een roept: "Terug naar de natuur", stelt de ander zich op met
"zijn rug naar de natuur", waarbij de grenzen tussen wetenschap en rentmeesterschap
worden genegeerd. Bio-technologie en genetische manipulatie dreigen de grenzen
van een genormeerd beheer van Gods schepping te verleggen, zonder te weten
waar wij zullen uitkomen. Als algemene beleidsregel willen wij de waarschuwing
huldigen die ook in het wegverkeer geldt: "Bij twijfel niet inhalen". Die
opstelling behoedt niet alleen voor botsingen die een onherstelbare schade
veroorzaken, maar ook voor berouw achteraf. Wij vragen een stellingname van
de minister over deze opvatting.
 
 Voorzitter! Het probleem met het overschot aan mest is een gevolg van
het overschrijden van grenzen, waarop ik zojuist doelde. De verschillende
overheden hebben veel te lang een ontwikkeling laten begaan die tot het overschotprobleem
heeft geleid. Er was zelfs sprake van stimulering daarvan. Wij zijn inmiddels
zover dat ook het bedrijfsleven de problemen erkent en bereid is gebleken
om aan een oplossing positief mee te werken. De voorstellen daartoe wijken
weliswaar op onderdelen af van het gesloten mestakkoord van 1993, maar daaraan
 acht de overheid zich blijkbaar ook niet meer gebonden vanwege
de aanscherping van de gebruiksnormen per 1996. Wij zouden ervoor willen pleiten
het overleg tussen overheid en bedrijfsleven hierover voort te zetten. Een
gezamenlijke aanpak is de aangewezen weg om tot overeenstemming te komen.
Ook de integrale notitie van de projectgroep "Landbouw en VROM" is een handvat
dat goede diensten kan bewijzen. Kan de minister zijn voornemens voor het
mestbeleid nader concretiseren?
 
 De bestaande wetgeving heeft een verschillende uitwerking te zien gegeven.
De evaluatie van de verplaatsingswet is een voorbeeld van een positief resultaat.
Een negatief resultaat is te zien bij de Interimwet ammoniak en veehouderij.
Er is gebleken dat slechts één gemeente per 1 januari 1995 over
een ammoniak-reductieplan beschikt. De vertraging bij de planvorming wordt
veroorzaakt door het hanteren door de gemeenten en de provincies van normen
die qua doelstelling uitstijgen boven de bedoeling van de interimwet. Wij
betreuren deze handelwijze en willen gaarne de minister verzoeken al het mogelijke
aan te wenden om de impasse die er bestaat tussen LTO, provincies en gemeenten
te doorbreken.
 
 De verschillende sectoren hebben de opdracht te komen tot een produktie
die op een zorgzame en duurzame wijze plaatsvindt. De toelichting op de begroting
meldt op blz. 23 dat de land- en tuinbouw al in 1992 een grote krachtsinspanning
heeft geleverd. Er werd in dat jaar voor 320 mln. geïnvesteerd met het
oog op een duurzame produktie. Dat is 100 mln. meer dan in 1991. Hoogstwaarschijnlijk
kunnen inmiddels ook de bedragen over 1993 en 1994 worden genoemd als illustratie
van de inspanningen die zelfs met stagnerende bedrijfsresultaten worden gepleegd.
 
 Hetzelfde geldt voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, waarvan
de doelstelling tot vermindering tot nog toe is gehaald. De vertraging bij
de harmonisatie van de toelatingseisen in Europees verband leidt tot ongelijke
concurrentie tussen de producenten in de buurlanden. Het gebruik van middelen
die in het buitenland vrij verkrijgbaar en toepasbaar zijn, wordt daardoor
in ons land aangemoedigd. Hoe lang zullen onze agrariërs nog in verleiding
worden gebracht om naar deze middelen te grijpen? Heeft de minister zich bezonnen
op het bereiken van een gemeenschappelijk standpunt hierover binnen Europa?
Wanneer zal hierover overeenstemming kunnen worden bereikt? Wanneer hierop
voorlopig geen uitzicht bestaat, dient er een interim-oplossing te worden
bedacht, waardoor aan bepaalde middelen, die voor een gezonde concurrentie
onmisbaar zijn, een tijdelijke toelating wordt verleend in ons land. Gaarne
vernemen we van de minister een reactie op deze suggestie.
 
 Voorzitter! De produktieve sectoren hebben in de komende periode de volledige
aandacht en inzet van deze minister hard nodig. Als gevolg van de drastische
bezuinigingen op het departement zal een verminderde krachtsinspanning vanuit
het departement kunnen worden geleverd. Dat bergt het gevaar in zich dat ambitieuze
beleidsdoelstellingen de meeste aandacht krijgen ten koste van de bestaande
behartiging van de bedrijvigheid in de verschillende sectoren. Huidige taken
naar het bedrijfsleven overhevelen met een onvermijdelijke lastenverzwaring
en dan het vrijkomende bezuinigingsbedrag aan niet-produktieve posten toevoegen,
lijkt ons geen juiste toedeling van middelen. Op deze wijze krijgt de ambitie
de meeste aandacht en ook de meeste middelen en wordt de ecologische ambitie
bevoordeeld boven de economische noodzaak.
 
 De minister schrijft in de memorie van toelichting: "De agrarische sector,
inclusief de visserijsector, levert een buitengewoon belangrijke bijdrage
aan onze nationale economie. Zonder boeren komt de leefbaarheid van het landelijk
gebied in het gedrang". Boeren zonder economisch draagvlak kunnen echter geen
waardevolle bijdrage aan het ecologische onderhoud leveren. Het evenwicht
in de bestedingen vanuit deze begroting dient dan ook niet bepaald te worden
door politieke ambitie, maar op basis van economische noodzaak.
 
 Voorzitter! In het citaat uit de memorie van toelichting werd reeds de
visserijsector genoemd. In korte tijd zijn de omstandigheden drastisch gewijzigd.
Vormden de overvloedige vangsten jarenlang een bron van conflict tussen overheid
en bedrijfsleven, thans worden de gemoederen beziggehouden door een verontrustende
ontwikkeling vanwege een afname van de visbestanden in de Noordzee. Opmerkelijk
genoeg is deze gevreesde ontwikkeling geen gevolg van overbevissing, maar
van het verstoren van het natuurlijk evenwicht waardoor de visstand niet op
peil kan blijven. De oorzaak daarvan is een gebrek aan fosfaat. In visserijkringen
wordt hierover met grote zorg gesproken. Wij willen dit vraagstuk graag onder
de aandacht van de minister brengen. Het bedrijfsleven heeft aangedrongen
op een gezamenlijk overleg tussen alle belanghebbenden. Wellicht is het aan
te bevelen, een onafhankelijke persoon met het voorzitterschap van dit overleg
te belasten. Bij het onderzoek naar de groepsvorming bij de verdeling van
de nationale quota zijn daarmee zeer gunstige resultaten geboekt. Wij ontvangen
gaarne ook een reactie op deze suggestie.
 
 Voorzitter! Deze Kamer zit in deze samenstelling nog drie weken. Het is
voor mij de eerste en tegelijkertijd de laatste begrotingsbehandeling waarvoor
deze minister de verantwoordelijkheid draagt. Voor de toekomst wensen wij
hem en zijn medewerkers veel wijsheid, een evenwichtige ambitie maar bovenal
Gods onmisbare zegen toe bij de volvoering van zijn taak.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enige minuten geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ook met het oog op degenen die ons zo trouw terzijde staan als het gaat
om de verslaggeving doe ik een beroep op de minister en de Kamer, deze gedachtenwisseling
om ongeveer zeven uur af te ronden.
 
 
 
 
 
 Minister Van Aartsen:
 
 Voorzitter! Ik zal uiteraard mijn uiterste best doen om mijn bijdrage
zo kort mogelijk te houden.
 
 Ik dank de geachte afgevaardigden voor de vele vragen en opmerkingen die
zij op mij hebben afgevuurd. Ik sluit mij in dit verband aan bij de woorden
van lof die de heer Braks heeft gesproken aan het adres van mijn ambtsvoorganger.
 
 Voorzitter! Gisteravond heb ik in 's-Gravenzande de Westlandse tuinbouw
de kip met de gouden eieren genoemd. Ik denk dat ik daarmee
meteen al een van de vragen heb beantwoord die de heer Braks mij heeft gesteld,
namelijk de vraag hoe ik denk over het concentratiegebied van de Westlandse
glastuinbouw. Op dit punt is geen enkele wijziging gekomen in het standpunt
dat de regering heeft verwoord in het zogeheten Structuurschema groene ruimte.
Maar dit terzijde.
 
 Gelukkig zijn er in de Nederlandse land- en tuinbouw veel meer van dergelijke
kippen met gouden eieren. Nu is goud op de wereldmarkt een zeer bruikbaar
goed, maar het goudgehalte van die eieren op peil houden, vraagt in een zeer
beweeglijke wereldmarkt met een steeds scherper wordende concurrentie naar
mijn oordeel dat het beleid meer moet worden afgestemd op dynamiek en vernieuwing.
Mede in verband met de vaagheid die de heer Braks meende te kunnen onderkennen
in de nota Dynamiek en vernieuwing wil ik een aantal prioriteiten uit deze
nota op tafel leggen. In wezen is deze nota gebouwd op vijf pijlers.
 
 De eerste pijler is lastenverlichting en deregulering. Met het oog op
de deregulering zal ik samenwerken met de minister van Economische Zaken,
hetgeen zal moeten leiden, zoals ik op de persconferentie over de nota Dynamiek
en vernieuwing heb gezegd, tot dekolonisatie van de landbouw. Daarmee bedoel
ik minder betutteling van de boer en de omgeving waarin hij moet werken. Een
nieuwe kaderregeling voor stimulerende projecten moet in deze sector veel
activiteiten in gang zetten. Deze activiteiten moeten helpen om te komen tot
een duurzame landbouw, duurzaam zowel in ecologische als in economische zin.
 
 Ten tweede is het nodig dat Nederland zich tijdig en heel verstandig –
dat ben ik met de heer Braks eens – voorbereidt op de toekomst van het
Nederlandse landbouwbeleid. Dit kan geen discussie in de marge zijn. Ik kom
daarop nog terug.
 
 De derde pijler is de zorg voor een dynamisch landelijk gebied. Een duurzaam
en gevarieerd landschap is een collectief goed. Ook de groene ruimte kent
dynamiek. Daarin zal onder andere sprake zijn van meer verandering van functies.
Ik denk dat het mogelijk zal zijn, daarbij meer van particuliere initiatieven
gebruik te maken.
 
 Vervolgens kom ik bij de vierde pijler, de verbindingen tussen natuur
en landbouw, de verhouding tussen economie en ecologie. Voorzitter! De heer
Barendregt houd ik voor dat landbouw geen milieubeleid moet worden. Dat ben
ik eens met de heer Fischler. Echter, wij kunnen op dat snijvlak wèl
naar samenwerkingsmogelijkheden zorgen. Het betrekken van de boer bij het
beheer van natuur en landschap – die weg is al eerder ingeslagen –
is bijzonder positief. Ik geloof dat het met betrekking tot die beheersprestaties
goed is om gebruik te maken van de mogelijkheid om voorwaarden te stellen
bij het geven van inkomenstoeslagen die via het Europese markt- en prijsbeleid
worden verstrekt. Ik doel hierbij op de gedachte van de cross compliance die
ook door de landbouwcommissaris wordt bepleit.
 
 De vijfde pijler is een goed kennis- en innovatiesysteem. Bij het slot
van mijn betoog zal ik hieraan de nodige aandacht geven.
 
 Voorzitter! Gelet op het betoog van de heer Braks zou ik bijna zeggen:
tel uw zegeningen. Ik dank hem voor de constructieve en aardige opmerkingen
die hij aan mijn adres heeft gericht. Geheel eens zijn wij het over het volledig
intact blijven van het ministerie van LNV. Terecht stelt de heer Braks dat
dit ministerie een "must" is. Hij kan wat dit betreft op mijn volledige inzet
rekenen.
 
 "Dynamiek en vernieuwing" is verschenen. Dat is te laat gebeurd, zo meent
de heer Braks, maar deze nota is er nu toch. Hij kan er moeilijk greep op
krijgen maar prijst de in dit stuk neergelegde analyse. Daarmee is een vertrekpunt
aangegeven om dichter bij elkaar te komen. Ik denk dat het verstandig is,
het karakter van deze nota goed in de gaten te houden. Dit stuk geeft prioriteiten
aan – ik heb ze al opgesomd aan de hand van de vijf pijlers –
maar de bedoeling ervan is niet om een totaal beleid te schetsen voor de landbouw
in het begin van de volgende eeuw. Kennelijk hebben sommigen dat verwacht.
Een gedachte achter deze nota is dat wij ook in de landbouwsfeer meer zullen
moeten gaan denken aan processen. De overheid heeft daarbij de taak om te
stimuleren en te faciliteren. Zeker gelet op de recente ontwikkelingen in
deze sector, die zich mijns inziens steeds meer economiseert, geloof ik niet
in vormen van commando's of in een commando-economie. Wij moeten in de komende
jaren naar een procesmatige ontwikkeling toe en daarvoor is het van belang,
een aantal thema's bespreekbaar te maken.
 
 Voorzitter! Bepleit ik hiermee nu een puur liberaal landbouwbeleid? Jazeker,
maar daarbij gelden niet de beelden die kennelijk de heer Braks en wellicht
ook de heer Schuurman in het achterhoofd hebben. Al eerder heb ik gezegd dat
mij vooral het sociaal-liberalisme zeer aanspreekt. Het is in die geest dat
ik in de komende jaren wil omgaan met het landbouwbeleid en de landbouwpolitiek,
zowel nationaal als Europees. Ik meen dat de overheid hier wel degelijk een
taak heeft. Wellicht zijn sommigen niet veel verder gekomen dan het lezen
van de concepten voor "Dynamiek en vernieuwing". Het is mij in elk geval opgevallen
dat velen dit stuk niet helemaal goed hebben gelezen. Overigens, de methodiek
waarbij men met een dergelijke nota letterlijk de boer opgaat en daarover
met vele betrokkenen spreekt, heeft hier en daar blijkbaar wat verwarring
opgeleverd. Men vindt dit een wat merkwaardige aanpak maar voor mij maakt
deze werkwijze het mogelijk om verandering te brengen in de geslotenheid die
hier en daar om de sector hangt. Ook dat is op een verstandige en voorzichtige
wijze gebeurd.
 
 Uit de nota blijkt duidelijk dat er voor de overheid op het terrein van
de landbouw een taak is weggelegd. Dat geldt zowel voor de nationale als voor
de Europese overheid. De heer Schuurman heeft behartigenswaardige woorden
gesproken over de rollen van en de verhoudingen tussen ecologie en economie,
landbouw en milieu. Ook al ga ik hierop om wille van de tijd niet diep in,
ik denk dat dit bij uitstek een thema is ten aanzien waarvan de overheid een
taak heeft. De tijd van laissez faire, laissez aller ligt natuurlijk al ver
achter ons en ik ben zeker niet van plan om die tijden met betrekking tot
de landbouw te laten terugkeren. Anderzijds mogen wij niet ontkennen dat in
de landbouwsector bepaalde regulerende elementen te ver zijn doorgeschoten.
Er zijn te veel regels, soms ook te veel beperkingen. Daardoor kan het ondernemerschap in deze sector niet in alle gevallen goed tot zijn
recht komen. Wij zullen ervoor moeten zorgen dat de randvoorwaarden waarbinnen
de landbouw moet opereren, geen belemmeringen vormen die de normale werking
van de economie teniet doen, zeker niet in de gevallen waarin de landbouw
verder economiseert. Ondernemerschap blijft immers, ongeacht de vraag over
welke sector men spreekt, de belangrijkste voorwaarde voor een gezonde bedrijfsvoering.
Ik denk dat dit de reden is waarom wij aan de situatie waarin wij ons thans
bevinden, iets moeten doen. Dat geldt voor het nationale en voor het Europese
beleid.
 
 De heer Braks heeft een knappe en interessante schets gegeven van de totstandkoming
van het Europese landbouwbeleid, waarbij Nederlanders een zo belangrijke rol
hebben gespeeld. Dat geldt, in een bepaalde periode, niet in het minst ook
voor hemzelf. Gelukkig heeft hij ook gezegd dat niet alles bij het oude moet
blijven. Nederland, met een markt-georiënteerde landbouw, moet niet aan
te veel internationale belemmeringen blootstaan. Wellicht is het daarom goed,
even stil te staan bij de internationale context waarin de Nederlandse landbouw
in de komende jaren zal moeten functioneren. Die context is een van de redenen
waarom wij in de komende jaren zullen moeten investeren in het nadenken over
het gemeenschappelijke landbouwbeleid.
 
 Het landbouwbeleid is als het ware in de GATT ingeschaard. Een dergelijke
situatie hadden wij niet. Immers, voor de landbouw golden geheel eigen regels;
deze sector stond min of meer naast de GATT. Welnu, die situatie is veranderd
als gevolg van het akkoord van het vorige jaar. Het is duidelijk dat oude
tijden niet meer terug zullen komen. Eerder zal het omgekeerde het geval zijn
en zullen wij ons beleid zó moeten invullen dat het past binnen de
randvoorwaarden die de internationale handelsafspraken ons stellen.
 
 Ik denk dat de huidige vormgeving van het Europese beleid daarop nog niet
voldoende is toegesneden. Het huidige systeem van marktordening stelt de landbouw
nog onvoldoende in staat om in te spelen op die nieuwe omstandigheden. Een
recent verschenen OESO-rapport sterkt mij in deze visie. In dit rapport zijn
interessante gegevens opgenomen. Ik hoop dat ze kloppen; de OESO is meestal
een betrouwbare instelling. Uit die gegevens blijkt dat het aandeel van de
Unie in de export van tarwe in de komende vijf jaar zal dalen van 25 naar
18% terwijl de Verenigde Staten hun marktaandeel zullen uitbreiden van 36
tot 48%. Ik ben geschrokken van die cijfers, want het betekent dat het Amerikaanse
beleid de handel op de een of andere manier beter in staat stelt om te profiteren
van de vrijere handelsrelaties dan het Europese.
 
 Juist tegen deze, wat internationale, achtergrond was het interessant
dat een aantal weken geleden, tijdens een informele Landbouwraad, een belangwekkend
document van de Fransen werd neergelegd. Het geschiedde – de heer Braks
zou mij dit kunnen tegenwerpen – niet door een minister die door de
morgen aantredende Franse president zal worden aangesteld. Maar toch: er is
een kentering en ook een nieuwe ontwikkeling in het denken in Frankrijk aan
de gang, zeker in de sferen van het Franse ministerie van Landbouw, maar niet
alleen daar. Soms zijn ideeën die hier en daar rondhangen en rondwaren
in ambtelijke sferen – dat weet de heer Braks ook – wel eens bestand
tegen allerlei politieke wisselingen. Maar ik wil daar verder niet over speculeren.
 
 Interessant is dat de Fransen in hun discussiedocument stelden, dat de
marktordeningen van het landbouwbeleid nu eerder belemmerend werken dan dat
zij een aanmoediging zijn om ons aan te passen aan de nieuwe omstandigheden.
Ik heb mij daar in de Landbouwraad bij aangesloten. Het geldt voor meer sectoren
waar wij dit probleem zien. Ik denk dat van markten die buiten de EU verder
opengaan, markten waar consumenten wonen die een groeiend inkomen hebben,
ook de Europese markt zal moeten kunnen profiteren. We zullen de producenten
moeten stimuleren om zich ook te richten op nieuwe eisen die de consumenten
aan de landbouwprodukten stellen. In tegenstelling tot de heer Schuurman geloof
ik daar wel in, ofschoon de heer Schuurman wat dat betreft enerzijds zei dat
hij daar problemen mee had, met de ontwikkeling van de rol van de consument
in de markt; aan de andere kant zei hij dat het ook wel een positieve ontwikkeling
kan zijn. Ik geloof zelf dat de gesteldheid van een nieuwe generatie consumenten
die zeer geïnteresseerd is in een duurzamer landbouw en in op duurzame
wijze geproduceerde goederen, enorme openingen kan bieden.
 
 Dan gaan wij ook een heel andere richting uit; dan gaan wij in de richting
van stimulering en minder in de richting van afzetgaranties: wij gaan toe
naar een beleid dat zich richt op nieuwe markten en een beleid dat landbouwers
stimuleert zich te richten op produkten met meer toegevoegde waarde. Het zijn
misschien bekende pleidooien, maar het is volgens mij wel nodig, om daar,
gegeven ook de internationale context zoals ik die schetste, samen met de
sector de komende jaren aan te werken.
 
 Dan, voorzitter, kom ik bij het thema dat door de heer Braks en anderen –
de heer Barendregt in positieve zin; de heer Braks in pejoratieve zin –
naar voren is gebracht: het vraagstuk van de renationalisatie van het landbouwbeleid,
van het Europese landbouwbeleid. De heer Braks is daar uitvoerig op ingegaan
en heeft, een aantal grootheden in het Brusselse en in het Europese aanhalende,
gezegd dat ik gaandeweg bezig ben om mij zo'n beetje te isoleren in het Europese
veld. Ofschoon hij, de stukken van de schriftelijke voorbereiding bij de begroting
van Landbouw aanhalende, ook wel enigszins gerustgesteld leek: er staat, zo
zou ik willen zeggen, wat er staat.
 
 Nederland is, wat betreft dit thema van de renationalisatie, traditioneel
altijd een tegenstander geweest van renationalisatietendensen en, zo denk
ik, met zeer goede redenen. In het verleden was het landbouwbeleid immers
vrijwel uitsluitend markt- en prijsbeleid en bij een eenheidsmarkt is renationalisatie
dan ook een slechte en gevaarlijke zaak. Als minister heeft de heer Braks
zich ook met name tegen dit soort renationalisatietendensen verzet. Maar het
gemeenschappelijk landbouwbeleid is na de hervormingen zeer sterk veranderd
en is nog aan veranderingen onderhevig. Er heeft een verschuiving plaatsgevonden
van prijs- naar directe inkomenssteun: de hectaretoeslagen en de dierenpremies.
Inmiddels wordt al ongeveer de helft van het landbouwbudget besteed aan deze
vorm van inkomenssteun. 
 
 De geachte afgevaardigde de heer Braks geeft zelf al aan dat renationalisatie
bij directe inkomenssteun anders ligt dan bij prijssteun. Wie "Dynamiek en
vernieuwing" goed leest, ziet dat het vraagstuk van de renationalisatie alleen
aan de orde komt daar waar ik het heb over de directe inkomenssteun. Daarmee
hoop ik een vraag van de geachte afgevaardigde in dit kader te hebben beantwoord.
 
 In de nota geef ik aan dat de verschuiving naar de directe inkomenssteun
een aantal vragen oproept. Een van die vragen is of bij directe inkomenssteun
het principe van de volledige communautaire financiering nog gehandhaafd moet
blijven. Zo staat het, als vraag, ook in "Dynamiek en vernieuwing" en zo heb
ik het in de afgelopen periode ook keer op keer uitgelegd. Ook de minister
van Financiën is – althans in de stukken die hij op dit punt het
licht heeft doen zien; onder andere in de nota over het toekomstig Europees
beleid – van geen andere mening dan die ik hier nu neerleg. Wij zullen
gewoonweg moeten kijken of renationalisatie, in het kader van het geven van
inkomenssteun, voor- of nadelen biedt voor de Nederlandse situatie. Het is
verstandig om dat eens na te gaan.
 
 In de nota Dynamiek en vernieuwing heb ik aangegeven dat wij daartoe een
aantal scenario's zullen ontwikkelen, scenario's die wij uiteraard willen
bespreken en ook breed willen bespreken. Ik denk daarbij aan dezelfde methodiek
die ik heb toegepast bij het vervaardigen van "Dynamiek en vernieuwing". Wij
zullen er uiteraard met het georganiseerde en, daar waar nodig, ook met het
niet-georganiseerde bedrijfsleven een discussie over hebben – niet een
discussie in de marge, maar een discussie die in alle openheid zal moeten
worden gevoerd: gegeven de internationale context, gegeven dat aan het einde
van deze eeuw een nieuwe onderhandelingsronde in het kader van de GATT op
ons afkomt en gegeven het gegeven dat in deze periode – ik vermoed dat
dit spoedig na 1997 zal zijn – ook de onderhandelingen zullen starten
over de uitbreiding van de Unie. Ik geloof niet dat het stellen van dit type
vragen tot isolering in het Brusselse of in Europa leidt. Laat ik er althans
van zeggen dat ik daar in de afgelopen periode helemaal niets van heb gemerkt.
 
 
 
 
 
 De heer Braks (CDA):
 
 Voorzitter! Graag zou ik de minister het volgende onder de aandacht willen
brengen met betrekking tot de gedachte en de vraag inzake de renationalisatie
van de financiering van de inkomenstoeslagen.
 
 De minister nuanceert dit en zegt dat het toch iets anders is dan vroeger
de prijsondersteuning op de vrije markt. Maar die inkomenstoeslagen zijn een
volledige compensatie voor het wegvallende prijsondersteunende deel en maken
dus deel uit van het markt- en prijsbeleid. Ik ben van mening dat daarbij
ook de basisbeginselen van het markt- en prijsbeleid gehanteerd moeten blijven
worden, om te voorkomen dat de eenheidsmarkt desintegreert. Ik heb ook de
nuance aangebracht dat, als er vreemde elementen in die steunbedragen zitten
van sociale, regionale of andere aard, erover valt te praten om dat te analyseren,
maar dit is naar mijn mening niet het geval voor zover het een compensatie
is voor het wegvallende inkomensdeel als gevolg van de beleidsverandering.
Ik zou de minister die nuancering nog onder de aandacht willen brengen, om
te voorkomen dat er misverstanden ontstaan.
 
 
 
 
 
 Minister Van Aartsen:
 
 Voorzitter! Het is, denk ik, goed om dat element in te brengen, maar desalniettemin
denk ik dat de vraag gesteld mag worden of, zoals ik het ook in "Dynamiek
en vernieuwing" heb gezegd, bij direct inkomenssteun het principe van de volledige
communautaire financiering altijd gehandhaafd moet blijven. Laten wij daar
nu maar eens naar kijken, mede gegeven de discussies die hier en daar over
dit thema worden gevoerd. Dat heeft ook iets te maken met het punt waarop
de heer Barendregt duidde, namelijk de positie van de totale landbouw in de
Brusselse context. Ik geloof niet dat het stellen van dit type vragen tot
isolering leidt. In dat verband wijs ik nog eens op het Franse discussiedocument,
dat ik hiervoor illustratief vindt omdat in dit document ook wordt aangegeven
dat de Europese landbouw in wezen een tweetal functies heeft: naast de economische
functie is er een functie ten behoeve van zaken als landschapsonderhoud. Het
gaat om het uit elkaar houden van die dubbele functie: de economische en die
ten behoeve van landschap en landschapsbeheer. Die elementen kunnen in toenemende
mate worden ingesluisd via het systeem van de cross compliance in de inkomenstoeslagen.
 
 Voorzitter! De heer Braks heeft mij een aantal vragen gesteld over een
thema dat mij in de afgelopen weken nogal bezighoudt. Het gaat om de ontwikkeling
ten aanzien van de agri-monetaire situatie en de zogeheten groene koers. Ik
ben de Kamer overigens dankbaar dat zij mij in de gelegenheid stelt om op
23 mei aanwezig te kunnen zijn bij een belangrijke vergadering in dat kader
in Wenen. Wij zullen daar met een aantal gelijkgezinden overleggen over de
toekomstige ontwikkeling voor de groene koers, waarover nauwe contactlijnen
bestaan tussen de landen van de Benelux, de Bondsrepubliek, Oostenrijk en
Denemarken. Maar in dit kader werkt vooral een vrij sterke tandem tussen Nederland
en Duitsland. Nogmaals, voorzitter, ik stel het zeer op prijs dat het mij
mogelijk is gemaakt, volgende week een bijeenkomst in dit kader bij te wonen.
 
 In 1993 heeft een wijziging plaatsgevonden van het Europees monetaire
stelsel. Als gevolg daarvan is toen het systeem van omrekeningskoersen in
de landbouw aangepast. Een en ander houdt in dat een substantiële waardestijging
van een munt kan leiden tot een verlaging van de in die munt uitgedrukte landbouwprijzen.
Tot voor kort is de monetaire situatie vrij rustig geweest, maar dat is sinds
maart van dit jaar veranderd. Voor een aantal valuta, waaronder de gulden,
is de zogenaamde 5%-marge regelmatig overschreden. De referentieperiode hebben
wij ook al achter de rug, maar de Commissie heeft, daartoe aangezet door de
Landbouwraad, die periode telkenmale opgerekt. Zij heeft het ook in de laatste
vergaderingen goed gevonden dat er tot op heden nog geen beslissingen zouden
vallen. Onder vrij zware druk van de landen die ik noemde – maar ook
hier werkt een vrij duidelijke as tussen Bonn en Den Haag – heeft de
Commissie op dit punt de Landbouwraad gevolgd. Daarom zijn er nu nog geen
voorstellen gedaan tot aanpassing van de omrekeningskoersen in de landbouw.
Gelukkig bleek de stellingname van onder andere de Duitsers, de Nederlanders
maar ook de andere Benelux-landen, dat het misschien verstandig
zou zijn om de ontwikkelingen op de markten aan te zien, politiek juist te
zijn geweest, omdat de meeste sterke munten inmiddels weer onder de 5%-marge
zitten. Dat laatste geldt ook, maar pas sinds afgelopen vrijdag, voor de Nederlandse
gulden. Ik hoop dat deze ontwikkeling het onnodig zal maken om de omrekeningskoers
van de gulden te wijzigen, maar de geachte afgevaardigden weten dat de gulden
dan in ieder geval gedurende een periode van tien dagen onder de 5%-marge
moet zitten. Ik hoop dan ook dat de aanpassing van de omrekeningskoers voorlopig
is afgewend. Het is echter duidelijk dat Brussel zich zeer binnenkort opnieuw
over het agri-monetaire systeem moet gaan bezinnen en de commissaris heeft
al een aantal voorstellen gedaan. Als ik het goed heb begrepen stelt de Commissie
nu voor om de McSharry-premies niet langer te vrijwaren van koersaanpassingen.
De lijn waarlangs de Commissie denkt, is dat de hiertoe noodzakelijke verhogingen
in ecu's van de McSharry-premies, budgettair gezien onbetaalbaar zijn. Ik
kan de Kamer nu al zeggen dat hierover nog een forse discussie in de Landbouwraad
zal volgen, waarin Nederland zal blijven opereren langs dezelfde lijn als
die van de Duitse minister van landbouw.
 
 De heer Braks heeft ook een aantal opmerkingen gemaakt over een ander
probleem, waarmee ik het geheel eens was. Volgens hem zit het probleem niet
zozeer in het landbouwbudget maar meer in de structuurfondsen. Dat is juist,
want de positie die Nederland inmiddels inneemt als nettobetaler komt het
meest duidelijk tot uitdrukking in de structuurfondsen, ofschoon er ook voor
het landbouwbudget sprake is van een positie van nettobetaler van enige honderden
miljoenen. Ik denk ook dat die positie in de komende jaren verder zal oplopen.
In ieder geval moet dat voor Nederland leiden tot een zeer kritische houding
ten opzichte van deze fondsen, zeker daar waar de middelen uit deze fondsen
worden besteed aan ontwikkelingen in een aantal landen in Europa waarmee Nederland
moet concurreren, hetgeen tot concurrentieverstoringen aanleiding geeft. Er
is een aantal voorbeelden van te geven en ik meen dat het Nederlandse belang
moet blijven gelden. Daar waar dat mogelijk is, zal ik mij tegen deze tendensen
verzetten.
 
 De heer Braks heeft een vraag gesteld over de positie van de zuivelsector
in het kader van de GATT. Op dit moment nemen de voorraden af en is de marktontwikkeling
voor de zuivelsector goed. Zeker voor de eerste jaren van de implementatie
van het GATT-akkoord worden voor de zuivelsector geen echt grote problemen
voorzien. Indien er toch problemen zullen ontstaan dan zal dat gebeuren in
de kaassector. Ik kom daar nog op terug in mijn antwoord op vragen die de
heer Barendregt hierover heeft gesteld. In dit geval zal Nederland primair
de oplossing zoeken in de mogelijkheid om de bestemmingen te benoemen waarheen
zonder subsidie kan worden geëxporteerd. De ongesubsidieerde export is
immers onbeperkt mogelijk in het kader van de GATT.
 
 Voorzitter! De geachte afgevaardigde de heer Braks heeft, toen hij sprak
over een aantal problemen in de sectoren, gezegd dat het in eerste instantie
een zaak is van het bedrijfsleven zelf dat moet opereren. De overheid kan
zelf niet ondernemen; de ondernemers moeten dat zelf doen. Ik ben het met
die gedachte die ik in de bijdrage van de heer Braks tegenkwam, uiteraard
eens. Hij maakte een paar opmerkingen over de Nederlandse concurrentiepositie.
Ik ben daar positiever over dan de geachte afgevaardigde. Het aandeel van
Nederland in de wereldhandel van agrarische produkten is de afgelopen jaren
stabiel gebleven op ongeveer 7,5%. Het Nederlandse aandeel in de intra-EG-handel
is niet gedaald in deze periode en beweegt zich rond de 23%. Op de Duitse
markt brengen de diverse Nederlandse produkten geen significant lagere prijs
op dan bijvoorbeeld de buitenlandse concurrentie. Gezien deze gegevens en
gezien hetgeen in de recente nota van het planbureau is neergezet, ben ik
positief over de ontwikkelingen, de mogelijkheden en de concurrentiepositie
van de sector. Daarbij veronachtzaam ik niet, dat er in een aantal sectoren
ook de nodige problemen zijn. Gisteravond heb ik in 's-Gravenzande uitvoerig
met vele tuinders over de vele problemen in de glastuinbouw gesproken en daarbij
is overigens ook de opkomst en de door hen ervaren maatregelen in de richting
van concurrentievervalsing uit zuidelijke landen ter sprake gekomen. Ik heb
toegezegd, dat wij daar zeer alert op moeten zijn en daar waar nodig moeten
optreden.
 
 De heer Braks heeft een aantal sectoren genoemd en mij gevraagd hoe ik
denk over de saneringsoperatie in de varkens- en runderslachterijsector. Ik
ben daar zeer positief over. Ik vind het ook zeer te prijzen in het Produktschap
en de produktschapvoorzitter in het bijzonder, dat hij erin geslaagd is nu
een saneringsoperatie uit te voeren, nadat dit jarenlang is gepoogd. Ik geloof,
dat dit initiatief goed is geweest en dat het ook goed is dat het nu tot resultaat
heeft geleid. Het ministerie van LNV zal er nu uiteraard voor moeten zorgen
dat deze heffingsverordeningen, die een onderdeel zijn van het plan, door
de Europese Commissie worden aanvaard.
 
 De heer Braks heeft gevraagd hoe ik tegen de pluimveesector aankijk. Er
is inderdaad vooral sinds de tweede helft van het vorige jaar sprake van een
slechte prijsontwikkeling, die uiteraard iets heeft te maken met een produktie-uitbreiding
in de Unie. Daarin heeft Nederland overigens ook weer een aandeel. De consumptie
in de Unie groeit wel maar groeit minder. Er is sprake van de restitutieverlaging
voor pluimveedelen, hetgeen vooral voor Nederland een nogal belangrijke exportmarkt
vormt. Uiteraard hebben wij hier ook te maken met monetaire gevolgen. De harde
gulden speelt ons hier ook parten. Door de aanpassing van de produktie op
termijn zal er echter enige verbetering optreden, hoewel er een zekere druk
op de prijzen zal blijven, zeker gegeven de verplichtingen in WTO-kader om
de gesubsidieerde export de komende jaren fors te verminderen. In wezen is
er voor de eiersector hetzelfde beeld te zien: produktie-uitbreiding vooral
in Zuid-Europa, verlaging van restituties en exportprijzen die ook onder druk
staan door een harde gulden. Op termijn zal er mijns inziens wel enige verbetering
optreden door produktie-aanpassing, maar ook hier speelt de beperking van
de gesubsidieerde export een rol, zij dat deze hier in mindere mate speelt
dan bij de export van pluimvee en vlees.
 
 De heren Schuurman, Barendregt en Braks hebben vragen gesteld over de
biotechnologie. De heer Braks had de indruk, dat het kabinet op dit punt nog niet erg helder is geweest. Wij staan op het standpunt, dat
kansen die de moderne biotechnologie biedt optimaal moeten worden benut. Elementen
van ethica stellen daar grenzen. Dat ben ik geheel met de heer Schuurman eens.
Overigens spelen hier ook milieu-aspecten een rol. Het is de kunst een goed
evenwicht te vinden in een goede afweging van ethische, ecologische en economische
belangen bij de toepassing van de biotechnologie. De besluitvorming over de
toepassing van biotechnologische technieken en de toelating van daarmee verkregen
produkten dient naar mijn mening transparant en duidelijk te zijn. Met name
op het terrein van de biotechnologische handelingen bij dieren – dat
staat ook in de nota Dynamiek en vernieuwing – moet mijns inziens door
de overheid een terughoudend beleid worden gevoerd. Op een aantal specifieke
vragen, onder anderen door de heer Schuurman, over de stier Herman en over
het bedrijf dat in dit kader een rol speelt, kom ik straks nog terug.
 
 Een terughoudend beleid ten aanzien van biotechnologische handelingen
bij dieren zal tot uitdrukking komen in een vergunningenstelsel voor het verrichten
van dit type handelingen. Binnen deze kaders dienen de met biotechnologie
verkregen produkten aan de andere kant ook weer maatschappelijke beloften.
We moeten ook weer voorkomen – nogmaals, onder de terughouding bij de
toepassing van biotechnologie bij dieren – dat de kansrijke toepassingen
op andere terreinen van de biotechnologie voor Nederland verloren gaan. Een
verplaatsing van dit soort activiteiten naar het buitenland is naar mijn mening
ongewenst. Ook internationale aspecten hebben hierbij mijn aandacht. Ik kom
straks, naar aanleiding van de vragen die daarover zijn gesteld, ook nog terug
op het thema BST. Er bestaat nu eenmaal – ik vind dat een gelukkige
ontwikkeling, die eerder zal toenemen dan veranderen – een grote terughoudendheid
niet alleen bij consumenten maar ook bij producenten ten aanzien van de toepassing
en het vervaardigen van dit type produkten.
 
 Voorzitter! De heer Braks heeft het thema plattelandsvernieuwing heel
kort aangeduid, met name in het kader van de ontwikkelingen rond de sector
en ten aanzien van de andere kant van het departement, natuurbeheer. Het lijkt
mij verstandig om een aantal thema's uitvoeriger te bespreken bij de behandeling
van het Structuurschema groene ruimte. Daarin speelt uiteraard het belang
van een goed en integraal beleid voor het landelijke gebied een rol. Dat beleid
dient gericht te zijn op versterking van de dynamiek van het landelijke gebied.
Bij de ter beschikking van de ecologische hoofdstructuur gestelde middelen
is er sprake van twee bronnen. Enerzijds is er een autonome bron, dat wil
zeggen een toevoeging van 163 mln. aan de begroting van LNV en anderzijds
is er het Fonds economische structuurversterking. De middelen worden niet
door het fonds ter beschikking gesteld; er is 163 mln. en daarnaast zullen
er, daar waar er aanleiding toe bestaat en er sprake is van een directe relatie
tussen een ecologische situatie en een infrastructureel project, middelen
ter beschikking worden gesteld. Er zijn dus twee bronnen. Die bedragen, die
middelen, wil ik ook besteden aan grondaankoop en grondverwerving. Het beeld
dat de rijksoverheid daarvoor in de komende jaren onvoldoende middelen zal
hebben, is niet juist, althans niet waar het deze kabinetsperiode betreft.
 
 De heer Braks heeft ook het thema landinrichting aan de orde gesteld.
Dat instrument staat inderdaad niet ter discussie. Landinrichting is volgens
mij een instrument bij uitstek dat grondmobiliteit bevordert en functieveranderingen
mogelijk maakt. Het blijvend belang van het instrument en de gewenste dynamiek
in de groene ruimte maken ook aanpassingen van het systeem van de landinrichting
nodig. Die aanpassingen moeten gericht zijn op een verbreding voor het gebiedsgericht
milieu- en waterbeleid en voor de plattelandsvernieuwing. Er moet volgens
mij meer flexibiliteit in vormen en typen ontstaan. De heer Braks zei terecht
dat het allemaal te lang duurt. Er moet dan ook sprake zijn van veel kortere
procedures. Deze aanpassingen zullen ook het belang van de landinrichting
voor de agrarische sector in de komende jaren versterken, met name meer snelheid
en meer flexibiliteit. De herijking is, zoals aangegeven in de nota Dynamiek
en vernieuwing, recent gestart. Die herijking kan uiteindelijk ook een doorwerking
krijgen in de landinrichtingswet. De herijking is toekomstgericht. Ik heb
eerder al experimenten aangekondigd met nieuwe vormen van landinrichting in
het gebied van de Gelderse vallei en ook op de grens van Brabant en Limburg,
waar het zogeheten NUBL-project nu loopt. Ik denk dat wij dit type experimenten
ook naar andere gebieden moeten uitbreiden. Het Rijk moet dan nauw samenwerken
met de provinciale overheden.
 
 De heren Barendregt en Braks hebben gevraagd naar de integrale nota over
het mest- en ammoniakbeleid. Aan deze nota wordt door mijn collega van VROM
en door mij zeer hard gewerkt. Ik hoop en verwacht dat deze nota voor het
begin van het zomerreces bij de Tweede Kamer zal zijn. Ik vind in elk geval
dat de Kamer er recht op heeft om deze nota nog te ontvangen op het moment
dat de Kamer nog vergadert. Dat is echter geen gemakkelijke opgave. Het is
dan ook geen eenvoudige materie. Het is ook een beleid waarover aan de sector,
naar mijn oordeel, nu helderheid voor een langere periode moet worden gegeven.
Het is van groot belang om een beleid in gang te zetten dat van nu tot 2005
ook inderdaad kan werken. De sector moet niet telkens het gevoel hebben dat,
terwijl er wordt gewerkt, de parameters worden veranderd. Dat maakt het moeilijk
om een goed, houdbaar en handhaafbaar beleid ingang te doen vinden. De lijn
van denken die door mijn collega van VROM en door mij in dit kader is ingezet,
is als volgt. Probeer het vraagstuk aan te pakken door uit te gaan van de
vragen: waar doen zich nu eigenlijk de echte problemen voor en zouden wij
niet een zodanig beleid kunnen inzetten dat wij een deel van de Nederlandse
land- en tuinbouw kunnen vrijstellen van allerlei ingewikkelde regelgeving
op dit punt? Maar dat is makkelijk gezegd, voorzitter. Het is heel moeilijk
om daarvoor een houdbaar beleid te maken. Nogmaals, met die slag zijn wij
bezig. Ik meen dat het verstandig is dat wij daarvoor even de tijd nemen,
hoezeer ik mij ook kan voorstellen dat er hier en daar enig ongeduld ontstaat.
Toch lijkt het mij goed om het op deze wijze te doen en om ten aanzien van
dit punt niet over één nacht ijs te gaan. 
 
 Dan kom ik bij een aantal opmerkingen en vragen van de geachte afgevaardigden
de heren Schuurman en Barendregt. Ik vind de drie geachte afgevaardigden die
hebben gesproken weer terug bij het thema kennisbeleid. Ik zal dan ook ingaan
op de opmerkingen die de heer Barendregt aan het begin van zijn betoog maakte
over de inzet van deze minister en over de redenen waarom deze minister eigenlijk
deze portefeuille accepteerde. De heer Schuurman is zijn bijdrage begonnen
met de vragen of er binnen de EU wel consensus zou kunnen ontstaan over een
mondiaal visserijbeleid waarbij duurzaamheid voorop staat en aan welke beleidsinstrumenten
in dat kader wordt gedacht. Er wordt in FAO-kader op dit moment gewerkt aan
de opstelling van een "code of conduct for responsible fisheries". De EU participeert
actief in dit proces en acht de totstandkoming van deze vrijwillige gedragscode
voor verantwoorde visserij van zeer groot belang. In het kader van deze code
bestaat binnen de EU ook een grote mate van overeenstemming. Daarnaast vinden
in VN-kader ook onderhandelingen plaats over visbestanden die zich zowel binnen
als buiten de 200-mijlszone bevinden, de zogenaamde straddling stocks. Men
poogt te komen tot afspraken over instandhoudingsmaatregelen. Nederland is
met de Unie van oordeel dat beide conferenties zo spoedig mogelijk tot resultaten
moeten leiden. Wij hopen dat de uitkomsten van die conferenties dan ook weer
belangrijke bouwstenen zullen zijn voor een op duurzaamheid gericht mondiaal
visserijbeleid. De doelstellingen van het gemeenschappelijk visserijbeleid
van de Unie stroken ook in grote lijnen met de uitgangspunten van deze eerder
genoemde conferenties. Zeker in het licht van het voorkomen van overbevissing
zullen economische aanpassingen onvermijdelijk zijn. Voor alle duidelijkheid;
ik ben van mening dat het vigerende quotumsysteem in dit kader, waarvan ik
voorstander ben, gecompleteerd moet worden met begeleidende maatregelen. Daarbij
kan men denken aan het afstemmen van vlootcapaciteiten op de beschikbare vangsthoeveelheden.
Wat een belangrijk element in dit beleid kan zijn, is het systeem van inzetbeperkende
maatregelen, zoals de Nederlandse zeedagenregeling. Bij diverse gelegenheden
in de Visserijraad heb ik al gepleit voor een opneming van dit systeem in
het Europese visserijbeleid.
 
 De heer Barendregt vroeg overigens in dit verband naar de afname van de
visbestanden in de Noordzee. Er is sprake van een afname van sommige visbestanden
in de Noordzee. Sommige visbestanden zouden er op dit moment minder goed voor
staan. Dat is onder andere het geval met de kabeljauw en de schol. Die staan
er minder goed voor dan een aantal jaren geleden. Wij hebben in de laatste
Visserijraad de schol-TAC dan ook aanzienlijk bijgesteld, zij het minder dan
de adviezen van de wetenschappelijke commissie luidden. Maar dat was volgens
de Visserijraad ook mogelijk. Fluctuaties in de omvang van visbestanden komen
voor door zowel menselijke activiteiten als natuurlijke omstandigheden. Het
is niet zonder meer vast te stellen in hoeverre, zoals de heer Barendregt
aanduidde, een gebrek aan fosfaat er nu een directe oorzaak van is dat het
met sommige visbestanden minder goed gaat. Het overleg waar hij op duidde
zal vooral een overleg moeten zijn van betrokkenen van de sector zelf. Ik
meen dat er op dit moment geen redenen zijn voor de overheid om in dat overleg
te participeren, maar in de uitkomsten en resultaten ervan ben ik uiteraard
zeer geïnteresseerd.
 
 De heer Schuurman heeft een aantal opmerkingen gemaakt over de melkquotering
en vooral over de relatie van de melkquotering met het milieu- en natuurbeleid.
Ik zeg voor alle duidelijkheid dat ik op dit moment niet van de melkquotering
af wil. Dat staat vrij helder in de nota Dynamiek en vernieuwing, maar het
is misschien toch verstandig om dat nog eens te zeggen. De melkquotering en
de daaraan gekoppelde vermindering van de veestapel hebben een positief effect
gehad op de mineralenproblematiek van melkveebedrijven. Dit effect is overigens
weer getemperd door een toename van het aantal schapen en de vleesveestapel
in Nederland, ook op dit type bedrijven, doordat er zich een soort neventak
heeft ontwikkeld. Ik kan op dit moment niet met harde feiten staven dat de
melkquotering ruimte heeft geschapen voor meer natuur en meer aandacht voor
landschapsonderhoud op veehouderijbedrijven. Het is niet uit te sluiten dat
dit een gevolg is van een veel grotere bewustwording – dat thema vergt
volgens mij veel meer aandacht – van natuur- en landschapswaarden bij
de boeren zelf. Men heeft in dit land vaak de indruk dat daarvoor weinig aandacht
is bij boeren en veehouders. Mijn indruk is dat het tegendeel waar is.
 
 Afschaffing van de melkquotering – nogmaals, dat is op de korte
termijn absoluut niet aan de orde – zou inderdaad kunnen leiden tot
een zekere vergroting van de melkveestapel, overigens binnen de grenzen van
het milieubeleid. Dat is een van de elementen die wij in de komende jaren
in alle openheid in onze discussies zullen moeten betrekken. Voor mij is bij
het beschouwen van quoteringsmaatregelen vooral van belang of de quotering
een belemmering vormt voor vernieuwing en voor een structurele ontwikkeling
in de sector. Tot nu toe is er ondanks het quotumstelsel in de melkveehouderij
geen stagnatie opgetreden. De structurele ontwikkeling was vergelijkbaar met
die in andere sectoren. Tegen die achtergrond vind ik op dit moment dat het
verdwijnen van het quotumstelsel niet aan de orde is. Wel vind ik het van
belang dat de Unie zich niet verder isoleert van de wereldmarkt en sterk wordt
gericht uitsluitend op zelfvoorziening. In de nota Dynamiek en vernieuwing
zeg ik dan ook dat ik bij eventuele nieuwe overschotten of ontwikkelingen
in het kader van de WTO eerder een voorkeur zou hebben voor prijsdaling dan
voor een quotumkorting, maar alleen in die situatie. Ik ben dus niet de man
van de lagere prijzen, zoals de geachte afgevaardigde de heer Braks even suggereerde.
Het tegendeel is waar, gezien de inzet van Nederland op dit moment in de prijsonderhandelingen
in de Landbouwraad.
 
 Voorzitter! De heer Schuurman heeft een aantal vragen gesteld over BST.
Ik wil met nadruk zeggen dat door een recent besluit van de Landbouwraad BST
tot het eind van deze eeuw niet mag worden toegepast in de Europese Unie.
Ik vind het een positieve ontwikkeling dat de Nederlandse zuivelorganisatie
bijvoorbeeld afspreekt dat geen van de leden BST-melk zal accepteren. Een
boer die dergelijke melk levert en die daarop wordt betrapt, wordt dan ook
uitgesloten van iedere levering aan welk lid dan ook. Dat is volgens
mij vanuit de Nederlandse zuivelorganisatie, gevoegd bij het Europese beleid,
een heel goede ontwikkeling. Zo'n maatregel kan heel effectief zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Dat steun ik van harte, maar hoe zit dat in het
kader van het WTO-verdrag? Als ik het goed heb begrepen, wordt het op het
Amerikaanse continent wel toegepast. Dat leidt tot een versterking van de
concurrentiepositie, zodat wij toch de produkten van met BST behandelde dieren
op de markt kunnen verwachten. Ik heb begrepen dat een verbod niet mogelijk
is. De WTO eist gewoon dat wij onze grenzen voor dergelijke produkten openhouden.
Is dat juist?
 
 
 
 
 
 Minister Van Aartsen:
 
 Dat is op zichzelf juist, maar als dat zich op grote schaal zou voordoen,
kan de methodiek van de etikettering belangrijk werk verrichten. Ik ben zelf
een groot voorstander van die systematiek. Ik ben ook heel gelukkig met de
recente afspraken die over etikettering zijn gemaakt tussen de industrie en
een aantal organisaties op dit punt. Zeker gegeven de ontwikkelingen waar
ik het al eerder over had op de consumentenmarkt, de veranderde consument
van de komende jaren, kan dat naar mijn oordeel een heel effectieve rem betekenen
op het succes van met dit type middelen vervaardigde produkten.
 
 
 
 
 
 De heer Braks (CDA):
 
 Met zo'n etikettering op de achterhand zou BST ook in Europa kunnen worden
toegelaten. Dan is de concurrentieverstoring uit de weg.
 
 
 
 
 
 Minister Van Aartsen:
 
 Het lijkt mij verstandig dat juist in Europees verband wordt aangegeven
dat wij onze melkproduktie niet op deze wijze willen bevorderen. Wij zouden
ons niet echt geloofwaardig maken als wij van twee walletjes zouden willen
eten. Het is van groot belang dat er druk wordt uitgeoefend, onder andere
in het GATT-kader – per slot van rekening komen daar ook nog mogelijkheden –
en op andere landen. Ik was zeer gelukkig met het besluit van de Landbouwraad,
dat niet zonder de nodige moeite tot stand is gekomen.
 
 Ik heb gepoogd om in de aanvang van mijn betoog helder aan te geven welk
type liberaal ik ben. Ik wil in de richting van de heer Schuurman zeggen dat
ik het type liberaal ben dat zeer goed weet hoeveel pijn bedrijfsbeëindiging
in de agrarische sector met zich brengt. Het is altijd een afschuwelijke ervaring
om je baan te verliezen. In de agrarische sector is dat in bijzondere mate
het geval. Het is een heel zware stap om grond te moeten verlaten waar je
met je familie en je voorouders lang hebt gezeten. Ik heb helder voor ogen
hoe dat voor sommige agrariërs speelt.
 
 In het systeem van het marktmechanisme zijn bepaalde remmen ingebouwd
die ook de belangen van bijvoorbeeld de ecologie en het welzijn van dieren
in zich kunnen verenigen. Het op verstandige wijze toepassen van het marktmechanisme
kan om die reden ook positieve effecten hebben.
 
 De heer Barendregt heeft mij gevraagd hoe ik sta tegenover de gedachten
van de Commissie op het punt van het tendersysteem bij de export van zuivelprodukten.
Ik ben het met de Nederlandse zuivelsector eens dat een tendersysteem beperkt
zal moeten blijven tot de echte bulkprodukten. Volgens mij kan het niet goed
werken bij bijvoorbeeld de kaasexport. Ook op dat punt moet Nederland alert
zijn om te voorkomen dat zaken de verkeerde kant uitgaan. Dat zal ik ook blijven
doen.
 
 De heer Schuurman vroeg of geen maatregelen moeten worden genomen om het
lot van de konijnen in de konijnenhouderij te verbeteren. Ik denk dat dat
moet. Aan de Raad voor dierenaangelegenheden is door mij de vraag gesteld:
in welke volgorde en voor welke diersoorten komen welzijnsproblemen voor en
welke minimumeisen moeten in de toekomst aan de houderij worden gesteld? De
RDA heeft recent aan mij advies uitgebracht. Hij stelt dat de problematiek
van de konijnen, van alle zogenaamde kleine takken, het eerst moet worden
aangepakt. Ik ben van plan om dit advies goed te bestuderen en in ieder geval
de gedachte op dit punt van de Raad over te nemen.
 
 Wat betreft de genetische manipulatie bij planten, verwijs ik naar hetgeen
ik eerder heb geantwoord. Er ontstaan in het hele thema van de biotechnologie
kansen en grote risico's, waarbij ethische belangen duidelijk moeten worden
meegewogen. Er zijn ook verschillende visies in dit kader, die ook zullen
blijven bestaan en die ook hun nut hebben. Enerzijds wil ik de mogelijkheden
openhouden om kansen te benutten. Anderzijds meen ik dat de overheid ook de
taak heeft om grenzen te stellen aan een maatschappelijk proces als de risico's
te hoog zijn. De heer Barendregt gebruikte in dat kader het beeld van "bij
twijfel niet inhalen". Ik denk dat met die gesteldheid ook naar dit vraagstuk
moet worden gekeken.
 
 Het kennis- en innovatiesysteem is één van de vijf pijlers
uit de nota Dynamiek en vernieuwing. Ik geloof dat dit een van de belangrijkste
instrumenten is voor de realisatie van de vernieuwing in de diverse sectoren
op LNV-terrein. De wereld verandert. Het kennissysteem zal daar in de toekomst
ook volledig op voorbereid moeten zijn. Er zijn nu eenmaal andere behoeften
en andere noden dan in de periode waarin het beroemde OVO-drieluik werd opgezet.
Verschuiving van gelden en andere vormen van financiering zijn volgens mij
nodig om het netwerk van de kennisinstellingen in staat te stellen zich aan
nieuwe eisen aan te passen. In de komende periode zal de nadruk van het beleid
niet zozeer liggen in herstructurering van het kennissysteem als wel in het
bevorderen van de efficiëntie en de effectiviteit. Dat kan tot stand
worden gebracht door meer samenwerking en meer samenhang. In het kennisbeleidsplan
voor de jaren 1996-1998 hoop ik dan ook het strategisch kader voor het kennisbeleid
te kunnen geven. Ik hoop dat dit kennisbeleidsplan in de tweede helft van
dit jaar naar de Kamer kan worden gezonden.
 
 Ik denk dat de financiering van onderzoek en voorlichting zo moet worden
ingevuld, dat het eindprodukt van de instellingen beter gaat aansluiten op
de kennisbehoefte van de praktijk. Overigens kan ook de kennis die in de praktijk
aanwezig is, veel beter bij onderzoek worden ingeschakeld. In diverse sectoren
van de Nederlandse land- en tuinbouw heeft men daar interessante gedachten
over. Daarnaast is samenwerking tussen kennisinstellingen in Nederland, maar
ook internationaal hard nodig. Als het gaat om de sturing van de vraag, denk
ik dat het van belang is om, waar mogelijk, meer nadruk te leggen op resultaatfinanciering.
 Vormen van lump-sum-financiering of institutionele financiering
zullen moeten worden beëindigd en moeten worden omgezet in vormen van
financiering met resultaatverplichting. Bij de opstelling van programma's
en cursussen wil ik de diverse belanghebbenden betrekken. Ik ben in dit kader
niet zo bezorgd als de heer Schuurman liet blijken, namelijk dat hiermee de
objectiviteit van het onderzoek verdwijnt. Het landbouwkennissysteem heeft
al ervaring opgedaan met dit soort systemen van financiering. Ik geloof dat
daar sprake is van goed en verantwoord wetenschappelijk onderzoek.
 
 Verder is het goed dat de Landbouwuniversiteit en de DLO-instituten, die
naar ik hoop de komende jaren kunnen worden verzelfstandigd, meer kansen benutten
om gezamenlijk te opereren en een koppeling aan te brengen tussen de soorten
onderzoek die zij, soms met verschillende geldstromen, doen. Er is volgens
mij winst te behalen door een gemeenschappelijke inzet van DLO en de Landbouwuniversiteit,
waar mogelijk en nodig ook met cofinanciering uit het bedrijfsleven. Wat betreft
de toekomstige ontwikkeling en de strategische positie van het kennisbeleid,
ben ik zeer gemotiveerd om er de komende jaren hard aan te gaan trekken. Ik
geloof echt dat het mogelijk is om het kennissysteem, de kennisinfrastructuur,
die een ongelooflijk belangrijke rol speelt voor de Nederlandse land- en tuinbouw,
de komende jaren te moderniseren. Een kleine ombuiging daarbij in de orde
van grootte van zo'n 20 mln., minder dan was voorzien, kan in dat kader ook
als een hefboom werken.
 
 Ik moet woekeren met de middelen die ik heb; dat geldt voor het kennissysteem,
maar ook voor het totaal van de landbouwbegroting. Een zekere financiële
druk leidt echter ook vaak weer tot de nodige creativiteit; ik duidde daar
al op toen ik sprak over de kennisinfrastructuur. De uitgangspositie is niet
slecht. Gezien de ombuigingen die tijdens de kabinetten-Lubbers hebben plaatsgevonden,
met een kop in de vorige kabinetsperiode, is een ombuigingsbedrag in de huidige
kabinetsperiode van circa 180 mln., waarvan dan nog een groot deel terecht
zal komen bij het eigen apparaat van LNV, weliswaar een zware opgave, maar
wel te doen. Ik zal mij uiteraard de komende jaren inspannen om de landbouwsector,
daar waar sprake zal zijn van mogelijkheden en middelen voor beleidsintensivering,
geheel te laten delen naar de mate van de bijdrage van de sector aan de Nederlandse
economie.
 
 De heer Barendregt had de indruk dat dit kabinet niet geheel zijn beloften
zou nakomen op het punt van de lastenontwikkeling. Ik wijs er dan op dat juist
de lastenverlichtende maatregelen die in het kader van de Miljoenennota 1995
zijn genomen, praktisch voor alle sectoren van de Nederlandse land- en tuinbouw
positief uitwerken, zeker als je dat afzet tegen de verzwaringen die er soms
in de sfeer van het milieu tot stand komen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Wij beginnen nu met de tweede termijn. Het woord is aan de heer Braks,
die zeven minuten heeft gevraagd.
 
 
 
 
 
 De heer Braks (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil beginnen met de minister hartelijk dank
te zeggen voor zijn uitvoerige beantwoording van mijn vragen. Ik moet zeggen
dat ik mijzelf soms in zijn benadering kon herkennen. Ik ben blij met dit
debat. Deze Kamer heeft de mogelijkheid gekregen met deze minister nog voor
het zomerreces en voordat de begroting wordt afgerond goed van gedachten te
wisselen. Ik zou er graag mee doorgaan, maar die tijd komt nog wel. Het ziet
er naar uit dat ik lid blijf van deze Kamer.
 
 Voorzitter! Ik heb goed geluisterd naar de reactie van de minister, maar
dat wil niet zeggen dat de opvattingen die ik naar voren gebracht heb daarmee
beantwoord zijn. Ik houd mijn standpunt wat dat betreft in reserve voor toekomstige
discussies.
 
 Wij moeten inderdaad onze zegeningen tellen. Die zijn zeker hier en daar
te noteren. Ik was blij met de uitspraak die de minister gisteravond in het
Westland heeft gedaan dat er geen wijziging van beleid is. Ik ben bijzonder
blij met de uitspraak over het functioneren en het intact blijven van het
ministerie. Ik blijf erbij dat de beleidsvoornemens, zoals nu geformuleerd,
wat vaag zijn. Dat is natuurlijk ook enigszins de aard van voornemens. Het
komt er uiteindelijk op aan hoe zij worden uitgewerkt. Pas dan kun je er greep
op krijgen. Ik hoop dan met de minister te kunnen zeggen dat het nogal wat
voorstelt en ik hoop dat wij dan onze zegeningen kunnen tellen. Op dit moment
blijft mijn zorg bestaan over de haalbaarheid van de goed geformuleerde intenties.
De minister wil een sociaal-liberaal zijn. Dat kost geld en dat betekent dat
er hier en daar bescherming nodig is. Anders verval je in pure liberaliteit
die voor de landbouw met name zeer negatieve gevolgen heeft.
 
 Mededelingen uit de OECD-rapportage over de ontwikkelingen op de tarwemarkt
zijn toch onthullend. Dit gevoegd bij het feit dat overige vrije sectoren
ook in de Verenigde Staten fors uitbreiden, zoals de sojaproduktie. Ik denk
dat wij wat dit betreft zeer snel en goed de vinger aan de pols moeten houden.
 
 Dan de discussie met de Fransen over het functioneren van de marktordening
in het huidige beleidskader met inkomenstoeslagen. Ik heb de indruk dat de
Fransen het soms over iets anders hebben dan wij. Dat hoeft niet aan de taal
te liggen; dat ligt ook aan de cultuur. Ik heb de indruk dat er een addertje
onder het gras schuilt. Ik kom er nog op terug. Overigens doen zich in Duitsland
dezelfde discussies voor naar aanleiding van een rapport recentelijk gepubliceerd
door het DLG. Het grootste zorgpunt blijft de discussie over renationalisatie,
aangewakkerd door Nederlanders, van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
Die zorg is bepaald niet minder geworden nu ik begrepen heb dat het ook over
de directe inkomenstoeslagen gaat. Ik ben het ermee eens dat er wat bepaalde
elementen betreft een heroverweging plaats moet vinden, maar voor mij blijven
die inkomenstoeslagen volledig onderdeel uitmaken van het markt- en prijsbeleid
en ik zeg met nadruk niet het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Hoe zal namelijk,
als de inkomenstoeslagen nationaal gefinancierd worden, de opstelling zijn
van onze partners als het gaat over de zuivel waarvoor nog steeds de prijsondersteuning
geldt? Wordt dan nog wel geheel communautair gefinancierd, omdat dit tot het
oude regime behoort? Ik ben daar zeer zorgelijk over en daar wil ik nog eens
de nadruk op leggen. 
 
 Dan de concurrentiepositie. Het is elke keer weer verwonderlijk dat de
handelspositie van Nederland overeind blijft. In alle rapporten die door het
departement zijn gepresenteerd gaat het over de zorg over de concurrentiepositie
in de toekomst, met name door de liberalisatie van de handel en de toegang
tot de markten als gevolg van het GATT-akkoord. Vooral wordt dan genoemd de
uitbreiding van de Gemeenschap naar Midden- en Oost-Europa. Daar zit de zorg.
Daarin zullen wij nu moeten investeren.
 
 Ik ben blij met de goede bedoelingen die zijn uitgesproken over de mestnotitie.
De minister heeft toegezegd dat deze notitie voor de vakantie gereed zal zijn.
Dat is hard nodig, want er is behoefte aan grote duidelijkheid op dit punt.
Het lijkt mij niet goed als er een notitie gemaakt wordt die maar de helft
van de oplossingen aandraagt.
 
 Over het kennerscentrum en de activiteiten in de landbouw spreekt de minister
steeds positief. Wij doen dat allemaal. Efficiency en effectiviteit staan
voorop. Ik wijs erop dat ook hier de brede toepassing niet uit het oog verloren
moet worden. Ondanks het feit dat het aantal ondernemers in de landbouw fors
is teruggelopen sinds de jaren vijftig, gaat het altijd nog om grote aantallen
individuele ondernemers die wat dit betreft bereikbaar moeten blijven en voor
wie het ook van toepassing moet zijn. Wat dat betreft vrees ik dat onze zorg
voor het behoud van zoveel mogelijk familiaal georiënteerde bedrijven
enigszins haaks staat op de algemene tendens van de benadering. Nogmaals,
ik ben bijzonder blij dat wij de mogelijkheid hadden dit debat te voeren.
Wij hoeven nu over de budgettaire kaders niet te spreken. Ik blijf van mening
dat die erg eng zijn om de goede bedoelingen waar te maken. De begroting is
echter al vastgesteld. Wij moeten dus wachten op de behandeling van de begroting
volgend jaar in de Tweede Kamer. De behandeling van de Prioriteitennota gaat
daar echter aan vooraf. Die behandeling zullen wij met grote belangstelling
volgen.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister hartelijk voor de manier waarop
hij op mijn bijdrage en op die van anderen is ingegaan. Ik wil nog drie punten
naar voren brengen.
 
 Het eerste is dat de minister zich graag wil karakteriseren als een sociaal-liberaal.
Het zou nog mooier zijn als hij zou zeggen: ik ben een sociaal-ecologisch
diervriendelijke liberaal. Vroeger spraken wij over de rechtsstaat. Nu hebben
wij het over de sociale rechtsstaat. Ik vind het ook nodig om te spreken over
de sociaal-ecologische rechtsstaat. Misschien wil de minister dit ecologische
element toevoegen aan zijn liberalisme.
 
 Het tweede punt betreft de biotechnologie. Ik ken natuurlijk het verschijnsel
van de vergunningenstelsels. Ik weet echter dat daar gemakkelijk de hand mee
gelicht kan worden, omdat degenen die het moeten beoordelen een andere visie
hebben dan degenen die er kritiek op hebben. Over het algemeen sta ik heel
argwanend tegenover de argumenten die gebruikt worden om bepaalde nieuwe ontwikkelingen
te introduceren, omdat daar vaak grote commerciële belangen mee gemoeid
zijn. Dat is onmiskenbaar het geval en dat geeft een richting aan. Daarom
verzoek ik de minister om een deel van mijn argwaan over te nemen. Dan heb
ik wat minder zorgen en heeft hij er wat meer bij.
 
 Het derde punt betreft de stier Herman. Dat is nu een mooi voorbeeld waaruit
blijkt dat wij met z'n allen beetgenomen zijn door een bedrijf dat uitermate
veel commerciële belangen had. De ethische commissie, de Tweede Kamer
en de Eerste Kamer zijn beetgenomen, maar ook de bewindslieden zelf. Ik ben
blij dat de minister heeft gezegd dat hij het "nee, tenzij"-principe wil handhaven.
Wij moeten echter ook de context van dat "nee, tenzij"-principe met argwaan
bekijken, want voor wij het weten zijn er belangen in het geding die dat "tenzij"
niet meer rechtvaardigen.
 
 Tot slot heb ik nog een vraag over de uitvoering van de motie-Pitstra.
Wij zullen ongetwijfeld in de toekomst weer te maken krijgen met genetische
manipulatie van dieren en met doelen die men daarvoor aandraagt. Ik wil zo
snel mogelijk in de lijn van de suggestie van de dierenbescherming tot een
maatschappelijke discussie komen over alternatieven voor dergelijke genetische-manipulatietechnieken.
De minister is op dit punt niet ingegaan.
 
 
 
 
 
 De heer Barendregt (SGP):
 
 Voorzitter! Ook ik dank de minister voor de aandacht die hij aan mijn
bijdrage in eerste termijn heeft gegeven. Hij constateerde in zijn antwoord
dat ik ten opzichte van het renationalisatiestreven het meest positief dacht
van de sprekers die vanmiddag het woord gevoerd hebben. Als dat zo is, heeft
dit enige rechtzetting nodig, want zo positief sta ik er nu ook weer niet
tegenover. Ik heb juist gevraagd wat de aanleiding was om dit te gaan doen.
Is dit de winst die er voor de agrarische sector uit zal komen of zal de staatskas
hier beter mee af zijn? Ik heb op deze vraag nog geen antwoord ontvangen.
De minister heeft alleen gezegd dat de minister van Financiën zich ook
over deze zaak buigt. Volgens mij doet hij dat om te kijken of hij er beter
van kan worden.
 
 Als het renationalisatieproces zou moeten leiden tot een lagere financiële
bijdrage aan de inkomens en als het geld dat hierdoor op Europees niveau wordt
bespaard, in de structuurfondsen wordt gestoken die bestemd zijn om onze Europese
concurrenten te stimuleren in hun produktieprocessen en -mogelijkheden, dan
zou dit volgens mij een verslechtering betekenen van de situatie op het gebied
van de verdeling van de financiële middelen op Europees niveau ten opzichte
van de huidige situatie. Ik zou er bij de minister op willen aandringen om
dit onderdeel bij de ontwikkeling duidelijk voor ogen te houden en om de renationalisatiegedachte
als een onderdeel van de herbezinning op het vernieuwde Europese landbouwbeleid
te beschouwen. En niet meer dan dat!
 
 Voorzitter! Ik wil graag nog een opmerking maken over datgene wat in de
Troonrede is aangekondigd als "minder regels". Ik heb gevraagd welke voorbeelden
de minister kan geven waaruit blijkt dat aan die toezegging in de Troonrede
inmiddels tegemoet is gekomen. De agrarische sector wil graag minder financiële
lasten hebben, maar minder regels is nog belangrijker, zeker als het gaat
om overtollige regels die belemmerend werken. Als er een prioriteitskeuze
tussen deze twee zou moeten worden gemaakt, zou ik kiezen voor het opruimen
van regels die overbodig gebleken zijn of zijn, al dient het
aandeel van de 500 mln. aan het MKB voor de agrarische sector zeker de moeite
waard te blijven.
 
 Voorzitter! De minister zegt dat het geen gemakkelijke opgave is om een
oplossing te vinden voor het mest- en ammoniakprobleem. Dit geeft de situatie
waarin we door de overschotten die er nu bestaan terecht zijn gekomen, goed
weer. Toen de minister zijn antwoord gaf, moest ik echter aan het volgende
te denken. Ik dacht aan de forse groei die dit kabinet aan Schiphol wil toekennen
met alle negatieve milieugevolgen hiervan. Ik dacht aan het kabinetsbeleid
ten aanzien van het autopark, waarbij het kabinet probeert een zekere beperking
van de groei te bestendigen. De minister moet deze twee dingen maar eens in
zijn hoofd houden als hij denkt aan de opgave om het mest- en ammoniakbeleid
in de agrarische sector te begrenzen. Hij moet dit maar eens aan zijn collega
mevrouw De Boer voorleggen. Dit lijken mij twee harde argumenten om op papier
voor de agrarische sector een situatie te creëren die aan de wensen van
de overheid tegemoetkomt en die voldoende is voor deze sector om zich verder
te kunnen ontwikkelen.
 
 Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn bijdrage. Ik heb in eerste instantie
gezegd dat dit de laatste keer zal zijn dat ik als kamerlid met de minister
zal discussiëren, omdat mijn kamerlidmaatschap ten einde loopt. Ik wens
hem in ieder geval alle wijsheid en zegen toe die hij nodig heeft.
 
 
 
 
 
 Minister Van Aartsen:
 
 Voorzitter! Ik vind het uiteraard jammer maar niet onbegrijpelijk vanuit
de rol van zijn partij dat de heer Braks een zekere reserve behoudt. In dat
licht gezien valt zijn reserve eigenlijk nog wel mee.
 
 Wat de uitvoering, de dynamiek en de vernieuwing betreft zei de heer Braks
nog eens dat een en ander wat onduidelijk bleef. Ik heb in de beantwoording
in eerste termijn gepoogd aan te geven wat de uitgangspunten en de pijlers
van de nota zijn. Er zijn uiteraard een aantal elementen in de nota die in
de komende jaren in concreet beleid zullen moeten worden vertaald. Dat gaan
we ook doen. Dit zal bij de eerstkomende begroting van LNV voor 1996 blijken.
Een aantal van deze projecten zal overigens ook langer lopen en niet direct
in de rijksbegroting 1996 tot uitdrukking komen. Zo heeft bijvoorbeeld de
discussie die ik zo graag zou willen voeren over het toekomstige gemeenschappelijke
landbouwbeleid in Europa geen haast. We kunnen hier nog wel enige tijd voor
nemen.
 
 Ik ben mij er zeker van bewust dat sociaal liberalisme geld kost. Ik heb
iets gezegd over de inzet die ik pleeg, ook ten aanzien van de beleidsintensiveringen
die in deze kabinetsperiode mogelijk zullen zijn. Ik zou er ook op willen
wijzen dat aan de begroting van LNV inmiddels al weer een bedrag van 163 mln.
is toegevoegd voor aankoop en verwerving van gronden.
 
 Ik had uit de discussies die mijn Franse collega en ik onlangs hebben
gehad en ook uit vorige discussies de indruk, dat we elkaar redelijk goed
hadden verstaan. Ook de taal was geen probleem. Maar misschien komt het addertje
bij het komend kabinet boven de grond. We moeten hier maar even op letten.
 
 Overigens heb ik zeer goed begrepen dat de heer Barendregt niet enthousiast
is voor de renationalisatie en dat hij dit thema in een heel ander kader naar
voren heeft gebracht, meer tegen de historische achtergrond van zijn groepering.
Ik zou echter willen zeggen dat Nederland de discussie over de renationalisatie
niet heeft aangewakkerd, maar dat deze al liep. Er lagen in de periode dat
ik aantrad al een aantal rapporten, niet van het Directoraat-Generaal Landbouw
van de Europese Commissie maar wel van een van de andere Directoraten-Generaal
uit Brussel. Er is een discussie aan de gang in een aantal andere Europese
landen. De Denen hebben al een hele exercitie zoals ik mij die voorstel, achter
de rug. Het is op dat gebied helemaal niet zo merkwaardig. Ik heb dit ook
ervaren bij het symposium dat wij recent samen met het Landbouwschap hebben
georganiseerd waarbij gedachten en prille ideeën over het toekomstige
landbouwbeleid zijn geuit. We hebben hierbij ook een waaier van buitenlanders
uitgenodigd. We zijn hier niet subjectief mee omgegaan. Je ziet dan dat dit
thema om ons heen ook speelt. Het is dan verstandig dat wij dit thema ook
in onze beschouwingen meenemen. Ik zou hierbij tot de heer Barendregt willen
zeggen dat ik bij het bezien van de mogelijkheden en onmogelijkheden in dit
kader vooral het Nederlandse belang en het belang van de agrarische sector
voor ogen heb. Gegeven de nota zoals deze door het kabinet is geschreven,
dacht ik dat dit ook in het achterhoofd van mijn collega van Financiën
speelt. Anders zal ik hier met hem nog eens over praten.
 
 Voorzitter! Er is zorg ten aanzien van de concurrentiepositie. Zeker!
Dit blijkt ook uit de rapporten die vorig jaar tot stand zijn gekomen, waar
de heer Braks op doelt. Uit de cijfers die ik heb gegeven, blijkt echter dat
de uitgangspositie eigenlijk voortreffelijk is. Wij moeten niet het beeld
doen ontstaan dat er voor de agrarische sector over het geheel gemeten in
Nederland echt grote problemen zouden zijn. Er zijn aanpassingsproblemen en
daarom is er een verandering nodig, maar ook meer marktgerichtheid en meer
"ketendenken". Dat is ook de lijn die onder andere uit het A.T. Kearncy-rapport
voortkomt en spreekt uit het ORCA-project. Laten wij daar in de komende jaren
in concreto aan gaan werken; naar mijn oordeel kunnen wij dit doen op een
best gezonde basis.
 
 De heer Schuurman had een interessante gedachte, waarbij hij het sociaal-liberalisme
in hoge mate uitbreidt. Ik meld hem overigens dat bij de VVD het ecologische
element al lang een rol speelt, dus ik hoef niet zozeer aan toevoeging van
al die elementen te doen. Ecologie zat immers al verweven in het programma
van mijn partij. De heer Schuurman heeft mij voorts een aantal waarschuwingen
gegeven ten aanzien van het vergunningstelsel en wenste mij gezonde argwaan
toe. Ik spreek met hem af dat wij deze argwaan samen delen, want ik vind het
wel een rustige gedachte dat Kamer en regering hier met een zekere terughoudendheid,
alertheid en als het nodig is argwaan mee omgaan.
 
 Ik was de heer Schuurman een antwoord schuldig op zijn vraag of het regime
ten aanzien van de stier Herman is gehandhaafd en of er iets is veranderd
aan de voorwaarden waaronder het project indertijd is gestart. De voorwaarden
zijn recht overeind gebleven, dus daar hoeft geen zorg over te bestaan.
 
 De heer Barendregt vroeg mij naar de regelgeving. In het begin van mijn betoog heb ik aangegeven dat het van eminent belang is dat Landbouw
en Economische Zaken hiermee in de komende jaren in gezamenlijkheid aan de
slag gaan. Er zal een dereguleringsprogramma op het departement worden ontwikkeld,
waarbij ik ook de praktijk wil betrekken. Ik denk dat het verstandig is om
gewoon maar eens aan boeren en tuinders te vragen welke onderdelen van de
vele regelgeving die er in deze sector is, zij onnodig of belemmerend vinden.
Tijd die besteed moet worden aan het invullen van formulieren kan immers niet
besteed worden aan de beesten of de bedrijfsvoering. Vanuit de praktijk zullen
wij dan ook gedachten en ideeën aangeleverd moeten krijgen; in "Dynamiek
en vernieuwing" is een aantal themata te vinden die wij in ieder geval zullen
onderzoeken. Het is een taaie materie, maar ik heb de bedoeling om hier in
de komende jaren met een zekere hardnekkigheid achteraan te gaan. Dat sluit
naadloos aan bij de filosofie die het kabinet op dit punt uitdraagt.
 
 In reactie op een vraag van de heer Barendregt, geef ik aan dat ik inderdaad
hoop dat de Nederlandse land- en tuinbouwsector een redelijk deel kan krijgen,
gerelateerd aan het belang van de sector, uit het zogeheten 500 mln.-pakket,
het lastenverlichtende pakket. Naar mijn mening is het om allerlei redenen
nodig dat de agrarische sector daar een goed aandeel in heeft. De suggesties
die de heer Barendregt aan het slot van zijn betoog meegaf ten aanzien van
het mestbeleid, zal ik tot mij nemen. In de komende jaren is het voor dat
beleid werkelijk nodig om de belangen van zowel de landbouw als het milieu
in evenwicht te behandelen.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Deze Kamer heeft eens unaniem een motie aangenomen
waarin werd verzocht, onderzoek te verrichten naar genetisch gemanipuleerde
dieren. Ook de discussie over mogelijke alternatieven dient te worden aangezwengeld.
In eerste en tweede termijn heb ik hierover vragen gesteld, maar er nog geen
antwoord op gekregen.
 
 
 
 
 
 Minister Van Aartsen:
 
 Voorzitter! Mijn excuses. Ik ken deze motie uiteraard. Zij is in deze
Kamer aangenomen en naar mijn mening zal de regering deze motie volledig moeten
uitvoeren.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik sluit de beraadslaging en stel vast dat wij een interessante en verhelderende
discussie met elkaar hebben gevoerd.
 
 Ik wens u wel thuis.
 
 
 
 
 
 Sluiting 19.15 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19941995-29-1211-1228.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl