Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen:  - Wijziging van de Kieswet, houdende verlaging van de voorkeurdrempel (25221);  - Wijziging van de Kieswet, houdende verlenging van de duur van de stemming tot acht uur 's avonds alsmede regeling van diverse andere onderwerpen (25227)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 1946-1956

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

15-07-1997

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 36, pagina 1946-1956

01-07-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25221Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 25227Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over de wetsvoorstellen: - Samenvoeging van de gemeenten Weert en Stramproy (25115); - Samenvoeging van de gemeenten Boxmeer en Vierlingsbeek (25184); - Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs in verband met een nieuwe regeling van informatievoorziening en van de Wet van 7 juli 1993, Stb. 405, in verband met de besteding van nascholingsgelden (regeling informatievoorziening) (25198)Pagina 1956-1956
Presentie en opening (dinsdag 1 juli 1997)Pagina 1939-1939
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met opneming daarin van bepalingen voor het geregistreerd partnerschap (23761)Pagina 1956-1963
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met opneming daarin van bepalingen voor het geregistreerd partnerschap (23761)Pagina 1939-1946
Behandeling van het wetsvoorstel Instelling van vaste colleges van advies van het Rijk op het terrein van het Ministerie van Justitie (Wet adviesstelsel Justitie) (24881)Pagina 1999-2002
Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake het vervaardigen, verhandelen, vervoeren, voorhanden hebben, dragen enz. van wapens en munitie (Wet wapens en munitie) (25413)Pagina 1993-1999
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Goedkeuring van de op 17 juli 1995 te Brussel tot stand gekomen Euro-Mediterrane Overeenkomst, waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschap en haar lid-staten, enerzijds, en de Republiek Tunesië, anderzijds (24821); - Goedkeuring van de op 20 november 1995 te Brussel tot stand gekomen Euro-Mediterrane Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschappen en hun Lid-Staten, enerzijds, en de Staat Israël, anderzijds (25036)Pagina 1963-1967
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Kieswet, houdende verlaging van de voorkeurdrempel (25221); - Wijziging van de Kieswet, houdende verlenging van de duur van de stemming tot acht uur 's avonds alsmede regeling van diverse andere onderwerpen (25227)Pagina 1946-1956
Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake instelling van een college voor post- en telecommunicatiemarkt (Wet onafhankelijke post- en telecommunicatie-autoriteit) (25128)Pagina 1967-1973
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van bepalingen van de Mediawet, de Wet op de telecommunicatievoorzieningen en de Radio-Omroep-Zender-Wet 1935 in verband met de liberalisering van de mediawetgeving (24808)Pagina 1974-1993

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 61 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Kieswet, houdende verlaging van de voorkeurdrempel (25221);Wijziging van de Kieswet, houdende verlenging
van de duur van de stemming tot acht uur 's avonds alsmede regeling van diverse
andere onderwerpen (25227).(Zie vergadering van 30 juni 1997.)De beraadslaging wordt hervat.Staatssecretaris Kohnstamm:Voorzitter! Ik ben de Kamer zeer erkentelijk voor het feit dat zij deze
beide wetsvoorstellen snel in behandeling heeft willen nemen. Daarmee is de
kans groot dat ook zij die met de praktijk van deze wetsvoorstellen moeten
werken, met name op gemeentelijk niveau, de tijd krijgen om de wijzigingen
die erachter schuilgaan bij de, ijs en weder dienende, eerstkomende gemeenteraadsverkiezingen
in maart 1998 te implementeren. Het betreft weliswaar een technische aangelegenheid,
maar die is niet onbelangrijk. Voorts dank ik de geachte afgevaardigden die
in eerste termijn duidelijk hebben gemaakt dat beide wetsvoorstellen worden
gesteund. De heer Holdijk had een voorzichtiger formulering. Hij zei iets
in de trant van: "... niet de steun zullen kunnen onthouden".
Al met al kunnen de wetsvoorstellen in ieder geval op een ruime meerderheid
in deze Kamer rekenen.De aandacht in deze Kamer is uitgegaan naar een beperkt aantal onderdelen
van beide wetsvoorstellen. De eerste en belangrijkste daarvan is de verlaging
van de voorkeurdrempel naar 25%. Bijna alle geachte afgevaardigden hebben
over dat onderdeel van de wetsvoorstellen gesproken. Sommigen, waaronder de
heer Van Dijk, vroegen zich af welk effect de verlaging van de kiesdrempel
zou kunnen sorteren. Die vraag kan weliswaar tentatief worden beantwoord,
maar zoals wel vaker het geval is bij dit soort zaken: the proof of the pudding
is echt in the eating. Ik heb wel een opvatting over het effect van deze lichte
structuurwijziging op het gebruik dat gekozenen, te kiezen personen of kiezers
ervan zullen maken, maar ik weet eerlijk gezegd niet zeker of die opvatting
uiteindelijk ook in de praktijk zal neerslaan. Ik denk wel dat de verlaging
van de drempel een forse stap in de goede richting kan zijn.Onze Kieswet kent voornamelijk het personenstelsel. De partijen als zodanig
komen in de Kieswet niet of nauwelijks voor. De stem die wordt uitgebracht,
wordt altijd op een persoon uitgebracht. Het gekke is dat de praktijk zich
nauwelijks verhoudt met de theorieën achter de Kieswet. Als je kijkt
naar de verkiezingscampagnes en de ontwikkelingen die sinds de vorige eeuwwisseling
hebben plaatsgevonden, kun je constateren dat er in de praktijk veel meer
een situatie is ontstaan van partijen die tegenover elkaar staan en veel minder
van personen. Met de nu voorgestelde wijziging denk ik dat meer eigenzinnige
of bijzondere persoonlijkheden die niet altijd precies passen in het stramien
van de desbetreffende partij, een aanzienlijk verruimde mogelijkheid hebben
om in de partijdemocratie als individu te worden gekozen, eerder dan als degene
die past in het stramien van de partij. Kiezers kunnen met meer effect dan
nu het geval is hun voorkeur voor een persoon kenbaar maken. Ik hoop dat dit
op onderdelen de levendigheid van discussie tijdens de campagne en buiten
de campagnetijd kan stimuleren. Daardoor werkt de partitocratie, de fractiediscipline,
iets minder knellend. Een lid van een fractie heeft dan immers de mogelijkheid
om iets ruimhartiger te zijn en van zijn of haar hart geen moordkuil te maken.
Of dat heel veel zal gebeuren, hangt af van de invulling die personen en partijen
daaraan geven en van het antwoord op de vraag in hoeverre personen en partijen
in staat zijn, op een enkele uitzondering na, de kiezers sterker te mobiliseren
dan tot op heden. De heer Wiegel en de heer Hessing hebben deze uitzonderingen
de revue laten passeren. Ik kom daar zo meteen nog even op terug. Naar ik
meen, had de heer Holdijk gisteravond geen ongelijk: de verlaging van de voorkeurdrempel
is een stap in de richting van de kiezersdemocratie en het personenstelsel.
Ik meen dat dit zeker het geval is.Ook hierbij zijn verschillende belangen in het spel. Gisteravond werd
dit ook door de geachte afgevaardigde de heer Van Dijk naar voren gebracht.
De heer Van Dijk zegt terecht dat hij in mijn stukken een zekere ambivalentie
aantreft over die ontwikkeling. Hij heeft hierbij zeker het gelijk aan zijn
zijde, want er zijn nu eenmaal twee belangen in het spel.Een lijst of een te vormen fractie kent op de een of andere manier een
afgewogen samenstelling. De heer Van Dijk noemde de verhouding man-vrouw en
de regio. Ik wil daaraan de verhouding allochtoon-autochtoon toevoegen. Voor
de medewetgever, voorzover dat kan op persoonlijke titel, kan het geen kwaad
om een paar juristen in de fractie te hebben, zeker in de Tweede Kamer. Ik
zie de heer Wöltgens zijn wijze hoofd schudden, maar voor de medewetgever
hoeft het niet slecht te zijn om een paar juristen in de fractie te hebben.
Het belang van het maken van een afweging daarbij, is een belang van ons allen.
Dat mag volgens mij zonder enige restrictie een algemeen belang worden genoemd.De mogelijkheid van mensen om zich te ontwikkelen en de mogelijkheid van
kiezers om een voorkeur uit te spreken, vormen een ander belang. Omdat ieder
systeem ten slotte zijn eigen gedrag uitlokt, is het de vraag waar die twee
belangen elkaar redelijkerwijs kunnen vinden en een redelijk midden houden
tussen een overdreven partitocratie en een overdreven kiezersdemocratie. Ik
houd nu de woorden van de heer Holdijk aan. Bij de totstandkoming van het
voorliggende wetsvoorstel heb ik overwogen, of 25% nu de juiste keuze is.
Gelet op de inbreng van het toen jonge liberale Kamerlid in 1971 – hij
kwam ook uit op 25% – leek dat voor de hand liggend. Wij hebben inmiddels
in de Tweede Kamer debatten gevoerd naar aanleiding van het rapport-Deetman.
Een aantal leden van de Kamer bepleitte toen, dat wij eerder tot 10% moesten
overgaan. De heer Hessing heeft de gedachte van de heer Bolkestein, die overigens
niet in de Kamer werd geuit, terecht genoemd, namelijk om het aantal stemmen
dat op iemand wordt uitgebracht, bepalend te laten zijn voor de lijstvolgorde.
Ik meen dat wij eerst maar eens moeten bekijken hoe dit wetsvoorstel in de
praktijk uitwerkt en het hier voorlopig bij moeten laten. Ik voel heel weinig
voor een systeem waarbij de meeste stemmen gelden en dus het aantal uitgebrachte
stemmen eerst bekeken wordt en dan de lijstvolgorde wordt bepaald, omdat ieder
systeem zijn eigen gedrag uitlokt. Ik ben er niet helemaal zeker van dat een
zodanige opzet van de Kieswet er niet toe zal leiden dat, zoals ik het eens
geformuleerd heb, een aantal mensen vlak voor verkiezingen op de schoot van
Ursul de Geer gaat zitten om te kijken of dat het aantal stemmen op hen verenigd,
zal vergroten zodat zij hoger op de lijst komen. Het zou dus enig populisme
op dat punt kunnen uitlokken.10% vormt al een hogere drempel. Ik zeg niet dat een ander percentage
ten eeuwigen dage onbespreekbaar zal zijn. Op basis van de dubbele belangen,
namelijk enerzijds het belang van de verschillende afwegingen die bij de samenstelling
van een fractie zouden kunnen spelen en de directe invloed van kiezers anderzijds,
moeten wij het mijns inziens voorlopig eerst maar eens proberen met die 25%.De heer Van Dijk heeft gevraagd of het te verwachten is dat er veel voorkeurstemmen
worden uitgebracht die wel de 25% halen, maar per saldo de betrokkenen niet
gekozen laten worden in het betreffende vertegenwoordigende lichaam omdat
het totaal aantal zetels minder is dan het totaal aantal personen dat 25%
of meer van de kiesdeler haalt. Ik vermoed dat deze situatie niet veel zal
voorkomen, want bij de grotere partijen is dat risico betrekkelijk
gering. Als je naar de cijfers tot nu toe kijkt en doet alsof de voorgestelde
wet al van toepassing is, dan ontstaat dit specifieke probleem bij de verkiezingen
voor de Tweede Kamer van 1994 voor GroenLinks. Enkele mensen waren kennelijk
binnen het electoraat van GroenLinks dermate herkenbare persoonlijkheden dat
twee mensen meer dan 25% hebben gehaald die niet gekozen werden omdat GroenLinks
in zijn geheel niet voldoende zetels haalde. Het zou dus kunnen gebeuren,
maar ik meen dat in het kiesstelsel de kans op grote teleurstelling bij kiezers
weliswaar niet valt uit te sluiten, maar niet zodanige vormen aanneemt dat
de betreffende belangen, namelijk enerzijds dat de kiezers meer mogelijkheden
krijgen om invloed uit te oefenen en anderzijds dat die invloed inderdaad
beperkt is tot het totaal aantal zetels dat een bepaalde fractie kent, geschaad
worden. Daarmee valt te leven. Die afweging valt naar mijn mening uit ten
gunste van het voorgestelde wetsontwerp.Voorzitter! De geachte afgevaardigde de heer Wiegel heeft een zeer overtuigende
en naar het mij voorkomt ook historisch correcte weergave gegeven van de geschiedenis
van de voorkeurdrempel, waarbij hij niet heeft nagelaten om de heldenrollen
van twee jeugdige Kamerleden de revue te laten passeren. Beiden hebben overigens
die veelbelovende toekomst inmiddels achter zich gelaten. Zijn weergave was
correct en komisch. Hij heeft daarmee de introductie van het wetsvoorstel
op zeer lucide wijze naar voren gebracht.De vraag achter de situatie van frappez, frappez toujours, waarbij ik
toch mag hopen dat ook de Eerste Kamer in grote meerderheid het wetsvoorstel
aanneemt en daarmee de ideeën van de toenmalige Tweede-Kamerleden Wiegel
en Kohnstamm, is intrinsiek waarom het voorstel toen niet is gerealiseerd
en nu wel. Hoewel ik daar in absolute zin natuurlijk geen antwoord op heb,
denk ik dat de overtuigingskracht in de loop van de tijd is toegenomen. Er
is zeker meer kritiek geweest op soms geestdodende partij- en fractiediscipline.
Mijn indruk is dat in de laatste 20 à 30 jaar iets meer kritische kanttekeningen
zijn geplaatst bij het feit dat de aanwezigheid van eigenzinnige personen
op de lijst minder vanzelfsprekend is geworden. De meerderheid vindt nu eigenlijk
dat het mogelijk moet zijn om meer persoonlijkheden in de politiek te hebben.
Ik denk ook aan acties van partijvoorzitters, onder wie de heer Rottenberg.
Hij heeft in zijn partij geprobeerd om te bekijken of, los van de tot die
tijd in de reglementen opgenomen gedachten, meer persoonlijkheden die hun
sporen hadden verdiend, ertoe uitgelokt kunnen worden om in de Kamer zitting
te nemen of althans op de lijst gezet te worden. Dat is eenzelfde lijn. Misschien
is er ook de neiging om iets meer toe te geven aan de kritiek van kiezers
die af en toe directer en met meer effect hun stem op een persoon willen kunnen
uitbrengen. Die drie elementen hebben er gezamenlijk ongetwijfeld mede aan
bijgedragen dat er inmiddels een meerderheid voor de gedachte is ontstaan,
terwijl die meerderheid er oorspronkelijk maar niet wilde komen.De heer Wiegel heeft daarnaast stilgestaan bij de discussie die in de
Tweede Kamer nogal gewoed heeft, namelijk de discussie over de datum van de
verkiezingen. Ik stel het op prijs om daar een paar opmerkingen over te maken.
De gedachte dat 6 mei, als wij het absoluut voor het kiezen hadden, geen datum
is die wij dan zouden kiezen, is ook de mijne en die van het kabinet. De redeneringen
van met name de woordvoerders van de VVD-fractie en de CDA-fractie aan de
overzijde zijn dus volstrekt legitiem. Niettemin heb ik gemeend, verzet te
moeten plegen tegen de voorstellen om de datum al voor 1998 te wijzigen. Ten
eerste hecht ik ontzettend aan het zoveel mogelijk depolitiseren van de keuze
van de datum van verkiezingen. Het politiseren moet plaatsvinden over de inhoud
en niet over de keuze van de datum. Om het heel extreem te zeggen: ik ben
geen aanhanger van stelsels zoals in het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk,
die overigens ook niet bepleit zijn. In die stelsels kan de regering er zelf
voor kiezen om veel vroeger dan de uiterste datum verkiezingen uit te schrijven
en om op opportunistische of – minder onaangenaam geformuleerd –
om puur partijpolitieke gronden de verkiezingsdatum te bepalen. Ik ben een
groot aanhanger van de huidige wetssystematiek, die bepaalt dat de datum –
afgezien van kabinetscrises – in beginsel voortvloeit uit de wet. Daaraan
wil ik vasthouden.Ten tweede wijs ik erop dat de Tweede Kamer destijds weloverwogen heeft
besloten om het te regelen zoals het in de wet terecht is gekomen: bij samenloop
van gemeenteraadsverkiezingen en verkiezingen voor de Tweede Kamer vinden
de gemeenteraadsverkiezingen in maart plaats en de verkiezingen voor de Tweede
Kamer tussen 4 en 10 mei. Daartoe is weloverwogen besloten en dan is het niet
helemaal passend om, met welke argumenten dan ook, vlak voor die verkiezingen
te gaan morrelen aan de verkiezingsdatum. Daarbij komt dat het voorliggende
voorstel om de data enigszins te kunnen verschuiven, voortkomt uit de discussie
over de biddag voor het gewas. Als een groter aantal kiezers – dus geen
partijen of kandidaten – overwegende bezwaren of problemen met een bepaalde
gekozen verkiezingsdatum heeft, moet er een lichte mogelijkheid zijn om met
die kiesdatum te schuiven. Dat is geen redenering die aan gekozenen of aan
partijen de mogelijkheid geeft om te gaan schuiven omdat hun dat beter uitkomt.
Het moet een zwaarwegend punt zijn dat in het electoraat zelf speelt voor
de dag van de verkiezingen, niet voor campagnetechnische redenen.Een vierde argument is dat het punt wel heel laat naar voren werd gebracht.
Bij brief van november 1993 is de Tweede Kamer meegedeeld dat indien er geen
tussentijdse verkiezingen zouden plaatsvinden, in 1998 de verkiezingen op
6 mei zouden plaatsvinden. Om in 1997 alsnog die discussie te voeren, is niet
verstandig. De meerderheid in de Tweede Kamer noch het kabinet was overtuigd
van de eigenlijke argumenten die naar voren werden gebracht.Het simpele feit dat er discussie over is ontstaan, is voor mij reden
genoeg opnieuw te kijken naar de structuur. Daarover heb ik advies aan de
Kiesraad gevraagd. Ik hoop dat wij daarop in september een reactie krijgen.
IJs en weder dienende, hoop ik nog in deze kabinetsperiode met een wetsvoorstel
te komen. Het zal nooit meer voor 1998 effect kunnen sorteren.De heer Wiegel heeft een punt aan de orde gesteld dat in de Tweede Kamer
niet aan de orde is geweest. Hij vroeg of het wel verstandig is om als sprake
is van samenloop van verkiezingen voor gemeenteraad en de Tweede Kamer de
volgorde zo te doen zijn dat eerst de gemeenteraadsverkiezingen
in maart plaatsvinden en de Tweede-Kamerverkiezingen in mei. Als je die volgorde
omdraait, blijf je zitten met de vraag wanneer de gemeenteraadsverkiezingen
dan moeten plaatsvinden. Die moeten niet ergens tussen 4 en 10 mei plaatsvinden.
Het zijn twee vraagstukken die los van elkaar bezien kunnen worden.Dat jeugdige Kamerlid dat de heer Wiegel naar voren heeft geschoven in
de discussie in 1988, was er toen al een groot voorstander van dat bij samenloop
van gemeenteraadsverkiezingen en Tweede-Kamerverkiezingen de Tweede-Kamerverkiezingen
in maart zouden plaatsvinden en de gemeenteraadsverkiezingen in mei. Ook het
toenmalige kabinet was dat oordeel toegedaan. Het voorstel luidde dan ook:
bij samenloop in maart de Tweede-Kamerverkiezingen en in mei gemeenteraadsverkiezingen.
Bij amendement is die volgorde omgekeerd. Daartoe uitgenodigd door de heer
Wiegel ben ik graag bereid om het oorspronkelijke standpunt opnieuw in discussie
te brengen. Een kabinet dat in maart wordt gekozen, maakt nog gerede kans
om een echte eigen begroting in september in te dienen. Overigens heeft dit
ook effect voor gemeentelijke begrotingen. Het feit dat wij in maart gemeenteraadsverkiezingen
en in mei Tweede-Kamerverkiezingen hebben, leidt ertoe dat de campagne –
het hemd is nu eenmaal nader dan de rok – eerder begint, omdat het al
enigszins geplakt lijkt te worden aan de gemeenteraadsverkiezingen. Wij vinden
het ongewenst dat landelijke politici zich met gemeenteraadsverkiezingen bezighouden,
maar in de praktijk worden de gemeenteraadsverkiezingen in maart gezien als
opmaat naar de Tweede-Kamerverkiezingen in mei. Ik vind dat ongewenst vanwege
de legitimatie van het gekozen worden in de gemeenteraad. Het is bijna een
natuurwet, waaraan je met wetgeving niets kunt doen. Er kan hooguit een mentaliteitsverandering
plaatsvinden. Partijen zouden afspraken kunnen maken. Ik weet niet hoe hard
die zullen zijn. Om de periode waarin effectief bestuurd wordt en iets minder
met een schuin oog naar de verkiezingen wordt gekeken binnen normale proporties
te handhaven, denk ik dat het wel eens beter kan zijn om bij samenloop van
verkiezingen de verkiezingen voor de Tweede Kamer in maart te doen plaatsvinden.
Ik ben dus zeer wel bereid, op dit punt de zaak in heroverweging te nemen
en te bezien onder het motto "frappez, frappez toujours" in hoeverre een redressering
kan plaatsvinden, zoals door mijn voorgangers al eerder is gedaan.De heer Hessing heeft gesproken over de vraag die door het lid van de
Tweede Kamer de heer De Graaf is gesteld, namelijk of het bij voorkeur doen
verkiezen van leden van de Eerste Kamer zou moeten worden afgeschaft. Ik heb
daarover het een en ander gezegd aan de overzijde. Het leek mij verstandig,
dat zulks even bekeken zou worden in het totaal van de verkiezingsmethodiek
voor de Eerste Kamer. Ik ben het echter niet met de heer Hessing oneens dat
er twee punten aan kleven die ten minste tot nadere gedachten zouden moeten
leiden, dunkt mij, misschien zelfs bij de heer De Graaf. Hij sprak over provinciale
partijen die soms voldoende stemmen hebben om een lid gekozen te krijgen.
Dat levert met voorkeurstemmen tenslotte zetels op, omdat het niet om één
politieke partij gaat. Bovendien – dit heb ik nooit van dichtbij meegemaakt;
ik heb het van horen zeggen – worden al heel gauw na statenverkiezingen
rekenmachines aangerukt om na te gaan hoe het met de restzetelverdeling zit.
Vervolgens kunnen leden van een bepaalde politieke partij hun stem uitbrengen
op een lid van een andere politieke partij in verband met de verdeling van
de restzetels. Op zichzelf is dat naar mijn gevoel legitiem, passend in het
systeem. Zelfs als je van mening bent dat een voorkeurstem van een statenlid
richting Eerste Kamer – dat is de redenering van de heer De Graaf –
niet passend is, dan nog zitten er bepaalde politieke elementen in, waarvan
ik vind dat zij niet afwijkend zouden moeten zijn van het systeem dat wij
overigens in de Kieswet hebben neergelegd.Verder vroeg de heer Hessing of de werking van de ondersteuningsverklaring
geëvalueerd zal worden. Dat zal zeker gebeuren. Zo nodig zal te eniger
tijd een heroverweging kunnen plaatsvinden.Vervolgens kom ik tot de kwestie waarover de fractie van D66 in deze Kamer
en ik al schriftelijk hebben gediscussieerd, namelijk het stemmen op zaterdag.
Wat mij betreft, is dit niet absoluut onbespreekbaar, maar wel minder gewenst.
Ik ben het op dit punt aanzienlijk meer eens met mevrouw Grewel, die gezegd
heeft: niet stemmen op zaterdag. Ik denk dat de uitwerking technisch ingewikkeld
is. Overigens denk ik dat zoiets slecht past in de pogingen om de opkomst
zo groot mogelijk te doen zijn. Ik handhaaf dan ook mijn schriftelijk ingenomen
standpunt.Voorzitter! De heer Holdijk heeft gevraagd of na aanneming van dit wetsvoorstel
afspraken, die door partijen met individuele kandidaten worden gemaakt en
die de voorkeur van kiezers zouden kunnen doorkruisen, nog steeds gemaakt
zouden kunnen worden. Om te beginnen, zijn over de aard van verkiezingsafspraken
in het verleden een aantal uitspraken gedaan en vonnissen geveld. In alle
gevallen ging het om toetsing van afspraken achteraf, nadat de kandidaat zich
niet aan de afspraak hield door een benoeming te aanvaarden tegen de afspraken
in, c.q. nadat het centraal stembureau en provinciale staten een dergelijke
afspraak hadden gerespecteerd, tegen de wens van de betrokkene in.Volgens de Afdeling rechtspraak van de Raad van State, in een uitspraak
van 6 december 1982, hebben de bepalingen van de Kieswet betrekking op de
publieke orde. Zij zijn van dwingend recht, zodat daaraan niet bij overeenkomst
de kracht kan worden ontnomen. Naar aanleiding van verkiezingsafspraken op
Aruba overwoog de Hoge Raad, dat bepalingen van het indertijd geldende kiesreglement
van publieke orde zijn, zodat daaraan niet bij overeenkomst de kracht kan
worden ontnomen en dat die bepalingen geen ruimte laten voor een afspraak
als was gemaakt, zodat ook die afspraak als nietig moest worden beschouwd.
Die uitspraak is van 18 november 1988.Bij de totstandkoming van de herziening van de Kieswet in 1988 is dit
probleem van verkiezingsafspraken aan de orde gesteld door verschillende Kamerleden.
De leden van het kabinet die het wetsvoorstel toen verdedigden, hebben toen
eveneens aangegeven dat dergelijke afspraken niet afdwingbaar zijn. Ook ik
vind dat afspraken die nu in strijd met de voorkeurdrempel van 25% worden
gemaakt, in ieder geval contra legem zijn en dus niet afdwingbaar
zijn of zouden moeten zijn. Ik zou overigens ook vinden, dat partijen geacht
moeten worden geen afspraken te maken die in strijd zijn met de wet.Mevrouw Schoondergang heeft, naast een aantal andere opmerkingen, nog
specifieker de vraag gesteld waarom destijds in de discussie in de Kamer gekozen
is voor de nu wat ongelukkige periode van 4 tot 10 mei. Door die bepaling
in de Kieswet bestaat nu geen keuzemogelijkheid. Het is een samenraapsel van
argumenten, die overigens ieder voor zich valabel zijn, reden waarom het niet
gemakkelijk is om snel een andere datum te zoeken.Het eerste argument is, dat nogal wat werkzaamheden door de desbetreffende
afdelingen op gemeentehuizen, veelal de afdeling kieszaken of burgerzaken,
achter de verkiezingen, de aanzet daarvoor en de kandidaatstelling, vandaan
komen. Het werd wenselijk geoordeeld om de uitslag van gemeenteraadsverkiezingen
in alle rust te kunnen bepalen, vooraleer te starten met kandidaatstellingsprocedures
die ertoe leiden, dat op gemeentelijk niveau de werkzaamheden bijna non stop
doorgaan. Na de vaststelling van de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen
moeten reeds enkele dagen daarna de partijen hun kandidaten stellen en moeten
acties worden ondernomen om alle procedures die de Kieswet nu eenmaal, terecht,
tot in detail kent na te leven. Dus was er de noodzaak om een ruime afstand
tussen gemeenteraadsverkiezingen enerzijds en Tweede-Kamerverkiezingen anderzijds
te scheppen.Het tweede argument was dat op dat ogenblik de paasvakantie nog een grotere
rol speelde in de discussie dan nu het geval is. De paasvakantie is veelal
bij scholen ineengeschrompeld tot een zeer beperkt aantal dagen. Voor en na
de voorjaarsvakantie, sinds kort de tulpvakantie geheten, zijn andere data
gekozen, waardoor een probleem ontstaat dat voorheen, en zeker toen, niet
speelde.Het derde argument is dat door de verkiezingen voor het Europees Parlement,
die op de donderdag in de tweede week van juni plaatsvinden, er ruimte moest
zijn tussen Tweede-Kamerverkiezingen en eventueel in hetzelfde jaar plaatsvindende
Europese verkiezingen. Welnu, dat zijn zo ongeveer de afwegingen geweest.
Als wij nog eens flink gaan rekenen en als wij nog eens bekijken of het op
een iets andere wijze zou kunnen, dan denk ik dat wij in structurele zin misschien
wel tot een andere oplossing kunnen komen. Daarbij is het mijn wens dat de
verkiezingen niet tussen 4 en 10 mei plaatsvinden, dat het niet problematisch
is in de verwerking van de administratieftechnische handelingen die op gemeentelijk
niveau moeten plaatsvinden, en dat de datum desalniettemin zoveel als maar
enigszins kan volautomatisch uit de wet voortvloeit. Dat zijn mijn drie wensen,
die ik aan de Kiesraad heb meegegeven, met het verzoek om te bekijken of mijn
wensen op enigerlei wijze te combineren zijn.Ten slotte. Mevrouw Grewel heeft specifiek gevraagd of het wenselijk is
om alle problemen op te lossen door op één dag alle verkiezingen
te doen plaatsvinden. Het is een idee dat eerder van deze en gene zijde naar
voren is gebracht. Ik ben er geen voorstander van. Het zal ongetwijfeld opkomstverhogend
werken voor minder populaire verkiezingen, maar het zal tegelijkertijd de
al bestaande overheersing van de landelijke campagne over de campagne voor
de gemeenteraadsverkiezingen alleen nog maar groter maken. De eigen legitimatie
van lokaal gekozen volksvertegenwoordiger zal erdoor afnemen. Dat is in ieder
geval mijn angst. Daarom ben ik er geen voorstander van, verkiezingen die
in één jaar plaatsvinden, tegelijkertijd op één
dag te houden.De heer Van Dijk (CDA):Voorzitter! Ik dank de staatssecretaris voor zijn antwoord. Ik kan hem
een heel eind volgen in zijn tekening van de situatie waarin de kiezer de
gelegenheid moet hebben, niet zozeer te kijken naar de partij, het partijprogramma
en de partijdiscipline bij de opstelling van de kandidatenlijst, als wel naar
de personen. Daarbij zouden de verkiezingen een meer persoonsgericht karakter
krijgen. Daar zit heel wat in. Dit wetsvoorstel zou een testcase kunnen zijn
om te bekijken of de kiezer daaraan in grote mate behoefte heeft. Mocht dat
overigens zo zijn, dan denk ik dat het huidige systeem van voorkeurstemmen
een imperfectie bevat die in het geval van grote belangstelling bij de kiezers
moet worden weggenomen. Wat is namelijk het onbevredigende van de huidige
situatie? Wel bekend is het aantal kiezers dat kiest voor een verschuiving
van een kandidaat op een niet-verkiesbare plaats naar een verkiesbare plaats.
Daarmee wordt een kandidaat die op een verkiesbare plaats staat, van de lijst
gedrukt. Wij kennen echter niet het aantal kiezers dat juist de tegenovergestelde
keuze wil maken. Dat weten wij niet, omdat wij alleen maar kunnen gissen naar
het percentage van de kiezers die op een lijsttrekker stemmen en die daarmee
impliciet hun goedkeuring geven aan de lijst en de volgorde van de lijst.
Dat percentage kennen wij niet. Ik vraag mij af of bij kiezers de belangstelling
groot zou zijn om meer op personen te stemmen dan op lijsten, waarbij niet
het sequeel zou zijn dat van alle kiezers gevraagd wordt, een voorkeur kenbaar
te maken voor een kandidaat, anders dan de lijsttrekker. Het is immers nog
steeds zo, zoals ik heb gezegd, dat wij wel weten hoeveel personen vóór
de verandering van de lijstvolgorde zijn, maar dat wij niet weten hoeveel
kiezers ertegen zouden stemmen, als hen dat werd gevraagd.Onze inschatting is dat het in dat opzicht erg mee kan vallen, wat tevens
betekent dat het misschien tegenvalt, omdat het niet het verwachte resultaat
zou hebben.Dat geldt eigenlijk ook voor de opmerking die ik maakte – die niet
bedoeld was als vraag – over het risico dat erin zit, dat er meer voorkeurskandidaten
over de drempel worden geholpen dan er zetels voor de lijst beschikbaar zijn.
Dat was geen vraag, want die vraag heb ik in het slot van mijn betoog in feite
voor mijzelf al beantwoord. Ik geloof ook, met de staatssecretaris, dat het
zo'n vaart niet zal lopen. Maar dat zegt dan tevens iets over het te verwachten
succes van deze wet bij het betrekken van de kiezer bij een keuze voor personen.Voorzitter! Ik deel de mening van de staatssecretaris om het hier voorlopig
eens bij te laten en te zien of van deze verbreding van de mogelijkheid van
het uitbrengen van voorkeurstemmen op grote schaal gebruik wordt gemaakt of
niet. Als zou blijken dat er toch maar weinig gebruik wordt gemaakt van deze
mogelijkheid, is dat misschien een teken aan ons om ons erop te wijzen dat wij niet op het goede pad zitten, als we denken dat langs die
weg de kloof tussen kiezer en gekozene zou kunnen worden versmald. Wij zullen
het dan in een andere richting moeten zoeken.Het zou kunnen zijn – daartoe moeten wij deze regeling natuurlijk
ook handhaven – dat hier in exceptionele gevallen gebruik van wordt
gemaakt. Ook ik kijk daarbij, met een aantal andere leden, met groot genoegen
terug op de voorkeursactie indertijd ten behoeve van een buitengewoon integer
Kamerlid, met wie ik jarenlang heb mogen samenwerken, te weten de heer Joekes.
Ook wij moeten natuurlijk waakzaam zijn dat dit soort mogelijkheden blijft
bestaan. Maar de teneur van mijn inbreng was in feite: zo'n regeling zou aan
haar eigen succes ten onder kunnen gaan, als er op zeer grote schaal gebruik
van zou kunnen worden gemaakt. Dan treedt het moment aan, waarop wij ons moeten
afvragen of de regeling voldoende juist en goed opgezet is om de voorkeuren
van kiezers te kunnen peilen, niet voor wat betreft lijsten, maar voor wat
betreft personen.Voorzitter! Wij zullen het resultaat afwachten en wij ontmoeten elkaar
op dit punt ongetwijfeld nog eens.De heer Wiegel (VVD):Voorzitter! Ook mijn fractie dankt de staatssecretaris voor het gegeven
antwoord.De staatssecretaris is in zijn betoog ingegaan op de vraag welk effect
in de praktijk de verlaging van de voorkeurdrempel, waar wij zo meteen een
uitspraak over doen, zal hebben. Nu, dat weten wij niet; collega Van Dijk
zei dat het een testcase is. Maar het is natuurlijk wel zo, dat het zeker
gebruikt zal kunnen worden voor die Kamerkandidaten die laag, zeg maar onverkiesbaar,
op de lijst van hun partij worden gezet. Dat zal vast volgend jaar zo hier
en daar gebeuren. Zij zullen dan, mede door dit wetsvoorstel dat straks wet
gaat worden, hun aanhang extra kunnen mobiliseren om te bereiken dat zij wel
in de Kamer worden gekozen.Ik heb in mijn betoog gisteren – de heer Van Dijk is daarop teruggekomen –
het voorbeeld genoemd van iemand die op dat moment niet in het partijgareel
liep, maar toch gekozen is: de heer Joekes. Met de komende verkiezingen zal
het best zo zijn, dat dit bijvoorbeeld ook kan gelden voor een kandidaat die
thans op een onverkiesbare plaats staat in zijn groep, maar bijvoorbeeld in
een bepaald gebied, in een zekere regio, een grote aanhang heeft. Denkt u
aan het huidige Kamerlid voor het CDA, de heer Van der Linden: "us Reneke"
voor collega Van Dijk. Het zal dan best zo zijn dat hij het mede door dit
wetsvoorstel wel gaat redden.Nu heeft de staatssecretaris nog zoiets gezegd als: een paar juristen
in de fractie kan toch ook geen kwaad. Hij is toch niet bevreesd – ik
vraag het maar – dat hij misschien geen verkiesbare plaats krijgt op
de lijst van zijn groep, omdat hij laatst enkele opmerkingen over de Raad
van State heeft gemaakt, die zeker voor iemand die thuis is in het staatsrecht
en in ons staatsbestel, op zijn minst getuigden van enige bedwelming van de
geest? Nu, misschien kwam dat door de Pyrrusoverwinning van zijn fractie in
de Tweede Kamer betreffende een wetsvoorstel dat daar kortgeleden in behandeling
was. Ik heb daar gisteren overigens een vraag over gesteld. Die vraag is echter
niet beantwoord door de staatssecretaris en dat is waarschijnlijk verstandig
voor hem.De staatssecretaris is in zijn betoog ook ingegaan op de datum van de
verkiezingen, die op 6 mei gehouden zullen worden. Hij vond dat geen goede
dag. De laatste dagen voor de verkiezingen zijn toch in feite ongeschikt voor
de eindsprint van de campagne, voor bijvoorbeeld een debat tussen de lijsttrekkers.
Zoiets kan gewoon niet op 4 mei in ons land en 5 mei is toch ook niet zo fraai.
De staatssecretaris merkte op, dat de Kamer daar indertijd wel toe heeft besloten,
maar dat zij daar waarschijnlijk toch niet echt goed over heeft nagedacht.
Zij heeft in ieder geval wel heel laat het betreffende probleem ontdekt. Mijn
fractie is er dan ook verheugd over, dat de staatssecretaris redenen genoeg
aanwezig acht om naar de structuur te kijken. Ik heb gisteravond gevraagd
of het niet verstandiger zou zijn om de Tweede-Kamerverkiezingen, als zij
in hetzelfde jaar vallen als raadsverkiezingen, in maart te houden en de raadsverkiezingen
in de tweede helft van mei. Als de Kiesraad met zo'n advies zou komen, is
de staatssecretaris graag bereid om dat over te nemen, zo heb ik van hem begrepen.
De eindsprint van de campagne voor de Kamerverkiezingen zou dan in januari
en februari beginnen. Dan is het buiten koud en dan gaan de kandidaten voor
de Tweede Kamer op pad: volle zalen, stevige debatten en ze halen de kiezers
naar de stembus. Die kiezers krijgen in de toekomst nog meer kans om dan ook
nog de kandidaten van hun eigen voorkeur te kiezen. Het is een prachtig beeld
dat ons voor ogen staat! Wij blijven dus bij ons standpunt, dat wij voor het
wetsvoorstel zullen stemmen.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Ik dank de staatssecretaris voor zijn antwoorden. Het is inderdaad
zoeken naar een evenwicht. Enerzijds gaat het om de belangen van de partijen
en anderzijds om de invloed van de kiezers op de gekozenen. Wij moeten constateren,
dat met een voorkeurdrempel van 50% het evenwicht verstoord is en te zeer
de nadruk wordt gelegd op de belangen van partijen. We zetten nu de voorkeurdrempel
op 25% in de hoop, dat er wat meer evenwicht ontstaat en het is inderdaad
maar afwachten of we daarop uitkomen. Het kan zijn, zoals de heer Van Dijk
veronderstelt, dat het systeem aan het eigen succes ten onder zal gaan doordat
heel veel voorkeurstemmen uitgebracht zullen worden en kandidaten, die met
voorkeurstemmen in principe gekozen zijn, toch geen zetel verkrijgen omdat
de partij als zodanig niet voldoende stemmen heeft ontvangen om zoveel zetels
te vergeven als er kandidaten met voorkeurstemmen gekozen zijn. Het is theoretisch,
maar anderzijds is het ook mogelijk dat met de 25% die nu wordt gekozen, inderdaad
niet dat uitlokkende effect wordt bereikt, dat de kiezers ook een voorkeurstem
van betekenis uitbrengen. Het feit overigens, dat wij nu wel in goede zin
over dit voorstel kunnen praten en in 1971 niet, is naar mijn mening het bewijs
dat het personele element in de verkiezingen sedert 1971 is voortgeschreden.
We weten geen van allen waar dat proces zal eindigen. Dat wij nu waarschijnlijk
instemmen met dit wetsvoorstel is een bevestiging van het feit, dat dit personele
element inderdaad alleen maar is versterkt.De heren Holdijk en Van Dijk hebben gevraagd of een stem op de lijsttrekker
nu is te beschouwen als een voorkeurstem op de lijsttrekker of als een stem
ter ondersteuning van de lijst. We weten niet precies hoe dat uitpakt. Als
dat het geval zou zijn, is het wellicht de mogelijkheid te overwegen om een
aparte lijststem uit te brengen, zoals in België het geval is. Daar kun
je apart stemmen op de lijst en daarmee aangeven, dat je de lijst en de lijstvolgorde
steunt of je kan je voorkeurstem uitbrengen op een kandidaat. Dat kan de lijsttrekker
zijn, maar ook een andere kandidaat. Dan wordt in ieder geval helder gemaakt
of kiezers zich volledig kunnen vinden in de partijlijn en de lijstvolgorde,
of dat zij echt de behoefte hebben om een voorkeurstem uit te brengen. Wellicht
kan de staatssecretaris nog even op deze laatste suggestie ingaan.De heer Hendriks:Voorzitter! Ik dank de staatssecretaris voor zijn betoog. Ik constateer
evenwel, dat hij op geen enkele wijze is ingegaan op datgene wat ik heb gezegd.
Dat vind ik jammer. Ik wil nu op mijn betoog in eerste termijn terugkomen
en de meest essentiële punten opnieuw naar voren brengen.In de Tweede Kamer, zo heb ik gesteld, paste de staatssecretaris de redenering
toe, die erop neerkomt dat zittende en nieuwe partijen in verschillende situaties
verkeren. Hij zei voorts in die Kamer, dat als men ervan uit zou gaan, dat
die situaties wel aan elkaar gelijk waren er niet alleen naar het element
van ondersteuningsverklaringen, maar ook naar andere elementen in de Kieswet
gekeken zou moeten worden gekeken.In aanmerking nemende, dat het element ondersteuningsverklaringen nu voor
alle partijen gelijkelijk wordt toegepast, zou het voor de hand liggen om,
zoals de staatssecretaris in de Tweede Kamer heeft gesteld, ook de andere
elementen, en met name dat van het bepalen van de lijstnummers bij loting
en van het storten van een waarborgsom, in overweging te nemen. Daarover is
in dit wetsvoorstel echter helemaal niets terug te vinden. Dat vind ik bijzonder
jammer. In mijn eerste termijn heb ik gezegd, dat de staatssecretaris dit
ook jammer zou moeten vinden. Graag verneem ik nog van hem of dit zo is.Voorzitter! Ik wil mijn tweede vraag nog in herinnering roepen en de rest
maar buiten beschouwing laten, zodat ik kort kan zijn. Die vraag betrof een
andere voorwaarde voor deelneming van nieuwe partijen aan verkiezingen, namelijk
het betalen van een waarborgsom. Ik heb gesteld, dat ik in een staat als de
onze, een staat met een democratisch bestel, het toepassen van het element
van een waarborgsom niet acceptabel vind. Waarom niet? Omdat het storten van
een waarborgsom nu eenmaal voor de ene partij – ter illustratie heb
ik over een partij van bankiers gesproken – een heel andere moeilijkheidsgraad
heeft dan bijvoorbeeld voor een andere partij, bijvoorbeeld een partij van
AOW'ers. Ik vind dat moeilijkheidsgraden voor deelneming aan verkiezingen
qua zwaarte aan elkaar gelijk moeten zijn. Als dat niet het geval is vind
ik het toepassen van dergelijke voorwaarden niet geheel democratisch, en dan
druk ik mij nog voorzichtig uit. Ik hoop dat de staatssecretaris hier ook
nog even op in wil gaan.De voorzitter:Ik geef het woord alsnog aan de heer Holdijk en met mijn verontschuldiging,
dat ik hem zojuist ten onrechte heb overgeslagen.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Uw verontschuldiging aanvaard ik gaarne en van de gelegenheid
om alsnog enkele opmerkingen te kunnen maken, maak ik graag gebruik. Allereerst
doe ik dat, uiteraard, om de staatssecretaris te bedanken voor zijn reactie.In eerste instantie heb ik gevraagd welke nieuwe argumenten er vergeleken
met 1989, toch niet lang geleden, vandaag zijn waardoor fracties kennelijk
in betekenende mate hun opstelling ten opzichte van verlaging van de voorkeurdrempel
hebben gewijzigd. Het komt mij voor dat de meest doorslaggevende argumenten
voor verlaging van een voorkeurdrempel in hoge mate een arbitrair karakter
hebben. Dat is misschien onvermijdelijk. Dat moeten wij dan ook maar erkennen,
lijkt mij. Zoals bekend, hebben onze fracties wat dit betreft de lijn van
1989 aangehouden in die zin dat van hen geen initiatief zou zijn uitgegaan
om de voorkeurdrempel te wijzigen. Je kunt zeggen dat dit consistent is. Misschien
zegt de staatssecretaris op zijn beurt dat het alleen getuigt van immobiliteit.
Dat zou ik mij best kunnen voorstellen. Hij stelde zelf de vraag aan de orde
waarom het destijds in 1971 en 1989 niet lukte en nu wel. De tijd heeft gewerkt.
Dat is ongrijpbaar en onbenoembaar, tenzij hij er nog iets meer over zou willen
zeggen in tweede termijn. Dat zou ik dan zeer op prijs stellen.Ik kom bij het mogelijke effect van de regeling. Voorgaande sprekers hebben
er ook over gesproken. De staatssecretaris heeft de suggestie gedaan om het
hier voorlopig bij te laten. Als straks het effect toch anders is dan verwacht,
welke conclusie moet je dan daaruit trekken? Kennelijk moet dan bij voorbaat
de conclusie zijn dat wij niet verder gaan in de richting van verlaging van
de drempel. Dat is toch maar een conclusie ten halve. Je zou ook kunnen zeggen
dat wij terug moeten naar het oude stelsel. Deze Kamer voert op het ogenblik
meer discussies over de vraag of wij niet terug moeten naar eerdere stelsels.De staatssecretaris zegt dat dit voorstel een signaal, een ontwikkeling
is in de richting van het personenstelsel. In eerste termijn heb ik gezegd
dat het personenstelsel als zodanig mij vreemd lijkt aan onze Kieswet. Daarin
is fundamenteel gekozen voor een lijstenstelsel. Kan hij dat bevestigen? Er
kan misschien een zekere verschuiving plaatsvinden, maar niet zonder op zeker
moment in botsing te komen met de fundamentele keuze in de Kieswet.Wat de staatssecretaris heeft gemeld over de verkiezingsafspraken, was
mij wel bekend. De conclusie die je daaruit moet trekken, is dat afspraken
mogelijk blijven en dat ze ook in stand zullen blijven als er niet via de
rechter tegen geopponeerd wordt. Niettemin denk ik dat partijen zich wel twee,
misschien wel drie maal of nog vaker moeten bedenken vooraleer zij via zulke
afspraken tegen het resultaat van uitgebrachte voorkeurstemmen zouden ingaan.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik wil nog ingaan op drie puntjes die alle
sprekers hebben aangeroerd.Ik ben erg benieuwd naar het effect van deze maatregel van 25% van de
kiesdeler. Het is natuurlijk niet voor niks dat het in kleine gemeenten is
gehandhaafd op 50%, juist omdat het gevaar daar veel groter is dat de lijsten
door elkaar worden gegooid. Ik denk dat dit in de Tweede Kamer bij de eerstvolgende
verkiezingen een testcase zal worden. Het lijkt mij heel interessant om dat
te volgen.Wat de gemeenteraadsverkiezingen betreft, heb ik een suggestie gedaan
aan de staatssecretaris om in de evaluatie te kijken of er een verschil in
uitwerking is tussen net heringedeelde gemeenten, die pas over ruim vier jaar
weer aan de beurt zijn en niet heringedeelde gemeenten. Het lijkt mij heel
interessant om naar die verschillen te kijken.Ook mijn fractie is ervan overtuigd dat wij niet naar een personenstelsel
toe moeten. Er is een voorbeeld te geven van een personenstelsel, te weten
de verkiezingen voor de waterschappen. Er zijn verschillende redenen aan te
geven waarom die geen hoge opkomst hebben. Ze hebben zelfs een zeer lage opkomst.
Ik denk toch dat het personenstelsel een van de redenen is.Dan kom ik bij de tijd van de verkiezingen. Het is mij nog steeds een
raadsel waarom dat in het niet zo verre verleden is omgedraaid: de verkiezingen
voor de gemeenteraad en provinciale staten en voor de Tweede Kamer in maart
en mei. Iedereen constateert dat de verkiezingen voor de gemeenteraad en ook
voor provinciale staten als een opstap worden gebruikt voor die voor de Tweede
Kamer. Ik denk dan ook dat het veel zuiverder zou zijn om de verkiezingen
voor de Tweede Kamer in maart te houden en voor de andere overheidsorganen
in mei, maar dan niet in de week van 4 tot 10 mei. Ik blijf het heel merkwaardig
vinden dat daarvoor gekozen is, ondanks alle argumenten en redenen die de
staatssecretaris daarvoor aangevoerd heeft. Het lijkt mij dat de week van
4 tot 10 mei de meest ongelukkige week was die men had kunnen kiezen.Tot slot kom ik op de gelijke behandeling, waarover de heer Hendriks ook
heeft gesproken. Ik heb gezegd: als je dan toch over gelijke behandeling praat,
laat de partijen dan voor de nummering van de lijsten loten. Vond de staatssecretaris
dat een te ludiek idee om op in te gaan, of is hij daar een beetje bang voor?Staatssecretaris Kohnstamm:Voorzitter! Ik dank de leden voor hun inbreng in tweede termijn. Ik wil
allereerst een omissie uit mijn eerste termijn rechtzetten, met excuses in
de richting van de heer Hendriks. Hij heeft inderdaad geen antwoord gekregen
op zijn vragen, die er zonder enige twijfel mogen zijn. Tijdens de bespreking
van het wetsvoorstel aan de overzijde heb ik fors geopponeerd tegen de gedachte
dat het voorstel, zoals het toen luidde, om het aantal ondersteuningsverklaringen,
nodig om een lijst in te dienen, te verhogen naar 50 voor nieuw op te treden
groeperingen, ook zou moeten gelden voor reeds gekozen groeperingen. Mijn
stelling is en blijft dat je pas moet spreken van gelijke behandeling als
er sprake is van gelijke gevallen. In dit voorbeeld is er geen sprake van
gelijke gevallen. Een politieke groepering die reeds in een vertegenwoordigend
orgaan gekozen is, heeft daarmee aangetoond over een bepaalde drempel heen
te komen en zich dus niet lichtvaardig te hebben gekandideerd. Ik besef dat
dit laatste een ongelukkige woordkeuze is, maar ik handhaaf die maar even
omdat wij dan allemaal weten waarover wij het hebben. Het Kamerlid dat bij
volgende verkiezingen opnieuw opgaat, heeft in de campagne twee opdrachten.
De ene is te kijken of hij of zij opnieuw kiezers op zich weet te laten stemmen.
De andere is om tekst en uitleg te geven en verantwoording af te leggen over
de inbreng die de volksvertegenwoordiger de afgelopen vier jaar heeft geleverd.
Alleen al het feit dat er een dubbele doelstelling is voor zittende groeperingen
in een campagne levert een totaal onvergelijkbare situatie op met nieuwe groeperingen
in een campagne. Je moet niet vallen in het zwaard van de discussie over de
gelijke behandeling als je niet in eerste instantie hebt vastgesteld dat het
ook gelijke gevallen zijn.In eerste termijn heeft de heer Hendriks gezegd: luister eens, die redenering
van de staatssecretaris is in ieder geval door een meerderheid van de Tweede
Kamer niet gevolgd; laat hij dus ook met de rest doorkomen, zoals de waarborgsom
voor alle partijen en de bepaling van de lijstvolgorde. Hij vroeg, evenals
mevrouw Schoondergang, of de bepaling van de lijstvolgorde niet bij loting
moet plaatsvinden. Ik ben niet overtuigd door de redenering van de Tweede
Kamer. Ik ga niet in op de vraag of het puur en alleen om de gelijke behandeling
ging dan wel of het door meerderheden even anders werd gezien, namelijk dat
het op zichzelf gewenst werd geoordeeld om überhaupt elke zittende groepering
ook ondersteuningsverklaringen te laten verzamelen, dan wel of door een mêlee
van argumenten een meerderheid is ontstaan. Er is echter niet zo iets als
een motie geweest. Gelijke gevallen moeten gelijk worden behandeld. Wij definiëren
gelijke gevallen als: iedereen die zich kandidaat stelt voor een vertegenwoordigend
orgaan is een gelijk geval. Zo is dat echter niet uitgesproken. Je kunt niet
a contrario redeneren dat de stemming nu heeft opgeleverd wat die heeft opgeleverd,
namelijk 30 ondersteuningsverklaringen voor alle zittende groeperingen op
het landelijke niveau, en dat de casus van de gelijke behandeling dus anders
is uitgepakt. Afgezien daarvan heb ik nog steeds het recht om het oneens te
zijn met meerderheden in de Tweede Kamer. Ik ben niet verplicht om op grond
daarvan – er ligt ook geen motie voor – met een voorstel te komen.
De Tweede Kamer heeft echter het recht van initiatief. Als zij dat wil, dan
kan zij dat alsnog realiseren, maar ik zal op dat punt geen initiatief nemen,
omdat ik mijn standpunt handhaaf. Ik ben van mening dat er geen sprake is
van gelijke gevallen. Nog één keer: het essentiële verschil
is dat een zittend Kamerlid, gemeenteraadslid of statenlid in de campagne
eerst en vooral verantwoording heeft af te leggen aan de kiezer over datgene
wat hij of zij in de afgelopen vier jaar heeft gedaan of nagelaten. Daarenboven
moet hij of zij met verkiezingsprogrammatische elementen proberen om de kiezers
opnieuw op hem of haar te laten stemmen. Die dubbele boodschap heeft een nieuw
kandidaat-Kamerlid of -gemeenteraadslid niet. Dus is er geen sprake van gelijke
gevallen.Dat laat onverlet dat er discussie kan zijn over de hoogte van de waarborgsom. De discussie daarover is in 1988 al gevoerd. De Tweede
Kamer heeft er nu weer over gesproken. Een heel kleine minderheid wilde nu
wel aan dat bedrag komen, maar voor het overige vond de Kamer dat dit moest
worden gehandhaafd. Dat geldt ook voor de nummering van de kandidatenlijsten.
Vanwege die dubbele zin, het verantwoording afleggen en het electoraat verzoeken
om opnieuw op je te stemmen, vind ik het helemaal niet zo raar om de laatste
uitspraak van het electoraat over dat vertegenwoordigende lichaam als maatstaf
voor de nummering te nemen. Daar zit logica in, omdat de kiezer heeft gesproken
en omdat je niet alleen maar loot in het geval dat er gelijke gevallen zijn.
Dat gebeurt af en toe als er partijen op gelijke hoogte zijn geëindigd.
Er vindt ook loting plaats als partijen niet vertegenwoordigd zijn. Dan kan
het, maar voor het overige vind ik het conform de wens van de kiezer om op
dat punt aan de nummering van de kandidatenlijsten vast te houden. Nogmaals,
ik verontschuldig mij voor het feit dat ik niet eerder op het punt van de
heer Hendriks heb gereageerd.De heer Van Dijk is van mening dat, als een voorkeurstem gemakkelijker
tot effect komt dan thans het geval is, er een imperfectie in het systeem
optreedt, omdat wij niet weten hoeveel mensen hun stem uitbrengen op de lijsttrekker
en daarmee expliciet aangeven dat zij het eens zijn met de lijstvolgorde.De voorzitter:Impliciet!Staatssecretaris Kohnstamm:Voorzitter, u corrigeert mij terecht.Ik weet niet zeker of je zonder meer kunt zeggen dat iemand die op de
lijsttrekker stemt daarmee aangeeft dat hij of zij de hele lijst accordeert.
Het is wel zeker – daar heeft de heer Van Dijk gelijk in – dat
je daar niet uit kunt afleiden dat degene die op de lijsttrekker stemt, daarmee
ook bedoelt aan te geven dat de volgorde van de lijst de zijne of de hare
is. Je kunt er ook niet uit afleiden wie dat niet heeft overwogen of wie wat
dat betreft blanco is. In die zin is er, maar niet in de harde zin van het
woord, sprake van een imperfectie, een lichte ongerijmdheid in het systeem.Voorzitter! Op cruciale momenten staat of valt onze democratie met de
mate waarin je sterk voelende groeperingen, ook minderheden, rechten en mogelijkheden
geeft om hun wensen gehonoreerd te zien. De "silent majority" is dus altijd
een moeilijk meetbare factor in het systeem. Sterker nog, in ons kiessysteem
zit de imperfectie – ik gebruik nu de woorden van de heer Van Dijk –
dat wij niet precies weten wat niet-kiezers eigenlijk bedoelen te zeggen.
Maar bij sommige verkiezingen vormen zij wel de meerderheid van ons electoraat.
Dat blijkt ook uit de cijfers. Niettemin hebben wij gevonden dat de niet-stemmers
ongelijk hebben en hier niet direct vertegenwoordigd dienen te worden.Als een sterk voelende groepering in de samenleving, ook een minderheid –
dat zeg ik even, want daar gaat het om bij een voorkeurdrempel van 25% –
zegt dat hij of zij het moet worden terwijl de partij heeft gezegd dat hij
of zij op een onverkiesbare plaats moet komen te staan, vertegenwoordigt dat
een waarde, maar die hoeft nog niet te worden afgezet tegen het feit dat wij
niet precies weten wat de stem op de lijsttrekker vertegenwoordigt. Ik vind
dat geen imperfectie, maar een logisch gevolg van de redenering. Dat laat
de gedachte die, mede in reactie op de interventie van de heer Van Dijk, door
de heer Hessing naar voren is gebracht, onverlet: het denken hoeft niet stil
te staan. In de ons omringende landen en in verder weg gelegen landen zijn
er kiessystemen waarbij iemand twee stemmen kan uitbrengen: een voor de lijst
en een voor de persoon op de lijst. Het is denkbaar dat dit punt te eniger
tijd verder wordt ontwikkeld. Ik neem nu dit wetsvoorstel in verdediging en
ik voel daar op dit moment niet voor. Wij hebben nu dit voorstel gedaan. Ik
meen dat het in alle opzichten goed is om dit uit te proberen en in een evaluatie
te bezien welk effect het sorteert op gemeentelijk niveau, op landelijk niveau
en op het niveau van de provinciale staten. Dan kunnen wij bezien of wij door
de evaluatie zoveel mogelijk kunnen achterhalen wat kiezers precies hebben
bedoeld met het al dan niet uitbrengen van een voorkeurstem.De heer Van Dijk (CDA):Het was niet mijn bedoeling nu voor te stellen om de wet te wijzigen opdat
zuiverder wordt gepeild wat de voorkeuren van de kiezer zijn voor specifieke
personen op de lijst. Als de kiezer inderdaad op grote schaal niet alleen
voor lijsten, maar ook voor personen die gekozen kunnen worden, belangstelling
blijkt te hebben – dat kan blijken door de verruimde mogelijkheid –
zou aandacht besteed moeten worden aan het volgende verschijnsel, dat wij
maar al te goed kennen.De kiezer kent een persoon op de lijst. Hij wil hem er graag in hebben.
De kiezer ziet dat hij op een verkiesbare plaats staat. Hij heeft nog meer
voorkeuren voor personen op die lijst. Hij brengt zijn stem uit op de lijsttrekker,
ervan uitgaande dat die man of vrouw erin komt, gelet op het aantal ingeschatte
verkiesbare plaatsen.De staatssecretaris slaat de spijker op de kop: wij kennen niet de mate
waarin een stem op de lijsttrekker ook een stem is op de volgorde van de lijst.
Ik heb het zelf ook gezegd. Verlaten wij het lijstenstelsel en volgen wij
een personenstelsel – in de woorden van de staatssecretaris proefde
ik iets van een voorkeur daarvoor – dan kan dat in laatste instantie
inhouden dat wij de Kieswet moeten veranderen.Staatssecretaris Kohnstamm:Ik sluit dat niet op voorhand uit. Ik vind het nu een stap te ver om daar
al te zeer over te filosoferen. Gelet op de grote meerderheid die ik voor
het voorstel in de Tweede Kamer heb gekregen en op de meerderheid die ik daarvoor
in deze Kamer proef, lijkt het mij verstandig om het daar eens mee te proberen.
Bij een evaluatie – niet na één verkiezing; dat moet je
even wat tijd gunnen – kunnen wij dan bezien welk effect het sorteert.
Ik ben het volstrekt met de heer Van Dijk eens, dat het denken over het systeem
van de Kieswet in de tussenliggende periode absoluut niet stil moet staan.
Voorlopig zouden wij dit moeten uitproberen.Voorzitter! De heer Wiegel zegt terecht dat bijvoorbeeld als gevolg van
de voorkeurdrempel Kamerleden die laag op de lijst staan de mogelijkheid hebben,
te proberen in een meer persoonlijk getinte campagne de voorkeurdrempel te
halen en daarmee alsnog gekozen te worden, in strijd met de lijstvolgorde
die de partij had opgesteld. Ik zou daaraan een nuancering willen toevoegen.
Als een partij een niet-zittend Kamerlid, maar gewoon een persoon uit de samenleving
kandidaat stelt die om wat voor reden dan ook niet hoog genoeg op de
lijst is gekomen om gekozen te worden, kan deze persoon net zo goed die voorkeurdrempel
halen. Mijn idee van verlaging van de voorkeurdrempel is dat persoonlijkheden
met aperte opvattingen die soms in een organisatie niet erg makkelijk te plooien
en in te passen zijn, wel degelijk zeer voortreffelijke volksvertegenwoordigers
kunnen zijn, of zij nu al Kamerlid zijn of buiten de Kamer hun sporen verdiend
hebben. In beide gevallen zou het systeem heel goed kunnen werken, zowel voor
degenen die gekozen worden met passering van die 25% als voor de organisatie
die zij vertegenwoordigen.De heer Wiegel (VVD):Met dat laatste ben ik het geheel eens. Er kan echter ook de volgende
situatie ontstaan. Stel dat dit wetsontwerp wordt aangenomen en stel dat bij
de volgende Kamerverkiezingen nogal wat kandidaten worden gekozen die laag
op de lijst staan. Voor de verschillende partijhiërarchieën zou
dat aanleiding kunnen zijn om kandidaten die zij nu onverkiesbaar plaatsen,
helemaal niet meer op de lijsten te zetten.Staatssecretaris Kohnstamm:Dat zou zeker kunnen. Bij sommige partijen is dat mogelijk, bij andere
niet. In mijn eigen politieke groepering heeft het partijbestuur geen enkele
zeggenschap over de samenstelling van de lijst. Iedere briljante persoonlijkheid
en iedere dorpsgek kan zich in dat systeem kandidaat stellen. Afhankelijk
van de partijstructuur bestaat dat risico. Mijn wens is dat de voorkeurdrempel
niet contraproductief werkt in die zin dat politieke groeperingen denken dat
als iemand een absoluut grijze muis is, hij niet bij hen op de lijst komt.
Dat zou een totaal averechts effect sorteren op hetgeen de heer Wiegel in
1971 en ik nu als staatssecretaris mag voorstellen namens het kabinet.De heer Hessing (D66):Voorzitter! De heer Wiegel denkt nu negatief over partijen. Het kan ook
zijn dat partijen positief anticiperen op eventueel in forse aantallen uitgebrachte
voorkeurstemmen en daarom wellicht wat meer aandacht zullen besteden aan aantrekkelijke,
regionale kandidaten, meer dan tot nu toe het geval is in plaats van deze
kandidaten op voorhand van de lijst af te voeren.Staatssecretaris Kohnstamm:Voorzitter! Over de vraag van de heer Wiegel of door onverstandige, misschien
beter gezegd onconventionele uitspraken mijnerzijds juristen in mijn partij
minder hoog op de lijst komen, laat ik mij voorlopig even niet uit.De vraag van de heer Hessing heb ik naar aanleiding van het antwoord aan
de heer Van Dijk reeds beantwoord.Ik kom nu toe aan de vragen van de heer Holdijk. De vraag was of consistentie
soms immobiliteit betekent. Juist in dit dossier kunnen deze twee ten slotte
tot het gewenste resultaat leiden, zoals uit de inbreng in eerste termijn
van de heer Wiegel blijkt. Ik heb niet bedoeld te zeggen dat tijdsverloop
alleen het effect heeft gesorteerd bij een meerderheid die toen tegen was
en nu voor het voorstel is. Ik heb een drietal andere elementen genoemd waardoor
ik de indruk heb gekregen dat ook bij degenen die toen tegen waren en nu voor
zijn – met daarbij de speling van het lot dat de heer Mateman, die in
het openbaar in discussie is met zijn partij over zijn plaats op de lijst,
aan gene zijde op dit punt de woordvoerder van de CDA-fractie was –
überhaupt meer animo ontstaat voor dat soort discussies binnen de partijen.
Ik heb dus drie argumenten genoemd; die zal ik nu niet herhalen, maar dit
was er één van.Wij zullen het effect van het voorliggende voorstel zeker evalueren. Ik
ben ervoor om dat niet na één keer al in definitieve zin te
doen. Je moet ook bekijken in hoeverre de structuur beklijft en op een of
andere manier haar weg vindt in kandidaatsstellingsprocedures en alles wat
daarmee samenhangt. Het is nooit uit te sluiten dat wij, als dit geen of een
ander effect sorteert, terug moeten komen op onze schreden, maar dat blijkt
dan wel. Ten aanzien van het fundamentele aspect van de verschuiving van een
lijstenstelsel naar een meer persoonsgericht stelsel zijn de heer Holdijk
en ik het eens.Ik moet mevrouw Schoondergang in die zin teleurstellen dat ik eerlijk
gezegd niet inzie waarom het nuttig en nodig zou zijn om bij de evaluatie
het verschil in werking tussen niet-heringedeelde en heringedeelde gemeenten
te beoordelen, niet in de laatste plaats omdat je er dan heel zeker van moet
zijn dat alle overige variabelen gelijk blijven en dat alleen dit punt verschillend
is. Dat kun je zelfs bij verschillende herindelingsgemeenten al niet zeggen.
Wij hebben natuurlijk allemaal gezien welke verschuiving in politieke zin
de uitslag van de herindelingsverkiezingen in Den Bosch/Rosmalen teweeg heeft
gebracht, maar bij een aantal andere herindelingsverkiezingen heeft die verschuiving
in het geheel niet of nauwelijks plaatsgevonden. Ik vind dus niet dat dit
een zo betekenisvol verschil is dat op dat punt een verschil in de evaluatie
moet worden aangebracht.Mevrouw Schoondergang heeft gezegd dat het een raadsel is waarom de verkiezingen
zijn omgedraaid. Het is geen raadsel; dat zeg ik niet omdat ik het verslag
van die discussie heb nagelezen en omdat ik daar destijds in de Kamer actief
aan heb meegedaan. Bij de afweging van de in aanmerking komende belangen heeft
een grote meerderheid van de Kamer in 1988 of 1989 besloten dat er zoveel
belang was bij gemeenteraadsverkiezingen in maart – zodat het college
van B en W in de tweede helft van april kan worden geïnstalleerd en vervolgens
met volle bevoegdheden de begroting voor het volgende jaar ter hand kan nemen –
dat de Kamer naar mijn gevoel toen, ook ten aanzien van de lobby die ook door
de VNG werd gevoerd, iets te toegevend is geweest en ten slotte, alles afwegende,
heeft besloten dat de verkiezingen in de volgorde moeten plaatsvinden zoals
zij ook in 1998 zullen plaatsvinden. Ik was het toen al niet met die argumenten
eens en dat ben ik nog steeds niet. Ik zal bekijken in hoeverre ik het ertoe
kan brengen dat de wens van mevrouw Schoondergang om, als de verkiezingen
samenvallen, de verkiezingen voor de Tweede Kamer in maart en de gemeenteraadsverkiezingen
in de tweede helft van mei of in ieder geval niet in de week van 4 tot en
met 10 mei te laten plaatsvinden, na ommekomst van de advisering van de Kiesraad
in het wetsvoorstel ter hand wordt genomen.De beraadslaging wordt gesloten.De wetsvoorstellen worden zonder stemming aangenomen.De voorzitter:Ik had gehoopt dat het mogelijk zou zijn om nu verder te gaan met de behandeling
van het wetsvoorstel inzake het geregistreerd partnerschap, maar de staatssecretaris
van Justitie heeft iets meer tijd nodig voor de beantwoording. Dat brengt
met zich dat wij nu een uur zullen pauzeren, maar dat neemt niet weg dat de
door ons genomen voorsprong op de tijd gehandhaafd kan blijven en dat het
mogelijk zou kunnen zijn dat wij daardoor voor de geplande dinerpauze de vergadering
kunnen sluiten.Ik deel in dit verband mee dat na de lunchpauze – als ik de nu komende
pauze zo mag aanduiden – zal worden begonnen met de afhandeling van
een aantal wetsvoorstellen waarvoor zich geen sprekers hebben gemeld. Na afhandeling
daarvan antwoordt de staatssecretaris van Justitie.De vergadering wordt van 11.35 uur tot 12.35 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-1946-1956.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl