Afscheid van niet in de Kamer terugkerende leden
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, pag. 843-853

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-06-2003

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 27, pagina 843-853

03-06-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Aanvulling van titel 7.1 (Koop en ruil) van het nieuwe Burgerlijk Wetboek met bepalingen inzake de koop van onroerende zaken alsmede vaststelling en invoering van titel 7.12 (Aanneming van werk) (23095)Pagina 828-841
Behandeling van het Verslag van de commissie voor het onderzoek van de geloofsbrieven van de nieuw benoemde leden der KamerPagina 841-843
Presentie en opening (dinsdag 3 juni 2003)Pagina 815-815
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie (28665)Pagina 815-828
Afscheid van niet in de Kamer terugkerende ledenPagina 843-853
Noot 1: Rapport van de commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van de benoemde leden der Kamer - in alfabetische volgorde opgenomen in groep I; Noot 2: Rapport van de commissie tot onderzoek van de geloofsbrieven van de benoemde leden der Kamer - in alfabetische volgorde opgenomen in groep IIPagina 854-855

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 58 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
De voorzitter:Thans is aan de orde het afscheid van niet in de Kamer terugkerende leden.Geachte medeleden, mijnheer de minister-president.Aan de vooravond van het einde van de zitting 1999-2003 van deze Kamer
en ter gelegenheid van het afscheid van niet minder dan 36, bijna de helft
dus, van de nu zittende leden, wil ik kort terugblikken op de achter ons liggende
zittingsperiode.De zitting 1999-2003 kenmerkte zich in de eerste plaats door een gedeeld
voorzitterschap. Na ruim twee jaar droeg Frits Korthals Altes de hamer op
2 oktober 2001 aan mij over. Was onze aandacht vlak na 11 september 2001 vooral
gericht op de gevolgen van de verschrikkelijke aanslagen voor de internationale
veiligheid en vrede, ruim een halfjaar later waren het binnenlandse politieke
ontwikkelingen die ons volop bezighielden.Op 17 april 2002 bood minister-president Kok het ontslag van zijn kabinet
aan naar aanleiding van het rapport van het Nederlands instituut voor oorlogsdocumentatie
over Srebrenica.Het jaar 2002 werd het jaar van twee kabinetscrises en twee verkiezingen
voor de Tweede Kamer in een jaar. Wordt een voorzitter van de Eerste Kamer
in de regel tijdens een periode van vier jaar slechts een maal geroepen, de
koningin van advies te dienen over de ontstane politieke situatie, mij is
de uitzonderlijke eer vergund geweest Hare Majesteit in een jaar tijd vier
keer te hebben mogen adviseren.In de afgelopen jaren lijkt de relatie tussen kiezer en de direct gekozen
volksvertegenwoordiging een andere te zijn geworden. Enerzijds zien wij een
minder honkvaste kiezer die niet zozeer de inhoud van de boodschap, maar vooral
de wijze waarop deze wordt gepresenteerd belangrijk lijkt te gaan vinden.
Anderzijds lijken politieke partijen en hun vertegenwoordigers anders dan
vroeger voortdurend op zoek naar een optimale synthese van inhoud en vorm
van hun boodschap. Zij hebben te maken gekregen met een groeiend ongeduld
van de kiezer, die de politiek sterker dan vroeger confronteert met en afrekent
op het antwoord op de vraag waar de oplossingen voor de problemen blijven
en hoe die eruit zien.Deze ontwikkeling heeft zich niet of nauwelijks voorgedaan in de relatie
tussen het electoraat van onze Kamer en de in dit huis gekozen volksvertegenwoordigers.
Dat hangt uiteraard samen met het feit dat deze Kamer niet rechtstreeks, maar
getrapt wordt gekozen. De indirecte relatie zorgt niet zozeer voor een band
tussen de kiezer, het statenlid en de gekozene, het lid van deze Kamer, als
wel voor een zekere relatie tussen het Eerste-Kamerlid en de
regio waarin de politieke partij waarvoor hij kandidaat is gesteld, actief
is. Persoonlijk ben ik van mening dat aan dit element van vertegenwoordiging
van de regio wel een zwaarder accent zou kunnen worden gegeven. De plaats
van de regio respectievelijk van de provincie in ons bestuurlijk bestel zou
daarmee kunnen worden versterkt, maar ik zou het wel betreuren als leden van
de Eerste Kamer gaan functioneren als belangenbehartigers van een provincie.Het jaar 2002 was het jaar waarin Nederland werd opgeschrikt door de moord
op Pim Fortuyn, een voor ons land ongekende gebeurtenis, waaraan wij in deze
Kamer op een passende wijze aandacht hebben besteed. De afschuw, de ontreddering
en de onbalans na deze laffe daad waren heel groot. Waren wij Nederlanders
immers niet sedert eeuwen zo trots op de verworvenheid dat binnen onze samenleving
en in onze parlementaire democratie het woord, en bij uitstek het woord, als
het vanzelfsprekende middel voor de ordening van onze maatschappelijke werkelijkheid
en voor de beslechting van conflicten wordt gehanteerd?Het voorlaatste jaar van de nu bijna voorbije zitting was ook het jaar
waarin Zijne Koninklijke Hoogheid prins Claus op 75-jarige leeftijd overleed.
Tijdens een bijeenkomst van de gezamenlijke Kamers in de Ridderzaal werd de
prins herdacht en enkele dagen daarna woonden de leden van beide Kamers de
herdenkings- en bijzettingsplechtigheid te Delft bij. De verbondenheid van
het volk van Nederland en zijn vertegenwoordigers met koningin Beatrix en
haar gezin bleek indrukwekkend, zoals die ook tot uitdrukking kwam bij het
huwelijk van kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima.Geachte medeleden, mijnheer de minister-president. Met u kijk ik terug
op een zitting waarin deze Kamer tamelijk intensief doende is geweest, zich
te bezinnen op haar eigen positie en functioneren in onze parlementaire democratie.
De zogenaamde reflectienotities van de toenmalige minister Peper leidden na
een stevige schriftelijke voorbereiding tot een uitvoerig debat in november
2001. Uiteindelijk leidde dat debat niet tot nieuwe gemeenschappelijke gezichtspunten,
die tot een wijziging van de staatsrechtelijke rol en het functioneren van
onze Kamer op de korte termijn zullen leiden. Zonder nu in details te geraken,
hoop ik wel dat u mij toestaat op te merken dat ik mij achter degenen schaar
die van mening zijn dat aan het vetorecht van deze Kamer niet getornd mag
worden, niet met het doel om het vaker te gebruiken, wel om te bevorderen
dat deze Kamer het fundamentele recht behoudt om wetten die de toets der kritiek
niet kunnen doorstaan te verwerpen. Het vetorecht van de Eerste Kamer heeft
een forse preventieve werking in het gehele wetgevingsproces.Tijdens de laatste twee jaren van deze zittingsperiode is verder zowel
binnen de huishoudelijke commissie als binnen het College van senioren een
debat op gang gekomen over het interne functioneren van deze Kamer. Daarin
hebben wij aandacht besteed aan de werkprocessen waaraan zowel de leden als
de medewerkers van de Kamer hun bijdrage leveren. Een van de uitkomsten van
deze discussie is de bescheiden administratieve ondersteuning van de fracties
sinds 1 januari jongstleden.De Eerste Kamer nam afgelopen jaar ook afscheid van haar griffier, Chris
Baljé, die met FPU ging. Via een uitvoerige selectieprocedure werd
Leendert Klaassen tot nieuwe griffier gekozen uit niet minder dan 133 sollicitanten.
Gaarne zeg ik alle medewerkers van het ambtelijk apparaat, op welke plaats
in de organisatie ook, heel hartelijk dank voor hun medewerking, steun en
verbondenheid met ons werk.Persoonlijk ben ik van mening dat de Kamer en de Kamerorganisatie op de
ingeslagen weg van kritische bezinning op extern en intern functioneren moeten
voortgaan. Immers, onze democratie en haar omgeving veranderen snel, niet
in de laatste plaats onder invloed van het voortgaande integratieproces in
Europa. De rol en de plaats van de Eerste Kamer kunnen daarin niet statisch
zijn. De Kamer heeft naam gemaakt door de wijze waarop zij in nauwe samenwerking
met de Tweede Kamer de voortgang in de werkzaamheden van de vier afgevaardigden
naar de Europese Conventie over een nieuwe institutionele structuur van de
Europese Unie heeft gevolgd en nog verder zal volgen. Zij heeft laten zien
dat zij daarbij betrokken is en ook wil en kan zijn. Wellicht zou, in samenspraak
met de Tweede Kamer, een meer fundamentele bezinning op de wijze waarop wij
onze wetgevende en controlerende taken in de nabije toekomst zullen opvatten
en uitvoeren zinvol kunnen zijn.Het voorlaatste jaar van de zittingsperiode die wij volgende week afsluiten,
2002 dus, wordt gekenmerkt door een wetgevingsprogramma dat qua omvang enigszins
boven het gemiddelde ligt met 303 wetsvoorstellen. Ter vergelijking, in het
parlementaire jaar 2001 waren er 237 wetsvoorstellen en in het jaar daarvoor
239. Het laatste jaar van deze zittingsperiode kenmerkt zich door een sterke
daling, slechts 147 voorstellen van wet werden aan deze Kamer ter behandeling
doorgezonden. Ik spreek de wens uit dat met de komst van het nieuwe kabinet
de productie van wet- en regelgeving die nodig is om de verschillende maatschappelijke
knelpunten te ordenen en te reguleren, snel weer op gang zal komen.Aan het begin van mijn voorzitterschap heb ik over deze Kamer gesproken
als over het huis van de menselijke maat. De menselijke maat die geldt voor
het gebouw waarin wij ons werk doen en die ook geldt als het gaat om de middelen
waarmee wij onze werkzaamheden uitvoeren, maar vooral de menselijke maat die
geldt als het gaat om het doel waarvoor wij onze werkzaamheden verrichten:
het welzijn van onze burgers en de zorg voor onze samenleving in al haar facetten.
Voor mij persoonlijk geldt dat ik het als een groot voorrecht zie dat ik mijn
politieke loopbaan die mij per saldo zeer veel vreugde en voldoening heeft
gegeven, op deze wijze hier vandaag mag afsluiten. Ik dank u, leden en medewerkers,
voor het vertrouwen dat u mij gaf en voor de mogelijkheden die u mij bood
om vertrouwen in u te stellen. In het bijzonder dank ik beide ondervoorzitters
die mij in en buiten de huishoudelijke commissie terzijde stonden, meer in
het bijzonder bij soms nogal ingrijpende activiteiten die wij samen in de
richting van de organisatie hebben moeten ondernemen.Dan kom ik nu, geachte collegae, mijnheer de minister-president, bij het
afscheid van een aantal individuele leden. Dat zijn er 35. Allereerst is daar
Joeke Baarda. Hij is lid van deze Kamer sinds 23 juni 1987,
dat wil zeggen op twintig dagen na zestien jaar. Daarmee heeft hij niet alleen
gezorgd voor een continue vertegenwoordiging van Friesland, hij heeft zich
ook al die jaren op bekwame wijze ingezet voor de kwaliteit van de parlementaire
besluitvorming op de terreinen van de ruimtelijke ordening, de volkshuisvesting
en verkeer en waterstaat. Ook Defensie had zijn warme aandacht. De motie-Baarda
cum suis maakt duidelijk dat hij veel invloed heeft gehad op het debat over
de uitbreiding van de luchthaven Schiphol met een vijfde baan. Uit eigen wetenschap
kan ik verzekeren dat niet alleen deze Kamer, maar ook de NAVO-assemblee en
het Benelux-parlement zijn actieve inzet zullen gaan missen.Vandaag, of eigenlijk op 9 juni aanstaande, komt er een einde aan het
rijke politieke leven van het lid De Beer, beter bekend als Pol de Beer. Vier
jaar gemeenteraadslid van Utrecht, vier jaar van Vlaardingen, twintig jaar
lid van de Tweede Kamer en vanaf 1995 lid van deze Kamer. Zijn grote deskundigheid
op het gebied van volkshuisvesting is onbetwist en zal in de toekomst door
menig senator worden gemist.Sinds 13 juni 1995 vormt Martin Bierman een eenmansfractie in de Kamer,
tot 8 juni 1999 als vertegenwoordiger van een aantal groeperingen. Daarna
vertegenwoordigde hij de lijst van de Onafhankelijke Senaatsfractie, een bundeling
van provinciale partijen. De planoloog-actievoerder werd senator. Niet alleen
als wetenschappelijk coördinator bij het SISWO in Amsterdam heeft hij
zich beziggehouden met de gemeentelijke herindelingen, ook in de Eerste Kamer
heeft hij verzet geboden tegen de opheffing van kleinere gemeenten. Persoonlijk
hoop ik met hem dat de zeppelin nog eens een bruikbaar transportmiddel wordt.Uit de bijdragen aan het parlementaire en maatschappelijke debat van Cobi
de Blécourt-Maas blijkt dat zij een biologe in hart en nieren is. Haar
ervaring op dit terrein, zowel bestuurlijk als wetenschappelijk, kwam hier
goed van pas. Ook haar rol in de vijfdebaandiscussie, in het bijzonder over
de geluidshinderaspecten, mag niet onvermeld blijven. Namens de Kamer dank
ik haar bovendien voor haar actieve inzet in de COSAC, waarmee onze Kamer
in de relaties met collega-vertegenwoordigingen binnen Europa profiel heeft
gekregen.Sinds 5 februari 1991 is Wim de Boer lid van de GroenLinks-fractie in
dit huis. Hij werd al snel, op 18 juni van dat jaar, fractieleider. "De Eerste
Kamer is als een oude slapende leeuw die het nog wel kan, maar er bijna nooit
zin meer in heeft", zei hij in een interview met Gerard van Westerloo. Zelf
gedroeg hij zich in deze Kamer allesbehalve als een slapende leeuw, maar als
een strijdbare vechter voor de democratie die menigmaal zijn witte manen heeft
laten wapperen, zoals in 1996 toen hij bij een interpellatie premier Kok vroeg
naar diens visie op de positie van het kabinet ten opzichte van de Eerste
Kamer. Het stoorde hem dat het kabinet de paarse regeringsfracties bij voortduring
het mes op de keel zette. "Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg", zei
hij in zijn maidenspeech op 26 maart 1991, een pijler van zijn op Friese nuchterheid
gebouwde opvoeding. Hij besloot zijn reflectiespeech bij de algemene beschouwingen
op 21 november 2000 af met de woorden: "De wijze weet wanneer het tijd is
om op te houden. Helaas, de politiek kent weinig wijzen." Welnu, ik ken er
in ieder geval één!Het jaar 2002 zal voor collega Boorsma altijd een donker jaar van afscheid
nemen blijven, een jaar waarin wij allen heel erg met Peter hebben meegeleefd.
Nu komt er na 17 jaar, waarvan enkele jaren als ondervoorzitter, ook een einde
aan zijn lidmaatschap van de Eerste Kamer. Daarmee wordt een belangrijke periode
in zijn loopbaan afgesloten waarin hij zich duchtig heeft kunnen doen gelden
als het over de overheidsfinanciën ging. Maar ook op het gebied van volksgezondheid
en de politie sprak hij met gezag, ook al riepen zijn opvattingen soms spanningen
op bij de respectieve al dan niet bevriende regeringen. Misschien is het een
goed idee als de Eerste Kamer in deze tijden van bezuinigingen nog eens een
beroep doet op zijn deskundigheid als hoogleraar openbare financiën.Kees van Bruchem behoort samen met collega Rabbinge tot de twee leden
van deze Kamer van wie hun woonplaats gelijkluidend is aan hun naam. Op het
eerste gehoor is dat natuurlijk wel handig voor de postkamer, maar soms ook
weleens lastig, zo mij werd verzekerd. Kees, jij hield je als lid van deze
Kamer bezig met veel van de gebieden die mij in mijn werkzame leven ook boeiden,
zoals de toekomst van onze agrarische sector, de voedselvoorziening en de
noodzakelijke balans tussen de landbouw en de ecologische waarden van onze
fysieke omgeving.Frits Castricum sluit met een staat van dienst als lid van de Tweede Kamer,
van het Europees Parlement en ten slotte van deze Kamer vandaag een parlementaire
carrière af van 26 jaar, een carrière die ik als bewoner van
de buurgemeente van Boxtel wat beter heb gevolgd, ook al omdat wij aanvankelijk
nogal eens samen met de trein reisden. Daaraan heb ik de beste herinneringen,
Frits. Hij behoort tot een uitstervend ras van parlementariërs die hun
waardevolle kennis en ervaring, ook als fractie- en partijbestuurder, aan
enkele generaties van collegae hebben doorgegeven.De bestuurlijke ervaring van Tom Doesburg op provinciaal niveau gepaard
aan managementervaring in de energiesector, leidde er als vanzelfsprekend
toe dat hij de stem van zijn fractie over vraagstukken rond de strategie van
onze energievoorziening ter gelegenheid van de belangrijke wetsvoorstellen
heeft vertolkt. Zijn interesse en kennis strekten zich ook uit over de internationale
aspecten van de vraagstukken. Met die kennis heeft hij onmiskenbaar ook een
goede bijdrage kunnen leveren aan de Nederlandse inbreng op het gebied van
het Benelux-parlement.Om vandaag ook afscheid te nemen van Wim van Eekelen, eerste ondervoorzitter
van onze Kamer, had ik mij niet voorbereid, maar er bleek in Provinciale Staten
meer te kiezen dan vaak verondersteld wordt en Wim werd daarvan het slachtoffer.
Met zijn vertrek zal de Kamer het moeten stellen zonder zijn enorme kennis
en ervaring op het gebied van buitenlandse zaken, Europa, defensie, vrede
en veiligheid. Hij mag terugzien op een indrukwekkende loopbaan als diplomaat,
parlementariër, staatssecretaris, minister en secretaris-generaal van
de WEU. Je blijft nog actief in vele functies die je in binnen- en buitenland
blijft vervullen. Dank voor je bijdragen aan het debat en ook voor je bijdragen
aan het bestuur van deze Kamer! Huib Eversdijk, Tweede-Kamerlid voor het CDA van 1977 tot 1991, secretaris
en eerste vice-fractievoorzitter van de CDA-fractie en eerste ondervoorzitter
van de Tweede Kamer. Na 14 jaar verruilde hij het lidmaatschap van de Tweede
Kamer voor dat van de senaat. "Dit was wel even wennen", zo schreef hij in
zijn eerste column. Hij betreurde het toen al dat de media weinig of geen
belangstelling hebben voor de Eerste Kamer. Dankzij onder meer zijn eigen
ervaring aan de overkant, had hij zelf overigens niet te klagen over belangstelling
van de media voor zijn activiteiten en anders zorgde hij daar zelf wel voor.
Zijn CV laat een rijke ervaring zien op het bestuurlijke vlak en in het onderwijs,
vooral ook en met name in de provincie Zeeland.Mij valt een hele eer te beurt om het ook qua anciënniteit oudste
lid van deze Kamer Leendert Ginjaar te mogen toespreken. Al in 1981 werd hij
na zijn ministerschap van Volksgezondheid en Milieuhygiëne in het kabinet
Van Agt/Wiegel, lid van deze Kamer. Ook in zijn partij heeft hij een lange
staat van dienst, van statenlid en minister werd hij partijvoorzitter en fractievoorzitter.
Onder zijn voorzitterschap beleefde de VVD-fractie in deze Kamer roerige tijden
rond het correctief referendum; een debat dat niet alleen de fractie, maar
ook de Eerste Kamer in de publieke schijnwerpers heeft gezet.Iets korter dan een jaar geleden sprak Bert Groen zijn maidenspeech uit
ter gelegenheid van de behandeling van het wetsvoorstel Onderwijstoezicht.
Sedertdien heeft hij zich vooral beziggehouden met de Europese integratie
en met de behandeling van de besluiten die in de bijzondere commissie JBZ
aan de orde komen. Daarmee heeft hij, zoals hij zelf terecht opmerkte, een
berg papier verzet.Met een onderbreking van vier maanden is Ruud Hessing vanaf juni 1995
lid van deze Kamer geweest. Het vertrek van mevrouw Sorgdrager in oktober
1999 zorgde voor een tamelijk onverwachte terugkeer naar Den Haag, zodat hij
zijn relatief grote inbreng op vele beleidsterreinen in het debat kon voortzetten.
Het vertrek lijkt nu wat definitiever. De achterblijvende leden prijzen zich
echter gelukkig met de gedachte dat het lidmaatschap van de Eerste Kamer in
ieder geval in de familie Hessing blijft. Als dat maar niet tot verwarring
leidt.Sociale bewogenheid, plichtsbetrachting en eigen verantwoordelijkheid
zijn enkele trefwoorden waarmee je de jaren van Henk Hofstede in deze Kamer
heel goed zou kunnen karakteriseren. Zijn jarenlange ervaring in het CNV heeft
zeker niet geleid tot een routinematige inbreng in de vele debatten waarin
hij zijn bijdrage vooral op het gebied van economie en sociale zaken heeft
geleverd. Persoonlijk hoop ik voor hem dat hij veel vrije tijd krijgt voor
zijn familie, om te klussen en voor het vervullen van zijn wens af en toe
nog eens een flinke haring te vangen, een wens die hij gisteren uitsprak.Na slechts vier jaar Kamerlidmaatschap houdt Jannie van den Hul-Omta de
Eerste Kamer, de wetgevende macht, voor gezien. Haar hart als bestuurder gaat
toch meer uit naar de bestuurlijke-uitvoerende macht. Eerder was zij actief
als gemeenteraadslid in Den Haag en later in haar huidige woonplaats Geldermalsen
en ook binnen het IPO heeft zij haar sporen nagelaten. Hier hield zij zich
vooral intensief bezig met wetsvoorstellen op het gebied van onderwijs in
de breedste zin van het woord, want zij was lid van zowel de commissie Onderwijs
als van de commissie Hoger Onderwijs en Wetenschapsbeleid, ook al investeerde
zij de laatste tijd relatief veel tijd in het "rugzakje".Sinds 23 juni 1987 is Ria Jaarsma lid van de fractie van de Partij van
de Arbeid en van 3 augustus 1998 tot 8 juni 1999 was zij ook fractievoorzitter.
Zij weet alles van de arbeidsvoorziening en zij was een van de hoofdrolspelers
in de discussie over de sociale zekerheid. Haar ervaring in de uitvoeringspraktijk
is bijzonder van nut geweest bij de discussies over deze belangrijke onderwerpen
in de Kamer. Zij was regelmatig boos op Paars, omdat zij vond dat er weinig
werd gekeken naar de uitvoeringskant van het verhaal. Ik heb grote bewondering
voor de wijze waarop zij zich hier steeds heeft ingezet, ook nadat haar fysieke
situatie wat moeilijker werd.Slechts korte tijd heeft de Eerste Kamer in tweede instantie gebruik kunnen
maken van de expertise van VVD-lid Ad de Jager. Met zijn achtergrond als inspecteur,
hoofdinspecteur, inspecteur-generaal van onderwijs was een grote inbreng in
de vaste commissie voor Onderwijs niet meer dan te verwachten, maar ook de
vaste commissie Nederlands-Antilliaanse en Arubaanse zaken genoot zijn warme
belangstelling en betrokkenheid.Met kracht van argumenten verzette Liesbeth Kneppers-Heijnert zich in
februari 2000 tegen aanvaarding van het wetsvoorstel Wet aanpassing arbeidsduur;
zij overtuigde haar fractie. Eerder al waren haar deskundigheid en inzicht
in het sociaal-economische recht niet onopgemerkt gebleven. Dat leidde er
onder andere toe dat zij direct na haar benoeming tot lid van deze Kamer voorzitter
werd van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Wij zien
u onverwacht en met spijt vertrekken, te meer omdat ik met heel veel plezier
terugdenk aan uw deelname en bijdrage aan ons parlementair bezoek aan Polen.Op 21 december 1999 hield Tineke Lodders-Elfferich haar maidenspeech over
het wetsvoorstel inzake het beheer Korps landelijke politiediensten. Vandaag,
na slechts één termijn, neemt zij weer afscheid van het Kamerwerk.
De Eerste Kamer zal het node zonder haar grote politieke ervaring moeten stellen.
Zij kan immers terugzien op een lange politieke carrière. Van ARP-jongere
tot lid dagelijks bestuur ARP. Van gemeenteraadslid voor het CDA tot wethouder.
Van lid van het dagelijks bestuur CDA tot waarnemend voorzitter. And last
but not least: tot lid van de Eerste Kamer voor het CDA, waarmee zij in de
voetsporen van haar vader trad.Geertje Lycklama à Nijeholt heeft met de haar zo kenmerkende bescheidenheid
in het College van senioren, waarin ik haar gedurende mijn voorzitterschap
vooral heb leren kennen, tegelijkertijd steeds langs heel heldere lijnen geopereerd.
Het viel mij op dat zij vooral de kwaliteit en de effectiviteit van de debatten
in onze Kamer scherp in het vizier hield bij de discussies in het College
van senioren. Groot was dan ook onze vreugde toen zij vorig jaar na een bange
tijd van ziekte weer hersteld in ons midden terugkeerde. Geertje, het ga je
in alle opzichten goed.Fré le Poole combineert sinds 1995 haar functie als rechter met
het lidmaatschap van de Eerste Kamer. Een combinatie die, ondanks de door
Montesquieu bepleitte scheiding van machten, in Nederland mogelijk is en zelfs nuttig wordt geacht op dit moment, met uitzondering van de
Hoge Raad natuurlijk. Het grote aantal wetsvoorstellen waarover Fré
le Poole zich de afgelopen jaren heeft gebogen en waarover zij kritische en
verduidelijkende opmerkingen heeft gemaakt, zijn een getuige van deze goede
stelling.Vanaf juni 1995 is de heer Jaap Rensema senator. Als voormalig belastingrechter
en onafhankelijk fiscalist voerde hij voor de VVD-fractie over fiscale zaken
het woord. Staatssecretaris Vermeend wist hij ervan te overtuigen, het wetsvoorstel
over de boete-inspecteur in te trekken. Ook in het kader van de Wet waardering
onroerende zaken kruiste de heer Rensema met succes de degens met het kabinet
over een te hoog tarief voor boeren en middenstanders die hun bedrijfspand
zelf bewonen.Sinds 13 juni 1995 is Fransje Roscam Abbing-Bos lid van de VVD-fractie
in dit huis. In de Eerste Kamer hield zij zich onder andere bezig met buitenlandse
zaken, ontwikkelingssamenwerking en onderwijs. In vele partijpolitieke functies
en in het bijzonder in deze Kamer heeft zij op de haar bekende charmante wijze
haar mening te berde gebracht en discussies mede vormgegeven. Ook hier vielen
haar communicatieve vaardigheden zonder meer op.In de zes jaar van zijn lidmaatschaap van de senaat heeft Bob Ruers zich
doen kennen als een vasthoudend en principieel jurist en als een vechter voor
de rechten van minderheden, ook in deze Kamer. Dat hij in deze jaren lid was
van zowat alle vaste commissies, behalve die voor Onderwijs en voor Wetenschapsbeleid
en Hoger Onderwijs, is kenmerkend voor zijn aandacht, en ik denk ook zijn
ambitie. Zijn werk en inzet voor het lot van slachtoffers van asbest is kenmerkend
voor zijn maatschappelijke betrokkenheid.Bob van Schijndel is sinds 8 juni 1999 lid van de GroenLinks-fractie.
Het beviel hem wel bij de Eerste Kamer, na 30 jaar altijd als partijlid actief
te zijn geweest in besturen, actiegroepen en diverse sociale bewegingen. De
daarbij opgedane kennis, onder andere in de Amsterdamse gemeenteraad, heeft
bijgedragen aan de kwaliteit van zijn werk in deze Kamer. Maar, Bob, die korte
broek vorig jaar lag toch wel erg ver weg van een senatoriaal ambtskostuum.Coby Schoondergang-Horikx is sinds 13 juni 1995 lid van de fractie van
GroenLinks in de Kamer. Zij heeft zich hier vooral beziggehouden met Economische
Zaken en Onderwijs. Haar maidenspeech hield zij bij de behandeling van de
Wet educatie en beroepsonderwijs. Volgens voorzitter Tjeenk Willink in zijn
gelukwens een onderwerp waarmee zij zich pas sinds die dag, haar intrede in
de Kamer, kon gaan bemoeien. Immers, in de functie waarin zij eerder ervaring
had opgedaan, als lid van Provinciale Staten, was niet veel gelegenheid geweest
om veel aan onderwijs te doen. Er volgden nog veel onderwerpen waarbij zij
namens haar fractie het woord voerde. Daarbij verhulde zij soms niet haar
irritatie over het feit dat de Kamer weer bezig was een wetsvoorstel er doorheen
te jagen.De fiscalist Willem Stevens, niet te verwarren met naamgenoot en collega
Leo Stevens – dat zullen wij vandaag ook zeker niet doen – neemt
afscheid na een periode van twaalf jaar. In 1985/1986 was hij lid van de commissie
voor de belastingvereenvoudiging, de commissie-Oort. Willem Stevens was ook
voorzitter van de naar hem genoemde commissie voor de belastingherziening.
In 1998 is hij door zijn collega's de beste fiscale advocaat van Nederland
genoemd. De afgelopen jaren was hij luis in de pels van menig minister en
staatssecretaris van Financiën, maar hij was ook iemand die niet naliet
bij de begrotingsbehandeling waardering uit te spreken voor de inzet en de
samenwerking met de ambtelijke diensten van het ministerie. Waarvan nota!Als je het curriculum vitae van Jan Terlouw openslaat om iets over hem
te zeggen, zoals vandaag, word je even stil. Het is indrukwekkend en breed
geschakeerd: hij werkte in de wetenschap, de cultuur en het openbaar bestuur
op alle niveaus, nationaal en internationaal. Jan was bij uitstek parlementair-democraat
en boegbeeld van zijn politieke groepering. Het vertrek van Jan uit de Kamer
betekent gelukkig niet dat hij de publieke zaak vaarwel zegt. In tal van functies
en op een groot aantal terreinen blijft hij immers adviseren. Jan, het ga
je goed! Naast het lidmaatschap van de Eerste Kamer sinds 1995 bekleedde Marius
Varekamp diverse functies die allemaal direct of indirect met land- en tuinbouw
te maken hadden. Hij is de bekendste en meest bedreven Westlandse bestuurder,
die ook voorzitter is van de Kamer van Koophandel Haaglanden. De Eerste Kamer
zal zijn ervaring en kennis moeten missen. De VVD-fractie en de Kamer hadden
hierop niet gerekend.De Eerste Kamer is een voetje in het politieke badwater. Er zijn maar
heel beperkte mogelijkheden om daar problemen aan te kaarten. Als je echt
iets voor elkaar wilt krijgen, moet je dat buiten de Kamer doen. Aldus een
interview vorig jaar in de VPRO-gids waarin Elske ter Veld zich manifesteerde.
Zij was acht jaar Tweede-Kamerlid en daarna bijna vier jaar staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. In die functies hield zij zich speciaal
bezig met sociale zekerheid en emancipatiebeleid. Bij deze onderwerpen trad
zij ook in deze Kamer op als woordvoerder van de fractie. Volgens mij voelde
zij zich hier heus wel thuis!Vier jaar lang heeft de heer Jurn de Vries als lid van de ChristenUnie
deel uitgemaakt van de Kamer; de journalist die bijna dominee was geworden.
Twee jaar geleden nam hij afscheid als hoofdredacteur van het Nederlands Dagblad,
waardoor hij meer tijd kon vrijmaken voor de diverse terreinen waarmee hij
zich bezighield. Zijn kritische kanttekeningen binnen de commissie-Koning,
die advies uitbracht over de verandering van de wetgevingsprocedure, deden
geen afbreuk aan zijn positie in de Eerste Kamer.Zij noemen mij hier "ons kind", zei Driek van Vugt in een interview. Driek
van Vugt was 17 toen hij voor de SP in de Leidse gemeenteraad plaatsnam en
19 toen hij in de Eerste Kamer kwam, als jongste lid ooit. Student en senator,
wij hadden dat nog niet eerder meegemaakt. Als hij mij zoals gebruikelijk
bij het begin van de vergadering de hand drukte, informeerde ik altijd of
hij de afgelopen tijd tentamens had gedaan. Ik vroeg ook naar het resultaat.
Hij werd in één klap een mediavedette. Iedereen wilde weten
wat zo'n jong broekje tussen de gezapige heren van politiek Den Haag had te
zoeken. De aandacht voor zijn leeftijd verstomde overigens gauw, toen men
merkte dat hij hier een goed verhaal hield, zonder zelfs van
papier voor te lezen. Hij heeft nu besloten het centrum van zijn politieke
activiteiten te verleggen naar buiten de Kamer. Wij wachten het maar eens
af.Dik Wolfson heeft met zijn enorme kennis van en inzicht in economische
vraagstukken, maar eigenlijk nog meer met zijn inzicht in de motieven van
de homo economicus, politicus en ambtenariticus, onze Kamer de afgelopen jaren
verrijkt. Persoonlijk heb ik het gevoel dat hij het reilen en zeilen van deze
Kamer en dat van die aan de overzijde, met een zeker ongeloof en een zekere
verwondering heeft gadegeslagen Ik hoop dat hij deze Kamer kritisch blijft
volgen. Schroom daarbij niet de leden hiervan op jouw eigen humorvolle wijze
deelgenoot te maken.Het buitenland, vooral Europa, is de specialiteit van Ans Zwerver. Haar
lidmaatschap van de Raad van Europa en van de Beneluxraad en het voorzitterschap
van de vaste commissie voor Ontwikkelingssamenwerking gaven haar alle gelegenheid
haar deskundigheid op dit terrein te laten zien. Via het Vrouwenoverleg GroenLinks
kwam zij in 1995 in de Kamer en zij zal in de komende tijd ongetwijfeld haar
energie blijven steken in het vrouwennetwerk.Ik deel de Kamer mede dat het Hare Majesteit de Koningin heeft behaagd
op grond van de zojuist door mij geciteerde curricula vitae een aantal leden,
die voldoen aan de nieuwe reglementen voor de decoraties, een koninklijke
onderscheiding toe te kennen. Ik heb de eer die onderscheiding aan de desbetreffende
personen te mogen overhandigen. Daarom vraag ik de volgende leden zich in
het midden van de zaal op te stellen: Baarda, De Beer, De Blécourt-Maas,
De Boer, Boorsma, Castricum, Doesburg, Eversdijk, Van den Hul-Omta en Schoondergang-Horikx.(De voorzitter speldt de genoemde leden de bij de aan hen toegekende koninklijke
onderscheidingen behorende versierselen van ridder in de orde van Oranje-Nassau
op.)De voorzitter:Ik verzoek de gedecoreerden om hun plaats weer in de zaal in te nemen.
De leden en de overige aanwezigen wijs ik erop dat er straks in de Ridderzaal
gelegenheid zal zijn om de gedecoreerden met hun onderscheiding te feliciteren.Verder deel ik mede dat alle vertrekkende Kamerleden vandaag een litho
van Jean Jones met een afbeelding van het Kamergebouw zal worden aangeboden.
Daarbij kan er een keuze gemaakt worden tussen afbeeldingen van de voorgevel
en van de achtergevel. Na afloop van de receptie in de Ridderzaal zal een
exemplaar van de gekozen versie worden overhandigd.Ik geef het woord aan de eerste ondervoorzitter van de Kamer voor een
korte toespraak.De heer Van Eekelen (VVD):Mijnheer de voorzitter. U hebt zojuist afscheid genomen van alle collega's
die niet zullen terugkeren in de Kamer. Het is aan mij om als eerste ondervoorzitter
een woord van afscheid te spreken tot u. Het is een bijzonder afscheid, want
uw vertrek uit de Kamer is tevens het einde van een lange, indrukwekkende
periode in de actieve Nederlandse politiek.Beste Gerrit. Je leven is gekenmerkt door keihard werken, grote persoonlijke
inzet en de bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen, keihard werken onder
moeilijker omstandigheden dan de omstandigheden die de meesten van ons in
onze formatieve jaren hebben gekend. Je had kunnen behoren tot de generatie
die in de oorlog kansen heeft gemist en die weleens "de verloren generatie"
is genoemd. Maar jij hebt het doorzettingsvermogen gehad om langs de lagere
landbouwschool, de winteravondschool en het staatsexamen de weg naar Wageningen
te vinden en je vervolgens thuis te voelen in het redelijk elitaire milieu
van landbouwonderhandelingen in Brussel. Je behoorde daar al tot het CDA avant
la lettre, maar dan in het corps diplomatique agricole.Een carrière die ook een voorbeeld is van de emancipatie van de
landbouwer van de Brabantse zandgronden, een carrière waarop je terecht
trots kunt zijn, maar ook wij allen. Het is een prachtig land waarin zoiets
mogelijk is. Je was viermaal minister van Landbouw en Visserij, en meestal
ook van Natuurbeheer, of dat nu in de titel voorkwam of niet, en even ook
minister van Onderwijs. Op Landbouw werd je geconfronteerd met de problemen
van overproductie en vervuiling. Op beide terreinen heb je trends omgebogen.
De boeren hadden het er best moeilijk mee, maar je hebt hun vertrouwen weten
te behouden. Je eigen afkomst maakte dat mogelijk, maar ook je inzet was indrukwekkend.
Ik geef twee voorbeelden.De Brabanthallen waren gevuld met boeren die protesteerden tegen de melkheffing.
Zij loeiden bij je binnenkomst, jij loeide terug, ging in op alle vragen,
won hun vertrouwen en aan het eind van de avond gaven zij je een kalf!Het tweede voorbeeld. Je verklaarde de mestproblematiek tot nationaal
probleem. Dat leek toen even te leiden tot een spanning tussen Noord en Zuid
binnen Nederland. Bij Zwolle kwamen borden te staan met "Geen paapse stront
op reformatorische grond!". Vervuiling blijft een probleem, maar een gemeenschappelijke
aanpak is wel mogelijk geworden.Gerrit, in 1977 werden wij beiden voor het eerst in de Tweede Kamer gekozen
en vandaag nemen wij ook weer tegelijk afscheid, maar dan van de senaat. Dat
politiek een hard vak is, hebben wij beiden meermalen aan den lijve ondervonden.
Zowel nationaal als internationaal liep niet alles zoals je gehoopt had, maar
tegenslagen hebben je niet ontmoedigd. Wij weten allen hoezeer je vrouw je
steeds tot steun is geweest en wij gedenken vandaag ook haar, haar rustgevende
persoonlijkheid, hartelijkheid en gastvrijheid.Beste Gerrit, je bent sinds 11 juni 1991 lid van de Eerste Kamer, was
voorzitter van de CDA-fractie en de laatste twee jaar voorzitter van deze
Kamer. Dat laatste is wat kort om de balans op te maken van je voorzitterstalenten,
maar je hebt het wel heel consciëntieus gedaan: je zat meestal zelf in
de stoel. Je deed het zelfs zo nauwgezet dat je er soms niet van kon slapen.
Je deed het ook in goed overleg met je ondervoorzitters en het college van
senioren, waarvoor wij je erkentelijk zijn. De Kamer is je vooral dankbaar
voor je aanpak van moeilijke strubbelingen over de ambtelijke organisatie.
Je opvolger kan nu met een schone lei beginnen.Namens de Kamer, namens alle leden, zeg ik je hartelijk dank; je laat
hier alleen vrienden achter. Het ga je goed, temidden van je kinderen. Namens
de Kamer mag ik je een cadeau aanbieden: het originele pastel
van de uitnodigingskaart voor deze dag.(De heer Van Eekelen overhandigt de voorzitter de ingelijste pasteltekening.)(Applaus)De voorzitter:Heel hartelijk dank, Wim. Het blijkt dat wij elkaar kennen. Ik ben ook
heel blij met het cadeau, want de uitnodigingskaart kwam in handen van mijn
kleinzoon van drie jaar en die zag onmiddellijk dat het opa was!Het woord is aan de heer Ginjaar, die namens de vertrekkende leden iets
tegen ons zal zeggen.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter. Toen mij de vraag gesteld werd of ik bereid zou zijn hier
vandaag het woord te voeren namens de vertrekkende leden, was aanstonds duidelijk
dat hierop slechts één antwoord mogelijk is: een volmondig "ja".
Het is immers een voorrecht dat bij elke wisseling van de Eerste Kamer toevalt
aan het langstzittende lid. Vervolgens deed zich dan de vraag voor wat het
betekent om namens de vertrekkende leden te mogen spreken. Navorsingen in
het verleden toonden alras aan dat dit tevens inhield de bevoegdheid om zelfstandig
te bepalen, zonder last of ruggespraak, welke woorden uitgesproken gaan worden.
Geen van de vertrekkende leden kan derhalve ter verantwoording worden geroepen.Voorzitter. In de eerste plaats wil ik u recht dankzeggen voor de warme
en welgemeende woorden die u op de van u bekende wijze tot ons hebt gericht.
Daarbij was sprake van accenten op de persoonlijke verdiensten van ieder van
ons en van begrip voor de gevoelsmatige aspecten van ons vertrek, die ongetwijfeld
ook bij uzelf aanwezig zijn, nu vandaag ook aan uw lidmaatschap en tegelijkertijd
aan uw voorzitterschap een einde komt. Bij de woorden van waardering die de
heer Van Eekelen zojuist in uw richting sprak, wil ik mij graag aansluiten.Ik wil hierbij ook uitdrukkelijk grote waardering uitspreken voor alle
medewerkers van de Kamer die zo belangrijk zijn voor de uitoefening van onze
taak. Ik denk aan de griffier en de plaatsvervangende griffiers, maar bovenal
ook aan al diegenen die, niet op de voorgrond werkend, altijd voor ons klaar
stonden en altijd voor ons zorgden, en niet te vergeten de stenografische
dienst die vaak moeilijke taken heeft bij het omzetten van onze krabbels in
een verstaanbaar Nederlands.De vertrekkende leden zullen de Eerste Kamer missen, elk op een eigen
wijze. Sommigen die op grond van hun eigen beslissing vertrekken, zullen dit
doen met een tikkeltje weemoed. Anderen die een te lage plaats op de kandidatenlijst
verworven hadden, zal enige bitterheid niet vreemd zijn. Bij dit laatste spreek
ik maar niet van die leden die volstrekt onverwacht bij de verkiezingen op
26 mei jongstleden hun plaats in rook zagen opgaan.Er zijn vele zaken die wij zullen missen: de vriendschappelijke contacten,
de omgang met collega's, ongeacht politieke kleur, de intensieve discussies
in de fracties, in de plenaire vergadering en in de wandelgangen en de wisselwerking
tussen het werk in de Kamer en de professionele activiteiten buiten de Kamer.
Een niet te verwaarlozen factor, ook voor degenen die niet meer of minder
actief zullen zijn in maatschappelijke activiteiten, is de almaar verminderende
toevoer van informatie. De postbode vraagt zich af waar toch altijd die stapels
post blijven. Het wegvallen van een veel tijd vragende, interessante activiteit
zal wennen zijn.Een van de onderwerpen die elke vier jaar terugkeren, is het grote verloop
onder de Kamerleden. Het werd reeds aan de orde gesteld – zoals de heer
Heijne Makkreel in 1999 opmerkte – in 1977 door de toenmalige Kamervoorzitter
Thurlings, die zich daarbij afvroeg of het goede functioneren van het parlement
daarbij niet enigermate in het gedrang kon komen. Vertrokken in 1999 zoveel
leden dat in de toen aangetreden Kamer slechts 16 leden een ervaring hadden
van ten minste twee zittingsperioden, thans is dit aantal 12. Vernieuwing
is noodzakelijk, het behoud van collectieve herinnering en ervaring minstens
evenzeer.De Eerste Kamer is een boeiend instituut: 75 zichzelf besturende leden
met als belangrijkste voorbereidende en/of uitvoerende organen het College
van senioren, de vaste commissies, de Huishoudelijke commissie en de griffier
met zijn medewerkers. De werkwijze van de Kamer is overigens regelmatig punt
van discussie, zoals in de afgelopen tijd. Dat is niet verwonderlijk, omdat
enige anarchie de werkwijze niet vreemd is. Naar mijn mening zal dat altijd
zo blijven. Bedrijfsorganisatorische principes laten zich niet zo gemakkelijk
toepassen in dit huis.Ik noem twee zaken specifiek. In de eerste plaats het Europabureau Eerste
Kamer. De instelling van dit bureau als gevolg van de directe betrokkenheid
van de Eerste en Tweede Kamer bij de Europese besluitvorming op binnenlands
en justitieel terrein, was een van de beste besluiten met betrekking tot de
werkwijze ooit genomen. De opgedane ervaringen leiden mij tot de conclusie
dat dit bureau ook ingeschakeld dient te worden bij andere beleidsvelden,
niet alleen als het gaat om de vertaling van Europese richtlijnen, maar ook
als het gaat om algemene beleidslijnen. Over de doelmatigheid van een samensmelting
van dit bureau met een overeenkomstig bureau van de Tweede Kamer heb ik overigens
zeer grote twijfel.In de tweede plaats noem ik de behandeling van de begrotingen. In niet
zo lang vervlogen tijden werden begrotingshoofdstukken in dit huis behandeld
voor wat ze zijn, te weten wetsvoorstellen, met een voorlopig verslag, gevolgd
door een plenair debat, soms over twee dagen verdeeld. Veranderingen in deze
procedure hebben in de loop der jaren geleid tot de huidige als onbevredigend
ervaren gang van zaken. Pogingen om hierin verandering aan te brengen zijn
niet geslaagd. Hoe de besluitvorming over de procedure ook moge zijn, naar
mijn overtuiging moet onverkort worden vastgehouden aan het budgetrecht en
de daaraan verbonden mogelijkheid om het gehele beleidsterrein met een bewindspersoon
te bespreken. In dit verband kan wellicht gedacht worden aan een of andere
rol van de commissies door bijvoorbeeld mondeling overleg met bewindslieden.Reeds vanaf het ontstaan van de Eerste Kamer is het bestaansrecht ter
discussie gesteld met in hoofdzaak veelal dezelfde argumenten. Legitimatie
c.q. wijze van verkiezen, nut en noodzaak, relatie met de Tweede
Kamer, het is een zich herhalende, boeiende, intellectuele discussie, die
niet wezenlijk bijdraagt tot het functioneren van de Eerste Kamer in haar
wezenlijke taak als "chambre de réflexion". Bij dit laatste past mijns
inziens ook geen directe verkiezing, wel terugkeer naar de verkiezingswijze
van voor 1983, het om de drie jaar verkiezen van de helft van de Kamer.Sommigen stellen dat deze Kamer, als haar enige functie is het al of niet
goedkeuren van een wetsvoorstel zoals dit na de behandeling in de Tweede Kamer
tot haar gekomen is – "zoals het daar ligt" – zonder recht van
amendement in feite overbodig is. Integendeel, los van het principiële
recht om tegen te stemmen, door u voorzitter zojuist ook al aangesneden, gaat
een dergelijke opvatting toch ook voorbij aan de realiteit: beoordeling van
wetsvoorstellen op grondwettigheid en rechtstatelijkheid, rechtmatigheid,
doelmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid. Dat zijn wezenlijke elementen
in de behandeling van wetsvoorstellen in dit huis. Het gaat om een kwaliteitsbeoordeling.Vaak komen juridische onvolkomenheden aan het licht, hetzij in het oorspronkelijke
voorstel en dan ook reeds door de Raad van State gesignaleerd hetzij door
amendering in de Tweede Kamer. Soms blijkt het mogelijk aan relevante bezwaren
tegemoet te komen tijdens het gemeen overleg door toezeggingen van de regering,
veelal toegespitst op uitvoeringsregelingen. Toegegeven, het lijkt vaak allemaal
niet hemelbestormend, zoals bijvoorbeeld bij het handhaven van de vrije hengel,
waar het in feite om de vrijheid van organisatie ging, een fundamenteel punt.
Soms gaat het ook om zaken van wezenlijke betekenis, zoals de dubbele voordracht
voor de benoeming van de burgemeester, maar soms ook om juridisch-principiële
zaken zoals bij de bevrijdende verjaring. Ook vanmiddag hebben wij nog een
typisch voorbeeld meegemaakt van het gemeen overleg tussen regering en Eerste
Kamer.Er wordt vaak gepleit voor een terugzendrecht. Het komt mij voor dat hiertoe
niet lichtvaardig moet worden overgegaan. Alleen al op grond van het feit
dat vele uitvoeringsmodaliteiten bedacht kunnen worden, lijkt het mij duidelijk
dat voorzichtig moet worden omgegaan met de invoering van een dergelijk terugzendrecht.
Bedacht moet ook worden dat de regering het voorliggende voorstel verdedigt
en dus de eerstgeroepene is om met een nota van wijziging naar de Tweede Kamer
te gaan, indien zij de opvatting van de Eerste Kamer deelt. Doet zij dan niet,
dan liggen de verantwoordelijkheden voor het lot van het wetsvoorstel vast.
Ik proefde vanmiddag in de discussie ook iets dergelijks.Toenmalig ondervoorzitter De Rijk stelde bij het 175-jarig bestaan van
de Eerste Kamer op 24 augustus 1990: "Bovendien garandeert ons model van representatieve
vertegenwoordiging niet alleen de verantwoordingsplicht van de volksvertegenwoordiger,
maar evenzeer zijn of haar eigen speelruimte zonder last of ruggespraak, omdat
anders verantwoording tot een farce wordt."De vraag kan nu gesteld worden hoe de Eerste-Kamerleden met die speelruimte
omgaan. Het bijzondere van hun positie is dat zij aan het eind van het besluitvormingsproces
staan. Terugkijkend zijn zij dan in staat het geheel te overzien, waarbij
vaak accenten anders gelegd worden en rekening kan worden gehouden met voortschrijdend
inzicht. Dit wordt mede in de hand gewerkt door de eigen positie van de leden
van de Eerste Kamer in de samenleving. Daardoor vindt een samenbanning van
kennis plaats die niet op andere wijze wordt verkregen en moet worden gekoesterd.Vanuit dit gegeven kunnen andere politieke hoofdpunten gesteld worden
dan die welke in eerdere discussies aan de orde waren: geen verandering van
het politieke klimaat, wel een markering van de eigen positie. De speelruimte
van de leden is in principe gering: geen wijzigingen meer, hoogstens interpretatieverschillen.
Dat kan een spanningsveld opleveren, waarbij politieke uitgangspunten de basis
vormen voor de uiteindelijke positiebepaling. De volksvertegenwoordigers moeten
over deze positiebepaling verantwoording afleggen.Voorzitter. Het was goed toeven in dit huis. Ik wens de blijvende en komende
leden veel sterkte en wijsheid voor de komende periode. Zij zullen deze nodig
hebben.De voorzitter:Heel hartelijk dank voor deze behartigenswaardige woorden van een zeer
ervaren senator, namens de vertrekkende leden. Dan komen wij nu aan een intermezzo,
namelijk de aanbieding van een gedichtenbundel door de heer Witteveen, namens
de fractie van de Partij van de Arbeid.De heer Witteveen (PvdA):Mijnheer de voorzitter, geachte collega's, mijnheer de minister-president.
Op een dag waarop zoveel leden vertrekken, wil de Partij van de Arbeid-fractie
alle leden een klein cadeautje aanbieden.Wij hebben hier de afgelopen vier jaar veel gedaan in betrekkelijke openbaarheid.
Ik zeg "betrekkelijk", omdat de plenaire vergaderingen natuurlijk volstrekt
openbaar zijn, maar niet altijd de belangstelling van velen weten te trekken.
De commissievergaderingen zijn voor alle leden toegankelijk en over het College
van senioren wordt verslag uitgebracht. Een belangrijk deel van de activiteiten
speelde zich af buiten de openbaarheid, achter de gesloten deuren van de fractiekamers.Over wat wij daar zoal deden, de afgelopen vier jaar, veroorloof ik mij
een kleine onthulling. De Partij van de Arbeid-fractie in de Eerste Kamer
sluit haar wekelijkse vergadering al sinds jaar en dag af met de voorlezing
van een gedicht. Het is een soort ritueel dat degene die aan de beurt is,
evenmin onberoerd laat als wie ernaar luisteren. Vreemd hoe het voorlezen
van een gedicht in een bij uitstek politieke situatie als een fractieoverleg
de woorden een bijzondere lading en betekenis kan meegeven. De Amerikaanse
retoricus Kenneth Burke zou dit ongetwijfeld zien als een vorm van secular
prayer.De afgelopen vier jaar hoorden mijn bankgenote Elske ter Veld en ik zoveel
mooie, aangrijpende, grappige, verrassende of zelfs verontrustende gedichten
dat het plan opkwam, hieruit een kleine bloemlezing samen te stellen. Wij
hebben onze collega's gevraagd, elk een paar gedichten te selecteren die zij
de afgelopen jaren hebben voorgedragen, en daar in het kort hun eigen overwegingen
aan toe te voegen. Vandaag komt dat boekje uit. Het is zeer fraai uitgegeven
door Wolf Legal Publishers. De titel behelst een vraag die ik de afgelopen jaren vaak in het land
heb gehoord: waarom wordt in de Senaat niets gedaan? Die regel heeft een dubbele
betekenis, want hij is te vinden in een gedicht van Kavafis, het gedicht "In
afwachting van de barbaren", wat ik allen zeer kan aanbevelen om te lezen.Ik heb onze scheidende fractievoorzitter, Geertje Lycklama, gevraagd om
een heel kort gedicht uit deze bloemlezing, dat over de wetgeving gaat, voor
te lezen. Daarna zal ik de voorzitter het eerste exemplaar aanbieden.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Mijnheer de voorzitter, minister-president. Uit deze bundel heb ik het
gedicht gekozen dat heet "Wetten". Het is geschreven door Rein Bouwkes Winsma,
een Friese dichter, die leefde van 1801 tot 1862. Ik zal het niet in het Fries
lezen, hoewel het daar mooier in klinkt, maar in de vertaling van Theun de
Vries: WettenWat behoren de wetten te wezen?Handwijzers langs 't pad, die eenvoudig en slechtDe maat en natuur
van wat plicht is en recht,Ons wijzen en klaar laten lezen.Wat zijn vandaag bijwijlen de wetten?Dwaallichten op 't pad,
die bedrieglijk en zacht,Onnozelen doen lopen recht in de gracht,Of blindgaan in stroppen en netten.Waar wetten meestal iets
van hebben?Spinrag in hoeken, fijndradig getwijnd,De vliegjes,
verstrikt, komen wreed aan hun eind;Maar de hommels doorbreken de
webben.Misschien herkennen wij soms iets van deze inzichten.(Applaus)De voorzitter:Heel goed dat er op deze wijze antwoord wordt gegeven op de vraag waarom
er in de senaat niets wordt gedaan. Bovendien krijgen wij hierdoor een klein
beetje inzicht in de gang van zaken in de fractie van de Partij van de Arbeid.
Alleen de keuze van de gedichten zal, denk ik, al een openbaring zijn. Dames en heren, een griffier van welk parlement dan ook wordt niet geacht
in dit huis te spreken, tenzij daarvoor toestemming wordt gegeven. Bij dezen
vraag ik toestemming om onze griffier, de heer Leendert Klaassen, de gelegenheid
te geven, ook namens de organisatie iets te zeggen.De heer Klaassen:Mijnheer de voorzitter, dames en heren leden van de Eerste Kamer, mijnheer
de minister-president.Graag maak ik van deze uitzonderlijke gelegenheid gebruik om bij het afscheid
van u als voorzitter en van 35 andere leden van deze Kamer een kort woord
te spreken namens de ambtelijke organisatie. Ik zeg uitdrukkelijk een kort
woord, want dat past bij een omvangrijke agenda die in korte tijd moet worden
afgewerkt. Ook in andere zin past het mij nu ik zelf nog maar zo kort, vandaag
precies zeven weken, in functie ben en mijn ervaring met de Kamer en haar
voorzitter in de tijd dus beperkt is.Toch wil ik met name u, mijnheer de voorzitter, op dit moment graag toespreken.
U heeft in uw toespraak aan het begin van deze bijeenkomst al veel gezegd
over uw ambtsperiode. Die is vooral gekenmerkt door ongewone ontwikkelingen.
Meer dan andere voorzitters hebt u uw aandacht ook moeten geven aan zaken
die niet onmiddellijk met het primaire proces van deze Kamer, het optreden
als medewetgever, te maken hadden. Daarmee is uw relatief korte voorzittersperiode
een dynamische periode gebleken en hebt u op veel terreinen acte de présence
moeten geven.De functie van senaatsvoorzitter heeft u vervuld als het sluitstuk van
een indrukwekkende en afwisselende politieke carrière. De heer Van
Eekelen heeft dat heel treffend beschreven. Uw carrière is een illustratie
van een grote en bewonderenswaardige persoonlijke ontwikkeling. U maakte daarvan
zelf vaak melding en sprak daarover ook vrijuit. Dat levert stof op voor veel
prachtige verhalen over uw persoonlijke ervaringen gedurende uw loopbaan.
Die verhalen kunt u op allerlei momenten met veel smaak vertellen.Voorzitter. U steekt daarbij nooit onder stoelen of banken dat u een Brabander
bent. Vanmorgen werd bekend dat u door het provinciaal bestuur van Brabant
tot ereburger van de provincie Brabant bent benoemd. Ik wens u daarmee van
harte geluk. U vertelt er ook vaak bij dat u afkomstig bent uit een van de
generaliteitslanden. Voor degenen onder u die dat niet onmiddellijk paraat
hebben – ik heb het zelf ook opgezocht – vertel ik erbij dat deze
gebieden bij de Vrede van Munster aan de Republiek der Verenigde Nederlanden
werden toegekend, maar zij werden door die gewesten niet als volledige of
volwaardige partners erkend. Zij werden rechtstreeks bestuurd door de Staten-Generaal.
Vandaar hun naam. Zij moesten wel hoge belastingen aan de republiek betalen,
maar zij kregen geen invloed in het bestuur. Zij mochten noch hun eigen wetten
vaststellen, noch hun ambtenaren benoemen.Toen u, voorzitter, bij een van uw recente buitenlandse werkbezoeken,
een paar weken geleden nog maar, nog eens werd aangesproken op Nederlands
koloniale verleden, was u daarvan dan ook niet erg onder de indruk. U hebt
uw gesprekspartner fijnzinnig uitgelegd dat u weinig met dat koloniale verleden
te maken heeft gehad, omdat uw voorouders evenzeer afkomstig waren uit een
wingewest. Het moet u dan ook grote bevrediging geven dat u, afkomstig uit
een generaliteitsland, uitgerekend tot deze hoge functie geroepen werd: voorzitter
van het orgaan dat vroeger in uw geboortestreek eenzijdig de dienst uitmaakte!Voorzitter. De Eerste Kamer heeft in deze periode een intensief beroep
op u gedaan. U maakte al gewag van de verschillende malen dat u als adviseur
van Hare Majesteit de koningin diende op te treden. Ook uw rol als voorzitter
van deze Kamer in het dagelijkse proces heeft een flink beslag op u gelegd.
In de wijze waarop u die functie vervulde, koos u niet voor diepzinnige of
abstracte staatsrechtelijke beschouwingen, maar u gaf steeds een heel duidelijke
opvatting over de gewenste rol en het daarvoor noodzakelijke instrumentarium
van deze Kamer. Ook vandaag heeft u daar weer het een en ander over gezegd.Ook de vertegenwoordigende functie naar buiten heeft u buitengewoon serieus
genomen, zowel nationaal als internationaal. Ik meen dat daarin een sterk
punt van u naar voren kwam. Het optreden als delegatieleider
bij parlementaire werkbezoeken en ander optreden buitenslands deed u met verve.
U weet als geen ander de juiste toon te treffen voor de aldaar aanwezige gesprekspartners.
Uw beschikbaarheid voor dergelijke klussen in de toekomst heeft u al uitgesproken
en staat wat ons betreft genoteerd.Zelf mocht ik meemaken hoe u tegen uw aanvankelijke voornemen in ervoor
heeft gekozen, uw 70ste verjaardag tien dagen geleden toch maar in Athene
te vieren te midden van uw collega-voorzitters van de Europese parlementen.
Gelukkig werd aan dat bijzondere feit ook daar op een passende wijze aandacht
besteed.Ten slotte mag niet onvermeld blijven dat u zich gedurende uw ambtsperiode
soms alleen en soms samen met beide andere leden van de huishoudelijke commissie
behoorlijk hebt moeten bezighouden met de toekomst van de Eerste Kamer en
van haar ambtelijke organisatie. Daarbij ging het enerzijds om de vraag hoe
de Eerste Kamer in de komende tijd een zinvolle rol kan blijven spelen in
het staatkundig bestel. Anderzijds was het nodig stappen te zetten ter verbetering
van die ambtelijke organisatie. Hiervan kan worden gezegd dat het niet het
gemakkelijkste deel van uw taak betrof, maar u hebt ook op dit terrein met
veel inzet en met veel verantwoordelijkheidsgevoel geopereerd. Namens de organisatie
spreek ik graag onze dank uit voor hetgeen u daarin hebt willen doen. Daarbij
betrek ik ook nadrukkelijk de andere leden van de huishoudelijke commissie,
de heren Van Eekelen en Jurgens.U sluit een relatief korte voorzittersperiode af, die zich voltrok onder
een ongewoon politiek gesternte. Toch hebt u in die korte tijd veel gedaan
voor de Eerste Kamer en voor de beeldvorming van het parlement in binnen-
en buitenland. Wij zijn u daarvoor veel dank verschuldigd. Namens de ambtelijke
organisatie schaar ik mij graag achter hetgeen eerder door anderen is gezegd.
Ik wens u van harte toe dat het u goed mag gaan in de periode die nu aanbreekt,
een periode – u hebt het herhaaldelijk gezegd – waar u verschrikkelijk
tegenop ziet en waar u tegelijkertijd ook naar uitziet. Ongetwijfeld zal dit nu nog ambivalente gevoel gaan plaatsmaken voor een
grote tevredenheid, wanneer u straks terugziet op een prima afsluiting van
een bijzondere loopbaan. Ik geef u daarvoor graag een herinnering mee. Het
is een kristallen ornament, waarin het Binnenhofcomplex duidelijk zichtbaar
is. Als u nu denkt, dames en heren, dat wij er eindelijk in geslaagd zijn
om de spreekwoordelijke Haagse kaasstolp in een replica vast te leggen, dan
moet ik u teleurstellen. Het is een kleinood dat u, voorzitter, goed kent
uit uw werkkamer hier, waarin de historische plek die gedurende zoveel jaren
uw werkterrein was – het Binnenhof – in drie dimensies is weergegeven.
Ik hoop dat het u van tijd tot tijd met genoegen doet terugdenken aan de jaren
in de Kamer.Voorzitter, beste Gerrit. Heel erg dank voor je inzet. Moge het je wel
gaan.(Applaus)De voorzitter:Zulke cadeaus dienen het daglicht te aanschouwen, te meer omdat ik het
een van de mooiere symbolen van het Binnenhof vind. Alle details zijn kamerbreed
zichtbaar. Ik ben er heel blij mee. Hetzelfde geldt uiteraard voor de mooie
woorden. Van een zo jonge griffier had je niet zoveel bekendheid met de persoon
van de voorzitter mogen verwachten. De referentie naar mijn afkomst is inderdaad
een aangelegenheid die ik soms, heel passend overigens, weleens gebruikt heb.
Ik denk ook dat ik dat wel zal blijven doen.Het is voor ons allen een groot genoegen dat deze ceremonie zich afspeelt
in aanwezigheid van de minister-president, die het heel druk heeft. Dat hebben
wij het afgelopen weekeinde ook weer kunnen volgen. Ik heb hem in dit huis
nog nooit aanwezig gezien zonder dat hij gesproken heeft. Om die reden geef
ik hem nu graag het woord.Minister Balkenende:Mijnheer de voorzitter. Ik dank u hartelijk dat ik vanmiddag de gelegenheid
krijg om namens de regering afscheid te nemen van de vertrekkende leden van
uw Kamer. Het is vrij bijzonder dat de minister-president van een nieuw kabinet
zijn eerste optreden heeft in de Eerste Kamer in plaats van in de Tweede Kamer,
maar het gaat dan ook om een bijzondere gelegenheid nu deze Kamer voor het
laatst in de oude samenstelling bijeen is. Het percentage nieuwkomers dat
volgende week plaatsneemt in de Eerste Kamer overtreft het percentage nieuwkomers
in het kabinet: 36 nieuwe leden. Dat is bijna de helft. Vernieuwing en verandering
horen bij een levende democratie, maar bij een democratie hoort ook dat wij
goed letten op de kwaliteit van wetgeving. Wat dat betreft was het voorgedragen
gedicht uit de PvdA-bundel illustratief. Ik zal de leden van het kabinet erop
wijzen. Steeds als het gaat om wetsvoorstellen is het kritisch kijken of nieuwe
voorstellen wel passen binnen het geheel van bestaande wetten en verdragen.
Want wetten en regels die elkaar doorkruisen, kunnen onze rechtsstaat grote
schade toebrengen. Juist die bedachtzaamheid en die staatsrechtelijke degelijkheid
kenmerken de Eerste Kamer en haar leden.Als ik kijk naar de lange lijst van mensen die vandaag afscheid nemen
en deze laatste vergadering bijwonen, constateer ik dat wij afscheid nemen
van een enorm reservoir aan kennis en expertise; expertise die met grote betrokkenheid
is ingezet voor onze democratie. Daarvoor dank ik de vertrekkende leden heel
hartelijk. Ik wens de gedecoreerden geluk met hun onderscheiding.Voor toetsing van wetsvoorstellen is een zekere reflectie nodig. Het legendarische
Eerste-Kamerlid prof. Anema, die van 1921 tot 1960 lid was van dit huis –
dat waren nog eens tijden – verweet de regering eens dat hij in zijn
werk te zeer werd opgejut. Hij vergeleek de regering met de componist Schumann.
Die heeft in een van zijn pianosonates het tempo aangegeven als: so schnell
wie möglich. Even verderop staat er dan: noch schneller. Van een dergelijk
tempo in de wetgeving is het afgelopen jaar geen sprake geweest om de redenen
die u kent. Ik beloof de leden die blijven: dat gaat veranderen. Onze ambitie
als kabinet is, ervoor te zorgen dat het tempo weer het oude niveau bereikt,
natuurlijk met inachtneming van het voornemen van het kabinet, de regelgeving
te beperken. U weet echter dat voor intrekking en vereenvoudiging van regelgeving ook regelgeving nodig is. Ik verheug mij in ieder geval zeer op de
debatten die wij bij tijd en wijle zullen voeren. Ik wens alle leden die afscheid
nemen het allerbeste toe. Ik hoop dat wij mogen blijven profiteren van uw
kennis en rijke ervaring, wellicht in andere functies of hoedanigheden. Het
ga u goed.Mijnheer de voorzitter. Tot u wil ik nog speciaal iets zeggen. Beste Gerrit,
het voorzitterschap van de Eerste Kamer was het slotstuk van een lange, lange
loopbaan die vrijwel geheel in dienst stond van de publieke zaak. Voor de
betrokken manier waarop jij je tientallen jaren voor ons land hebt ingezet
heb ik grote bewondering. Je was trouw aan je idealen, trouw aan de verantwoordelijkheden,
maar vooral ook trouw aan de mensen met en voor wie je werkte. Je werd voorzitter
van de Eerste Kamer op een leeftijd waarop anderen juist kiezen voor minder
verplichtingen. Je liet in die functie wederom zien dat degelijkheid en gedrevenheid
heel goed kunnen samengaan. Het belang van de Eerste Kamer heb je altijd met
verve uitgedragen. Ik voel mij hier gelukkig, heb je eens gezegd. En wij,
Eerste Kamer en kabinet, waren gelukkig met jou. Ik dank je van harte voor
je inzet voor ons land. Ik wens je nog veel jaren in goede gezondheid toe.
Wij houden zeker contact.Gerrit, tijdens je lange en veelzijdige carrière ben je enkele
malen onderscheiden. Ik hoorde ook van het mooie signaal dat vanuit Brabant
is gegeven. Al die onderscheidingen drukken waardering uit voor je aanzienlijke
verdiensten. De waardering voor jou en voor je werk is al die jaren groot
gebleven. Ik kan je mededelen dat je nu bij je afscheid als voorzitter van
de Eerste Kamer nog een onderscheiding krijgt.Hare Majesteit de Koningin heeft je benoemd tot ridder in de orde van
Oranje Nassau. Graag reik ik je de versierselen uit die daarbij horen.(De minister-president speldt onder applaus de voorzitter de bij de koninklijke
onderscheiding behorende versierselen op.)De voorzitter:Heel hartelijk dank, mijnheer de minister-president, voor uw aanwezigheid
en uw vriendelijke woorden. Ik wil graag van deze gelegenheid gebruik maken
om u vanaf deze plek geluk te wensen met uw nieuwe regering en u heel veel
succes toe te wensen.Ook heel hartelijk dank voor het uitreiken van deze onderscheiding. Inderdaad,
in die categorie waren ze mij nog niet geworden. Ik ben er zeer gelukkig mee.
Ik wil u, mede namens de andere leden die vandaag een onderscheiding hebben
ontvangen, verzoeken onze dank over te brengen aan Hare Majesteit de Koningin.Dames en heren. Deze bijzondere zitting is tot een einde gekomen. Ik verzoek
u allen zich naar de Ridderzaal te begeven, alwaar daadwerkelijk afscheid
kan worden genomen van degenen die onze Kamer verlaten.Sluiting 17.26 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20022003-843-853.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl