Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (28000 V)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 1001-1033

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-11-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 16, pagina 1001-1033

30-10-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28000-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Eindstemming over het wetsvoorstel Wijziging van de Wet luchtvaart inzake de inrichting en het gebruik van de luchthaven Schiphol (27603)Pagina 971-971
Vragen van het lid Harrewijn aan de staatssecretaris van Financiën over de film-cv's (mondelinge vragenuur)Pagina 962-964
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2002 (28000 XIII)Pagina 972-972
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van Koninkrijksrelaties (IV) voor het jaar 2002 (28000 IV)Pagina 971-972
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 30 oktober 2001)Pagina 1033-1035
Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2002, te weten de motie-De Cloe c.s. over de rechtspositie van de burgemeester (28000 VII, nr. 11, herdruk)Pagina 973-973
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2002 (28000 X)Pagina 973-1001
Stemmingen over moties, ingediend bij de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2002, te weten: - de motie-Ten Hoopen/Van Dijke over besluitvorming in de EU (28000 XIII, nr. 6); - de motie-Ten Hoopen over het exportkredietverzekeringsinstrumentarium (28000 XIII, nr. 7); - en 12 andere motiesPagina 972-973
Vragen van het lid Rabbae aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de topinkomens van bestuurders van universiteiten (mondelinge vragenuur)Pagina 964-966
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (28000 V)Pagina 1001-1033
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Fonds economische structuurversterking voor het jaar 2002 (28000 D)Pagina 972-972
Noot 2 bij pag. 991: INVESTEREN IN DE KRIJGSMACHT, Tien voorstellen van de VVD t.b.v. het personeel van de krijgsmachtPagina 1044-1049
Vragen van het lid De Wit aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat over het dreigende ontslag van 5000 KPN-medewerkers (mondelinge vragenuur)Pagina 966-969
Presentie en opening (dinsdag 30 oktober 2001)Pagina 961-961
Noot bij pag. 974: CDA-notitie 'Niet met euro's alleen' over personeelsbeleid bij de krijgsmachtPagina 1036-1043
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 30 oktober 2001)Pagina 969-971

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 172 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2002 (28000 V).De voorzitter:Na overleg vanmiddag met de verschillende fracties is alsnog besloten
om de volgorde van de sprekerslijst te wijzigen, in die zin dat conform eerdere
afspraken eerst de woordvoerders Buitenlandse Zaken zullen spreken, met dien
verstande dat fracties met één woordvoerder dat niet gesplitst
behoeven te doen. Vervolgens komen de woordvoerders Ontwikkelingssamenwerking
aan het woord.De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Verhagen (CDA):Mijnheer de voorzitter. De wereld is na 11 september niet meer hetzelfde.
De kwetsbaarheid van onze moderne samenleving voor aanvallen niet zozeer door
staten, maar van door hen beschermde of gedoogde terroristische organisaties,
eist een nieuwe internationale agenda: een internationale agenda die veel
verder reikt dan alleen maar strengere controles en een internationale agenda
die ook veel zal vergen van ons buitenlands beleid. Dat beleid vraagt onder
andere om controle, opsporing van terroristen via structurele samenwerking
van alle inlichtingendiensten en opsporingsorganen, ook over de grenzen heen.
De stellige uitspraken van het Belgische EU-voorzitterschap dat er heel snel
een Europees aanhoudingsbevel zal komen en een lijst met terroristische organisaties
is gevolgd door een wekenlange strijd, niet zozeer tegen het terrorisme, maar
tussen de ministers van Justitie. Dat belooft weinig goeds voor de door de
minister toegejuichte samenballende conventie tegen het terrorisme. Europol
zou de spin gaan worden in het Europese terreurbestrijdingsweb. Of Europol
haar taak kan waarmaken staat of valt met het aanleveren door lidstaten van
adequate informatie. En precies daar wringt nu de schoen. Diverse ministers
hebben namelijk scepsis over het doorsturen van vitale data aan Europol. Ook
onze eigen minister De Vries van Binnenlandse Zaken was er op 20 september
als de kippen bij om te zeggen dat het absoluut niet zo is dat je alles maar
naar Europol kunt brengen. Dan hebben wij het nog niet eens over de samenwerking
tussen Europol en vergelijkbare Amerikaanse instanties. Het lijkt erop dat
ook daar de eerder gevoelde urgentie tot samenwerking weer aan het wegebben
is. Op een brief van president Bush aan het EU-voorzitterschap inzake die
samenwerking reageren Nederlandse diplomaten laconiek door te stellen: als
er iets dringends is, weten de VS ons wel te vinden; dan hadden zij die brief
niet alleen naar Brussel gestuurd.Een effectief beleid ter bestrijding van terrorisme vraagt, naast controle
en opsporing, naast uitwisseling van informatie, naast "intelligence" en infiltratie,
ook om andere maatregelen. Ik denk in dit verband aan het witwassen en zwart
bankieren. Het lijkt erop dat wij daarvoor in Unieverband effectief maatregelen
willen nemen. Hoe staat het in dit verband eigenlijk met de kandidaat-lidstaten?
Voormalig CIA-hoofd Woolsey noemde recent een van de kandidaat-lidstaten,
Cyprus, een buitengewoon belangrijk centrum van financiële activiteiten
voor Bin Laden. Op welke wijze worden de kandidaat-lidstaten van de Unie aangesproken
op hun verplichtingen om een einde te maken aan hun bijdrage aan de financiering
van terrorisme?Als wij andere landen willen aanspreken op hun verantwoordelijkheden bij
de bestrijding van terrorisme is het uiteraard ook zaak dat wij zelf onze
zaakjes op orde hebben. De aanwezigheid van organisaties die een rol spelen
in de financiering van terroristische netwerken in Nederland, de mogelijkheid
dat organisaties die voorkomen op de Amerikaanse lijst van terroristische
organisaties hier rustig openlijk kunnen collecteren in winkelcentra, de aanwezigheid
van extremisten die in Nederland hun heil zoeken vanwege strengere regels
elders en de aanwezigheid van door Egypte gezochte terroristen die nauw contact
hebben met Bin Laden, maakt het voor een Nederlandse minister van Buitenlandse
Zaken niet gemakkelijk om andere landen aan te spreken op hun verplichtingen.
Het kan niet zo zijn dat wij in ons eigen land potentiële terroristen
weinig in de weg leggen, organisaties die banden hebben met terroristen, toelaten
of gedogen en tegelijkertijd willen dat Den Haag de hoofdstad van het internationale
recht wordt. Effectieve terrorismebestrijding in de eeuw van globalisering
is alleen mogelijk bij een sterke uitbouw van het internationale rechtssysteem.In dat verband hebben wij eerder met de minister gediscussieerd over de
mogelijkheden voor uitbreiding van de rechtsmacht van het internationaal strafhof.
De minister was toen vrij somber over de mogelijkheid om terrorisme onder
de jurisdictie te brengen. Dat laat ons inziens onverlet dat hij zich zal
moeten inspannen om mede naar aanleiding van de discussies over dat alomvattende
antiterrorismeverdrag te komen tot uitbreiding van de jurisdictie van het
internationaal strafhof.In de strijd tegen het terrorisme staat de aanval op het netwerk van Bin
Laden en het Talibanregime centraal. De door het CDA gesteunde militaire acties
moeten ertoe leiden dat Afghanistan niet langer een uitvalsbasis kan zijn
voor terrorisme. De strijd is ondanks de inmiddels zeer te betreuren burgerslachtoffers
niet gericht tegen de Afghaanse bevolking. Dat moet als consequentie hebben
dat wij zoveel mogelijk moeten doen om te voorkomen dat de Afghaanse bevolking
de rekening gepresenteerd krijgt. Dat betekent uiteraard keuzes
van doelen, maar ook ondersteuning van de UNHCR-opvang van vluchtelingen in
de regio. Dat betekent ook nadenken over een toekomst voor Afghanistan na
de Taliban. Ik hoor hier tot op heden te weinig over.Gedurende langere tijd gaat de Afghaanse bevolking gebukt onder armoede,
honger, ziekte en onderdrukking. Vooral vrouwen lijden extra, doordat hen
in wezen de basisrechten voor een volwaardig bestaan als mens zijn ontnomen.
Terecht wordt er nu wel nagedacht over de wederopbouw door die toekomstige
regering die van binnenuit zou moeten komen, mogelijk opgebouwd rond de ex-koning,
maar tal van Afghanen zijn bang dat degenen die zich schuldig hebben gemaakt
aan ernstige schendingen van mensenrechten, toch de kans krijgen om deel te
nemen aan een nieuwe regering. Niet alleen het Talibanregime maakt zich schuldig
aan ernstige schendingen van mensenrechten, tal van leiders van de noordelijke
alliantie hebben wat dat betreft ook geen schone lei. Omwille van de strijd
tegen het terrorisme moeten wij nu niet onze ogen sluiten voor schendingen
van mensenrechten, voor corruptie en onderdrukking. Ook onze nieuwe bondgenoten
in de strijd tegen het terrorisme moeten kunnen worden aangesproken op het
respecteren van de waarden waarvoor wij zeggen te staan.Bevordering van de internationale rechtsorde, conflictpreventie, maximale
inspanningen voor rechtvaardige vrede, een sociaal-economische wereldorde
waarbij armoede en marginalisering van grote delen van de wereld worden tegengegaan,
dat zijn traditionele onderdelen van het Nederlands buitenlands beleid. Zij
zijn het ook voor het creëren van een klimaat waarin geen voedingsbodem
is voor het terrorisme. Er kan geen rechtvaardiging zijn voor de brute aanslagen
op het WTC, maar een sociaal-economische wereldorde waar de grote meerderheid
van de wereldbevolking werkelijk deel van uitmaakt en baat bij heeft, is in
wezen de beste verdediging tegen de vernietiging ervan.Holbrooke stelde recent terecht dat de terroristische aanvallen op Amerika
opnieuw de noodzaak hebben onderstreept van een hechte samenwerking tussen
de Verenigde Staten en Europa. Wij zijn partners, waarvan de belangen op democratisch,
economisch en veiligheidspolitiek gebied in elkaars verlengde liggen. De relatie
tussen de Unie en de VS is gebaseerd op gemeenschappelijke waarden en belangen.
Die gemeenschappelijke belangen hebben niet altijd geleid tot dezelfde normen.
Wij hebben verschillende standpunten over de rol van de overheid, sociale
zekerheid, individuele verantwoordelijkheid, de doodstraf, en zo zijn er tal
van zaken te noemen, maar die verschillen hebben een nauwe samenwerking nooit
in de weg gestaan, juist vanwege die overheersende gemeenschappelijke waarden
en belangen.Voor 11 september werd er in toenemende mate gediscussieerd over mogelijke
Amerikaanse afzijdigheid ten opzichte van Europa, met name bij Kyoto en het
internationaal strafhof. De geringe betrokkenheid van de VS bij crises die
de internationale vrede en veiligheid bedreigen in relatie tot de ontwikkeling
van een Europees veiligheids- en defensiebeleid en de discussie over het raketschild
figureren in opinieartikelen veelvuldig als bewijs voor een nieuw unilateralisme
van de Verenigde Staten. 11 september heeft duidelijk gemaakt dat unilateralisme
geen optie is. Europa en Amerika zullen voor elkaar belangrijk blijven. Geen
van beide verkeert in een positie om de ander of elkaars gemeenschappelijke
belangen over het hoofd te zien. Het grote vraagstuk van de transatlantische
veiligheidsrelatie is wat wij gezamenlijk kunnen ondernemen tegen de nieuwe
bedreigingen.Investeren in die transatlantische band betekent allereerst investeren
in het Atlantisch bondgenootschap. Dat bondgenootschap is er niet alleen in
goede tijden, maar vooral in kwade tijden. Als wij terecht die aanvallen zien
als een aanval op ons allen en voor het eerst in het 52-jarig bestaan van
de NAVO artikel 5 inroepen dan is dat geen gratuite gebaar. Invloed van Nederland
op het wereldtoneel zal in toenemende mate afhangen van de kwaliteit en de
timing van onze inbreng in het internationaal overleg. Alleen als wij actief
en alert reageren, kunnen wij een relatief belangrijke inbreng hebben. Hoe verhoudt zich die constatering tot de werkelijkheid rond die aanval
op ons allen en tot de noodzaak, de veiligheid in het Noord-Atlantisch gebied
te herstellen en te behouden? Luttele uren voordat het bondgenootschap stelde
dat die aanval op de VS een aanval was op alle bondgenoten verklaarde minister
Van Aartsen dat het daarvoor veel te vroeg was. Toen het concrete voornemen
op tafel lag, was het tot twee keer toe vooral Nederland dat aarzelde. De
reacties en de verklaringen van de minister van Buitenlandse Zaken lijken
en leken eerder ingegeven door binnenlandse motieven – hoe houd ik GroenLinks
binnenboord? – dan door de vraag op welke wijze Nederland in dit internationale
overleg een relatief belangrijke inbreng zou kunnen hebben in de wijze waarop
het bondgenootschap een adequaat antwoord kan geven op de bedreiging van de
veiligheid in het Noord-Atlantisch gebied.Na het inroepen van artikel 5 had iedere bondgenoot en dus ook Nederland
moeten bekijken op welke manier hij de VS kan bijstaan. Nederland had niet
in alle toonaarden moeten onderstrepen dat het geen blanco cheque betrof.
Ook dat leek eerder voor binnenlands gebruik bedoeld dan als antwoord op de
vraag hoe een relatief belangrijke inbreng zou kunnen worden gerealiseerd
op de ernstige bedreiging van onze samenleving en onze waardengemeenschap.Wat heeft Nederland nu in feite ondernomen ten faveure van onze belangrijkste
bondgenoot?De heer Hoekema (D66):Is de heer Verhagen het wel of niet eens met de drie kanttekeningen die
Nederland heeft laten plaatsen bij het inroepen van het mechanisme van artikel
5 door de Verenigde Staten op 12 september?De heer Verhagen (CDA):Nederland is te aarzelend geweest en had eerder achter het inroepen van
artikel 5 moeten staan. Nederland had, juist gelet op de houding van de Verenigde
Staten, moeten onderschrijven dat er geen sprake was van wild om zich heen
slaan door de Verenigde Staten, maar dat het daadwerkelijk een aanval op ons
allen betrof en dat daartoe ook militaire middelen ingezet moeten worden om
de eigen samenleving te kunnen beschermen tegen aanslagen door
terroristen.De heer Hoekema (D66):De minister moet zichzelf maar verdedigen donderdag, maar deze connotatie
heb ik niet gehoord in de reacties van het kabinet op woensdag 12 september.
Ik herhaal daarom mijn vraag waarop ik geen antwoord heb gekregen. Onderschrijft
de heer Verhagen nu wel of niet de drie kanttekeningen die Nederland heeft
geplaatst bij het inroepen door de Verenigde Staten van artikel 5 op woensdag
12 september?De heer Verhagen (CDA):De vraagstelling zoals de heer Hoekema die nu formuleert, heeft niet voorgelegen.
De nadruk lag te veel op kanttekeningen en niet op ondersteuning van het optreden
van het NAVO-bondgenootschap tegen een aanval door het terrorisme op onze
eigen samenleving.De heer Van Bommel (SP):Deze inbreng van de heer Verhagen verbaast mij in hoge mate. Hoeveel eerder
had de Nederlandse regering dan de inroeping van artikel 5 moeten omarmen?
Het lijkt mij dat dit op de kortst mogelijke termijn is gebeurd, maar wellicht
had de heer Verhagen dat een paar minuten of een paar uur eerder gewenst. Had de kritiek van het CDA op het inroepen van artikel 5 en de uitspraak
dat er geen sprake is van een blanco cheque – ik heb dat zeer toegejuicht –
niet veel eerder geuit moeten worden, bijvoorbeeld op het moment dat de Kamer
sprak over artikel 5? Toen heb ik die kritiek van het CDA niet gehoord.De heer Verhagen (CDA):In dat debat heb ik gezegd dat het geen gratuit gebaar is en dat wij het
terrorisme moeten bestrijden met eenzelfde vastberadenheid als de Amerikanen
hebben getoond in 1944 in Normandië. Minister Van Aartsen en minister
De Grave hebben toen gezegd dat het geen blanco cheque is. Voor het eerst
in de 52-jarige geschiedenis van de NAVO is gezegd: wij staan onze bondgenoot
bij omdat wij dit zien als een aanval op ons allen. Ik verwacht dat er dan
ook invulling aan wordt gegeven. De heer De Hoop Scheffer heeft tijdens de
algemene beschouwingen gezegd dat daarbij niet de woorden "geen blanco cheque"
horen. Misschien heeft de heer Van Bommel niet goed opgelet als het gaat over
de inbreng van de fractie van het CDA in het verleden. Als mevrouw Herfkens
op een ongepaste wijze buiten de microfoon lachend of gekscherend opmerkt
dat ik dit blijkbaar voor 11 september had willen hebben, dan gaat dat volstrekt
voorbij aan het feit dat Nederland toen in de NAVO-raad het besluit aan de
orde was dat de NAVO dit zou beschouwen als een aanval op ons allen in het
kader van artikel 5, indien vaststond dat het een aanval van buitenaf was,
hierbij kanttekeningen heeft geplaatst. Het wilde er op dat moment geen besluit
over hebben; er waren aarzelingen. Nadien is de bewijsvoering gegeven. Nederland
vroeg wederom om uitstel, met andere woorden: het aarzelde. Daarna zijn uitspraken
gedaan over geen blanco cheque, het inlassen van een denkpauze als het iets
wordt gevraagd. Er zijn zelfs twee tegenovergestelde lezingen van het eerste
besluit in het eerste debat door de minister van Buitenlandse Zaken. Het was
puur binnenlands gericht. Als er hier in het Botlekgebied een vliegtuig door
terroristen naar beneden was gehaald en wij hadden dat gezien als een aanval
van buitenaf op onze samenleving, dan zou ik buitengewoon teleurgesteld zijn
geweest als de Amerikanen hadden gereageerd zoals Nederland heeft gedaan.De heer Van Bommel (SP):De redenering dat de Nederlandse regering vraagtekens heeft geplaatst
bij het voor het eerst sinds het bestaan van de NAVO inroepen van artikel
5 vind ik verstandig. Het is verstandig van de Nederlandse regering.De heer Verhagen (CDA):Dat begrijp ik want u was ertegen.De heer Van Bommel (SP):Wat heeft u daar concreet tegen? Het verzoek van de regering was om de
reikwijdte van het inroepen van artikel 5 te verkennen, vooral omdat het voor
het eerst was. Als u daar tegen bent, dan geeft u in principe een blanco cheque
af.De heer Verhagen (CDA):Nee, absoluut niet. Je geeft een cheque af, die je wilt verzilveren ter
bestrijding van het terrorisme. Je ziet Verhagenhet als een aanval op onze
samenleving. Je bent bereid die cheque te verzilveren om ervoor te zorgen
dat je met gebruikmaking van militaire middelen bereid bent een einde te maken
aan terroristische uitvalsbases. Dat is dus niet achterover leunen en kijken
wat er gebeurt, maar dat is concreet duidelijk maken hoe je de VS kan bijstaan. Ondanks het gegeven dat de Amerikaanse militaire aanwezigheid en een sterke
NAVO-presentie op de Balkan noodzakelijk zijn, is een van de in de NAVO-raad
overeengekomen maatregelen de zogenaamde backfilling. De VS moeten de nieuwe
crisis en de noodzaak van de strijd tegen Bin Laden in Afghanistan niet als
excuus gebruiken om zich aan hun verplichtingen op de Balkan te onttrekken.
Dit laat onverlet dat er sprake kan zijn van een verminderde Amerikaanse presentie.
De Amerikaanse onderminister van defensie stelde begin deze maand dat Amerika
zich genoodzaakt zou kunnen zien zijn troepensterkte op de Balkan te verminderen –
ik zeg niet te beëindigen, maar te verminderen – gelet op het feit
dat een deel van die troepen elders voor terreurbestrijding hard nodig is.
Een sterke NAVO-presentie in Bosnië, Kosovo en Macedonië is echter
nog steeds gewenst. In Bosnië en Kosovo is het dankzij een sterke NAVO-presentie
betrekkelijk rustig, maar de veiligheidssituatie van bijvoorbeeld Servische
Kosovaren en Roma is nog steeds zeer slecht. Er is geen vrijheid van beweging
en de terugkeer van vluchtelingen is in feite niet mogelijk, omdat die door
de Albanezen wordt geblokkeerd. De huidige ontwikkelingen laten te veel hoop
bij de Kosovaarse Albanezen op een onafhankelijk Kosovo, waarin geen ruimte
is voor voormalige Servische inwoners. De internationale gemeenschap moet
duidelijk maken dat respect voor minderheden ook inhoudt dat onderdrukking
en schending van mensenrechten van de Servische en Roma bevolking in Kosovo
niet getolereerd worden.Het vinden van een oplossing voor de definitieve status van Kosovo vormt
een andere grote politieke uitdaging op de Balkan in de komende periode. Na
de crisis van 1999 is er in wezen voor gekozen, deze kwestie even te laten
rusten en prioriteit te geven aan het scheppen van een veilige omgeving, het
ondersteunen van wederopbouw en democratisering in Kosovo, maar zolang de
gedachte van een onafhankelijk Kosovo nog aanwezig is bij de UÇK zal
dit niet leiden tot een welwillende houding ten opzichte van de Servische
Kosovaren. Indien, zoals de regering stelt, het uitgangspunt resolutie 1244
van de Veiligheidsraad blijft, dat wil zeggen verregaande autonomie van Kosovo
maar territoriale integriteit van de FRJ, kan onafhankelijkheid absoluut geen
optie zijn. Dat horen wij dan ook zo te stellen.De situatie in Macedonië laat zich nog steeds kenschetsen als een
uiterst wankele vrede. Ondanks het feit dat de eerste etnisch gemengde politieteams
door de Macedonische regering naar de voormalige oorlogsgebieden zijn gestuurd
als eerste stap in de uitvoering van het gesloten vredesakkoord is er beslist
geen reden voor optimisme. De kans is groot dat er opnieuw gewelddadigheden
uitbreken. Het UÇK-leger is ondanks de ingenomen wapens niet echt gedemobiliseerd
en de parlementaire behandeling van de grondwetswijziging is de afgelopen
weken ernstig vertraagd door de Macedonische meerderheid. Het is absoluut
geen rozengeur en maneschijn daar.Er is in de hele Balkan een grote concentratie van georganiseerde misdaad,
drugs- en wapenhandel en mensensmokkel. Volgens recente gegevens kwamen vorig
jaar alleen al via Bosnië 50.000 illegalen waaronder veel militante moslims
Europa binnen. Bosnië, Albanië en Kosovo worden genoemd als landen
waarin het netwerk van Bin Laden actief is. Zowel vanuit een oogpunt van conflictpreventie
alsook om te voorkomen dat er in de Balkan een klimaat heerst waarin terroristen
zich schuil kunnen houden, is een blijvende, grootschalige NAVO-aanwezigheid
noodzakelijk. Europa, en dus ook Nederland, zou op dit punt een grotere inbreng
moeten leveren. Ook dat is een consequentie van bondgenootschappelijke solidariteit.Investeren in de veiligheidsrelatie en in de transatlantische samenwerking
laat onverlet naar de mening van het CDA dat de verdere ontwikkeling van het
EVDB van groot belang is. Gezien de verschillende capaciteiten zal van een
gelijkwaardige positie van de Unie en de VS op het gebied van vrede en veiligheid
voorlopig nog lang geen sprake zijn. Wel zou het mogelijk moeten zijn dat
de Unie door de VS gezien wordt als een volwaardige partner. Of zoals NAVO-secretaris
Lord Robinson stelde: "building a stronger European role in security matters
has become necessary to a healthy transatlantic relationship". Het is dus
van groot belang dat serieuzer dan tot nu toe gewerkt wordt aan het invullen
van de tekortschietende Europese capaciteit en tegelijkertijd zeker gesteld
wordt dat de Unie daadwerkelijk gebruik kan maken van NAVO-middelen voor operaties
in het geval Europa autonoom handelt. Het probleem dat elk gebruik van NAVO-middelen
een unaniem akkoord vereist en Turkije vanwege de uitsluiting ten aanzien
van het besluitvormingsproces van de EVDB een gegarandeerde toegang tot die
middelen blokkeert, moet met grote spoed worden opgelost. Dit vraagt naar
onze mening om initiatieven, ook van Nederland, die recht doen aan de wens
van Turkije om serieus genomen te worden bij de EVDB-besluitvorming.Een hele rij zogenoemde deskundigen, de PvdA-woordvoerders Koenders en
Timmermans incluis, verdrong zich na 11 september om de vloer aan te vegen
met de Amerikaanse plannen om een schild te ontwikkelen dat bescherming moet
bieden tegen aanvallen van intercontinentale raketten. Een dergelijk raketschild
had inderdaad geen bescherming geboden tegen de aanslagen op het WTC. In de
strijd tegen het terrorisme zullen wij zeker aandacht moeten schenken aan
multilaterale wapenbeheersing, internationale solidariteit en verkleining
van de kloof tussen arm en rijk. Een buitenlands beleid dat het hierbij laat
vertoont echter naar onze mening ernstige tekortkomingen.Verspreiding van rakettechnologie en massavernietigingswapens onder staten
die het niet zo nauw nemen met democratie en mensenrechten is een reële
dreiging. Wij kunnen daarbij niet volstaan met multilaterale wapenbeheersing
en een beleid van non-proliferatie. Het laat zich namelijk raden dat dictatoriale
regimes zich hier niets van aan trekken en gewoon doorgaan met het verwezenlijken
van hun ambities. Irak is hier een bedenkelijk voorbeeld van. Alle VN-sancties
en wapeninspecties ten spijt. Het is duidelijk dat risicolanden als Iran en
Irak gretig bezig zijn met het zich eigen maken van rakettechnologie. Eenzijdige
opzegging van het ABM-verdrag lijkt daarnaast minder waarschijnlijk nu de
Russische president Poetin heeft laten doorschemeren dat hij bereid is tot
concessies bij dit verdrag. Een koudeoorlogstheorie van wederzijdse afschrikking
is niet meer langer van toepassing op de huidige dreigingen.Het totale gebrek aan respect voor menselijk leven dat de terroristen
met hun aanval op het WTC en het Pentagon aan de dag hebben gelegd doet het
ergste vrezen indien soortgelijke groeperingen of regimes de beschikking krijgen
over de benodigde rakettechnologie. Nu de Amerikaanse voorstellen zich uitstrekken
tot uitbreiding van het schild naar Europa, zal de Nederlandse regering zich
naar onze mening daar voorstander van moeten betonen.De strijd tegen het terrorisme biedt tevens een kans voor verbetering
van de relatie met Rusland. De opstelling van Poetin na de aanslagen is uitermate
bemoedigend en biedt mogelijkheden voor intensieve samenwerking tussen de
Unie en Rusland. Samenwerking ligt niet alleen voor de hand waar het gaat
om de bestrijding van terrorisme, maar ook op andere terreinen. Opbouw van
een functionerende markteconomie, een civil society, een democratische mentaliteit,
versterking van de rechtsstaat, aanpak van milieuproblemen en vrije pers zijn
daarbij van wederzijds belang. Concrete samenwerking op deze gebieden, inclusief
samenwerking bij bestrijding van terrorisme, mag niet leiden tot steun van
het beleid in Tsjetsjenië. De eerdere kritiek was niet gericht op de
bestrijding van terroristische activiteiten door Tsjetsjenen, de kritiek was
gericht op de excessieve schending van mensenrechten. Dat wij genuanceerder
kijken naar wat in Tsjetsjenië gebeurt, zoals bondskanselier Schröder
stelde, mag er niet toe leiden wij nu opeens Rusland niet meer zouden mogen
aanspreken op respect voor mensenrechten of het streven naar een politieke
oplossing in Tsjetsjenië. Wij hebben zeker begrip voor de problemen waarmee
Rusland in Tsjetsjenië kampt, maar ook hier geldt dat wij onze waarden
wel degelijk in het oog moeten houden. Wij mogen onze ogen ook niet sluiten
voor het feit dat ongeveer tegelijkertijd met het bezoek van president Poetin
aan de Duitse Bondsdag, de Iraanse minister van defensie in Moskou weer nadere
overeenkomsten sloot op het gebied van militair-technische samenwerking. De
ontwikkeling van massavernietigingswapens, biologisch, nucleair en chemisch,
in Iran vormt een grote bedreiging. Iran geeft openlijk steun aan terroristische
organisaties als Hezbollah en Hamas. Dit betekent dat wij niet alleen voorzichtig
moeten zijn met het binnenhalen van Iran in de antiterrorismecoalitie, maar
ook dat de EU dit land voorzichtig moet benaderen. Ik denk hierbij aan handelsakkoorden
waarbij wij kanttekeningen plaatsen. Ook moeten wij Rusland blijven aanspreken
op de proliferatie van kennis en technologie in de richting van Iran.Meteen na de aanslagen gingen er stemmen op die pleitten voor een snelle
uitbreiding van de NAVO. De Italiaanse minister van defensie pleitte zelfs
voor opname van Rusland in de NAVO. Duidelijk is in elk geval dat snel een
standpunt moet worden ingenomen, dus ook door de Nederlandse regering, inzake
de komende NAVO-uitbreiding. De CDA-fractie heeft eerder gepleit voor het
serieus invulling geven aan het zogenaamde opendeurenbeleid. Ik weet niet
zeker of ik daarover samen met collega Koenders een motie heb ingediend, maar
in elk geval hebben wij daarvoor gepleit. De CDA-fractie is van mening dat
een eventuele uitbreiding van de NAVO een positieve ontwikkeling is. De criteria
die voor toetreding gelden, dienen tot een open beoordeling van de kandidaat-lidstaten
te leiden. Positief is dat de Russische weerstand tegen de toetreding van
de Baltische staten is verdwenen. Zo lijkt het althans. Dat laat echter onverlet
dat de kandidaat-lidstaten op hun eigen merites moeten worden beoordeeld.
Ik verwacht snel een standpunt van de Nederlandse regering, want het wordt
hoog tijd dat wij onze gedachten daarover opmaken. De minister lacht, maar
ik hoop dat hij nog steeds lacht als wij de discussie voeren over de uitbreiding
van de NAVO.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik ben op dit punt ook nog niet uitgedacht, maar de heer Verhagen is wel
erg royaal met die opendeurpolitiek. Zou dit na verloop van tijd niet kunnen
betekenen dat de slagvaardigheid en efficiency van het NAVO-bondgenootschap
als militaire organisatie in het gedrang komt? Die discussie hebben wij een
paar jaar geleden ook gevoerd, maar die komt nu waarschijnlijk in verhevigde
mate terug.De heer Verhagen (CDA):Dat die discussie in verhevigde mate terugkomt ben ik met de heer van
Middelkoop eens. Maar als hij mij zo beluistert, heeft hij toch niet helemaal
goed geluisterd. Ik zei dat die verandering van het Russische standpunt inzake
de Baltische staten onverlet laat dat de kandidaat-lidstaten op hun eigen
merites moeten worden beoordeeld. Dat betekent dat over de criteria open moet
worden gediscussieerd. Dan gaat het ook over efficiency. Als je kijkt naar
het huidige lijstje van landen die meedoen, moet je wel degelijk kijken naar
militaire capaciteit. Je moet niet alleen kijken of hun defensie democratisch
gecontroleerd is en dergelijke, maar ook of men in staat is om binnen de NAVO
de taken waar te maken zoals het moet. Wij hebben natuurlijk ervaringen met
een aantal recente toetreders en die ervaringen zijn niet alle even positief.
Over Roemenië zul je waarschijnlijk een discussie krijgen. Over Albanië
zul je absoluut een discussie krijgen. Over Macedonië zul je absoluut
een discussie krijgen. Wat betreft de omvorming van het militaire apparaat
van de Baltische staten zul je op het punt van de criteria een meer open discussie
krijgen.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De heer Verhagen is wel erg diplomatiek voor een parlementariër.
Mag ik hem zo verstaan dat steeds wanneer hij zegt dat je daar een open discussie
over krijgt, hij het ook voor mogelijk houdt dat wij om redenen van slagvaardigheid,
militair opereren enz. zeggen dat het beter is om ze niet toe te laten, misschien
ook in het belang van die staten zelf? Ik vind zelf de toegevoegde waarde
van de Baltische staten niet zo erg groot en het argument van de bescherming
van die Baltische staten vind ik zo langzamerhand een argument van de koude
oorlog worden. Het moet ook daar toch uit te leggen zijn?De heer Verhagen (CDA):De toetreding van de Baltische staten apprecieer ik overigens positiever
dan die van Albanië of Roemenië. Bij Roemenië gaan politieke
argumenten een rol spelen.Ik breng dit in, omdat er nu ineens een discussie komt dat wij maar snel
iedereen moeten toelaten. Ik noemde al de minister van defensie van Italië die zelfs Rusland wilde toelaten. Peres wilde zelfs China erbij
halen. Zo ging men de hele wereld onder de NAVO brengen. Volgend jaar zullen
wij op de NAVO-top een besluit moeten nemen. Als wij op dit punt serieus invulling
willen geven aan het NAVO-bondgenootschap, moeten wij met een eigen standpunt
komen. Daarom wil ik snel een discussie hebben over dit onderwerp. Nogmaals,
ik sta principieel positief ten opzichte van de uitbreiding van de NAVO. Dat
wil echter niet zeggen dat ik nu a priori "ja" zeg tegen iedere kandidaat-lidstaat.In het kader van de discussie over het bestrijden en het voorkomen van
terrorisme is door het EU-voorzitterschap aangedrongen op het bewerkstelligen
van vrede in het Midden-Oosten. Daarbij is de inzet een onafhankelijke, levensvatbare
Palestijnse staat gecombineerd met garanties van de Israëlische veiligheid.
Een levensvatbare Palestijnse staat en een duurzame vrede in het Midden-Oosten
zijn naar de mening van de CDA-fractie niet mogelijk als deze het gevolg zouden
zijn van het eenzijdig uitroepen van een onafhankelijke staat. Er moet een
einde komen aan het geweld. Dat betekent ook een einde aan de uitbreiding
van nederzettingen, een einde aan de herbezetting van Palestijnse autonome
gebieden. Dat betekent onderhandelingen op basis van het Mitchell-rapport.Als wij spreken over terroristen, moeten wij ons echter terdege realiseren
dat wij het dan ook hebben over de Hezbollah in Libanon, over de Hamas in
de gebieden van de Palestijnse autoriteit, over de Islamitische Jihad in Egypte
en over het Volksfront voor de bevrijding van Palestina in Syrië; allemaal
terroristische organisaties met maar één doel voor ogen: de
vernietiging van de staat Israël.Sharon moet inderdaad duidelijk worden gemaakt dat ondanks het begrip
voor de noodzaak tot bescherming van de Israëlische bevolking, de oplossing
niet kan liggen in escalatie en dat het nederzettingenbeleid leidt tot verdere
frustraties en gewelddadigheden. Arafat moet duidelijk gemaakt worden dat
hij daadwerkelijk moet optreden tegen Hamas- en Jihadstrijders die de bevolking
van Israël terroriseren. Wij moeten ons ook realiseren dat in Israël
in toenemende mate het geloof postvat dat Arafat de heimelijke ambitie heeft
om Israël te vernietigen. Als de internationale gemeenschap werkelijk
vrede wil in het Midden-Oosten, zal zij werkelijk met een alternatief moeten
komen dat de Israëlische bevolking ook in de tijd van onderhandelingen
méér veiligheid biedt dan nu het geval is. Daarbij past ook
dat Nederland slechts steun geeft aan onderwijsprojecten die de Palestijnse
jeugd scholen in het besef dat zij in vrede moeten leven met Israël.
Daarbij past ook dat Syrië als lid van de Veiligheidsraad als bijdrage
aan vrede en veiligheid een einde maakt aan de huidige ondersteuning van terroristische
activiteiten van de Hezbollah en het Volksfront voor de bevrijding van Palestina
en daaraan ook gehouden wordt. Wij kregen een mooi briefje van de minister
dat hij geen inzage geeft in het stemgedrag en dat Syrië gehouden zal
worden aan de verplichtingen, maar ik zou van de minister willen weten hoe
hij dat gaat doen. Ook dat is immers niet gratuit!Daarbij passen ook internationale initiatieven om te komen tot een tussentijdse
gedeeltelijke oplossing in de vorm van bijvoorbeeld een Palestijnse staat
en het tijdelijk buiten de discussie plaatsen van een eindbod voor Jeruzalem
of de Palestijnse vluchtelingen.Het was de bedoeling dat onder het motto "gedreven door idealisme maar
gestuurd door pragmatisme en realisme" een slagvaardig buitenlands beleid
tot stand zou komen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Als het gaat om het beleid ten aanzien van het Midden-Oosten, Israël
en de Palestijnse gebieden, steunt de CDA-fractie dan de lijn die de regering
van de Verenigde Staten op dit moment kiest namelijk harde druk op Israël
om zich terug te trekken uit allerlei gebieden en steden die Israël op
dit moment bezet?De heer Verhagen (CDA):Ik heb gezegd dat er sprake moet zijn van druk op Israël want er
moet een einde komen aan het nederzettingenbeleid en aan de herbezetting van
Palestijnse autonome gebieden, maar er moet ook sprake zijn van druk op Arafat.
Hij is het gezag in de Palestijnse gebieden. Dat betekent dat hij dan inderdaad
gezag moet uitoefenen. Op het moment dat hij toestaat dan wel niet verhindert
dat er vanuit zijn eigen territoir terroristische aanvallen, zelfmoordaanslagen
en honderden andere aanslagen plaatsvinden op Israëlische burgers, moet
hij daarop worden aangesproken. Dat moet consequenties hebben. Dus ik pleit
niet voor eenzijdige druk; ik pleit voor een evenwichtige benadering. Wij
moeten niet vervallen in het eenzijdig veroordelen van Israëlische acties.
Met alle kritiek die je kunt hebben op het uitschakelen van een leider van
bijvoorbeeld het Volksfront voor de bevrijding van Palestina, moeten wij ons
realiseren dat Israël nog nooit een discotheek met kinderen heeft opgeblazen
en dat Israël geen zelfmoordacties in het Palestijnse gebied onderneemt
met het doel daar burgers uit te schakelen. Als het dus gaat om het uitoefenen
van druk, verwacht ik ook van GroenLinks dat zij Arafat eveneens wil aanspreken
op zijn verantwoordelijkheid voor het voorkomen van terroristische aanslagen
die vanuit de Palestijnse gebieden plaatsvinden.Mevrouw Vos (GroenLinks):Uiteraard vindt de fractie van GroenLinks dat ook op de Palestijnen druk
moet worden uitgeoefend teneinde het geweld te stoppen. Vindt u dat de Verenigde
Staten te weinig druk op de Palestijnen uitoefenen? Dat wil ik weten. Kritiseert
u dus het beleid van de Verenigde Staten? Als ik u vraag "vindt u dat zij
voldoende druk op Israël uitoefenen?" houdt u een riedel over Arafat.
Ik wil echter weten of naar uw mening de VS voldoende druk uitoefenen.Het is mij verder opgevallen dat u zo ver ging dat u de Israëlische
reactie op de dood van minister Ze'evi legitiem vond. Dat verbaasde ons. Je
zou je ook kunnen afvragen of dit wel een proportionele actie was. Was dit
niet meer een vergelding dan alleen het opsporen van daders? Zou daarom niet
meer druk op Israël nodig zijn, opdat zij met dit soort acties meer terughoudend
worden?De heer Verhagen (CDA):Waar hebt u gehoord dat ik deze actie legitiem vond? Ik heb zojuist gezegd
dat er wat mij betreft een eind moet komen aan de herbezetting van de Palestijnse
autonome gebieden. De reactie die onder andere bestond uit het
herbezetten van Palestijnse gebieden vind ik begrijpelijk, maar ik heb die
niet legitiem genoemd. Als ik die wel legitiem zou vinden, zou ik ook niet
zeggen dat aan die bezetting een eind moet komen. Als u wilt weten wat ik
vind van de opstelling van de Amerikanen, zeg ik dat er meer druk op Arafat
moet worden uitgeoefend. Dat heb ik meerdere malen tegen de Nederlandse regering
gezegd. Ik heb mij verbaasd over de ommezwaai die de minister van Buitenlandse
Zaken destijds in zijn appreciatie van de heer Arafat maakte. Hij had op die
manier een mooi excuus om geen verdere druk op hem te hoeven uitoefenen. Als
Arafat namelijk werkelijk niet in staat is om een eind te maken aan het geweld,
hoef je ook geen druk op hem uit te oefenen. Ik vind echter dat het feit dat
je Arafat karakteriseert als een zwak leider, niet mag leiden tot het afzien
van druk op hem om een eind aan het geweld te maken.Voorzitter. Het was de bedoeling dat onder het motto "gedreven door idealisme,
maar gestuurd door pragmatisme en realisme" een slagvaardig buitenlands beleid
tot stand zou komen. Ambassades zouden opkomen voor de verschillende belangen
van de Nederlandse samenleving. Zij zouden bijdragen aan een rechtvaardige
internationale ordening, aan versterking van de internationale instellingen,
aan de versterking en de uitbouw van de Europese integratie en aan het bestrijden
van armoede en onderontwikkeling. De vraag is of dat beleid daadwerkelijk
is gerealiseerd. Naar onze opvatting is er nog steeds sprake van een te versnipperd
en soms inconsistent buitenlands beleid. Wil een beter beleid tot stand komen
dan zal in ieder geval de coördinerende rol van de minister van Buitenlandse
Zaken versterkt moeten worden. De recent verschenen nota leverde wat dit betreft
weinig nieuwe gezichtspunten op. In onze ogen schiet zij te kort. Het gaat
er niet om, bij andere vakdepartementen goed te liggen. Om met Van Eenennaam
te spreken: "Als je in bed blijft liggen, lig je ook goed." Het gaat erom
dat de activiteiten van de verschillende ministeries coherent zijn met en
een bijdrage leveren aan het door de minister van Buitenlandse Zaken te formuleren
buitenlands beleid. Dat is nu niet het geval. Idealisme gestuurd door pragmatisme
of het pragmatisch idealisme heeft in onze ogen te vaak geleid tot een pragmatische
reactie op wat toevallig op ons afkwam. Bij een beoordeling van het beleid
van de minister ontkom ik niet aan de constatering dat er een lijst is op
te stellen met hele en halve blunders, ondanks het feit dat hij een aimabel
persoon is die zich als in een vis in water lijkt te voelen en die goed past
bij de wereld van Peter Stuyvesant. Ik hoef de blunders niet allemaal te noemen.
We kennen ze: het wapenembargo tegen Indonesië, Kostunica's deelname
aan de verkiezingen en de gang van zaken met de UNHCR. Het gaat er om dat
de minister in het algemeen te weinig gevoel voor het buitenlands beleid heeft
gehad. Hij had te weinig eigen ideeën over hoe hij het wilde doen en
hoe het zou moeten. Daardoor koerste hij te veel op een standpunt waarvan
hij verwachtte dat dat het meerderheidsstandpunt in de Kamer of in de Raad
zou worden. Als die inschatting bij nader inzien verkeerd bleek, dan was het
een actie die op dat lijstje van hele of halve blunders kwam. Na de laatste
aanvaring met premier Kok is het eigenlijk betrekkelijk stil geworden. Ik
denk dat dit er ook mee te maken heeft dat de minister toen voorzichtiger
is gaan opereren om niet weer een aanvaring te krijgen met Kok of met de Kamer.
Daarmee lijkt het buitenlands beleid te veel verworden tot speelbal van de
internationale ontwikkelingen in plaats van sturend te zijn. Het debat werd
uit de weg gegaan. Daarom kun je je afvragen of Nederland weer daadwerkelijk
op de kaart gezet is.Ik rond af met een opmerking over het departement. Van Aartsen kwam niet
in een gespreid bedje. Dat bedje heeft hij overigens meteen na zijn aantreden
nog eens extra opgeschud, hetgeen leidde tot allerlei koppen in de kranten,
zoals "Ambtenaren woedend op Van Aartsen". Dat was niet direct het beste begin.
Dan hebben wij ook nog kunnen lezen dat de vertrekkende directeur-generaal
Buitenlandse zaken heeft gezegd: wat mij in al die jaren hier heeft getroffen,
is dat ik zo ontzettend veel tijd heb moeten besteden aan gedoe, aan gezeur,
aan gemier, aan niet-functioneel gezeik. Ik kan mij haast niet voorstellen
dat je dat allemaal doet om maar in aanmerking te komen voor een sleets carrièrepatroon.
Ondanks alle op- en aanmerkingen die ik namens de CDA-fractie over het buitenlandbeleid
van dit kabinet heb gemaakt, moet ik evenwel zeggen dat ik de indruk heb dat
de sfeer op het departement beter is dan na de vorige kabinetsperiode.De heer Hoekema (D66):Hoewel de verleiding groot is, zal ik niet op het laatste ingaan. Ik wil
nog even terug naar de opmerkingen van de heer Verhagen, die ik overigens
steun, over het belang van versterking van de Europese coördinatie. Hij
geeft een analyse waar ik het wel mee eens ben, en zegt ook dat de notitie
over de versterking van de Europese coördinatie wat aan de vlakke kant
is. Mijn vraag is of de heer Verhagen nu kiest voor de lijn van De Graaf die
heeft gezegd dat de minister meer Europese zaken moet doen, of voor de lijn
van Melkert die heeft gezegd dat er een soort vice-premier voor Europese zaken
moet komen. Of heeft hij ook nog een lijn van Balkenende in de aanbieding
om dat probleem op te lossen?De heer Verhagen (CDA):De lijn van Balkenende wordt gepresenteerd tijdens de speech die hij zal
houden over Europese aangelegenheden bij Clingendael. Daar kunt u dus naar
uitzien. Ik heb overigens bij de behandeling van de begroting van Algemene
Zaken die ik ook voor mijn rekening heb genomen namens de CDA-fractie, een
discussie gehad met de heer Rehwinkel over de positionering van Europese zaken.
Een vice-premier daarvoor zie ik absoluut niet zitten. Dat geldt niet alleen
voor mij, maar ook voor de heer Balkenende en dus voor de hele fractie. Europese
zaken moeten ook niet bij het departement van Algemene Zaken ondergebracht
worden, maar zullen bij het departement van Buitenlandse Zaken moeten blijven.
Er zijn dan drie opties, namelijk een minister zonder portefeuille, een staatssecretaris
of een minister van Buitenlandse Zaken die zich meer gaat bemoeien met Europese
zaken en werkelijk coördinatie gaat doorvoeren. Ik nodig u uit om bij
Clingendael te komen beluisteren wat de heer Balkenende hierover te zeggen
heeft.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik heb nog een vraag die teruggrijpt op het begin van uw betoog. U was
namelijk nogal kritisch over de opstelling van de minister van Buitenlandse
Zaken ten aanzien van de VS, toen het ging om solidariteit en artikel 5. Nu
heeft onze minister-president gezegd dat wij de VS niet automatisch volgen.
Hij heeft ook zijn zorgen geuit over het gebruik van clusterbommen. Bent u
het eens met de minister-president of vindt u dat er dan weer te veel afstand
genomen wordt?De heer Verhagen (CDA):Ik heb al eerder gezegd dat de CDA-fractie de militaire acties steunt,
met als doel het beëindigen van de situatie waarin Afghanistan uitvalsbasis
is voor internationaal terrorisme. Als je daarbij kijkt naar de middelen,
zijn er in wezen drie elementen die een rol spelen. Het eerste betreft de
militaire middelen die je nodig hebt...Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vraag u een kort antwoord.De heer Verhagen (CDA):Dat vraagt u niet; u vraagt mij een antwoord.De voorzitter:Laat ik u dan om een kort antwoord vragen, want de klok tikt door.De heer Verhagen (CDA):Goed. De militaire middelen die je nodig hebt om dat doel te bereiken,
zijn bepalend. Daarbij is het uitgangspunt dat je de oorlog niet voert tegen
de Afghaanse bevolking. Met andere woorden: als je andere militaire middelen
kunt gebruiken om hetzelfde doel te bereiken, dan moet je die eerder inzetten.
En ten slotte: als je mee wilt sturen, dan moet je ook meedoen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Bent u het nu eens met de minister-president of niet?De heer Verhagen (CDA):Je kunt niet van twee walletjes eten: én kritiek hebben én
tegelijkertijd niet meedoen. Ik vind verder dat je niet om informatie kunt
vragen zonder dat je weet of genoemde middelen werkelijk nodig zijn. Ik heb
die driedeling niet voor niets gemaakt. Je zult moeten weten welke militaire
middelen er nodig zijn om het doel te bereiken. Kan hetzelfde doel bereikt
worden met middelen die minder burgerslachtoffers kosten? En ten slotte de
vraag: op welke wijze kunnen wij optimaal invloed uitoefenen? Ten aanzien
van die punten heb ik kritiek gehad op de opstelling van de regering. Die
vragen zullen namelijk beantwoord moeten worden, voordat je überhaupt
kan roepen welke middelen wel en niet mogen worden ingezet.De heer Koenders (PvdA):Mijnheer de voorzitter. Meer dan ooit is de wereldpolitiek een zaak van
alle burgers geworden. Waar de Kenianen, de Tanzaniërs en vele burgers
van armere landen al langer leven met de verschrikkingen van het terrorisme
is de burger in de westerse landen zich in een klap bewust geworden van de
risico's van de ingewikkelde netwerkmaatschappij waar hij of zij deel van
uitmaakt. Het is dus niet zozeer de wereld die veranderd is na de verschrikkingen
van 11 september, als wel de perceptie van die wereld, die in een klap fundamenteel
is gewijzigd. De droom van onkwetsbaarheid is voorbij en daarmee is tevens
de scheidslijn tussen binnenlandse en buitenlandse politiek definitief geslecht.Conflicten veraf in ten onrechte vergeten regio's die alleen mondialiseren
via drugshandel, humanitaire hulp en migratie en waar de interne machtsstrijd
vooral wordt uitgevochten via manipulatie van een groeiende onderklasse door
conflictondernemers en terroristen via de band van religie of etniciteit,
zijn ineens conflicten dichtbij geworden. Voor velen beangstigend dichtbij.
En tegelijkertijd ultramodern van karakter. Terrorisme en fanatisme hebben
zich geglobaliseerd vanuit falende of dictatoriale staten, terwijl de internationaal-politieke
samenwerking op veelal ouderwetse wijze daarbij geen tred wist te houden.
Conflictpreventie heeft ontbroken. In die context is het Bin Laden-terrorisme
een ultramodern fenomeen dat met behulp van moderne militaire en mediatechnieken
uiterst effectief opereert. Voor Buitenlandse Zaken schept de definitieve
slechting tussen intern en extern beleid en de vermaatschappelijking die daarmee
gepaard gaat een enorme uitdaging in beleid en organisatie, waar ik overigens
nog op terugkom. Voor Buitenlandse Zaken is in die zin het uur U gekomen.In elk geval kan deze begrotingsbehandeling niet anders dan in het licht
staan van wat de Amerikanen "post nine eleven" noemen. Juist omdat de terroristische
dreigingen alle staatsgrenzen overschrijden, vormt de strijd tegen het mondiale
terrorisme een centrale uitdaging voor de wereldpolitiek. Er worden coalities
gesmeed tussen kampen die normaal tegenover elkaar staan; regionale conflicten
worden al dan niet ingedamd en de kaarten van de buitenlandse politiek opnieuw
geschud, met alle dilemma's van dien. Waar de wereld op 11 september plotsklaps
kleiner is geworden, zijn er ook enorme kansen voor internationale samenwerking
en multilateralisme. De centrale vraag is of de politiek en dus ook de Nederlandse
politiek, de EU, de NAVO en de VN, gereed is voor die uitdaging in de manier
waarop ze nu opereert en haar missie formuleert. Ik denk dat dat nog onvoldoende
het geval is. Eenieder gebruikt de agenda van 11 september immers voor eigen
doel en de kansen van 11 september kunnen ook snel verlopen in de richting
van grotere conflicten en hernieuwd unilateralisme.Het vacuüm van de nieuwe onzekerheid kan een botsing van beschavingen
teweegbrengen waar het conflict zelf daar juist weinig mee van doen heeft.
Het is de opdracht van de politiek de ongewisheid die velen in onze risicosamenleving
maar ook in vele delen van de wereld voelen, te kanaliseren. Daarbij horen
wat mij betreft twee taboes. Het taboe op naïviteit ten aanzien van het
internationale terrorisme dat zonder maatstaf van proportionaliteit het wereldtoneel
als doelgebied heeft en in een asymmetrische strijd dus alleszins sterk is.
Het tweede element is solidariteit en het taboe op afzijdigheid. Met verve
en dynamiek zal de Nederlandse politiek zich hierop moeten richten met concrete
voorstellen, bijvoorbeeld ten aanzien van versterking van het internationale
strafrecht – overigens, hoe staat het nu precies met de Nederlandse
voorbereiding van het gastheerschap voor het Internationale strafhof? –
en de versterking van de instituties die de globalisering ook moeten laten
werken voor de armen in vergeten regio's. Daarnaast moet de Nederlandse politiek
zich richten – dat is ook een Nederlandse traditie – op een actief
politiek en sociaal-economisch mensenrechtenbeleid. Het ontbreken daarvan
is in de ogen van velen een voedingsbodem voor falende staten
die terroristische netwerken beschermen en exporteren. De strijd die een internationale
coalitie nu voert met politieke, economische en ook militaire middelen moet
niet alleen tegen iets zijn, maar dient vooral ook te mobiliseren voor iets.
De concurrerende beeldvorming in de media maakt dat des te belangrijker. Ik
hoor graag het kabinet hierover en zal zelf tijdens dit debat namens de PvdA-fractie
een aantal concrete voorstellen doen.De keuze voor dit type langetermijnpolitiek wordt geconditioneerd door
duidelijke plaatsbepaling op het moment dat het erop aankomt. De directe solidariteit
die Nederland betoont aan de VS is vanuit het taboe op afzijdigheid principieel,
niet gratuit en wordt dus niet per dag afgegeven. De strijd tegen het terrorisme
met de diverse politieke, economische en militaire middelen is uiteraard langdurig
en in een complexe situatie zoals in Afghanistan niet in een dag geklaard.
Ik zou overigens in de zijlijn willen vragen of de Nederlandse regering nog
nieuwe verzoeken heeft gekregen voor eventuele militaire steun, hetzij als
backfill in het Caribische gebied, hetzij anderszins.Deze principiële stellingname neemt niet weg dat er ook zorgpunten
en vragen zijn die in dit debat aan de orde dienen te komen. Juist vanuit
die stellingname worden die vragen belangrijk. In de afgelopen dagen is de
urgentie vergroot ervoor te zorgen dat de militaire, politieke en humanitaire
agenda's ten aanzien van de strijd in Afghanistan gekoppeld blijven, waarbij
vanuit Nederland speciaal ook aandacht mag worden verwacht van de humanitaire
en diplomatieke coalitie voor de toekomst van een stabiel Afghanistan. Ik
kom daar nog op terug.Eerst de vraagpunten. Ik noem het belang van optimale informatievoorziening
en consultatie. De internationale coalitie die nu door de VS is opgebouwd,
wordt begrijpelijkerwijs gekenmerkt door een noodzakelijke combinatie van
leiderschap en flexibiliteit. Maar die mag niet ten koste gaan van optimale
informatievoorziening op in elk geval hoofdlijnen. Multilateralisme, daadwerkelijke
commitment van de gehele coalitie, proportionaliteit, gerichtheid en effectiviteit
zijn in die context verbonden. Dat geldt zeker in een heel complexe situatie
waarin het militaire instrument weliswaar onontbeerlijk is, maar met een nieuw
type van vijand tevens relatief en het traditionele concept van overwinning
binnen een brede coalitie moeilijk hanteerbaar blijkt.Heldere rapportage aan de VN, versterkte informatievoorziening via het
Verenigd Koninkrijk aan de Europese Unie en een reëel consultatiemechanisme
in de NAVO die in elk geval politiek betrokken is, horen daarbij. Nederland,
zou misschien juist omdat het een kleine speler is, met een aantal andere
landen aan de bel moeten trekken, waarbij eenieder begrijpt dat er limieten
zijn aan de openbaarheid van operationele informatie. Maar maximale openbaarheid
is van belang voor draagvlak en coalitie. Ik zou een Nederlands initiatief
terzake toejuichen, juist ook vanwege een tweede vraagpunt. De druk op militairen
vanuit de politiek op snelle resultaten mag niet leiden tot wat eufemistisch
missers genoemd worden op wijken of bijvoorbeeld opslagplaatsen van het Rode
Kruis, al zijn die natuurlijk nooit geheel uit te sluiten. Waar verslaggeving
moeilijk is en althans de Amerikaanse pers deels zelf censureert, blijft veel
onduidelijk, terwijl het hier misschien gaat om juist brandstoftanks of raketten
van de Taliban. Te veel onduidelijkheid hierover is niet verantwoord.In dit verband maak ik nog een belangrijke opmerking over de zogenaamde
clusterbommen. Die zijn alleen effectief en proportioneel bij acties tegen
militaire tegenstanders in open veld en zouden, gezien de enorme risico's
voor de burgerbevolking, niet moeten worden gebruikt in een civiele omgeving,
zelfs als de Taliban daar geïnfiltreerd zouden zijn. Niet ontplofte delen
zijn een groot risico voor burgers. Dat is de verkeerde weg en staat minstens
op gespannen voet met het humanitaire recht. Het is nu onbekend of clusterbommen
zo gebruikt worden. Graag een duidelijke positiebepaling van het kabinet hierover,
want mijn fractie vindt het gebruik ervan in dergelijke omstandigheden niet
verantwoord. Daarnaast willen wij graag precies geïnformeerd worden over
de initiatieven die Nederland neemt tijdens de komende toetsingsconferentie
van het conventionele wapenverdrag om deze problematiek meer in het algemeen
aan de orde te stellen. Dat is overigens eerder ook toegezegd.De heer Verhagen (CDA):De heer Koenders vindt het gebruik van clusterbommen onverantwoord. Wat
zijn de consequenties van die uitspraak? Vindt hij dat de Nederlandse regering
haar steun aan militaire acties van de Verenigde Staten moet intrekken op
het moment dat deze wapens worden gebruikt?De heer Koenders (PvdA):Dat is helemaal niet aan de orde. Ik stel nu, uit solidariteit met de
coalitie – en die wordt niet per dag afgerekend – een aantal kritische
vragen. Ten eerste vind ik dat nagevraagd moet worden of clusterbommen worden
gebruikt. Ten tweede moet nagegaan worden waarvoor deze bommen worden gebruikt.
Ten derde wil ik een heldere positiebepaling van de Nederlandse regering met
betrekking tot het gebruik van clusterbommen en de noodzaak om die in overeenstemming
met het humanitaire recht te doen gebruiken. Ik vind het belangrijk dat die
gegevens naar voren komen, maar het gaat helemaal niet over het intrekken
van steun aan de Verenigde Staten. Dat doen wij niet van dag tot dag. Ik heb
een aantal vragen en die worden serieus aan de orde gesteld.De heer Verhagen (CDA):Houdt die solidariteit alleen het stellen van vragen in of ook het militair
deelnemen?De heer Koenders (PvdA):Dat is een heel andere vraag. Wij hebben gezegd dat onze solidariteit
niet gratuit is en dus ook militaire elementen kan bevatten. Dat hangt vervolgens
af van eventuele nadere vragen aan de Nederlandse regering waarvan mij nu
nadere precisering ontbreekt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Nadat het kabinet zich al in kritische zin heeft geuit over het gebruik
van clusterbommen en daarnaar onderzoek doet, komt nu ook de PvdA met een
oproep daartoe. Dat is goed. Dan denk ik wel: wij zijn hier toch vooral om
het kabinet te controleren en niet om dingen te zeggen als ...De heer Koenders (PvdA):U wilde zeggen: GroenLinks heeft die oproep drie weken
geleden al gedaan.Mevrouw Vos (GroenLinks):Nee, dat wilde ik niet zeggen.De heer Koenders (PvdA):Het lijkt er anders wel op.Mevrouw Vos (GroenLinks):U komt hiermee naar voren nadat het kabinet dat luid en duidelijk heeft
aangekondigd.De heer Koenders (PvdA):Voorzitter. Vanavond is het debat...De voorzitter:Mevrouw Vos mag haar vraag afmaken.Mevrouw Vos (GroenLinks):Mijn vraag aan de heer Koenders is of hij, nu hij weet dat het kabinet
zich hiermee bezighoudt, vindt dat het kabinet tegen de Verenigde Staten moet
zeggen te stoppen met het gebruik van deze clusterbommen. Vindt de heer Koenders
dat het kabinet dat zo hard moet inbrengen in het overleg met de Verenigde
Staten en andere partners?De heer Koenders (PvdA):Ik meen dat ik heel helder was. Ik heb gezegd dat ik het gebruik van clusterbommen
in een civiele omgeving, waar burgers het slachtoffer kunnen worden, niet
in overeenstemming is met het humanitaire recht. Mocht het zo zijn dat clusterbommen
in die setting worden gebruikt, dan moet die positie ook helder door de Nederlandse
regering worden ingenomen. Dat vereist ten eerste een onderzoek en een vraagstelling
aan de Verenigde Staten, ten tweede een antwoord daarop en ten derde zullen
wij moeten bekijken of clusterbommen inderdaad in die setting worden gebruikt.
Die setting is naar mijn overtuiging en die van mijn fractie niet in overeenstemming
met het humanitaire recht.Mevrouw Vos (GroenLinks):Heb ik goed begrepen dat u vindt dat het gebruik van clusterbommen in
die setting in ieder geval in strijd is met het humanitaire recht en dat de
regering dan zal moeten pleiten voor het stoppen met het gebruik van clusterbommen?
Vindt u niet dat het gebruik van clusterbommen, juist als het misschien niet
in een civiele omgeving is, altijd grote risico's met zich brengt? Die bommen
kunnen overal tot burgerslachtoffers leiden.De heer Koenders (PvdA):Weet u wat het is, mevrouw Vos, alle bommen zijn verschrikkelijk en ik
zou liever zien dat er niet één hoeft te vallen. Dat is ook
het problematische van deze moeilijke strijd, waar wij allemaal mee te maken
hebben. Als je een strijd voert, zul je je altijd moeten houden aan het humanitaire
oorlogsrecht. Daar kijk ik nu specifiek naar. Ik heb verder geen oordeel over
ander gebruik. Ik vind het van belang dat bij gebruik van het militaire middel
het humanitaire oorlogsrecht, dat ook voor Nederland uiteraard als een soort
hoeder van het internationale recht van belang is, wordt toegepast. In dat
kader wil ik een heldere positie van de regering.Mevrouw Vos (GroenLinks):Toch vraag ik u of u vindt dat het gebruik van dit soort bommen ook in
andere situaties, als dit tot burgerslachtoffers leidt, gestaakt zal moeten
worden. Vindt u in feite dat wij kunnen zeggen dat de Verenigde Staten het
humanitaire oorlogsrecht schenden door clusterbommen in te zetten?De heer Koenders (PvdA):Ik heb dat al heel helder aangegeven. Eerst moeten de bewijzen op tafel
komen en informatie daarover. Ik vind het van belang – en daarom heb
ik daar vanavond voor gepleit – dat op dit soort punten meer helderheid
wordt verschaft. Ik heb er op dit moment geen enkele behoefte aan, een oordeel
uit te spreken over informatie die ik niet in handen heb. Ik vraag de regering,
te proberen die informatie te krijgen en vervolgens op dit punt, mocht het
gebruik van bommen in de civiele situatie aan de orde zijn, een positie te
betrekken. Zo'n positie is niet gratuit, omdat wij onderdeel zijn van de coalitie
en solidair met de Verenigde Staten. Anders heeft zo'n onderzoek ook heel
weinig zin.De heer Van Bommel (SP):Wanneer het in dit debat gaat om middelen en doelen wordt vaak de term
gebruikt: geen blanco cheque afgeven. Ik maak uit de woorden van de heer Koenders
op dat hij ook niet bereid is om zo'n blanco cheque af te geven en ik ondersteun
hem daarin.De heer Koenders (PvdA):Dat heb ik niet gezegd. Het is helemaal geen kwestie van een blanco cheque
afgeven. Wij hebben ons solidair verklaard met een zeer moeilijke strijd.
Daarbij zullen allerlei dilemma's aan de orde komen. Vanuit die solidariteit
willen wij zodanig opereren dat de politieke, militaire en humanitaire doelen,
die helder zijn, worden gediend. In dat kader heb ik zojuist een aantal vragen
naar voren heb gebracht.De heer Van Bommel (SP):Ik ondersteun die vragen en zal in mijn bijdrage terugkomen op het mogelijk
gebruik van clusterbommen. Ik wil een andere vraag stellen. In het Congres
zijn inmiddels stemmen opgegaan om het gebruik van tactische kernwapens te
bevorderen, omdat de cellen en aanhangers van Bin Laden zich zouden ophouden
in duizenden ondergrondse grotten die moeilijk te bestrijden zijn. Heeft u
een standpunt over dat gebruik van tactische kernwapens, waarover ons geruchten
bereiken?De heer Koenders (PvdA):Die zijn niet aan de orde. Dat zou waanzin zijn. Ik zeg er wel bij dat
dit zeer geïsoleerde opvattingen van een klein aantal Congresleden zijn,
die door de veiligheidsadviseur, mevrouw Rice, overduidelijk zijn beantwoord.
Dit is ook voor haar niet aan de orde. Het lijkt mij niet van belang om dit
alarmerende bericht naar voren te brengen tegenover de bevolking of de kiezers.Terug naar Afghanistan. Maximale aandacht is nodig voor de onderlinge
afstemming van humanitaire, politieke en militaire agenda's. Er zijn twee
ideaaltypische scenario's. Het eerste is dat van een snel uiteenvallend Talibanregime,
de arrestatie van Bin Laden en de val van de Al-Qaeda, de mogelijkheid van
een actief humanitair beleid binnen Afghanistan en een Afghaans overgangsregime
dat wordt ondersteund door de VN. Het negatieve beeld is dat van een voortdurend
conflict, met een strijd tussen rivaliserende machtsgroepen en een uiteenvallende
coalitie.Ideaaltypen en blauwdrukken bestaan echter niet en wishful thinking is
bij moderne conflictbeslechting uit den boze. Toch vinden wij het van belang
dat de Nederlandse regering haar gedachten hierover nader bepaalt. Het meest wenselijke scenario is haalbaar als de agenda's die ik zojuist
noemde, verbonden blijven, ook in de coalitie. Dat betekent een effectieve
combinatie van gerichte grond- en luchtacties, een zoveel mogelijk neutraal
bestuurd Kabul dat humanitaire hulpverlening vergemakkelijkt, en VN-bemiddeling
door Brahimi in samenhang met alle buurlanden.Hoe ziet de regering deze finaliteit en de timing hiervan? Mijn fractie
wijst erop dat de Verenigde Naties niet misbruikt mogen worden voor een exitstrategie
van de coalitie, maar in alle fasen actief ondersteund moeten worden. Cambodja
heeft ons geleerd dat de VN geen ijzer met handen kunnen breken en dat alleen
een verbonden politieke en militaire strategie succes heeft. Ik denk dat Nederland
zijn activiteiten maximaal moet inzetten op de humanitaire en diplomatieke
kant. Als kleine speler moeten wij daar ons comparatieve voordeel zoeken.Het bezoek van de minister-president en minister Herfkens was daarom naar
de mening van mijn fractie belangrijk. Toch ben ik benieuwd naar hun conclusies.
Een bombardementsstop kan leiden tot een verlenging van het conflict en humanitaire
corridors kunnen valse bescherming bieden voor een bevolking die over het
platteland verspreid is, maar er zijn wellicht andere mogelijkheden. Als een
verdere opening van de grens van Pakistan wel nodig, maar onmogelijk wordt,
is het dan volgens de regering zinnig om na te denken over opvang aan de andere
kant van de grens? In de brief van het kabinet van heden wordt dit voorstel
wel erg snel afgewezen. Mijn fractie vindt deze discussie van groot belang
en mijn collega Dijksma komt hier nog uitgebreid op terug.Mevrouw Vos (GroenLinks):Zegt uw fractie over de humanitaire rampsituatie die zich kan ontwikkelen,
dat zij een bombardementspauze en veilige corridors afwijst als een mogelijke
oplossing?De heer Koenders (PvdA):Wat bedoelt u daarmee?Mevrouw Vos (GroenLinks):Uit de vraag die u aan de regering stelt, begrijp ik dat u die ideeën
afwijst.De heer Koenders (PvdA):Ja, dat is juist.Mevrouw Vos (GroenLinks):Waarom wijst u bijvoorbeeld dat idee van veilige corridors zo uitdrukkelijk
af, gezien de oproep van allerlei hulporganisaties daartoe? Welke mogelijkheden
ziet u om de humanitaire rampsituatie tegen te gaan? Hoe verhoudt zich dat
naar uw idee met de militaire operatie?De heer Koenders (PvdA):Uw fractie kwam vorige week ineens met het idee van die bombardementstop.
Ik zou graag morgen met die bombardementen stoppen, maar een ding is duidelijk:
als je dat doet, zullen de Talibankrachten zich verder verspreiden en wordt
de humanitaire hulpverlening nog verder bemoeilijkt door de verlenging van
de strijd. Dat was dus een onverstandig voorstel. Het is wel een sympathiek
voorstel dat ik graag had willen steunen, maar het lost het probleem niet
op.Humanitaire corridors vind ik sympathiek. Toen ik zelf bij vredesoperaties
werkte, heb ik echter gezien hoe zij functioneren. Het probleem is dat veel
vluchtelingen verspreid over het platteland zitten. Ik hoor graag de visie
van het kabinet over deze corridors en ik neem ook aan dat mijn collega Dijksma
hierop terugkomt. Als je een corridor maakt, ben ik erg bang voor het probleem
van valse protectie. Mensen trekken weg van de plek waar zij binnen de eigen
setting via niet-gouvernementele organisaties nog voedsel kunnen krijgen naar
een corridor waar het volstrekt onduidelijk is hoe het daar in de toekomst
zal verlopen. Ik ben daar geen voorstander van.Er moet een aantal zaken gebeuren. Als eerste moet eventuele opvang direct
over de grens nader bekeken worden. Ook daaraan zijn problemen verbonden.
Als tweede moet de coördinatie op een flexibele manier verlopen tussen
de VN en de niet-gouvernementele organisaties die wel degelijk het land binnen
kunnen komen. In de derde plaats is het van belang dat de militaire en politieke
agenda zodanig verbonden worden dat het juist in de steden mogelijk wordt,
humanitaire hulp te verstrekken. Daarom is een zekere versnelling nodig en
zou een bombardementstop, zoals uw fractie heeft voorgesteld, helemaal averechts
werken. Eerlijk gezegd zou ik dit punt verder willen overlaten aan mijn collega
Dijksma die daar morgen met mevrouw Herfkens verder over praat. Dit is in
eerste instantie mijn opvatting.Nederland is in dit geheel een relatief kleine speler. De Europese Unie
is voor ons een van de eerste kaders waarmee samengewerkt wordt en waarmee
initiatieven kunnen worden genomen. Graag zou ik vernemen hoe het proces van
beleidsvorming aldaar verloopt. Los van Afghanistan zou juist nu de tweede
pijler moeten bewijzen dat de keuzes tussen het importeren van instabiliteit
en het exporteren van stabiliteit steeds scherper wordt. Is het zinvol dat
veel landen een eigen special envoy voor Afghanistan hebben? En waar is Solana,
zoals de NRC gisteren terecht opmerkte?De speciale rollen van het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk dat strategisch
lijkt af te wachten en Duitsland zijn geenszins problematisch, mits de EU
wel coördineert en Nederland daarbinnen ook zijn plaats claimt. Meer
in het algemeen zou ik voor het gemeenschappelijk buitenlands veiligheidsbeleid
willen vragen in de EU initiatieven te nemen om de eenheid van de Hoge Vertegenwoordiger
te versterken. Ik hoor mevrouw Herfkens achter de tafel zeggen dat mijnheer
Solana alweer in Macedonië is en van de ene crisishaard naar de andere
reist. De lessen van het vergeten Afghanistan en de noodzaak van conflictpreventie
vereisen niet alleen nota's, maar vooral ook politieke prioriteitstelling
en het geïntegreerd gebruik van het buitenlandinstrumentarium.Daarvoor is een groep zeer capabele mensen nodig, die ook prioriteiten
kan stellen. Een lijstje met nationale prioriteiten over conflictpreventies
zou volgens een vorig jaar ingediende motie bij de memorie van toelichting
van deze begroting gevoegd worden. Ik heb het niet gezien. Vorig jaar had
er waarschijnlijk Ivoorkust en Zimbabwe op moeten staan. Dat is echter niet
gebeurd. Ook in de nieuwe notitie over conflictpreventie die een jaar op zich
heeft laten wachten, staat een lijst met voorbeelden, maar ontbreekt een lijst
met prioriteiten.Prioriteiten zijn nodig om agenda-overload te voorkomen. Ik hoor graag
de redengeving voor het ontbreken van deze lijst door het kabinet.
Welke prioriteiten stelt het kabinet nu eigenlijk op dit terrein voor 2002?
Tevens vraag ik de regering, de moties over de democratische controle op de
tweede pijler breder uit te voeren dan middels een aantal interessante seminars.
Ook op regeringsniveau zijn initiatieven nodig nu de bureaucratie in Brussel
in de tweede pijler zich snel uitbreidt met nieuwe acroniemen en effectieve
controle nodig is.Voorts vraag ik de regering hoe zij zich voorbereidt binnen de EU op een
mogelijk krachtige rol in de Balkan waar de Verenigde Staten zich nu wijds
engageert en de machtsstrijd in Macedonië achter de schermen voortwoekert.
Hoe ziet de regering dit probleem?Europese buitenlandse politiek heeft een stroomversnelling doorgemaakt,
maar gezien de nieuwe uitdagingen, zowel op defensie- als op buitenlands politiek
niveau is het nog te veel een proces en te weinig een beleid met capaciteit,
prioriteiten en democratische controle. Dat is des te teleurstellender nu
de kansen van 11 september voor een internationale benadering van problemen
en nieuwe partnerschappen voluit benut moeten worden. Die kansen zijn er niet
zo vaak. Ik vraag daarbij allereerst aandacht voor het mensenrechtenbeleid.
De tactische keuze voor samenwerking in de coalitie met landen die nu mensenrechten
schenden maar ook slachtoffers zijn van terrorisme en fanatisme is kwetsbaar
en alleen acceptabel als engagement met die landen ook zodanig wordt ingevuld
dat mensenrechten en vreedzame verhoudingen bovenaan de agenda kunnen komen.
Nog steeds weet de EU onvoldoende raad met het problematische karakter van
democratie in het Midden-Oosten – zie het verzanden van het Barcelona-proces –
met een echt partnerschap met Rusland dat ook verplichtingen schept ten aanzien
van de mensenrechten, of proactief conflictpreventiebeleid dat gericht is
op de moeizame staatsvorming in Centraal-Azië. Hier ligt een opdracht
voor ons "near abroad".Ik zou de volgende vijf voorstellen willen doen en een gedetailleerde
reactie van het kabinet willen vragen. Allereerst een plan voor versterking
van de banden met Noord-Afrika en een kritische nieuwe agendering van het
Barcelona-proces. Zowel bilateraal – zie de noodzaak van hechtere relaties
met landen waar veel van onze migrantengemeenschappen vandaan komen –
als Europees is dit van belang. Aandacht voor de mensenrechten in Tunesië
en vooral Algerije is daarbij ook cruciaal. Negentigduizend doden een steeds
meer maffia-achtig regime in Algiers krijgen hoegenaamd geen aandacht van
de Unie en van deze regering. De reis van staatssecretaris Benschop naar Noord-Afrika
was een goede stap in de richting van nieuwe allianties. Graag een bredere
rapportage hierover.Als tweede vraag ik een actieve Nederlandse en Europese positie ten behoeve
van het Israëlisch-Palestijnse conflict. Nederland heeft banden met beide
zijden en deze moeten vooral nu actief worden benut. In eerdere debatten is
daarbij gewezen op de aanstaande associatieverdragen, het Geneefse oorlogsrecht
en de noodzaak van waarnemers. Eerste prioriteit is nu ook dat Israël
zich uit de vier steden waar zijn militairen nog zitten terugtrekt. Hoe ziet
de regering dit en gaat zij daarop druk uitoefenen?Een derde voorstel betreft agendering van een breed partnerschap met Rusland,
zowel in de EU, de NAVO, maar ook in de OVSE. De indrukwekkende speech van
Poetin in de Bondsdag geeft daar ook alle aanleiding toe. Allereerst zou ik
een Nederlands initiatief toejuichen voor een radicale verdieping van de NAVO/Russische
samenwerking gericht op gezamenlijk geformuleerd antiterrorismebeleid onder
strikte mensenrechtenwaarborg (dat is niet eenvoudig), wapenbeheersing en
hervorming van de militaire sector in Rusland. Men wil die steun ook gebruiken.
Die mensenrechtenwaarborg hoort ook ten volle geagendeerd te zijn bij de aanstaande
OVSE-ministeriële die vooral ook gaat over terrorisme Tevens verwacht
ik opnieuw een actieve Nederlandse agendering van het Tsjetsjenië-punt
nu heel ontluikend politieke onderhandelingen mogelijk lijken. Tsjetsjenië
vereist een politieke oplossing, actieve agendering, maar geen zwijgen. In
het kader van nieuwe strategische relaties tussen de NAVO en Rusland acht
mijn fractie een nieuwe impuls aan de NAVO-uitbreiding daarmee niet strijdig,
zeker gezien de opmerkingen die Poetin daarover gemaakt heeft. Ik zou de Nederlandse
regering willen vragen, ook gezien de Top in Praag en als signaal richting
kandidaat-lidstaten, de enigszins weifelende Nederlandse positie hierover
te verhelderen. Ik zou me kunnen voorstellen dat alle kandidaat-lidstaten
van de zogenaamde BigBang – Albanië en Macedonië horen hier
niet bij – een uitnodiging krijgen voor NAVO-lidmaatschap waarbij het
moment van toetreden bepaald wordt door het voldoen aan de bestaande dus niet
aan additionele criteria. Mijn fractie is daar voorstander van. Ook een voorstel
tot betere besluitvormingsmechanisme hoort daarbij.Tot slot wil ik aandacht vragen voor een nieuwe impuls aan de wapenbeheersing
ook al staan de vergadertafels in New York en Genève wellicht nu even
de andere kant op. Ik zou daarbij allereerst aandacht willen vragen voor een
initiatief ter ratificatie van de chemische en biologische wapenconventies
en een initiatief ter versterking van de OPCW waarvan Nederland gastheer is.
Die instelling moet minder bureaucratisch zijn en voldoende middelen hebben
voor inspecties. Tegelijkertijd zal een inventarisatie nodig zijn van het
fenomeen van chemische terroristische aanvallen. Ook zal overigens in EU-kader
een inventarisatie van vaccins en dergelijke bij biologische wapens aan de
orde zijn. Graag een reactie van het kabinet hierop.Voorzitter. Het ministerie van Buitenlandse Zaken zal post 11 september
extra aangesproken worden op zijn cruciale rol als actieve makelaar op het
snijvlak van buitenlandse en binnenlandse politiek, op europeanisering van
intern beleid en op een echte integratie van de buitenlanduitgaven, de coherentierol
en de politieke coördinatie van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking
bij conflictpreventie en management. Ik merk dat mevrouw Herfkens nu niet
aanwezig is. Ik zie haar gelukkig binnenkomen. Ik had het over die belangrijke
rol waarin zij met haar collega Van Aartsen – ik heb de indruk dat zij
het persoonlijk goed met elkaar kunnen vinden – echt gaat werken aan
die agenda. Structuren zijn belangrijk, maar vooral ook ministers en een staatssecretaris
die activerend samenwerken. Dat geldt ook voor de vele ambtenaren op Buitenlandse Zaken die naar onze mening hard en enthousiast willen
werken aan modern internationaal beleid. Ik hoor de minister iets zeggen,
voorzitter.De voorzitter:De minister zei niks. Gaat u door.De heer Koenders (PvdA):De minister zei "slijmerd" en dat vind ik niet erg netjes.De voorzitter:Ik heb dat niet gehoord en ik weet ook niet tegen wie de minister dat
zei. Gaat u door.De heer Koenders (PvdA):Voorzitter. Ik zal het opnieuw proberen op dit punt. Ik had het over de
ambtenaren van Buitenlandse Zaken. Prioriteitsstelling en een duidelijke lijn
zijn een eerste vereiste. Ondanks verbeteringen in de afgelopen periode houdt
de Partij van de Arbeid daarbij toch ernstige zorgen. Allereerst betreffen
die de geïntegreerde buitenlanduitgaven en de HGIS. De coördinerend
minister heeft hier naar de mening van mijn fractie onvoldoende gebruik van
gemaakt. De Indonesiërnotitie was daarvan een voorbeeld. Overigens wil
ik hier in de zijlijn aandacht blijven vragen voor de moeilijke situaties
in Atjeh, Papoea en de Molukken in een gepolariseerd Indonesië. Daarnaast
vraag ik naar uitvoering van de motie over de Soeharto-gelden waarin gevraagd
werd om een eigenstandig onderzoek, eventueel losstaand van een Indonesisch
verzoek. Waar ligt precies het probleem met de uitvoering van deze motie?Ik kom tot de relatie tussen Ontwikkelingssamenwerking en Buitenlandse
Zaken. Helaas wordt die relatie ondanks verbeteringen nog veel te veel gekarakteriseerd
door het non-interventiebeginsel, cultuurverschillen en cordon sanitaires.
Dat kan niet zo. Ik zou graag weten hoe de ministers dit willen verbeteren.
Laat de veiligheidspolitieke man eens goed kijken naar het Afghaanse hulpbeleid
en de ontwikkelingsvrouw – zo is het toch meestal, alhoewel gelukkig
in mindere mate – naar de kleine wapens. Het Afrikabeleid waaraan de
Kamer zeer hecht, heeft echt wel impulsen gekregen, maar prioriteitsstelling
heeft ontbroken en ik dacht dat onze minister van Buitenlandse Zaken er te
weinig is geweest om een contactennetwerk op te bouwen. Dat is jammer.Het Vredesfonds is in dit kader te weinig actief vanuit het ministerie
ingezet waardoor het leeuwendeel van de eerste begroting niet gebruikt is.
Absorptiecapaciteit mag het probleem niet zijn bij een activistische agenda
en via intertemporele compensatie wil ik dit bedrag graag terugamenderen met
steun van de fracties van het CDA en D66.Dan kom ik tot het Europabeleid. Ook hier ligt een enorme uitdaging voor
het ministerie waar vooral ook de staatssecretaris een belangrijke impuls
heeft gegeven aan de versterking van de binnenlandspolitieke poot van het
buitenlandse beleid. Dat is goed. Tegelijk hoor ik graag de visie van de minister
en de staatssecretaris over de coördinatie van dit element in de toekomst
en de rol van Buitenlandse Zaken daarbij, ook richting een mogelijke toekomstige
Algemene Raad voor Europa en een Algemene Raad voor de buitenlandse politiek.
De coördinatienotitie van het kabinet waar de Kamer vorig jaar om vroeg
is op dit punt niet overal even helder en gaat nauwelijks in op de relatie
AZ-BZ.Verder knellen nog een aantal punten. De relatie conflict-veiligheidsbeleid-Buitenlandse
Zaken-Defensie verdient nog operationalisering naar aanleiding van de door
de Kamer aangenomen motie over het rapport-Bakker. Ook die operationalisering
is er niet gekomen.Als laatste uitdaging voor het ministerie zie ik de binnenlandisering
en de relatie tussen asiel/migratie en terugkeer. Ik vraag om een plan van
aanpak om samen met UNICEF en IOM en de nieuwe ideeën van de Wereldbank
over remigratie- en terugkeerbanken hierop in te spelen. Tevens vraag ik naar
een overzicht van de overnameovereenkomsten ook bij normale verdragen. Verder
zou ik per land graag gespecificeerd zien hoe de Nederlandse invulling is
van de Europese alomvattende aanpak met landen van herkomst waarbij aandacht
besteed wordt aan politiek, mensenrechten en ontwikkelingsprofielen in regio's
en landen van herkomst. Bovendien vind ik het van belang dat nog voor Laken
een evaluatie door het ministerie wordt gemaakt inzake de voortgang van Tampere.
Ook hierbij is het belang van Buitenlandse Zaken denk ik cruciaal. Wij hebben
overigens over deze problematiek ten aanzien Noord-Irak twee jaar geleden
een motie ingediend.Voorzitter. Samenvattend wil ik stellen dat voor het ministerie van Buitenlandse
Zaken het uur U op al deze terreinen aan de orde is. Mijn fractie hecht daaraan.
De minister die zich in crisissituaties zeer goed ontpopt en als liberale
minister de mogelijkheden heeft geschapen voor een vredesoperatie in Afrika –
dit is door mijn fractie zeer gewaardeerd; ik wil dit nogmaals onderstrepen –
heeft op dit punt te weinig elan en initiatief getoond. Buitenlandse Zaken
krijgt profiel door proactief te zijn. Dat geldt vooral in een tijd dat onze
postmoderne wereld van integratie via terrorisme gekoppeld is aan de wereld
van traditionele interstatelijke conflicten en de nieuwe wereld van falende
staten. Kant-en-klare oplossingen daarvoor bestaan er niet. Nederland zal
steeds zijn rol moeten zoeken en dat is niet altijd makkelijk. Nieuwe partnerschappen
zijn daarbij van belang, maar ook oude.Ter afsluiting wil ik daarom namens mijn fractie ook hier het belang van
de nagedachtenis uitspreken en respect betuigen aan de Surinaamse leider Lachmon.
Hij stond symbool voor de verbroederingspolitiek in Suriname die nu ook in
het belang van onze relatie met Suriname op een hoog niveau gebracht zal moeten
worden.De voorzitter:De fractie van GroenLinks zal morgenochtend, naar ik hoop bij monde van
mevrouw Karimi, het woord voeren. Dat wil zeggen dat nu het woord is aan de
heer Blaauw.De heer Blaauw (VVD):Voorzitter. De terreurdaad van 11 september en de ontwikkelingen sindsdien
hebben grote invloed op de onderlinge verhoudingen van staten en statengroepen.
Illustratief is dat de VS en China enige maanden geleden nog op de rand van
een conflict stonden wegens het vliegtuigincident en dat thans de twee leiders,
naast elkaar staande, publiekelijk samenwerking bezweren in de strijd tegen
terrorisme. Dit past in het bredere verband van het streven van de VS om met
zeer veel geduld en vasthoudendheid een brede coalitie te smeden in de strijd
tegen het terrorisme. Door deze aanpak werd ook snel volle
steun verworven in de VN en, heel belangrijk, de schijn van een puur VS/NAVO-optreden
voorkomen.Toch moeten wij constateren dat de partners in de coalitie wel van zeer
gevarieerde snit zijn. Ogenblikkelijk rijst dan de vraag, en ik hoor graag
hierover de gedachten van de minister, welke gevolgen dit kan hebben voor
de buitenlandse politieke verhoudingen in breder verband. Gaan de relaties
veranderen op duurzame wijze en worden huidige posities niet meer ingenomen?
Hoe gaat men dit inpassen in bijvoorbeeld de benadering van het staatsverband
dat bij sommige leden van die brede coalitie niet altijd volledig democratisch
en met respect voor mensenrechten te noemen is? Een andere vraag is of door
de operaties in Afghanistan mogelijk blijvend de aandacht van andere problemen
wordt afgeleid. Ik wijs hierbij op de Kaukasus, de Balkan-perikelen, Taiwan,
Cyprus, NMD, WTO en Kyoto. Als dit het gevolg zou zijn, verwacht ik van de
Nederlandse regering een actieve rol om dit te voorkomen. Een overheersing
in buitenlands-politieke sfeer van alle verhoudingen met het gebeuren nu is
niet juist voor de toekomst. Welke invloed is er van wat thans aan de gang
is op het stagnerende vredesproces in het Midden-Oosten? In hoeverre kan daarin
beweging komen, zeker als je naar de verhardende posities van de twee partijen
kijkt?Wij kennen het internationale spoor voor de aanpak van de internationale
criminaliteit, maar daarnaast kennen wij nu ook het spoor van het terrorisme.
Wij weten dat er verbindingen zijn tussen internationale criminaliteit en
terrorisme. Worden deze twee processen voldoende met elkaar in overeenstemming
gebracht zodat die relatie zoveel mogelijk doorbroken wordt? Er zijn internationale
centra waar men elkaar ontmoet om de zaken financieel te regelen en om op
het gebied van criminele handel samen te werken. Ik wijs bijvoorbeeld op Punta
del Este in Ecuador.De VS hebben terecht en met volle steun van de VVD-fractie bestrijding
van terrorisme bovenaan de agenda geplaatst. In hoeverre wordt gewerkt aan
een internationalisering van thans binnenlands doorziekende conflicten die
ook onder de definitie terrorisme kunnen vallen? In hoeverre kan dat spanningen
geven met landen die goede relaties hebben met Nederland?De heer Hoekema (D66):In NRC Handelsblad van vanavond laat de heer Blaauw een aantal terechte
vragen noteren over het verloop van de acties in Afghanistan. Hij vraagt naar
het einddoel en de methoden om dat einddoel te bereiken. Vindt hij die vragen
nu voldoende in de pers weergegeven of komt hij in zijn betoog nog tot het
stellen van die op zichzelf relevante vragen?De heer Blaauw (VVD):Ik kan natuurlijk de truc gebruiken om naar aanleiding van deze interruptie
vast een stuk van het volgende deel van mijn verhaal voor te lezen.De voorzitter:Dat kan niet, want deze voorzitter weet wat u gaat zeggen.De heer Blaauw (VVD):Ik kom er dus op terug.Door het inroepen van artikel 5 van het NAVO-verdrag is uiting gegeven
aan de hechtheid en solidariteit van het bondgenootschap. Er zijn geen gratuite
aanbiedingen gedaan, maar er zijn een aantal lidstaten die actief deelnemen
aan de operaties, in het bijzonder de Verenigde Staten. De landen die actief
deelnemen, weten echter dat zij kunnen vertrouwen op steun van minder of niet
actieve lidstaten. Het opvullen van gaten elders omdat er meer troepen naar
het conflictgebied moeten gaan, is een zeer vertrouwenwekkende toezegging
en voor de VVD-fractie ook zeer wel bespreekbaar. Ook andere woordvoerders
hebben hierover gesproken. Welke opties zijn er voor de regering bij de backfill
met grondtroepen? Er hebben wel andere voorstellen op tafel gelegen, maar
het element van grondtroepen is tot op heden nauwelijks geadresseerd.Ik kom dan in feite op het punt van de getoonde solidariteit. Die is aanwezig
en die is breed, ook in NAVO-verband. Toch zijn er signalen dat sommige NAVO-lidstaten
een vorm van informatieachterstand hebben. Enerzijds zie je die zeer nadrukkelijke
anglo-Amerikaanse samenwerking en anderzijds het trilateraaltje van Duitsland,
Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk in Gent. Dat geeft te denken. Met die
informatieachterstand bedoel ik niet dat wij willen weten wat de militaire
inzet is in Afghanistan. Dan bedoel ik niet dat wij willen weten wat de doelen
moeten zijn. Daar wil ik verder buiten blijven, want wij zitten niet met zestien
landen rond de tafel om de operaties in Afghanistan te bespreken of en elke
keer een voorbespreking te hebben met de echt actieve lidstaten. Natuurlijk
komt daarbij wel de vraag naar voren hoe je omgaat met vluchtelingenstromen
en, wat nog veel belangrijker is, hoe het moet in de toekomst. Wat moet er
in Afghanistan gebeuren, als de initiële militair-politieke operatie
is uitgevoerd? Welke politieke ontwikkelingen willen wij stimuleren in Afghanistan?
Welke kant gaat het op? Wordt in NAVO-verband of in EU-verband gesproken over
mogelijke peace keeping-operaties? Is het een VN-zaak? Wordt het een coalitie
"of the willing"? Is al een gedachtevorming aan de gang buiten hetgeen wij
in de pers zien en wat onder anderen de heer Verhagen aangaf, het inbrengen
van de koning van 86 jaar?Ik denk dat wij hierover in breder verband met onze dichtstbij staande
politieke vrienden moeten praten. Daar heeft Nederland ook een taak in. Nederland
is bij Kosovo in een andere positie dan thans bij Afghanistan. Nederland is
wel degelijk ook betaalmeester. Als ik het verslag van de reis van de minister-president
en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking naar Pakistan zie, zijn de tientallen
miljoenen al weer over tafel gerold. Dan vind ik dat wij desnoods een beetje
een "voorslag" moeten nemen om de discussie over de nabije toekomst op gang
te brengen, zodat wij niet met verrassingen te maken krijgen omdat de zaak
niet geregeld is, zoals wij bij andere operaties hebben meegemaakt.De heer Verhagen (CDA):De heer Blaauw stelt namens de VVD-fractie tal van vragen. Ik neem aan
dat hij ook een aantal opvattingen heeft, aangezien hij zo stellig is in zijn
opvatting dat Nederland een inbreng zou moeten hebben, gelet op het feit dat
het ook betaalmeester is. Hij zegt ook in de NRC dat de ene keer de Noordelijke
Alliantie erbij wordt gehaald en de andere keer niet. Wat vindt de heer Blaauw
zelf? Ik heb in mijn bijdrage gezegd dat er wat de mensenrechten
betreft in de Noordelijke Alliantie wel degelijk buitengewoon kwalijke figuren
zitten. Ik heb ook gezegd dat de regering van binnenuit moet komen en vandaar
dat ik de koning erbij gehaald heb. De heer Blaauw weet ook dat de Afghanen
die in de tussentijd zijn weggevlucht zich achter deze koning hebben geschaard.
Hoe positioneert de VVD zich in al die vragen die de heer Blaauw stelt?De heer Blaauw (VVD):Door deze vragen te stellen, geef ik in feite al een soort positie aan.
Ik geef namelijk aan dat ik het zeer belangrijk vind dat er nu al over gesproken
wordt en dat wij niet op afstand moeten blijven toekijken. Ik ben het met
u eens, collega Verhagen, dat in de Noordelijke Alliantie elementen zitten
die een vergelijkbaar dubieus verleden hebben als delen van de Taliban. Om
tot een hele brede oplossing te komen bestaan er dan ineens "moderate Taliban".
Ik vind dat allemaal verbale trucs om tot een bepaalde situatie te komen.
Als je gaat opbouwen rondom de structuur van bijvoorbeeld de koning, vrees
ik dat je weer terugvalt in de oude structuur van stammen, clans, etc. Vandaar
dat ik mij afvraag of de VN in dezen niet een voortouw moeten nemen en een
bindende operatie daarop moeten inzetten bijvoorbeeld vanuit de secretaris-generaal,
waarbij de VN een duidelijke rol hebben en niet alleen op afstand kijken.De heer Verhagen (CDA):Wilt u een VN-protectoraat?De heer Blaauw (VVD):Ik spreek bewust over een rol van de VN. Dat is wat anders dan een VN-protectoraat.
Dat weet u net zo goed.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vind het interessant te constateren dat de VVD in de NRC een aanmerkelijk
kritischer toon aanslaat dan eerder het geval was. U zegt zelf in de NRC dat
het onduidelijk is waar men heen wil in Afghanistan en hoe men dat doel wil
bereiken. Wat bedoelt u precies met deze opmerking? Is dit een directe kritiek
op de Verenigde Staten en op de operatie? Kan ik het zo opvatten dat u blijkbaar
vindt dat het gaat om een operatie waarvan wij helemaal niet weten waar wij
daarmee naar toe moeten?De heer Blaauw (VVD):Is het nu werkelijk niet mogelijk onderling een intellectueel debat te
houden om te bekijken wat de toekomst moet zijn in Afghanistan zonder meteen
een dreigende vinger op te heffen naar een land omdat wij vinden dat het onvoldoende
doet? Wij zijn hier toch ook om met elkaar af te wegen welke kant wij op willen?
Dat is niet per se kritiek op een land, het is over de heg van het heden heenkijken
hoe wij dadelijk de zaak willen implementeren. Als Afghanistan namelijk terugglijdt
in de situatie zoals die voorheen bestond, kunnen wij bijna zeker zijn dat
er een herhaling zal optreden. Dat moeten wij voorkomen. Maar hoe kunnen wij
dat voorkomen? Welke instrumenten moeten wij daarvoor zoeken? Vandaar mijn
vragen. Die moeten niet zozeer worden gezien als kritiek op anderen maar als
een vraag aan onszelf welke kant wij willen opgaan met Afghanistan. Afghanistan
ligt daar niet alleen. Kasjmir ligt ernaast. Biedt de huidige beweging de
mogelijkheid dat Kasjmir meegenomen wordt? Pakistan en India hebben immers
een conflict over Kasjmir. In het kader van het conflict in Afghanistan verschuiven
echter de posities van mensen waarmee zij een bepaalde relatie hebben. Ik
wil dus een bredere benadering.Mevrouw Vos (GroenLinks):Het gaat mij vooral om duidelijkheid te krijgen over de uitspraken die
u in de NRC heeft gedaan en over de betekenis van de vragen die u stelt. Als
ik u goed begrijp, hebt u geen kritiek op de militaire operatie die nu plaatsvindt
maar op het feit dat wij onvoldoende weten hoe het toekomstperspectief van
Afghanistan c.q. van de bredere regio ingevuld gaat worden.De heer Blaauw (VVD):Als er onvoldoende beweging in zit, vind ik dat Nederland best een initiatief
kan nemen in EU- of VN-verband zodat de internationale discussie nú
geopend wordt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Als er te weinig helderheid komt over de manier waarop verder met Afghanistan
moet worden gehandeld, zou dat dan consequenties moeten hebben voor de militaire
operaties van nu? Zouden wij rekening moeten houden met het feit dat wij niet
goed weten waar het uiteindelijk met dat land heen moet?De heer Blaauw (VVD):Het maakt verschil of de operatie binnen een bepaalde tijd kan worden
afgerond en zich beperkt tot militaire acties of dat daarmee een zeer lange
tijd is gemoeid. Misschien dat je in het laatste geval met een andere blik
naar de operaties moet kijken. Dat betekent weer niet dat je daarmee onmiddellijk
moet stoppen.Mevrouw Vos (GroenLinks):U heeft gezegd dat Nederland mee moet kunnen beslissen, zeker als het
medefinanciert. Stel nu dat de VN straks met een goed plan voor de toekomst
van Afghanistan komen, maar dat Nederland daarover niet mee mag spreken. Moet
Nederland dan niet medefinancieren of moet ik uw uitspraken anders begrijpen?De heer Blaauw (VVD):Die moet u anders begrijpen. Het gaat mij erom dat als er een initiatief
is, Nederland snel meedoet, zodat we niet weer terechtkomen in de situatie
die zich bijvoorbeeld voordeed bij de acties op de Balkan. Toen hebben wij
ons bovenmatig voor het hele land ingezet, maar uiteindelijk namen we niet
deel aan de Contactgroep en stonden we buiten de beslissingen over de initiële
inzet van middelen. Pas later werden wij meer direct bij de besluiten betrokken.Voorzitter. Er zit nog een speciale kant aan het trilateraaltje in Gent.
Daarbij ging het namelijk niet om pure EU-zaken, maar meer om militair-politieke
zaken. Namens de VVD moet ik de kanttekening maken dat dit wederom een aanwijzing
is van het feit dat wanneer puntje bij paaltje komt, het EVDB nog ver verwijderd
is. Als er werkelijk wat aan de hand is, gaan de grote lidstaten van de EU
gewoon hun eigen gang en kiezen zij daarbij zelf een positie. Of zie ik dat
verkeerd? Werd de minister in Gent volledig betrokken bij de bredere discussie
over militair-politieke zaken die onder andere de acties in Afghanistan betroffen?De heer Verhagen (CDA):Is het u opgevallen dat de landen die afzonderlijk met elkaar spraken,
landen waren die ofwel militair bij de acties participeren
ofwel serieus overwegen dat te doen?De heer Blaauw (VVD):Is het de heer Verhagen ooit opgevallen dat een gemeenschappelijk Europees
veiligheids- en defensiebeleid helemaal niets te maken heeft met het feit
of een land wel of niet meedoet? Gaat het er daarbij niet om dat men gezamenlijk
het probleem adresseert en daarover spreekt en dat men vervolgens bepaalt
wie wel wat doet?De heer Verhagen (CDA):Dat zou het geval zijn met een beleid dat op grond van het EVDB wordt
geformuleerd. Hier ging het, zoals u zelf steeds heeft benadrukt, om een actie
van de coalition of the willing. Is het dan zo gek dat een coalition of the
willing zich beraadt op de vraag welke nadere stappen gezet moeten worden?De heer Blaauw (VVD):Dat is niet zo gek, maar niet erg charmant en dit getuigt ook niet erg
van politesse tegenover de andere lidstaten van de Europese Unie. Op die andere
lidstaten wil men wel een beroep doen bij het gereed maken van een crisiskrijgsmacht
van 60.000 man in 2003. Als die coalition of the willing, de coalitie van
die drie landen, zwaarder participeert bij de operatie in Afghanistan heeft
dat een terugslag op de operaties op de Balkan. Waarschijnlijk zullen die
landen dan moeten gaan buurten bij de andere EU-lidstaten voor het uitvoeren
van de backfill. Daar staat de VVD niet negatief tegenover, maar positief.
Echter, wij willen niet iedere keer, ook niet door deze drie lidstaten, voor
een fait accompli worden gesteld.De heer Verhagen (CDA):Wat dat laatste betreft ben ik het volledig met u eens, maar dat betekent
dat je bereid moet zijn om aan de solidariteit invulling te geven. Dan kun
je andere landen aanspreken op het voornemen om een gemeenschappelijk beleid
te formuleren.De heer Blaauw (VVD):Ik meen dat wij hiermee elkaar wederom in het midden hebben ontmoet.Voorzitter. Ook de transatlantische economische relatie stond de laatste
tijd onder druk vanwege diverse geschilpunten. Ook daarin is verandering gekomen.
Door de ontwikkelingen na 11 september zijn door Bush diverse economische
steunmaatregelen voorgesteld die de vrees voor distorsie met verdergaand protectionisme
met zich kunnen brengen. Denk in dit verband alleen maar aan de staalsector
en de luchtvaart. Worden deze ontwikkelingen door de Europese Unie gevolgd
en tegelijkertijd geanalyseerd op mogelijke gevolgen voor de EU en de transatlantische
relatie op economisch gebied? Hebben we straks weer een conflict in de WTO?
Van groot belang is natuurlijk ook de opstelling van Canada. Dat land zou
in hetzelfde schuitje terecht kunnen komen.Overigens, ik heb in dezen niet alleen maar negatieve opmerkingen. De
Verenigde Staten hebben natuurlijk erg veel gedaan en met het besluit om de
achterstallige betaling te voldoen de relatie met de VN verbetert. Daardoor
zullen de Verenigde Naties eindelijk voldoende budgetten hebben om het werk
te kunnen doen dat dit jaar alleen maar is toegenomen.Wij moeten ook constateren dat de operaties de VS ontzettend veel geld
kosten. Er zijn al berichten, ook door de ervaring die men de laatste weken
heeft opgedaan, dat het algemene veiligheidsbeleid van de VS wellicht herzien
moet worden en dat dit als gevolg van de buitenlandspolitieke doelstellingen
van de VS een vertaling kan krijgen naar de krijgsmacht. Ik weet niet of de
minister hier iets over heeft gehoord. Houden de VS contact met hun naaste
bondgenoten over hun ideeën hierover? Wordt daarover gesproken in de
NAVO? De heer Koenders heeft al gezegd dat deze situatie gebruikt zou moeten
worden voor het verdiepen van de relatie met de Russische Federatie. In hoeverre
wordt, eventueel zijdelings in de NAVO via de speciale mechanismen, over dit
soort zaken gesproken met de Russische Federatie en wat voor gevolgen kan
dit hebben voor de diverse lidstaten? Geeft dit misschien ook een wat positievere
swing aan een uitbreiding van de NAVO?Vanaf 1999 is in de Russische Federatie een economisch herstel ingezet
en dat heeft zich volgehouden tot op heden. Ik denk dat het aantreden van
Poetin daaraan heeft bijgedragen, alhoewel veel natuurlijk afhankelijk is
van de hogere olieprijzen. De economische ontwikkeling van de Russische Federatie
wordt echter sterk gehinderd door de slechte staat van de infrastructuur.
Afgelegen regio's kennen bittere armoede. Onderwijs en volksgezondheid zijn
achteruitgegaan door een tekort aan financiën. De volkshuisvesting is
alarmerend verslechterd. Daar staat alleen maar tegenover dat het binnenlands
bestuur sterk verbeterd is door Poetin. Dat geldt voor het belastingsysteem
en de wet- en regelgeving. Uit de begroting valt echter niet op te maken of
hier al resultaten van waar te nemen zijn. In hoeverre werkt het strafrechtstelsel
nu adequaat? Ziet de minister hier een taak voor de Raad van Europa of een
prioriteit voor het Nederlandse voorzitterschap aldaar? In hoeverre kunnen
wij de Russische Federatie nu net als bij de totstandkoming van een burgerlijk
wetboek hulp aanbieden, bijvoorbeeld door opleidingen tot stand te brengen
om besef bij te brengen van de moderne rechtstaat? In de Russische Federatie
is er intern immers nauwelijks ruimte om degenen die in de afgelegen regio's
moeten opereren, te sturen. Een Nederlands initiatief in dezen zou ik zeer
toejuichen.De Russische Federatie is, zoals ik al zei, duidelijk geïnteresseerd
in nauwere banden met de Europese Unie en de Verenigde Staten, maar niet tot
elke prijs. Het verzet tegen uitbreiding van de NAVO is trouwens wat aan het
wegebben, alhoewel het vermeende unilateralisme van de VS bestreden zal blijven
worden door de Russische Federatie. De globaliseringstrek in de wereldeconomie
zal echter niet aan de Russische Federatie voorbijgaan. Dit zal invloed hebben
op de positie die Poetin kiest, omdat hij zijn economische betrekkingen open
moet houden. Daarom zal hij de nodige tegemoetkomingen willen doen aan de
Europese Unie en de Verenigde Staten. Schat de minister ook in dat dit mogelijk
is? Kan dit gevolgen hebben voor de positie van Nederland en in hoeverre kan
Nederland hier politieke steun aan geven, uiteraard zoveel mogelijk in samenwerking
met de EU?Collega's hebben al gewezen op de situatie in Tsjetsjenië. Kritiek
op het Russische optreden in Tsjetsjenië wordt nog steeds volledig afgewezen
door de Russische Federatie. Ik wil hier niet alleen op ingaan, omdat er sprake
is van bestrijding van terrorisme. Er zijn evident verbindingen
met Al-Qaeda. Benadert de Russische Federatie Tsjetsjenië niet te veel
als een monolithische strijdersgroep? Moet er geen interventie uitgevoerd
worden om een scheiding aan te brengen tussen degenen die een lijn hebben
met het internationaal terrorisme, en degenen die bezig zijn met een werkelijke
verbetering van de situatie in Tsjetsjenië en die de relatie met het
centrale gezag in Moskou toch enigszins anders formuleren? Er komen binnenkort
besprekingen, althans dat heb ik uit de media begrepen. In hoeverre is de
OVSE nog actief om daarbij ondersteunend op te treden? De OVSE is af en toe
weggeweest in Tsjetsjenië. In hoeverre is men er nu wel bij om te komen
tot een oplossing? Of moet ik hierin een wat terughoudende concessie zien
die deelname van Poetin aan de grote coalitie noodzakelijk maakt?De minister heeft goed geopereerd bij het drama rond de Koersk. De financiering
van het haalbaarheidsonderzoek om de Koersk te lichten was een goed initiatief
met nu wel een heel goed en zichtbaar resultaat, ook financieel. Maar moeten
wij niet doorpakken vanuit dit initiatief? De vraag rijst of het niet wenselijk
is om brede internationale samenwerking tot stand te brengen naast het Barentszzee-samenwerkingsverband
om de wereldwijde maritieme nucleaire vervuiling aan te pakken. Deze vraag
is al eerder door woordvoerders van de VVD naar voren gebracht, onder anderen
door Voorhoeve. Mijn fractie ziet dit als een mogelijk initiatief van Nederland.
Wij hebben voldoende expertise in huis. Alleen moet het wel gebeuren zonder
voorwaarden vooraf. Ik ga ervan uit dat de minister begrijpt wat ik daarmee
bedoel.De heer Koenders (PvdA):De bijdrage van de VVD op al deze punten is fantastisch. Wij zijn het
er ook allemaal mee eens. Het is in de lijn van Voorhoeve. Alleen wat mij
nu opvalt, is dat u allerlei dingen voorstelt, terwijl ik in uw verkiezingsprogramma
zie dat u de buitenlanduitgaven steeds maar naar beneden wil halen. Waar er
ook sprake is van meerjarige programma's is mijn vraag hoe u dat allemaal
wil financieren.De heer Blaauw (VVD):Door prioriteiten te stellen.De heer Koenders (PvdA):Welke prioriteiten zou u dan weg willen laten?De heer Blaauw (VVD):Dat ziet u nadat wij de verkiezingen hebben gehad en wij met elkaar rond
de tafel gaan zitten.De heer Koenders (PvdA):Ja, ik ben het op zichzelf erg met u eens, maar ik meld alvast dat u een
beetje uit moet kijken.De heer Blaauw (VVD):Het is genoteerd.Voorzitter. De Russische Federatie schijnt minder hard verzet te bieden
tegen plannen met betrekking tot National Missile Defence, met daaraan gekoppeld
aanpassingen van het ABM-verdrag. Dat beeld is althans voortgekomen uit gesprekken
die je als Kamerlid af en toe voert met vertegenwoordigers van de Russische
Federatie. Daar zit ook bij de samenwerking op het terrein van Joint Missile
Surveillance, al zit er weinig schot in het operationeel maken van een Joint
Data Exchange Center. Dat is kaltgestellt door Bush. Is er nu, na de gebeurtenissen
van 11 september en na het weer dichter bij elkaar komen, sprake van nieuwe
ontwikkelingen met een bredere participatie?Voorzitter. Vervolgens kom ik te spreken over de Balkan. De landen in
de Balkan maken ieder voor zich een verschillende politieke en economische
ontwikkeling door. Overigens hebben veel Balkanlanden als munteenheid de D-mark.
Die moeten per 1 januari overgaan op de euro. In hoeverre wordt er vanuit
de Europese Unie een reikende hand gestoken naar die banken die niet per se
aangesloten zijn op het hele systeem waardoor ze niet zomaar euro's kunnen
trekken om D-marken te vervangen, die zeker in grote aantallen aanwezig zullen
zijn omdat ook het criminele circuit in de Balkan met de D-mark afrekent?Als ik naar de landen apart kijk, dan constateer ik dat Slovenië
het verst gevorderd is. Het staat aan de vooravond van toetreding tot de EU
en de NAVO. Geen kritiek in dezen. Ook Kroatië lijkt op de goede weg.
De hervormingen zijn niet voortvarend, maar indien substantiële vooruitgang
wordt geboekt en overdadig nationalisme wordt ingetoomd, kan Kroatië
binnen afzienbare tijd volledige aansluiting krijgen bij Europa en opteren
voor het lidmaatschap van de Unie. Echter, er is wel een probleem dat opgelost
moet worden. En dat betreft de terugkeer naar Kroatië van de elders verkerende
Servische vluchtelingen naar hun vroegere woongebieden. Dan heb ik het in
het bijzonder over de vluchtelingen die thans in Servië zelf zijn en
daar een grote financieel-economische destabiliserende druk uitoefenen op
de centrale regering in Belgrado.Ook de situatie in Bosnië-Herzegovina is nog niet echt stabiel te
noemen. Ontsporingen worden slechts voorkomen door de uitgebreide internationale
aanwezigheid en door het de facto internationaal bestuur. Het is langzamerhand
twijfelachtig of het strikt volgen van het Dayton-pad tot een bevredigende
eindsituatie zal leiden. Centrifugale krachten zijn aanwezig, waardoor de
militaire presentie van de NAVO door moet gaan en de Hoge Vertegenwoordiger
de touwtjes stevig in handen moet houden. De VVD-fractie vindt een evaluatie
met een mogelijke heroriëntatie via een brede Balkanconferentie een nuttig
initiatief, misschien in gezamenlijkheid met landen in de regio. In Nederland
is tien jaar geleden al een bredere conferentie gehouden. Moeten wij nu het
voortouw nemen of wil de internationale gemeenschap tot in lengte van jaren
met een kostbaar protectoraat opgescheept blijven? Dat kan namelijk de consequentie
van een en ander zijn.De situatie in Macedonië is ongewis. De zaak kan nog ieder moment
omslaan. De komende maanden moet blijken of de oplossingen duurzaam zijn en
juist worden geïmplementeerd. De VVD-fractie vindt dat Nederland, mede
gezien de speciale zo gekoesterde bilaterale relatie met Macedonië door
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, zwaarder moet inzetten om de bevolkingsgroepen
nader toe elkaar te brengen. Speerpunten daarbij zijn onderwijs, justitie,
politie en good governance. De internationale gemeenschap zal op de komende
Donauconferentie moeten tonen dat het crisisgevaar wordt onderkend en zal
dan ook ruimhartig moeten opereren. Wanneer wordt deze conferentie overigens
gehouden? Welke belemmeringen moeten nog worden weggenomen.
Het is een moeilijke kwestie, maar eens moet de knoop toch worden doorgehakt.De toekomst van Servië en Montenegro apart of samen is onzeker. Vele
factoren zijn hierop van invloed. Waarom vermindert de regering echter de
steun aan de FRJ of heb ik dat fout gelezen? Waarom wordt de Donau niet sneller
bevaarbaar gemaakt? Waarom spelen procedurele vertragingen zo'n grote rol?
Veel landen zijn afhankelijk van een goed bevaarbare Donau.Er komt weinig nieuws uit Kosovo. De komende verkiezingen zullen misschien
enige duidelijkheid geven over de internationale politieke verhoudingen. Wanneer
kan de aanwezigheid van de internationale gemeenschap afgebouwd worden? Krijgt
Kosovo, evenals de Voivodina van Belgrado, de vroegere autonomie terug? Over
de toekomst van Kosovo valt veel te speculeren. De meningen zijn sterk verdeeld.
Wellicht kunnen op een Balkanconferentie federale of confederale oplossingen
worden gevonden, mede gezien mogelijke ontwikkelingen in de relatie Servië-Montenegro
en de positie van de Voivodina.Over Albanië kan ik kort zijn. Dit land is op de goede weg, maar
blijft nog ver verwijderd van een democratische rechtstaat. Het land heeft
nog veel steun nodig, ook financieel. Daarbij is het van belang dat vooral
het justitieel systeem en de politie verder omgevormd worden. Besprekingen
over een stabilisatie- en associatieovereenkomst moeten voortvarend ter hand
worden genomen, waarbij de belemmeringen worden geïdentificeerd en daarna
aangepakt. De VVD-fractie vindt dat ook voor Albanië door Nederland een
aparte plaats moet worden ingeruimd. Er is ook sprake van een eigenbelang
gelet op de zware criminaliteit zoals mensenhandel, asielzoekerspraktijken
en drugshandel in Albanië, met een uitstraling naar Nederland.Terecht wordt zeer veel aandacht op de westelijke Balkan gericht. Bulgarije
en Roemenië mogen echter niet vergeten worden. Zij zitten, zo zegt men,
in de regatta voor toetreding tot de EU, al zullen zij hiervoor later gereed
zijn dan andere kandidaten. De preaccessiesteun voor deze landen moet ruim
zijn, omdat hun solidariteit met het Westen bij de diverse crises in de Balkan
maar mager is gewaardeerd. Er is zeer weinig terechtgekomen van de toezeggingen
die bij de eerste crisis zijn gedaan, ook die van de EU, zo moet ik iedere
keer weer tot mijn spijt constateren. Er is geen vertaling hiervan in een
bredere operatie.Voor het gehele gebied van de Balkan is het Stabiliteitspact van belang.
De voortgang van de diverse projecten is echter niet overweldigend. De ontvangers
constateren een voorkeur bij de donoren voor projecten die voor deze donoren
toevallig goed uitkomen. De verleende hulp krijgt dan het stempel van schijnhulp,
waarbij de prioriteiten van de ontvangende landen terzijde worden geschoven.
Zijn de ministers bereid, op korte termijn een actualisering te geven van
de voortgang en de resultaten van het Stabiliteitspact? Hierover heeft een
interessant conferentie in Brussel plaatsgevonden. Daar werden dezelfde opmerkingen
van mijn kant ook achter de tafel waar onder anderen de heer Bodo Rombach
zat, positief ontvangen. Er werd erkend dat het allemaal niet zo goed gaat.De heer Van Baalen (VVD):Voorzitter. Ik wil mij concentreren op het externe beleid van de Europese
Unie. Dat is al onder het kopje "Van Marakesh tot Moermansk" in de Staat van
de Europese Unie aan de orde geweest. De regering komt in de begroting voor
2002 hierop terug. Het is voor de VVD van groot belang dat het externe beleid
van de EU zich concentreert op het bevorderen van stabiliteit aan de rafelige
randen van de uitgebreide Europese Unie. Thans zien wij gemeenschappelijke
strategieën van de Unie voor Rusland, voor de Oekraïne en het Middellandse-Zeegebied.
Wij zien een Barcelona-proces en de Euromediterrane associatieakkoorden. Wij
zien partnerschap- en samenwerkingsovereenkomsten met staten van de voormalige
Sovjet-Unie. Zij zijn echter weinig effectief gebleken. Technische assistentie
via het MEDA-programma voor het Middelandse-Zeegebied, het CARDS-programma
voor de westelijke Balkan en TACIS voor het GOS stokt. Er zijn grote stuwmeren
van middelen die niet kunnen worden uitgegeven, omdat het ontbreekt aan bestuurlijke
capaciteit binnen de Europese Commissie dan wel vanwege het geringe absorptievermogen
in de ontvangende landen. Voorts ontbreekt het binnen de Europese Commissie
aan een grondige evaluatie van de effecten van dit soort samenwerkingsprogramma's.
Ook de mensenrechtenparagrafen die in dit soort overeenkomsten zijn opgenomen,
worden nageleefd noch afgedwongen. Bij het sluiten en het uitvoeren van het
de stabilisatie- en associatieovereenkomsten met de landen van de westelijke
Balkan, zoals Macedonië, moet in dit kader effectiviteit als eerste aandachtspunt
gelden. In algemene zin is de VVD van mening dat vrijhandel en markttoegang
effectiever zijn dan Europese of bilaterale ontwikkelingssamenwerking. Wij
vragen de regering met nadruk, die effectiviteitsmeting in EU-kader te bevorderen,
te zorgen dat de mensenrechtenparagrafen worden nageleefd en dat asiel- en
immigratiekwesties binnen dit soort overeenkomsten hun plaats krijgen en dat
de technische programma's realistischer worden opgezet zodat zij de uitvoeringscapaciteit
van de commissie noch van de ontvangende landen te boven gaan.Voorzitter. Collega Koenders sprak terecht over het belang van de MAHGREB.
In dit kader wil ik met name Marokko noemen. Het presidium van de Kamer zal
zeer waarschijnlijk op korte termijn Marokko bezoeken. Dit onderstreept het
belang dat de Kamer hecht aan relaties met dit land. Marokko is één
van de stabiele landen in de MAHGREB. Koning Mohamed VI streeft naar democratisering
en liberalisering en de bevordering van de mensenrechten en de burgerlijke
en politieke vrijheden in zijn land. Met resultaat! Het Berbers is bijvoorbeeld
onlangs als officiële taal in Marokko erkend. De VVD-fractie spoort de
regering aan om de banden met Marokko, zowel binnen het Barcelona-proces in
EU-kader als in bilateraal verband nader aan te halen. Na 11 september is
het zeer belangrijk om daarbij met nadruk aandacht te besteden aan fundamentalisme,
terrorismebestrijding en de drugsproblematiek. Bij de vorige begrotingsbehandeling
heeft de regering twee notities toegezegd. Eén over Turkije, die wij
afgelopen vrijdag ontvingen – dank daarvoor – en één
over Marokko. Wij verzoeken de regering ook de Marokko-notitie spoedig aan
de Kamer toe te zenden. Voorzitter. Een aantal andere punten over het buitenlandsbeleid van de
Unie, bijvoorbeeld waar het uitbreidingsproces het extern beleid raakt. Ik
noem in dit verband Cyprus. Sinds 1974 is het land gedeeld. Er bevinden zich
op Noord-Cyprus Turkse troepen. De Kamer heeft al eerder uitgesproken dat
het onwenselijk is dat een gedeeld Cyprus toetreedt tot de Europese Unie,
waarmee de Unie problemen importeert. Daarom is het des te belangrijker dat
de Europese Unie – en ook Nederland – op Turkije druk uitoefent,
opdat zij het vredesproces stimuleert en zorgt dat ook de administratie-Denktash
daaraan constructief bijdraagt. Het lijkt de VVD namelijk niet alleen een
probleem, maar ook bijna onmogelijk dat Turkije als kandidaat-lidstaat van
de Europese Unie tot de Unie kan toetreden indien zij een grondgebied van
een andere lidstaat bezet houdt.De heer Hoekema (D66):Voorzitter. Een paar weken geleden zei de heer Van Baalen in een overleg
over het Europees veiligheids- en defensiebeleid dat er met Turkije niet mocht
worden gesproken voordat de Turkse troepen uit Noord-Cyprus waren teruggetrokken.
Dat lijkt mij een wat verdergaand standpunt dan hij vanavond weergeeft.De heer Van Baalen (VVD):Dan heeft u toen meer gehoord dan ik destijds heb beweerd. Ik heb ook
toen gezegd dat de onderhandelingen tot toetreding tot de Europese Unie wat
de VVD betreft niet kunnen worden aangevangen als een aantal problemen niet
is opgelost. Bijvoorbeeld toegang binnen het EVDB tot NAVO-middelen en de
kwestie Cyprus. Dat betekent niet dat wij niet praten met Turkije. Turkije
is een bondgenoot en een partner.Gisteren heeft de Algemene Raad uitsluitsel gegeven over de noodzaak,
Zimbabwe op zijn mensenrechtensituatie aan te spreken. Na lang talmen, maar
niet door Nederland, is besloten dat de consultaties op basis van artikel
96 van het Verdrag van Cotonou met Zimbabwe worden aangevangen. Dat betekent
dat Zimbabwe binnen korte tijd moet aangeven hoe het de rechtsstaat zal herstellen
en mensenrechten zal garanderen. Indien Zimbabwe daarbij in gebreke blijft,
zullen de relaties met dit land worden bevroren. De VVD steunt dit beleid
ten volle.De twee grote handelsblokken van de Europese Unie en de Mercosur in Zuid-Amerika
moeten nader samenwerken, zoals ook de minister van Buitenlandse Zaken wenst
te bespoedigen. Bij het Spaanse voorzitterschap in 2002 zal er een Latijns-Amerikaanse
top worden gehouden. Wij gaan ervan uit, dat de Europese Unie en Nederland
daarbij streven naar liberalisatie van de handelsstromen tussen beide handelsblokken,
ook waar het gaat om het vrije verkeer van landbouwproducten.De heer Koenders (PvdA):Tot nu toe is het onmogelijk om met de VVD-fractie overeenstemming te
krijgen over moties over liberalisering van het landbouwbeleid. Elke keer
zijn er prachtige initiatieven waar ik het zeer mee eens ben. Bent u bereid
tot stappen tijdens het WTO-overleg om hieraan invulling te geven of staat
u uiteindelijk pal achter de boeren die vooral protectionistisch denken? Dat
zijn zeker niet alle boeren.De heer Van Baalen (VVD):Landbouw is voor de VVD een onderdeel van de economie als zodanig en dient
in het kader van de WTO te worden georganiseerd. Zo ligt de zaak. Dit is ook
regeringsbeleid. Dat zullen wij steunen en aanmoedigen. Het is niet nodig
om zaken die wij al vinden, nog eens bij motie vast te leggen wanneer de regering
die lijn al heeft gekozen.De heer Koenders (PvdA):Het ging om een motie die al een tijd geleden is ingediend. Zij heeft
te maken met allerlei technische aspecten die misschien buiten het kader van
dit debat vallen. Ik zal donderdag goed luisteren naar uw vertegenwoordiger
bij het handelsoverleg van de WTO. Wij zullen hem er dan aan herinneren dat
u hebt gezegd dat dit uw positie is.De heer Van Baalen (VVD):Ik waardeer het zeer dat u deze woorden aan hem overbrengt, maar het betreft
hier een fractiestandpunt dat door de WTO-woordvoerder ten volle wordt gedeeld.De Kamer heeft op 5 juli jl. in een algemeen overleg gesproken over de
relaties van de Europese Unie met Azië. De minister van Buitenlandse
Zaken heeft de Kamer op 20 juli een brief gestuurd waarin hij aangeeft dat
het niet gebruikelijk is en ook niet gebruikelijk zal worden dat regeringsvertegenwoordigers
van Taiwan op persoonlijke titel de Europese Unie kunnen bezoeken. Zij krijgen
geen visum voor een persoonlijk bezoek. Het betreft hier onder anderen de
president en de vice-president. De minister heeft in zijn brief van 20 juli
aangegeven dat deze beleidslijn gebaseerd is op afspraken in EU-kader. Europees
commissaris Patten heeft op 15 mei aan het Europees Parlement geschreven dat
er nu juist geen Europese beleidslijn bestaat. Wie heeft nu gelijk, de Europese
Commissie of de Nederlandse regering? Wij willen graag opheldering van de
regering. Ik zal de brief van de heer Patten aan het Europees Parlement aan
de minister geven. Bestaat er nu wel Europees beleid terzake of niet?Nogmaals, de VVD-fractie spreekt niet over het afwijken van het bestaande
Chinabeleid. Wij praten niet over volkenrechtelijke en institutionele aspecten.
Wij vragen alleen waarom mensen die alleen kan worden tegengeworpen dat zij
democratisch zijn verkozen in hun gebied, welke status dat gebied ook heeft,
ons land en andere landen van de Europese Unie niet voor privé-bezoeken
kunnen aandoen. Deze lijn kan door ons niet worden gevolgd.Wanneer er toch een Europees beleid bestaat, waar Europees commissaris
Patten geen weet van heeft, is de minister dan bereid om zich in Europees
verband voor de mogelijkheid van privé-bezoeken door de genoemde Taiwanese
politici in te spannen?De heer Van Bommel (SP):Mijnheer de voorzitter. Velen hebben gezegd dat de wereld na de verschrikkelijke
aanslagen van 11 september van dit jaar nooit meer dezelfde zal zijn. Ook
vandaag is die zinsnede door verschillende woordvoerders herhaald. Ik heb
mij lang afgevraagd wat er precies met die zin wordt bedoeld. De aanslagen
op Amerikaanse burgers zijn door de SP opgevat als aanslagen tegen de menselijkheid,
ongeacht van welke levensbeschouwing men uitgaat, in welk land men woont of
tot welke politieke stroming men zich aangetrokken voelt.Indien met die zin wordt bedoeld dat er na 11 september meer begrip en
inzicht moet en is gekomen dat het belang van de wereldgemeenschap als geheel
moet worden gediend, dan zou ik die intentie zeker steunen. Het heeft er echter
alle schijn van dat dit nog niet het geval is. De Amerikaans/Britse aanval
op Afghanistan geeft in ieder geval geen blijk van die intentie. Ondanks de
eensgezinde hevige verontwaardiging over de aanslagen in New York en Washington
en ondanks de totstandkoming van een brede coalitie tegen het terrorisme is
er sprake van nieuw aangewakkerde tegenstellingen. Het opdelen van de wereld
in twee kampen, te weten de voorstanders van deze aanpak van terrorisme en
de tegenstanders daarvan, is een gevaarlijk mechanisme dat tot nieuwe dreiging
leidt. De recente aanslag op christenen in Pakistan zie ik als een uiting
daarvan.Na de aanvankelijk scherpe oorlogstaal van de Amerikaanse president is
ook in de VS het besef doorgedrongen dat er grote risico's kleven aan het
opdelen van de wereld in die twee kampen. Het is de vraag of dat inzicht op
tijd is gekomen en of de bombardementen op Afghanistan kunnen voortduren zonder
die tegenstelling verder aan te scherpen. Ik meen van niet. De regering heeft
aangegeven toenadering tot de islamitische wereld van belang te vinden en
in de relatie met islamitische landen te willen investeren. Het bezoek van
de minister-president en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking kan worden
gezien als zo'n toenadering. Tegelijkertijd roept dat bezoek ook vragen op.De kritische blik op het bewind in Pakistan gezien de kwestie rond Kashmir,
de deelname aan een nucleaire wapenwedloop in de regio en de mensenrechten
die onder druk staan, waarbij ik verwijs naar de onaanvaardbare blasfemiewetten
die bij overtreding tot de doodstraf leiden, mag niet vertroebelen louter
omdat Pakistan een belangrijke rol vervult in de gekozen aanpak van het terrorisme.
Hoe beoordeelt de regering deze schaduwzijde van de nieuwe positie die Pakistan
in de wereld heeft verworven? Wat vindt de regering bijvoorbeeld van de opheffing
van het Amerikaans wapenembargo tegen Pakistan, terwijl de discussie in Nederland
tot op heden tot instandhouding van het embargo heeft geleid?In de strijd tegen het terrorisme vallen steeds meer Afghaanse burgerslachtoffers,
maar het is zelfs bij benadering onduidelijk hoeveel. Vrijwel dagelijks vernemen
wij uit de media nieuws over missers en afzwaaiers. Voorzieningen van het
Rode Kruis, een woonwijk in Kabul, een inslag nabij een ziekenhuis, het zijn
slechts enkele van de voorbeelden. Deze oorlog is net als de strijd om Kosovo
in belangrijke mate een propagandaoorlog geworden, waarbij informatie over
strategie, doelkeuze en resultaten maar mondjesmaat beschikbaar zijn.Heeft de regering nog wel zicht op de resultaten van de luchtaanvallen
die zij onverkort zegt te steunen? Heeft de regering zicht op de middelen
die worden ingezet? Is de regering van mening dat de vereiste proportionaliteit
nog steeds aan de orde is? Het gebruik van clusterbommen die ook na de beëindiging
van conflicten nog veel slachtoffers maken, vooral onder kinderen, lijkt te
mogen rekenen op kritiek van de regering. Maar wat doet zij met die kritiek?
Er is steeds gezegd dat de Amerikanen geen blanco cheque wordt gegeven voor
de reactie op de aanslagen. Wat betekent dat concreet? Wordt het geen tijd,
nu de daad bij het woord te voegen en een kritischer houding aan te nemen
ten aanzien van de ontwikkeling van dit conflict, zeker nu er in de VS onder
leiding van haviken binnen de regering en het congres openlijk wordt gesproken
over uitbreiding van de strijd tegen het terrorisme naar andere landen? De
onderminister van defensie Wolfowitz geldt als de belangrijkste vertolker
van dat standpunt. Wat is het standpunt van de regering over die mogelijke
uitbreiding? Hoe staat de regering tegenover stemmen in het Amerikaanse Congres
die de inzet van tactische kernwapens bepleiten als wapen tegen de duizenden
grotten in Afghanistan? Geen blanco cheque afgeven betekent ook vooraf de
moed hebben om aan te geven waar de grens ligt bij de inzet van geweld. Ik
sluit mij aan bij de woordvoerder van de fractie van de Partij van de Arbeid
die in het kader van de inzet van kernwapens sprak over waanzin.Inmiddels is de doelstelling om Bin Laden en zijn trainingskampen aan
te pakken, verschoven naar de val van het Talibanbewind als geheel. Internationaal,
ook hier vandaag, wordt druk gedebatteerd over de toekomst van Afghanistan
na de verwachte val van het bewind. Een discussie over de vraag of die verschuiving
van de doelstelling verstandig is en of deze in overeenstemming is met uitspraken
van de VN-veiligheidsraad is er nauwelijks geweest. De kritiek op die verschuiving
ook binnen de regering – ik doel op de staatssecretaris voor cultuur –
is volkomen terecht. Steunt de regering die verschuiving zonder kritiek en
zo ja, op grond waarvan? Mij is geen VN-resolutie bekend die uitspreekt dat
het Talibanbewind met militaire middelen verdreven moet worden. Ik zeg dit
in alle ernst, hoe graag ik dat bewind ook zou zien vertrekken. Als dit de
verhoudingen in de internationale betrekkingen worden, dan weet ik nog wel
enkele regimes, die het Westen liever kwijt dan rijk is. Opportunisme is in
de strijd tegen het terrorisme dan ook geen zeldzaamheid. Naast Pakistan is
ook de toenadering tot bijvoorbeeld Iran op z'n minst twijfelachtig. Ook daar
is sprake van een regime dat op grote schaal mensenrechten schendt en zich
weinig aantrekt van de normen die in de wereldgemeenschap tamelijk algemeen
zijn. De steun aan de Noordelijke alliantie, de bonte verzameling van krijgsheren
die als grondtroepen voor de brede coalitie fungeren zou eveneens aan kritiek
bloot moeten staan, maar niets is minder waar. Hoe lang kan de regering volhouden
dat wij niet worden meegezogen in een conflict dat de internationale betrekkingen
op zijn kop zet en mogelijk zal leiden tot nieuwe tegenstellingen en nieuw
geweld? De Amerikaanse minister van defensie Rumsfeld heeft de speurtocht
naar Bin Laden vergeleken met het zoeken naar een speld in een hooiberg. Dat
zal ertoe hebben bijgedragen dat de doelstelling van de aanvallen is verschoven
naar het Talibanregime. Het asymmetrische karakter van de strijd van staande
legers tegenover een terroristische organisatie is daarmee veranderd in een
symmetrische strijd van staande legers tegenover elkaar. De SP ziet daar niets
in. Bin Laden en zijn organisatie zal opgepakt moeten worden door een goede
samenwerking van inlichtingendiensten, het uitoefenen van geduld en een gerichte
actie op het juiste moment. De inzet van special forces kan daarbij
uitkomst bieden. Maar de massieve bombardementen die op dit moment plaatsvinden
zijn daarbij niet effectief, tenzij de Amerikanen en Britten bij het zoeken
naar de speld in de hooiberg van plan zijn de hele boerenhoeve plat te branden.
Mag ik van de regering vernemen of zij steun blijft geven aan de aanvallen
als die het karakter krijgen van de tactiek van de verschroeide aarde? Het
standpunt van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking interesseert mij
daarbij in het bijzonder. Afghanistan is zo'n beetje het armste land ter wereld
en wordt nu van de middeleeuwen teruggebombardeerd naar het stenen tijdperk.
Hoe ziet zij de toekomst van Afghanistan en deelt zij de mening dat het Westen
zich veel te lang afzijdig heeft gehouden bij de democratisering en de totstandkoming
van levensvatbare economieën in landen als Afghanistan? Kortom, welke
lessen worden getrokken uit het steeds verder achterop raken van arme landen
en regio's ten opzichte van het rijke Westen?Mevrouw Vos (GroenLinks):De heer Van Bommel zegt dat de inzet van special forces een middel kan
zijn om Bin Laden en zijn netwerk op te sporen. U bent vanaf het begin tegen
elk bombardement geweest. Hoe kunnen special forces hun werk doen, als niet
eerst luchtafweergeschut of militaire installaties uitgeschakeld worden?De heer Van Bommel (SP):Die vraag is begrijpelijk wanneer je veronderstelt, de verwachting wekt,
dat op korte termijn Bin Laden en zijn netwerk opgepakt kunnen worden. Het
is nog niet zeker dat die in Afghanistan is. Ik wijs erop dat de inzet van
special forces zinvol kan zijn als Bin Laden is gelokaliseerd. Vooraf moet
heel veel inlichtingbinnenwerk gedaan worden. Er is veel geduld nodig. Een
gerichte actie op dat moment is zinvol.Mevrouw Vos (GroenLinks):Wanneer je geen enkel bombardement wilt inzetten ter vernietiging van
bepaalde militaire beschermingsinstallaties van de Taliban, kan dan een inlichtingendienst
volop zijn werk doen? Er moet toch vrij geopereerd kunnen worden. Ik leg die
vraag serieus aan u voor.De heer Van Bommel (SP):Die vraag is terecht. Op dit moment is er absoluut geen zicht op het werk
van inlichtingendiensten. Ik denk dat wij daarover heel weinig informatie
zullen krijgen. De belangrijkste factor is informatie over de aanwezigheid
en de omstandigheden waarin Bin Laden zich bevindt. Er moet wel afdoende worden
aangetoond, dat hij en zijn netwerk daarvoor verantwoordelijk zijn. Geduld
is ook nodig. Inzet van geweld zal vermoedelijk aan de orde zijn. Hij zit
niet te wachten totdat op zijn deur wordt geklopt. Inzet van geweld, zeer
gericht op Bin Laden en zijn netwerk kan aan de orde zijn. Wat er nu gebeurt,
zijn massieve bombardementen zonder dat duidelijk is waar Bin Laden is en
zonder dat duidelijk is waar die netwerken zich exact bevinden in de hoop
dat men Bin Laden raakt. Vandaar ook dat de Amerikaanse minister van Defensie
denk ik terecht zegt dat de verwachting dat Bin Laden op korte termijn gepakt
kan worden veel te vroeg is uitgesproken.Mijnheer de voorzitter. Over de groeiende afstand tussen arme en rijke
landen is veel gezegd en geschreven. In de discussie over neoliberale globalisering
heeft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking gesteld dat critici van globalisering
niet handelen in het belang van de arme landen. Dat is een zonderling standpunt
als wij ons realiseren dat die critici voor een deel uit die arme landen zelf
komen. Om welke reden zouden zij tegen het belang van hun eigen bevolking
of hun eigen economie de straat op gaan? Het is volkomen terecht dat zij aandacht
vragen voor de sociale gevolgen van het beleid van Wereldbank, IMF en WTO.
Waarom zouden zij niet, net als vakbonden en andere maatschappelijke organisaties
dat doen, mogen opkomen voor fundamentele normen die internationaal bijvoorbeeld
via de arbeidsorganisatie van de VN, de ILO, zijn vastgelegd? FNV-voorzitter
De Waal diende de minister voor Ontwikkelingssamenwerking gisteren in de Volkskrant
van repliek met zijn pleidooi voor die normen en de afkeuring van kinderarbeid,
dwangarbeid en discriminatie in dit verband. In zijn bijdrage daagt De Waal
de regering uit, deze fundamentele normen als basis voor de vrijhandel te
erkennen. Ik geef de minister voor Ontwikkelingssamenwerking graag de gelegenheid,
die handschoen op te pakken.Dat er van liberalisering van markten niet enkel positieve effecten te
verwachten zijn, valt ook op te maken uit de bijdrage vandaag in de Volkskrant
van de directeur van Milieudefensie Duyvendak en de campagneleider WTO Zagema.
Zij betogen dat er tegenover de voorbeelden van gelukte integratie van ontwikkelingslanden
tal van voorbeelden staan van onevenwichtige liberalisering. Als voorbeelden
noemen zij de landbouwmarkten die na de ondertekening van het Noord-Amerikaanse
Vrijhandelsverdrag in 1994 instortten waarna miljoenen boeren in Mexico hun
arbeid moesten staken en de armoede op het platteland toenam. Bekende andere
voorbeelden zijn de koffie-, de suiker- en de bananenmarkt. De inkomsten van
producenten in arme landen daalden dramatisch, terwijl de multinationals die
deze producten verhandelen hun zakken kunnen vullen. Het pleidooi om de onderhandelingen
in het kader van de WTO te evalueren en daarbij meer oog te hebben voor de
sociale gevolgen van liberalisering van markten verdient dan ook alle steun.
Het adagium eerlijke handel gaat boven vrijhandel zou daarbij uitgangspunt
moeten zijn. Graag verneem ik een reactie van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
op deze zienswijze.In zijn algemeenheid wil ik stellen dat de discussie over globalisering
zich te veel beperkt tot de economische kant van de zaak en dat daarin te
weinig aandacht wordt besteed aan de menselijke kant. Anders valt nooit te
verklaren waarom zo'n groot gedeelte van de wereldbevolking nog steeds kansloos
staat in het leven en geen enkel uitzicht heeft op verbetering. Nelson Mandela
zei enkele jaren geleden dat, zolang de wereld rijk genoeg is om overal een
einde te maken aan armoede maar verdeeld blijft in degenen die bezig zijn
met de problemen van overvloed en degenen die geconfronteerd worden met de
problemen van schaarste, vrede en vrijheid breekbaar blijven. Dat is een visie
die door de SP volledig wordt onderschreven. Ook VN-secretaris-generaal Kofi
Annan ziet in armoede, achterstelling en ziekte de voedingsbodem die tot fanatisme
en fundamentalisme leidt en daarmee een bedreiging vormt voor vrede en veiligheid. De enorme kloof tussen het rijke gedeelte van de wereld
waarvan ons land deel uitmaakt en de miljarden mensen die in armoede leven,
zal daarom internationaal veel prominenter op de agenda moeten komen. Wat
gaat de regering doen om ervoor te zorgen dat de discussie over kwijtschelding
van de schuldenlast van de derde wereld in een stroomversnelling komt? Wat
gaat de regering ondernemen om ervoor te zorgen van goedkope medicijnen met
name voor Afrikaanse landen, bijvoorbeeld in de strijd tegen aids en andere
epidemieën, beschikbaar komen? Wanneer mogen wij een serieuze bijdrage
verwachten in de discussie die wordt gevoerd over de instelling van een belasting
op kapitaalstromen van beleggers die over de wereld flitsen, de Tobin-tax?
Het veelbelovende potentieel van zo'n belasting – er wordt gesproken
over bedragen van meer dan 200 mld gulden – mag toch niet buiten bereik
blijven, omdat er praktische problemen worden verwacht bij de invoering ervan?
In de Ecofin is afgesproken dat er een onderzoek naar de mogelijkheden voor
de invoering van een Tobin-tax komt. Het lijkt mij goed als ons land in die
discussie een voorhoederol gaat vervullen. Via dat middel zou veel geld beschikbaar
kunnen komen voor het door de minister voor Ontwikkelingssamenwerking bepleite
fonds om voorzieningen op het gebied van onderwijs en gezondheidszorg in de
armste landen op een redelijk niveau te brengen.Mijnheer de voorzitter. Met een conflict zoals dat nu wordt uitgevochten
rond Afghanistan dreigen andere internationale vraagstukken op de achtergrond
te raken. Er is echter alle aanleiding om ook enkele woorden te besteden aan
de recente ontwikkelingen in Macedonië en Israël. In Macedonië
dreigt een nieuwe crisis, omdat afspraken van het akkoord van Ochrid niet
worden nagekomen. President Trajkovski ziet geen kans om de gevraagd grondwetswijziging
die de Albanese minderheid meer rechten geeft door het parlement te loodsen
en Albanezen weigeren op hun beurt de Macedonische politie toe te laten in
het door hen bewoonde gebied zolang geen amnestie is afgekondigd voor strijders
van het UÇK, voorzover zij zich niet schuldig hebben gemaakt aan oorlogsmisdaden.
Het beperkt inzamelen van wapens mag dan zijn gelukt, het noodzakelijke gevolg
dat moet leiden tot duurzame rust in Macedonië lijkt zo een onhaalbare
kaart te worden. Dat toont nog maar eens aan dat de internationale gemeenschap
wel ideeën kan hebben over de interne situatie in landen en wensen kan
vastleggen in akkoorden die nog worden ondertekend ook, maar dat de harten
van bevolkingen en parlementen daar ook voor moeten worden gewonnen. Meer
betrokkenheid van de Europese Unie en de OVSE is nodig om vertrouwen te wekken
bij de bevolking van Macedonië. Wat gaat de regering doen om die grotere
betrokkenheid van de EU te bevorderen?Ik wil tot slot enkele woorden wijden aan het conflict tussen Israël
en Palestina. Mede onder invloed van de aanslagen in de VS is het inzicht
gerijpt dat de wereldgemeenschap de ogen niet kan sluiten voor het niet naleven
van belangrijke VN-resoluties met betrekking tot de bezette gebieden en het
excessieve geweld dat Israël gebruikt om de intifada neer te slaan. De
hernieuwde pleidooien voor de vorming van een onafhankelijke Palestijnse staat
met veiligheidsgaranties voor de soevereiniteit van Israël plaats ik
eveneens in dat kader. De druk die de VS op Israël uitoefenen heeft een
positief effect, zo blijkt uit de terugtrekking van Israëlische militairen
uit Betlehem. De vraag is wat de vervolgstappen zijn en of de vertrouwenwekkende
maatregelen die eerder zijn afgesproken ook werkelijkheid worden. Voor de
SP gelden de VN-resoluties met betrekking tot de bezette gebieden en de terugkeer
van vluchtelingen daarbij als uitgangspunt. Welke rol ziet de Nederlandse
regering voor zichzelf weggelegd in het vredesproces? Ook hier ligt een grotere
betrokkenheid van de EU voor de hand. Welke concrete bijdrage mogen wij verwachten?De heer Hoekema (D66):Voorzitter. Door idealisme gedreven, door realisme gestuurd, aldus het
motto van Paars II voor het buitenlandse beleid dat kon rusten op een in de
vorige periode gelegd stevig fundament van herijking en ontschotting op Buitenlandse
Zaken. Mag ik de bewindspersonen vragen of zij tevreden zijn over de mate
van de herijking en ontschotting of moet er nog een verdere slag worden geleverd?Die mix van idealisme en realisme heeft zich vertaald in een principieel
pragmatische koers die mij als D66'er wel aanspreekt. De mix van bewindspersonen
leidde ook tot een behoorlijk coherent product. Ik meen dat het van belang
is om in de toekomst de coherentie van het beleid, en ik denk hierbij aan
Ontwikkelingssamenwerking, Landbouw en Visserij, Economische Zaken en Buitenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, ook voort te zetten. Ook daar is een optimum
nog lang niet bereikt.De pragmatische koers mag mij zijn bevallen, op het terrein van Europa
was sprake van een langzame start. Vooral bij het EVDB moest Nederland na
St. Malo het been nog bijtrekken. In de institutionele discussies in Europa
legde het kabinet aanvankelijk vooral opties voor, totdat in latere Staten
der Unie duidelijke keuzes werden gemaakt. De inzet voor de IGC's was door
de bank genomen ambitieuzer dan van veel andere lidstaten. In de veldslag
van Nice, een numbers game, raakte dat aspect misschien onderbelicht, maar
de Nederlands ambitie voor een brede agenda is daarmee niet verdwenen. Integendeel,
democratische legitimatie en de coherentie van de Unie – een relevant
thema in de periode waarin wij te maken lijken te hebben met een triumviraat
in de Unie – zijn ook voor D66 belangrijke thema's.Ik heb er wel eens moeite mee om die ambitie van Nederland te rijmen met
de beleden afkeer van de minister van blauwdrukken, vergezichten en institutionalia,
zoals de gehate f-woorden: finaliteit en federalisme. In zijn Clingendael-rede
in maart pleitte hij ervoor de ramen open te doen, Europees straatrumoer door
die ramen te laten doordringen en de burger centraal te stellen. Hij zei:
als je begint met het belang van de burger, kom je vanzelf wel op de finaliteit.
Dat lijkt mij wat kort door de bocht. Ik denk dat er tussen de Europese burger
en finaliteit vele logische stappen zitten met veel logische schakels en onderlinge
samenhang. Mag ik de minister vanavond vragen en, als hij wil meeliften, ook
de staatssecretaris naar de waardering van de diverse voorstellen voor versterking
van de Europese coördinatie, de minister die weer een
echte minister voor Europa wordt of een raad van Europese ministers in Brussel?
Mag ik ook zijn visie en de visie van de staatssecretaris op de coördinatie
door de Algemene Raad?Nog een laatste opmerking over Europa. De uitbreiding is wenselijk en
noodzakelijk, maar er lijkt een beetje een malaisestemming te ontstaan. Grote
kandidaat-lidstaten zijn nog niet klaar en er is zorg over de rechtsstaat
en de politieke stabiliteit. Krantenkoppen als "Europese Unie en een gammel
Oost-Europa" en "talmende Europese Unie creëert onrust in Oost-Europa"
geven die zorg aan. Daarenboven is er ook zorg over een aantal mensenrechtenaspecten
in de kandidaat-lidstaten. De Adviesraad internationale vraagstukken spreekt
op pagina 11 van zijn mensenrechtenadvies van september over "verre van ideaal"
in verband met de mensenrechten in de kandidaat-lidstaten. Mag ik de regering
daarnaast commentaar vragen over een concreet punt, namelijk een instituut
in Bulgarije voor geestelijk gehandicapten Sanadinovo, waar onder de standaarden
voor behandeling van geestelijk gehandicapten wordt gewerkt? Is nu ook eindelijk
de kwestie van homoseksualiteit in Roemenië opgelost?Het uitdelen van rapportcijfers laat ik vanavond na. De minister zal daarover
opgelucht zijn. Deze ministers – ik spreek ze maar even ontschot en
herijkt aan – hebben zich bestendige crisismanagers getoond en ijverige
bevorderaars van het Nederlandse belang, materieel en ideëel. Ik denk
nu met name aan drie dossiers: de Veiligheidsraad, Afrika en Indonesië.
De reorganisatie van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid, waar mevrouw Van
't Riet morgen verder over zal spreken, heeft ondanks enig geknor van minister
Van Mierlo op blz. 324 van het 22ste jaarboek van het democratisch socialisme –
en mevrouw Herfkens weet waar ik het over heb – op de waardering van
mijn fractie mogen rekenen. Minder landen, meer efficiency en meer multilateraliteit.Waar ik de minister van Buitenlandse Zaken wel op aanspreek, is coalitievorming.
Een klein of middelgroot land als Nederland in een groter wordend Europa,
met toch nog beleidsconcurrentie, zeker van de landen om Europa heen, moet
toch ook kiezen met welke partners het bepaalde doelen wil bereiken. De Benelux,
Duitsland; zo nu en dan gebeurt het, maar waar is de systematische visie?
Waar is de keuze voor proactief, initiatiefrijk optreden? Dat kwam wat minder
uit de verf. Voor de toekomst is een sterkte/zwakte-analyse van de positie
van Nederland en de noodzaak om prioriteiten te stellen van belang.De coalitievorming rond Afghanistan werpt wel een vraag op. Ik zou die
vraag willen relateren aan het Hollands Dagboek van een bekende avondkrant,
een kwaliteitskrant geloof ik, van 20 oktober. Met een niet nader te noemen
collega in deze Kamer is minister Van Aartsen, zo zegt hij, "zo ongeveer de
laatste der constitutioneel preciezen". Dit zelf uitgereikte epitheton ornans
ontleent de minister aan het Afghanistan-debat in deze Kamer op 9 oktober.
Het gaat om informatie over allerlei uiterst vertrouwelijke aspecten waar
"parlementariërs naar hunkeren". De minister zegt te willen voorkomen
dat het debat in Nederland weer over ons gaat, in plaats van over oplossingen
voor de dramatische problemen elders. Maar, zo stelt de minister ons gerust,
natuurlijk wordt de Kamer geïnformeerd als Nederland daadwerkelijk wordt
betrokken. Een hele geruststelling!Mag ik de minister vragen om dit eens nader toe te lichten? Hoezo alleen
met onszelf? Is een discussie over bewijsvoering en consultatie over de voortgang
van de campagne zo vreemd? Nee. Het gaat niet over Nederland, maar over een
campagne waar Nederland, zij het op afstand, bij betrokken is. Hoe gaat het
overigens met die campagne? Ik sluit mij aan bij de vragen van collega Blaauw
en anderen. Juist om internationaal en nationaal draagvlak te behouden zijn
antwoorden, hoe onvoldragen ook, van belang op vragen over de clusterbommen.
Welk type wordt gebruikt, de CBU-87? Op welke manier wordt die gebruikt? In
strijd met het internationaal recht of conform het internationaal recht? Wat
is de positie van Nederland en de kans om een protocol over clusterbommen
en andere wapens in die sector te verbieden bij de komende toetsingsconferentie
van het dubieuzewapenverdrag? Is er duidelijkheid over de aanvallen op civiele
doelen en de civiele slachtoffers? Hoe gaat het eigenlijk met de campagne
op de grond, ook in relatie met de haperende coalitievorming? Welk scenario
heeft de minister voor ogen en welk scenario hebben de Verenigde Staten voor
ogen voor de overgang van het eind van de campagne naar de politieke oplossing?
Hoe past daarin de moord op Abdoel Haq? Is dat niet een tegenslag voor de
coalitievorming in Afghanistan? Welke rol ziet de minister exact voor de Verenigde
Naties en voor de speciale vertegenwoordiger Brahimi in dit opzicht? Wat kan
de Europese Unie doen, anders dan het Afghanistan van na de oorlog ondersteunen?
Dat is uiteraard van belang, maar ook nu is het van belang dat de Europese
Unie de Verenigde Naties steunt. Bij het gewaardeerde bezoek van minister-president
Kok en minister Herfkens dit weekeinde aan Pakistan is natuurlijk ook gesproken
over de toegang van de humanitaire hulp tot Afghanistan. Minister Herfkens
schrijft in de brief dat 6 miljoen mensen in moeilijkheden verkeren. Zij schrijft
ook in antwoord op vragen van onder andere collega Van Bommel dat moeizaam
hulp het land binnenkomt. In de brief met het verslag van het bezoek schrijft
zij dat het eigenlijk vooral gaat om logistieke problemen bij de distributie
van de hulp. Kan de minister eens ingaan op de vraag hoe de slag te maken
van de – kennelijk meer dan wij denken – beschikbare hulp naar
de toegang tot die hulp? Dat lijkt mij in het licht van de naderende winter
van groot belang. Ik vind het zeer belangrijk dat de Kamer over deze vragen
wordt ingelicht.Er is een Afghanistan-campagne gaande maar op een gegeven ogenblik –
niemand weet wanneer – zal er sprake zijn van een post-Afghanistan-situatie.
In die situatie is de internationale agenda veranderd en dat zal ook zo blijven.
Ik noem een aantal punten dat voor mijn fractie van belang is. Het samenvattende
motto daarvan is: terugkeer van de Verenigde Staten naar de multilaterale
agenda, minder selectiviteit – het oude kernbegrip van dit voorjaar
van Richard Haas – en meer engagement. Ik vraag de minister in algemene
zin te reageren op de perspectieven om de Verenigde Staten te laten terugkeren
naar die multilaterale agenda en zo mogelijk op de onderscheiden punten.De heer Koenders (PvdA):Ik was blij met de opmerking van de heer Hoekema met betrekking tot zijn
kritiek op de monopolisering van de constitutioneel preciezen tot de minister
zelf en de gewaarde collega Van Middelkoop want ik geloof dat ook andere fracties
daarover serieuze ideeën hebben.Ik ben het zeer eens met zijn opmerking over het belang van meer informatie
en consultatie. Ziet hij dat in het verband met die juridische discussie of
vindt hij het evenals wij belangrijk dat vanwege het draagvlak, de coalitie
en vanwege het belang dat wij het hier weten, meer informatie ter beschikking
komt?De heer Hoekema (D66):Absoluut dat laatste. Als de Nederlandse regering nog betrokken wordt
bij een militaire activiteit, moet de Kamer informatie krijgen op grond van
de Grondwet en op grond van de wijze waarop de regering met de Kamer omgaat.
Voor mij is op dit ogenblik van acuut belang inzicht in de voortgang van de
campagne, in de overgang van het militaire deel van de campagne naar het politieke
deel en de rol daarbij van de verschillende internationale organisaties. Ik
wil die discussie absoluut niet in een juridisch kader plaatsen maar breed
politiek trekken.De heer Koenders (PvdA):Ziet u die informatie en consultatie vooral in het licht van het Verenigd
Koninkrijk/EU, of de NAVO, of denkt u misschien aan een verheldering en een
rapportage van de VN?De heer Hoekema (D66):Ik zie drie aspecten. Allereerst het nog enigszins lopende aspect waarbij
het Verenigd Koninkrijk twee weken geleden de partners in de EU heeft gebrieft
over de situatie. De NAVO lijkt echter afwezig te zijn op het internationale
toneel. Ik neem aan dat de NAVO nog bestaat en er op ambassadeursniveau wordt
geconsulteerd, maar de laatste ministersvergadering van de NAVO was op 25
september waarbij de Amerikaanse onderminister van defensie is opgetreden.
Ik vind het van belang dat de Amerikanen de bondgenoten ook rechtstreeks inlichten
en ten nauwste betrekken bij de verdere voortgang van de campagne, ook gezien
de inzet van artikel 5 op 12 september, en dat ontbreekt. Ten slotte de VN.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De heer Hoekema refereerde aan het Hollands dagboek van de minister en
wekte bij mij de indruk dat hij vanavond wilde terugkomen op zijn kritiek
van destijds en ook van zijn fractievoorzitter, namelijk dat het kabinet onvoldoende
bij de Amerikanen had geïnformeerd of er niet wat meer gezegd kon worden
over de bewijsvoering. Begrijp ik goed dat hij die kritiek in dit debat wenst
te herhalen?De heer Hoekema (D66):Niet in de eerste plaats. Ik meen namelijk dat het Hollands dagboek van
de minister sloeg op de periode waarin die discussie over de bewijsvoering
al voor een deel was afgesloten. Dat debat was gevoerd, misschien niet tot
onze bevrediging, en afgesloten. Het debat in de Kamer waaraan het dagboek
refereerde, vond plaats op 9 oktober en dat ging over de militaire inzet die
is begonnen op 7 oktober.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):U wilt er dus niet op terugkomen?De heer Hoekema (D66):Ik heb nu geen behoefte om een oude koe uit de sloot te halen. Ik wil
naar de toekomst kijken en vraag om informatieverschaffing niet per se op
grond van de Grondwet maar op grond van het belang dat de Kamer daaraan dient
te hechten.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik zou de positie van D66 ten aanzien van de campagne wat duidelijker
willen hebben. U heeft ook vragen gesteld over clusterbommen, mijnheer Hoekema.
Vindt u dat het gebruik daarvan moet stoppen? Vindt u dat de Nederlandse regering
daarop moet aandringen? Vindt u dat in die militaire acties snel een overgang
moet komen naar een meer gerichte inzet van grondtroepen?Ziet u het moment aanbreken waarop we rekening moeten houden met het feit
dat de militaire activiteiten het bieden van humanitaire zeer belemmeren?De heer Hoekema (D66):Dit zijn allemaal als-vragen. Ik heb geleerd dat je voorzichtig moet zijn
met de beantwoording van die vragen. Mevrouw Vos zegt wat allemaal zou kunnen
gebeuren. "Als" zou komen vast te staan dat in strijd met het internationaal
humanitair recht gebruik is gemaakt van clusterbommen, hebben wij een probleem.
Dat moeten we dan in alle openheid met de Amerikanen bespreken. "Als" zou
komen vast te staan dat de inzet van grondtroepen belemmerend werkt bij het
leveren van humanitaire hulpgoederen, hebben wij een probleem. Overigens is
nog niet gebleken dat de inzet van grondtroepen daarbij inderdaad belemmerend
werkt. De vragen van mevrouw Vos zijn op zichzelf allemaal relevant, maar
om een politiek debat te kunnen voeren wil ik een antwoord van het kabinet
op de vragen die heel pregnant aan de orde zijn. Pas dan kunnen we het debat
goed voeren.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik wil mij nu even beperken tot opmerkingen over het bieden van humanitaire
hulp. Er zijn aanwijzingen dat de luchtacties de humanitaire hulp belemmeren.
Daar gaat het om. Acht u de mogelijkheid aanwezig dat het moment aanbreekt
waarop gezegd moet worden: de humanitaire hulp zal toch geboden moeten worden,
omdat anders ongelooflijk veel mensen in een enorme crisis terechtkomen? Die
vraag stel ik u.De heer Hoekema (D66):U heeft recht op een antwoord, mevrouw Vos. Ik weet waar u heen wilt.
Ik meen evenwel dat een bombardementspauze geen effectief middel is om een
heel sympathiek doel, de verbetering van de humanitaire situatie van 6 miljoen
Afghanen, te realiseren. Ik denk in dit verband ook aan het onder meer door
het IKV bepleite idee van de safe corridors of de safe havens. Ik meen dat
daaraan een aantal praktische en principiële problemen kleeft. Zo'n pauze
en zo'n corridor zouden een vals gevoel van veiligheid geven en daarom ga
ik niet onmiddellijk voor die oplossing. U heeft echter gelijk met te wijzen
op het probleem van de 6 miljoen Afghanen. Minister Herfkens voor Ontwikkelingssamenwerking
heb ik dan ook de concrete vraag gesteld hard te maken waar de schakel ontbreekt
tussen het aanwezig zijn van de hulp, die kennelijk groter is dan wij denken,
en de distributie ter plaatse. Dat vind ik een heel belangrijke vraag en ik
wil hierop eerst antwoord alvorens te speculeren op de mogelijkheid van een
einde aan de luchtacties of op andere elementen. Voorzitter. Ik noem een aantal punten van wat ik noem: de post-Afghanistan-agenda.
Allereerst denk ik dan aan het Midden-Oosten. De impasse geeft aan dat er
een rol moet en mag zijn voor the third party involved. Europa kan dan ook
een belangrijke rol spelen. Het is duidelijk dat Arafat zal moeten deliveren.
Hij zal moeten waarmaken wat hij zegt. Echter, ook aan Israël is een
aantal eisen te stellen, onder meer die van het op korte termijn terugtrekken
van de troepen uit de recent door Israël bezette gebieden in het Palestijnse
territoir.Ik sprak al over terrorismebestrijding in het kader van de Verenigde Naties.
De Kamer behandelt de ratificatie van de twee verdragen. Kan de minister van
Buitenlandse Zaken meedelen of naast het verdrag dat is gesloten andere alomvattende
antiterrorismeverdragen op de agenda staan? Is er een initiatief van India?
Zo ja, wat is daarvan de meerwaarde?De heer Verhagen (CDA):Voorzitter. De heer Hoekema noemt de rol van de VN in het kader van terrorismebestrijding.
Wat zou naar zijn mening Syrië, een land dat lid is van de Veiligheidsraad,
moeten doen?De heer Hoekema (D66):Het handvest van de Verenigde Naties uitvoeren.De heer Verhagen (CDA):Vindt u dat Syrië dat naar behoren doet?De heer Hoekema (D66):Daarover kan ik nog geen uitspraak doen, want het land is nog niet lid
van de Veiligheidsraad. Zeker heb ik, net als u, kritiek op het gedrag van
Syrië in een aantal opzichten. Ik vind dat echter geen argument om te
zeggen dat Syrië geweigerd had moeten worden als lid van de Veiligheidsraad.
Misschien wilt u daarheen. Ik vind juist dat van het lidmaatschap van Syrië
van de Veiligheidsraad een disciplinerend effect kan uitgaan als dat land
ook gehouden is in deze raad een rol te spelen.De heer Verhagen (CDA):Op welke manier moet men Syrië aanspreken voor het beteugelen van
activiteiten van bijvoorbeeld Hezbollah en het Volksfront voor de bevrijding
van Palestina? Die organisaties hebben namelijk hun bases in Syrië.De heer Hoekema (D66):Daarop moet Syrië worden aangesproken. In deze omstandigheden zie
ik zeker ruimte voor Europa en misschien ook wel voor de Verenigde Staten.
U weet ook dat er in het verleden dialogen met Syrië zijn geweest om
de "nieuwe" president aan te spreken op zijn verantwoordelijkheid voor terrorismebestrijding
en de verbetering van de situatie in het Midden-Oosten. Syrië is een
legitieme gesprekspartner waaraan veel te verbeteren valt, maar ik prefereer
een dialoog boven een isolement.De heer Verhagen (CDA):Die dialoog moet wel ergens toe leiden.De heer Hoekema (D66):Zeker, mijnheer Verhagen, we zullen zien waar het heen gaat.Voorzitter. Bovenaan de wapenbeheersingsagenda zullen de plannen met het
raketschild en het ABM-verdrag moeten staan. Aan twee kanten is er beweging.
De Amerikanen zetten niet door met proeven en de Russen hebben kennelijk een
deel van hun bezwaren ingeslikt. Daarom zie ik ruimte voor de mogelijkheid
dat tussen de VS, de NAVO en Rusland veel langer een betere dialoog over het
raketschild en het ABM-verdrag kan worden gevoerd dan aanvankelijk leek. Misschien
is dat toch een effect van 11 september.Rusland moet meer dan ooit worden betrokken bij de nieuwe veiligheidsarchitectuur
van Europa. Dat mag niet ten koste gaan van Tsjetsjenië. Wij mogen en
moeten niet zwijgen over Tsjetsjenië.Een ander onderdeel van die agenda betreft de strijd tegen straffeloosheid
van grootschalig geweld en mensenrechtenschendingen. Het Strafhof moet versterkt
worden. Heeft de minister van Buitenlandse Zaken signalen dat de Verenigde
Staten hun positie ten opzichte van het Strafhof willen heroverwegen? Ik heb
hier met collega Van Oven ook schriftelijke vragen over gesteld. Ik ben benieuwd
naar een reactie. Is Nederland overigens klaar voor de huisvesting van het
Strafhof? Is er verder aanleiding om de discussie over terrorisme als misdrijf
onder het Statuut van Rome te heropenen?Op de post-Afghanistan-agenda moeten ook bindende afspraken staan over
wapenvermindering in Europa, wapenhandel en kleine wapens. Een volgend punt
moet zijn conflictpreventie, ook in de Zuid-Kaukasus en Georgië, en versterking
van de OVSE. De Balkan mag niet wegglijden onder de gebeurtenissen van 11
september en verdient blijvende financiële steun van Nederland.De heer Verhagen (CDA):Ik heb nog een vraag over het punt van die wapenhandel. Gelet op uw spreektijd,
begrijp ik wel dat u dit alleen maar noemt zonder daar verder invulling aan
te geven. Er is in Europees verband evenwel een aantal criteria geformuleerd
voor de wapenexport. De invulling daarvan wordt overgelaten aan de lidstaten.
Met andere woorden: ondanks de schijn is er absoluut geen sprake van een Europees
exportbeleid, althans niet van een eenduidige toepassing. Vindt u dat er een
eenduidige interpretatie van die wapenexportcriteria moet komen, opdat het
niet zo kan zijn dat op basis van dezelfde criteria Nederland niet exporteert
en andere lidstaten van de EU wel?De heer Hoekema (D66):Ik weet precies waar de heer Verhagen heen wil, namelijk naar India en
Pakistan. Ik denk dat voor Nederland en de andere lidstaten de ruimte moet
blijven bestaan om een stapje verder te gaan dan het overigens al vergaand
geüniformeerde en geharmoniseerde Europese wapenexportbeleid. Ik weet
dat de heer Verhagen dat niet wil, maar ik vind het echt van belang dat er
in Europa vergaande normen worden afgesproken. Ook op dit soort gevoelige
terreinen moet evenwel de mogelijkheid bestaan om daar nationaal een schepje
bovenop te doen.Op die agenda moet ook de uitbreiding van de NAVO komen te staan. Die
uitbreiding mag van mij ook veel prominenter figureren in onze discussies
en zou ook met een big bang gerealiseerd mogen worden voor de huidige kandidaat-lidstaten.
Daar horen Macedonië en Albanië trouwens niet bij. Een laatste punt
op die agenda moet de Verenigde Naties betreffen. Volgens mij zal de relevantie
van de VN in de wereld na Afghanistan toenemen. Ik noem een wat merkwaardig
voorbeeld. Vorig jaar is er een top van religieuze leiders geweest in het
kader van de VN. Is het niet een idee om een dergelijke top
opnieuw te houden naast de destijds afgelaste kindertop?Mevrouw Van 't Riet zal morgen uitgebreid spreken over de bijdrage van
het verminderen van welvaartsverschillen en het belang van armoedebestrijding,
ook een punt voor de post-Afghanistan-agenda. Het gaat dan vooral om begrippen
als selectieve liberalisering en asymmetrische globalisering. In Nederland
kunnen wij ook ons kleine steentje bijdragen. Op de begroting van Buitenlandse
Zaken staat namelijk een vredesfonds. Die post lijdt echter aan een ernstige
onderuitputting. Daarom wil ik de minister van Buitenlandse Zaken vragen of
ook conflictpreventieprojecten onder het beslag van het vredesfonds mogen
komen of dat wij dan in het licht van de motie die de heer Harrewijn vorig
jaar heeft ingediend, naar de begroting van Defensie moeten kijken. Ik constateer
dat een fraaie notitie over conflictpreventie het licht heeft gezien, maar
ik krijg hier graag wat meer helderheid over. Ik kan mij namelijk voorstellen
dat wij dit wat breder gaan trekken.Ik ben blij met de brief van de minister waarin hij blijk geeft van een
kritische notie over Turkije, ondanks de grondwetswijzigingen en het bescheiden
honoreren van een aantal autonomiewensen van de Koerden. Er blijft bij mijn
fractie grote zorg over de mensenrechten en de uitvoering van de uitspraken
van het Europese Hof voor de rechten van de mens. Hoe ziet het Comité
van ministers overigens toe op de uitvoering van die uitspraken? Verder hebben
wij zorgen over de persvrijheid en over de doodstraf. Ik denk dat er in Turkije
nog een hoop moet verbeteren, voordat de toetredingsonderhandelingen kunnen
starten. Tegelijkertijd moeten wij Turkije wel gelijk behandelen. Daarom wil
ik de staatssecretaris vragen waarom de Algemene Raad begin oktober heeft
besloten om niet over te gaan tot screening van het acquis. Wat zijn de redenen
daarvoor?Latijns-Amerika dreigt een beetje van de landkaart af te vallen, behalve
dan bij de heer Van Baalen. Ik wil de minister van Buitenlandse Zaken een
vraag stellen over het bericht in de NRC van 31 augustus dat een Colombiaanse
groepering na een tien maanden durende ontvoering een Nederlander zou hebben
vrijgelaten voor een losgeld van 5 mln dollar. Dat is geen gering bedrag.
Wat is in dezen de beleidslijn? Uiteraard het redden van Nederlanders maar
wat gebeurt er met dat losgeld? Is er niet het risico dat dit geld in het
criminele drugscircuit terechtkomt?Dan Suriname. In de week dat wij het overlijden van de heer Lachmon te
betreuren hebben – terecht eindigde collega Koenders zijn bijdrage daarmee –
is ook het vonnis tegen Bouterse nu onherroepelijk. Een beroep in cassatie
is door de Hoge Raad verworpen. De man moet nu voor de rechter. Dat kan en
mag in Suriname. Hoe staat het met het dossier in Suriname en hoe staat het
met het opsporings- en aanhoudingsbevel dat is uitgevaardigd? Kunnen we Bouterse
aanhouden in een derde land? Heeft Nederland met alle andere landen waar het
om gaat nu die verdragen gesloten?Er zijn grote economische en politieke problemen in Argentinië. Kan
de minister aangeven of hierbij een rol is weggelegd voor de internationale
gemeenschap, behalve het IMF?Voorzitter. Ik eindig huiselijk. De menselijke maat op het ministerie
is ook van belang. Mag ik in dat kader vragen of er nu eindelijk eens een
nieuwe voorzitter van de AIV kan worden benoemd? Mag ik ook aan de minister
vragen om het responsief vermogen, het vermogen om antwoorden te geven op
vragen van burgers, van het ministerie te verbeteren? Ik waardeer dat de minister
bijvoorbeeld een brief heeft geschreven aan de weduwe van een Nederlander
die is omgekomen in Equador. Hij zal ook met meer vragen op dat terrein worden
geconfronteerd. Ik denk dat het van groot belang is om ook Buitenlandse Zaken
mee te laten doen met het project Moderne overheid, een overheid die reageert
op vragen en klachten van burgers. Burgers zijn niet altijd per definitie
redelijk, maar toch zal het ministerie daar op moeten letten.Ten slotte de zorgnorm voor gedetineerden, de motie-Hoekema/Verhagen.
Ik spreek mijn waardering uit voor de pogingen die in het werk zijn gesteld,
onder meer via een rondetafelconferentie begin oktober, om dat wat uit te
werken. Ik heb er wel een groot aantal vragen over, maar die zal ik graag
aan de orde stellen bij het debat over dit onderwerp. Ik zou in ieder geval
willen zeggen dat het begrip "maatwerk" niet een nullijn mag betekenen. Een
zorgnorm mag een begeleidingsnorm worden maar nooit de nullijn. Ik meen dat
wij ook moeten kijken naar het versterken van het vermogen van ambassades
om soms verre reizen naar gedetineerden te maken. En die reizen zijn soms
heel dichtbij. Ik ken een geval van een in Oostenrijk gedetineerde Nederlander
die terecht een aantal klachten over het Oostenrijkse rechtssysteem heeft.
Daar valt ook nog veel aan te verbeteren.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Mijnheer de voorzitter. Ruim tien jaar geleden veranderde het internationale
krachtenveld ingrijpend. Het atheïstisch communisme stortte, althans
in ons deel van de wereld, ineen. Even was er sprake van een meer ontspannen
wereld van vrede, vrijheid en recht. Een organisatie als de NAVO had moeite
haar voortgezette bestaan te rechtvaardigen. Het duurde allemaal maar enkele
jaren. De afgoderij van het nationalisme manifesteerde zich in alle hevigheid,
we raakten vertrouwd met de gruwelijke beelden van het zogenaamd etnisch schoonmaken,
en elders met het fenomeen van de "failed states" met zijn kindsoldaten en
vluchtelingenstromen. De "eeuwige vrede" waar de filosoof Kant ooit over schreef,
bleef de utopie die het binnen onze bestaanshorizon was, is en zal blijven.Dit alles is niet aan onze buitenlandse politiek voorbijgegaan. Nederland
werd politiek en zelfs militair actief op de Balkan. We reorganiseerden onze
krijgsmacht met het oog op vredesbewarende operaties, filosofeerden over de
doctrine van de humanitaire interventie en ruimden een plaats in voor het
Joegoslavië-tribunaal en eerdaags het Internationaal Strafhof. Tot we
op 11 september ons met een enorme schok opnieuw moesten oriënteren.
Nu op de ongrijpbare vijand van een vorm van terrorisme, die zich niet alleen
van afschuwelijk geweld bedient maar zich daarbij tracht te hullen in en legitimeren
met de taal van de godsdienst. Tot op heden is de grote coalitie onder leiding
van de Verenigde Staten erin geslaagd om in het front tegenover
Bin Laden en de Taliban de gelederen gesloten te houden, maar het is een breekbare
coalitie, innerlijk verdeeld als zij is. Om een self-fulfilling prophecy tegen
te gaan is het verstandig niet te gemakkelijk en te snel te spreken over een
botsing van beschavingen. Het kan leiden tot culturele en politieke tegenstellingen
die niet alleen onze buitenlandse politiek raken, maar ook de verhoudingen
in het eigen land. De vraag moet wel onder ogen worden gezien of onze westerse
cultuur en publieke opinie, waarin de godsdienst grotendeels uit de publieke
arena is verbannen, in staat zijn effectief om te gaan met bijvoorbeeld islamitisch
theocratische noties en strevingen en de strijdmethode van de Jihad. Op de
Europese Raad van Gent is nog eens krachtig uitgesproken waar Nederland en
de andere Europese partners staan: onverkort achter de Verenigde Staten. Mijn
fractie stemt daar met overtuiging mee in. De aard van deze oorlog tegen een
nauwelijks te traceren vijand dwingt ons evenwel telkenmale opnieuw doel en
middelen te wegen en te heroverwegen. Er kan, zo heb ik al in september opgemerkt,
een moment komen dat het voortzetten van deze oorlog bij een blijvende onvindbaarheid
van Bin Laden een groter onrecht wordt dan het zich neerleggen bij die onvindbaarheid.
Zegt de minister mij dit na?In Gent hebben de Europese leiders een expliciet doel genoemd, namelijk
de terroristische organisatie Al-Qaeda, en een impliciet doel, namelijk het
bevorderen van de vorming van een stabiele, legitieme en representatieve Afghaanse
regering. Onderschrijft de minister deze formulering? Als hij dat doet, wil
hij dan uiteenzetten wat de rechtsgrond is van deze van buitenaf te bewerkstelligen
regimewisseling? Gaat het inmiddels niet gewoon om een oorlog tegen Afghanistan?
Of is er een verhindering dit met zoveel woorden uit te spreken?Wat zijn overigens de overwegingen geweest om de minister-president en
de minister voor OS naar Pakistan te laten afreizen? De steun die wij aan
dat land geven, loopt grotendeels via multilaterale instellingen. De bilaterale
relatie is stopgezet. Dat laatste blijft gelukkig ook zo. Twee weken geleden
vroeg ik aandacht voor de dreiging van moorden op christenen in dat land.
De minister reageerde toen wat ongeïnteresseerd, maar gisteren lazen
wij dat in een katholieke kerk minstens 15 christenen waren vermoord. Is aan
deze dreigingen tijdens het bezoek aandacht geschonken?In Gent is ook afgesproken, te zijner tijd te werken aan een ruim en ambitieus
politiek en humanitair wederopbouwprogramma. Zo geformuleerd, is daar niets
mis mee, maar hoever kan en mag dat gaan? Acht de regering de weg begaanbaar
die, à la Bosnië en Kosovo, leidt tot een de facto protectoraat
met buitenlandse militaire eenheden die garant moeten staan voor orde en veiligheid?
Ik zou me tien keer bedenken voordat ik daaraan zou beginnen! Graag een heldere
reactie van de regering. Het viel mij op dat de heer Blaauw daar al over filosofeerde.
Dat ik had ik uitgerekend van zijn fractie niet verwacht.De heer Blaauw (VVD):U gaat wel erg kort door de bocht. Ik wil graag het debat openen over
de vraag welke kant wij opmoeten. Daardoor kan wellicht juist worden voorkomen
wat u vreest.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik heb een interruptie in uw betoog overwogen, maar zo kan het natuurlijk
ook. De manier waarop u sprak over de optie van vredesbewarende operaties
heb ik ervaren als een eerste poging tot agendering daarvan. Ik vroeg mij
af waarom u dat doet. U weet ook dat dit geen vrijblijvende discussies zijn.De heer Blaauw (VVD):Het gaat er mij om dat je een mogelijk vacuüm moet voorzien. Nu dienen
wij de opties voor dat geval te verkennen. Ik sprak over een onderdeel daarvan.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Daarmee heb u het geagendeerd. Dat vind ik onverstandig of, liever gezegd,
voorbarig.Nog een laatste vraag over de Top van Gent. Kan de staatssecretaris mij
uitleggen hoe informeel een bijeenkomst van staatshoofden en regeringsleiders
is als daar ingrijpende besluiten worden genomen, die even zovele opdrachten
voor de Raad vormen? En waarom was iedereen zo verontwaardigd toen het Verenigd
Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk even gedrieën vergaderden? Dat moet
toch kunnen op een informele bijeenkomst?De minister van Buitenlandse Zaken is niet geheel zonder schrammen door
deze periode gekomen. Enige tijd geleden ontvingen wij een brief over zijn
functionele verhouding tot de minister-president terzake van het Europees
beleid. De onbevangen lezer kan concluderen dat het primaat nog voor het allergrootste
deel bij de minister ligt. Niets is echter minder waar. Meer dan ooit is de
minister-president op alle terreinen van het buitenlands beleid overheersend
geworden. De laatste tijd is de man nog nauwelijks in Nederland te vinden.
Hoe onvermijdelijk is dat? Durft de minister daarop te reflecteren? Mijns
inziens is er slechts dan een gezond tegenwicht te organiseren als men over
zelfstandige ideeën beschikt. Dat was bijvoorbeeld het geval in het mensenrechtenbeleid
waarin de vrijheid van godsdienst centraal stond. Zo hebben wij zijn kritische
aandacht voor de zogenaamde godsdienstwetten in de Midden- en Oost-Europese
landen zeer gewaardeerd. Welk vervolg denkt hij aan deze prioriteit te kunnen
geven?Voor het overige was de minister weliswaar een goed beheerder van zijn
departement – voorzover ik kan waarnemen – en iemand met een open
houding naar het parlement – dat kan ik wel waarnemen – maar tenslotte
een overtuigd pragmaticus. Op dat punt moet ik de heer Hoekema in zijn analyse –
niet in zijn waardering daarvan – bijvallen. Dat is te weinig. De heer
Hoekema sprak trouwens over een principieel pragmatist, maar dat lijkt mij
bijna een contradictio in terminis. Maar dit terzijde.Wat heeft deze minister bijvoorbeeld gedaan met de Eurokritische oriëntatie
van zijn voormalige politieke voorman Bolkestein? Mag ik hem eens uitdagen
in die lijn van destijds over het zogenoemde Euroleger hardop te zeggen dat
de keizer nauwelijks kleren aan heeft? Niet alleen lukt het de Europese Unie
volgens het Institute for Strategic Studies niet in 2003 de beoogde 60.000
man voor vredesoperaties op de been te brengen; belangrijker is dat dit halfbakken
legioen zijn bestaan nauwelijks kan ontleden aan een goede veiligheidspolitieke
analyse en dat zelfs het begin van een strategisch concept ontbeert. Wil hij zeggen wat hij op dit punt van de Top van Laken verwacht en
wat zijn inzet is? In het verlengde daarvan wil ik hem vragen wat de criteria
van de Nederlandse regering zijn terzake van de uitbreiding van de NAVO.De heer Hoekema (D66):Betreurt de heer Van Middelkoop het dat de invloed van de euroscepticus
Bolkestein op VVD-minister Van Aartsen zo klein is geweest? Je zou ook kunnen
zeggen – zoals ik zou zeggen – dat je verheugd zou moeten zijn
over het vooruitstrevende centrumlinkse pro-Europese beleid van dit kabinet.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik betreur het, mijnheer Hoekema. Dat antwoord had u kunnen verwachten.
Ik kom hier niet voor niets met de heer Bolkestein aandraven als ik een oordeel
probeer te formuleren over het beleid van de minister.De heer Koenders (PvdA):Wat vindt de fractie van de heer Van Middelkoop over de NAVO-uitbreiding?
Ik neem aan dat zijn fractie daar zo langzamerhand ook een standpunt over
heeft.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Hebt u vanavond al een standpunt gehoord van één van de
woordvoerders?De heer Verhagen (CDA):Ja.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De heer Verhagen zou in elk geval heel rustig moeten zijn, want hij had
erg veel woorden nodig om te verbloemen dat hij daar nog geen uitgewerkte
mening over heeft. Overigens vind ik dat op dit moment helemaal geen schandelijke
positie. Ik zei zo-even dat ik nog weinig uitgesproken standpunten heb gehoord.
Ik heb wel benaderingen gehoord. Mijn benadering is misschien een iets andere
dan die van de heer Koenders en dat mag. Ik hecht zeer aan het eigen karakter
van het NAVO-bondgenootschap en dat is primair militair. Er zijn veel andere
politieke verbanden waarbinnen heel veel te verwezenlijken is en waar Nederland
lid van is, zoals de OVSE, maar het eigen karakter van de NAVO is militair.
Dan leg ik vooral criteria aan als efficiency, operationaliteit, enz. Dan
ben ik zeer terughoudend – maar dat was ik al bij de vorige uitbreiding –
met het doen van voorstellen voor een verdere uitbreiding van de NAVO. Als
er sprake is van een voorstel van de regering om met een heleboel landen de
NAVO uit te breiden, dan wil ik eerst bewijzen zien dat dit niet ten koste
gaat van het karakter van de NAVO. Daar heb ik al mijn twijfels over. Wij
zien nu al dat de Amerikanen weliswaar een beroep doen op het bondgenootschap,
maar dat zij daar verder operationeel geen gebruik van maken.De heer Koenders (PvdA):Vindt u dat landen die vanwege het opendeurbeleid en die gebaseerd op
het verleden verwachtingen hebben, minder recht hebben op de veiligheid die
binnen NAVO-landen geldt?De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Dat is een beetje pathetisch. Zou de veiligheid van bijvoorbeeld de Baltische
staten nu echt substantieel toenemen, zeker in de wereld die u zo-even beschreef
en die zeer pro Rusland was – daar heb ik u overigens niet op bekritiseerd –
als zij deelgenoot gaan uitmaken van de NAVO? Ik las van de zomer het laatste
boek van Kissinger, die zei: als de Baltische staten lid worden van de Europese
Unie, dan bevat het in zichzelf al meer dan voldoende veiligheidspolitieke
garanties. Dat was voor hem argument – en dat is ook mijn lijn –
om in elk geval niet het automatisme van de uitbreiding van de NAVO met een
heleboel landen te volvoeren.De heer Koenders (PvdA):Voorzitter...De voorzitter:Nee, niet meer op dit punt. Als u nu vannacht ook dat boek van Kissinger
leest, kunt u er in de tweede termijn op terugkomen. De heer Van Middelkoop
vervolgt zijn betoog.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Dat is te dik voor één nacht, zelfs voor de heer Koenders.De heer Koenders (PvdA):Mag ik nog één vraag stellen, voorzitter?De voorzitter:Nee, niet meer.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De ontwikkelingen in Israël en de Palestijnse gebieden vervullen
mijn fractie met grote zorg. Ik acht een internationaal isolement waarin vooral
Israël dreigt te komen, slecht voor het hervatten van het vredesproces.
Onderkent de regering dit met mij? Ik volsta met één vraag.
Hoe redelijk en reëel is het eigenlijk om van partijen te vragen, het
vredesproces opnieuw op gang te brengen "zonder dat voorwaarden bovenaf worden
gesteld", zoals de voorzittersconclusie in Gent luidde? Moet Sharon aan tafel
gaan zitten om te onderhandelen over bijvoorbeeld een geleidelijke vermindering
van terreurdaden in Israël? Het lijkt mij dat je dat niet mag verlangen
van Sharon.Veel en goede aandacht heeft deze minister de laatste jaren aan Indonesië
besteed. Dat was ook nodig. Op de Molukken lijkt het beter te gaan dan de
afgelopen twee jaar, maar dan moet wel de Laskar Jihad bedwongen blijven of
worden. Wat is de inschatting van de regering? Hoe beoordeelt de minister
de nieuwe autonomiewetgeving voor Papoea? Kan Nederland een bijdrage leveren
aan dit proces van decentralisatie? Er is in ons land nog altijd relatief
veel bestuurlijke kennis van dit vroegere landsdeel. Wil de minister zich
er sterk voor maken dat de missie van de EU-ambassadeurs in december in elk
geval doorgaat, dus ook na de nieuwe wetgeving in Jakarta?Ten slotte wil ik aan de staatssecretaris een vraag met een ondertoon
van zorg stellen. Het gaat goed met het programma voor het cultureel erfgoed
overzee. Hij kent mijn voorliefde voor dat programma. Het wordt nog beter
nu reeds in 2002 een aantal projecten in Suriname van start gaan. Dat verheugt
mij zeer, maar dat laatste wordt voorzover ik kan waarnemen, niet vertaald
in extra budgettaire middelen voor volgend jaar en later. Moeten lopende projecten
dan vertraagd worden? Dat kan toch niet waar zijn? Graag opheldering en zo
nodig de toezegging van extra middelen.Ik kom terug bij de minister van Buitenlandse Zaken. Vandaag ontvingen
wij een briefje over het onderzoek naar het imago van Nederland in het buitenland,
waarover ik destijds vragen heb gesteld. Als ik het goed lees, verschijnt
het onderzoeksrapport een dag na de verkiezingen. Dat lijkt mij geen onredelijke
lezing van dat briefje. Mag ik de minister vragen of het ook
een maandje eerder mag zijn? Sterker nog, daar sta ik op.De minister voor Ontwikkelingssamenwerking lijkt haar missie grotendeels
te hebben voltooid. In de afgelopen jaren zijn het bilaterale, het multilaterale
en het medefinancieringskanaal opnieuw gewogen en met de Kamer besproken.
Zij heeft op het beleid van Ontwikkelingssamenwerking een eigen stempel gezet,
dat overigens meer bescheiden is dan menigeen vooraf vreesde. Hierbij mag
de matigende rol van de Kamer niet onvermeld blijven. Er was ook veel continuïteit
van beleid, maar er zijn nogal wat losse eindjes die aangehecht moeten worden.Eerst een algemeen thema. De nieuwe begrotingsopzet lijkt in die zin zeer
aan deze minister besteed dat zij haar voorliefde voor beleidscriteria zoals
doelmatigheid en efficiëntie, uitgedrukt in kwantitatieve termen, nog
meer kan uitleven. In het recent verschenen boek Als de olifanten vechten,
dat op 12 september aan de minister is aangeboden, wordt op de eenzijdigheid
van deze voorliefde gewezen.Ontwikkeling, zo zeg ik nu wat gechargeerd, wordt gemeten in termen van
inkomensgroei, met een relatieve onderwaardering voor kwalitatieve aspecten
zoals goede rechtsverhoudingen, eerlijke zeggenschap over hulpbronnen, sociale
investeringen op lange termijn die niet onmiddellijk leiden tot inkomensvermeerdering,
aandacht voor gemarginaliseerde groepen en niet direct op geld waardeerbare
zaken zoals decentralisatie en het belang van de stem van het middenveld.In de genoemde publicatie wordt het veelzeggend genoemd dat de minister
niet meer over armoedebestrijding, maar slechts over armoedevermindering spreekt.
De minister heeft daarop gereageerd, maar ook bij herlezing van haar bijdrage
moet ik constateren dat deze nauwelijks inhoudelijk was, dat wil zeggen met
een uiteenzetting van het door haar gebruikte kwantitatieve en kwalitatieve
ontwikkelingsbegrip. Kan zij dat in dit debat nog eens proberen, reflecterend
op het beleid dat door haar in de afgelopen drie jaar is gevoerd?Ik heb waardering voor de wijze waarop de minister haar internationale
expertise heeft ingezet in bijvoorbeeld de Wereldbank en de Europese Unie.
Na de Europese Raad van Stockholm heb ik via een motie de regering op pad
willen sturen om alle lidstaten ertoe aan te zetten in 2002 op de wereldtop
voor duurzame ontwikkeling de ODA-doelstelling van 0,7% te implementeren.
Dat was aan deze minister zeer wel besteed; dank daarvoor. Welke verbeteringen
verwacht zij concreet in 2002 te kunnen melden? Heeft zij aanwijzingen dat
men zich daadwerkelijk wil houden aan de vrome woorden van Stockholm?Ik wil nog iets anders agenderen. De heer Van Ojik, ambassadeur in algemene
dienst, wees in een rede aan de Vrije Universiteit op 17 september jongstleden
op de duurzaam negatieve effecten van het protectionisme van de rijke landen.
UNCTAD maakt een schatting van honderden miljarden US-dollars verlies voor
de ontwikkelingslanden, de Wereldbank wat meer bescheiden 100 mld. Hoe dan
ook, schandelijk veel.Nu lijkt het soms of het begrip protectionisme zo vaak valt dat we het
niet goed meer horen. Het zou daarom goed zijn om eens een gedegen onderzoek,
eventueel internationaal, te laten verschijnen waarin de gewraakte protectionistische
maatregelen met zoveel woorden worden aangewezen, zodat wij ze programmatisch
aan de kaak kunnen stellen. Ziet de minister mogelijkheden een dergelijk j'accuse-document
te doen opstellen? Zij bewijst er velen een grote dienst mee.De heer Koenders (PvdA):Ik wil de heer Van Middelkoop een vraag stellen die ik ook aan de VVD-fractie
heb gesteld. Ik heb heel goed de positie van zijn fractie gevolgd bij het
landbouwbeleid. Als hij toch veel boeken leest, is j'accuse daarop misschien
ook van toepassing.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik snap niet wat die boeken ermee te maken hebben, maar ik zal niet meer
zeggen dat ik wel eens een boek lees.Ja, wij ervaren allemaal in de fracties dat er een zekere spanning zit
tussen datgene waarvoor de landbouwwoordvoerders moeten staan en datgene wat
de woordvoerders bij ontwikkelingssamenwerking bepleiten. Daarom wil ik beter
gedocumenteerd hebben waarover wij precies spreken. Eerlijk gezegd heb ik
soms het idee dat het woord protectionisme wel eens wordt gebruikt als een
aangename vorm van zelfkwelling: kijk toch eens hoe slecht wij zijn! Ik weet
zo langzamerhand ook niet meer precies, behalve op het gebied van de landbouw,
waarover wij het precies hebben. Zonder onmiddellijk alle belangen van Europese
boeren overboord te gooien, meen ik dat het wel goed zou zijn als wij een
betere afweging konden maken.De heer Koenders (PvdA):Betekent dit dat u namens uw fractie vanavond uitspreekt dat de positie
die uw fractie op het gebied van de landbouw tot nu toe heeft ingenomen, niet
adequaat is om daadwerkelijk internationale ontwikkeling tot stand te brengen?
U moet daar echt een helder antwoord op geven, want een algemene analyse is
politiek iets te gemakkelijk.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):De terminologie bevalt mij niet helemaal. Hier wordt iemand de maat genomen.
Zullen wij eerst eens gezamenlijk proberen, zo'n onderzoeksrapport op tafel
te krijgen waarin wij kunnen aanwijzen met welk dossier, bijvoorbeeld suiker,
het protectionistisch zo verkeerd gaat dat het niet meer te rechtvaardigen
valt dat de boeren in Europa worden beschermd ten koste van de boeren elders
in de wereld? U moet dan ook redelijk blijven, mijnheer Koenders. U staat
mij hier de maat te nemen, maar u weet ook dat als wij daarin slagen, vervolgens
op ons de verplichting rust, niet rücksichtslos van de ene dag op de
andere aan alles een einde te maken. Dat kan ook weer niet. Wij moeten dan
naar wegen zoeken om wat meer gelijkheid in de wereld, in dit geval vooral
in de agrarische wereld, te bewerkstelligen.De heer Koenders (PvdA):U loopt echt van de vraag weg. Er zijn duizenden rapporten op dit terrein
die heel helder aangeven wat het probleem met het Europese landbouwbeleid
is. Dat wordt hervormd. Het moet sterk gebeuren, wil de WTO een succes worden
en willen wij de belangen van ontwikkelingslanden stimuleren. Ik vraag gewoon
wat uw positie daarin is.De heer Van Middelkoop (Christen Unie):Die duizenden rapporten moet u mij maar eens opsturen.De heer Koenders (PvdA):Graag. Overigens geeft u er geen antwoord op vanavond.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Het simpele antwoord dat u kennelijk op prijs stelt, is er niet. Vindt
u het goed als ik zeg dat ik al royaal genoeg ben dat ik ook in mijn eigen
fractie inderdaad spanning ervaar als je soms in het ene dossier naar de ene
kant praat en in het andere dossier naar de andere? Moet ik nog openhartiger
zijn? Ik moet ook nog wel een keer thuis kunnen komen in mijn fractie.Ik kom te spreken over de subsidiëring. Met ingang van 2003 wordt
het subsidiesysteem voor maatschappelijke organisaties vereenvoudigd. Onderschrijft
de minister nog altijd mijn voorkeur daaraan een wettelijke basis te geven?
Een deel van de subsidiestroom heeft mijns inziens tot op heden te weinig
aandacht gekregen, ook in het AO dat wij onlangs hadden, namelijk de subsidies
aan buitenlandse maatschappelijke organisaties. Iemand vertelde mij dat daar
inmiddels 50% van het geld van de minister naartoe gaat. Ik kan totaal niet
beoordelen of dat waar is. Ik krijg daar graag een notitie over waarin een
overzicht van die uitgaven is opgenomen, een verantwoording van keuzes, de
relatie met het criterium van draagvlakversterking in Nederland, om welk type
gesubsidieerde hulp het gaat en dergelijke. Dan is zo ongeveer alles besproken
van het beleid van de minister van de afgelopen jaren. Dit zou ik er graag
nog naast willen leggen.Na het overleg over MFP-breed zijn er nog vragen blijven liggen, bijvoorbeeld
over de plaats van het zogenaamde front office. Is de minister daar al uit?
Er komt nog een beleidskader voor MFP-smal. Mogen de betreffende organisaties
rekenen op een qua volume met de huidige subsidiestroom vergelijkbaar budget?
Hoe smal of breed wordt dit beleidskader eigenlijk? Wil de minister toezeggen
dat zij niet opteert voor het keurslijf van one-issue-organisaties of organisaties
die zich uitsluitend op een land richten? Kortom: mag het iets flexibeler
zijn? Poverty reduction strategy papers is het nieuwe toverwoord in internationaal
ontwikkelingsland. Nederland, zo lees ik op blz. 76 van de begrotingstoelichting
zal het PRS-proces in 2002 actief steunen. Wil de minister de Kamer betrekken
bij deze beleidsinzet? In concreto gaat het dan om doelen en middelen van
het PRS-proces, de verantwoordelijkheid van het ontwikkelingsland, de betrokkenheid
van het maatschappelijk middenveld, de rol van de internationale actoren van
Wereldbank tot ambassade, enz. Tevens zou ik de minister in dit verband willen
vragen alsnog een visie te ontwikkelen op de betekenis van decentralisatieprocessen
en het lokaal bestuur bij armoedebestrijding. Oftewel: wil zij meedenken met
gemeenten en VNG?Nog altijd rust de schuldenlast op veel ontwikkelingslanden als lood op
de schouders. Welke mogelijkheden wil de minister benutten om het doel van
het HIPC-initiatief, namelijk de schuldenlast terug te brengen tot een "houdbaar"
niveau, dichterbij te brengen? De noodzaak daartoe is na 11 september alleen
maar toegenomen. En hoe gaat de minister om met het voorstel van onder anderen
de secretaris-generaal van de VN, Kofi Annan, om een onafhankelijk panel van
beoordelingsexperts in te stellen? Ik zal de minister de onderliggende stukken
aanreiken.Merkwaardig bescheiden is de aandacht in de begrotingsstukken voor het
aidsvraagstuk, en dat terwijl Nederland hier financieel actief is. Hoe reageert
de minister op het voorstel van de SGVN om een Global Aids & Health Fund
op te richten? En ziet zij mogelijkheden om de bescherming van Amerikaanse
patenten op aidsremmers ter discussie te stellen nu de VS datzelfde doen met
patenten tegen miltvuur? Met twee maten meten kan toch niet?Ten slotte kort iets over bepaalde landen. Allereerst Rwanda. Het irriteert
ons dat de minister nog geen jaar na het besluit van de Kamer om Rwanda niet
op de landenlijst te plaatsen toch weer een voorstel doet. Mijn fractie heeft
daar overwegende bezwaren tegen. De situatie in het Grote Merengebied en de
rol van Rwanda daarin zijn niet zodanig structureel verbeterd dat een bilaterale
structurele relatie gewettigd is. Minister: respecteer de wens van de Kamer
en het karakter van de landenlijst.De heer Koenders (PvdA):Het is toch bekend dat de Kamer zelf om een evaluatie heeft gevraagd om
opnieuw een standpunt te bepalen. Ik vind het alleszins gerechtvaardigd dat
de minister ingaat op de wens van de Kamer. Uw redenering gaat niet op.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Na de aanvaarding van de motie zijn wij uit elkaar gegaan. Het kan zijn
dat u gelijk hebt. De minister heeft altijd het recht erop terug te komen.
De notie van een evaluatie is mij niet bekend. Misschien is het gezegd. Ik
mis wel eens een AO.De heer Koenders (PvdA):Het was geen AO, maar een centraal debat over het Grote Merengebied. Wij
hebben de wens van de Kamer duidelijk neergelegd, gezien de ontwikkelingen.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Ik zal mijn toon iets matigen, zeker als het gaat over het respecteren
van de Kamer. Ik blijf erbij dat het karakter van de landenlijst moet worden
gerespecteerd. Er moet zorgvuldig naar worden gekeken. Ik heb er goede herinneringen
aan. Ik neem het karakter van die lijst, te weten bilateraal structureel serieus.
De minister moet duidelijk maken dat de situatie in het Grote Merengebied
structureel zodanig is verbeterd dat een dergelijke relatie kan worden aangegaan,
in de vrij zekere verwachting dat het volgend jaar niet moet worden afgebroken
omdat het daar weer fout gaat. Dat is niet mijn waarneming. Misschien moet
ik de minister van Buitenlandse Zaken te hulp roepen want hij moet het Grote
Merenconflict politiek beoordelen. Het zou mij een lief ding waard zijn als
het wel zou kunnen. Naar mijn gevoelen zijn de condities niet zoveel beter
dan vorig jaar.De heer Hoekema (D66):Mag ik de heer Van Middelkoop als constitutioneel precies de vraag stellen
of het probleem is dat er een voorstel ligt of dat er dit voorstel ligt?De voorzitter:Dat punt was uitgesproken. U hoeft er niet op te reageren.De heer Van Middelkoop (ChristenUnie):Dank u wel.Soedan, het land van de moedeloosheid. Nederland kan als onafhankelijk
land, zo lees ik in antwoord 130 een activerende rol spelen in het vredesproces.
Gebeurt dat ook en hoe? Zijn er mogelijkheden om aansluiting te zoeken bij
de Bush-administratie die op verzoek van Amerikaanse kerken nieuwe initiatieven
wil ontplooien onder meer gericht op het bestrijden van de slavernij?Ik hoor van NCO-zijde dat zij er last van heeft dat Nederland geen enkele
relatie met Haïti heeft. Nu is dat geen voldoende argument om dat land
op een lijst te plaatsen. Wat verzet er zich tegen om een van de meest miserabele
landen van de wereld op de GMV-lijst te zetten? Het is een open vraag.Ik rond af, voorzitter. Als de minister mijn interventie van vanavond
met welwillendheid wil bejegenen, beloof ik haar nu niet terug te komen op
de halfbakken wijze waarop zij mijn vragen over de Gazahaven begin deze maand
heeft beantwoord en de toonhoogte van haar verontwaardiging.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Het motto waarmee Paars II het buitenlandse beleid in 1998
presenteerde was "Gedreven door idealisme, gestuurd door realisme". Sindsdien
is er heel wat gebeurd. Wij kunnen ons anno 2001 de vraag stellen: is er nog
wel ruimte voor idealen nu 11 september een streep zette door de hoge verwachtingen
die velen met betrekking tot het nieuwe millennium koesterden? Het antwoord
van de SGP-fractie is volmondig ja, maar dan moeten wij de recente gebeurtenissen
wel plaatsen in het licht van de tekenen der tijden, waarover de Bijbel spreekt.
Juist nu bij zovelen angst om zich heen grijpt, moeten wij in Bijbels licht
zeggen dat ons niets vreemds overkomt. De Bijbel zegt dat het ene volk tegen
het andere op zal staan, dat mensen elkaar zullen haten en overleveren en
dat de liefde van velen zal verkouden. Hoe actueel is dit! De Bijbel leert
ons ook dat uiteindelijk alles zal uitlopen op de komst van het Koninkrijk
van Jezus Christus, een koninkrijk van ware vrede en gerechtigheid. Dat is
het perspectief, ook in deze tijd. Dit neemt niet weg dat het de roeping en
plicht van overheden is om publieke gerechtigheid en vrede na te streven en
te bevorderen. Wij moeten ons alleen wel van onze beperkingen op dat punt
bewust zijn.Voorzitter. Van wezenlijk belang is hoe overheden binnenslands de juiste
waarden en normen in de samenleving hanteren en handhaven en hoe dat buitenslands
overkomt. Het zal de regering duidelijk zijn waar de SGP-fractie op doelt.
Nederland is in de afgelopen jaren op intrieste wijze moreel gidsland geworden.
Ik ga niet alle voorbeelden noemen, want dat zou te veel van mijn tijd vergen.
Ik noem alleen maar als droevig dieptepunt de aanvaarding van het "homohuwelijk",
waarmee Nederland zich in moreel opzicht isoleerde van de rest van de wereld.
Wij schamen ons diep voor Nederland, zeg ik met droefheid. Wij roepen de regering
op, niet alleen voor het binnenlands beleid maar ook voor het buitenlands
beleid de normen van de Bijbel als Gods woord te hanteren. Dat zal ons een
wezenlijk herstel van het zwaar geschonden imago kunnen opleveren.Voorzitter. Ik kom op het punt van de internationale veiligheid. De Amerikaanse
acties in Afghanistan zijn inmiddels ruim drie weken aan de gang. Het perspectief
is dat dit geen kortstondige operatie zal zijn. Daar moeten wij in elk geval
rekening mee houden. Die mogelijk lange duur mag geen afbreuk doen aan de
noodzakelijke solidariteit met de VS. Ondertussen zijn er twijfels over de
effectiviteit van de acties en zijn er, ook door onze regering, vragen gesteld
over de door de VS ingezette militaire middelen. Dat is begrijpelijk: ook
naar onze mening moeten de acties proportioneel en zo doelgericht mogelijk
zijn en burgerslachtoffers moeten zo enigszins mogelijk worden voorkomen.
De VS mogen daarop aangesproken worden. Het mag echter niet zo zijn dat de
kritiek op de acties zover gaat dat daardoor de solidariteit in de strijd
tegen het terrorisme ter discussie staat. Wij willen die solidariteit heel
duidelijk hier uitspreken. Dat is broodnodig.De SGP-fractie steunt de royale houding van de regering – ook dat
is een vorm van internationale solidariteit – als het gaat om humanitaire
hulp. Wij onderstrepen het belang van het oplossen van het vluchtelingenvraagstuk,
waarbij wij overigens in de eerste plaats denken aan een regionale oplossing.
Over het recente bezoek aan het betrokken gebied van de minister-president
en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking hebben wij inmiddels een brief
ontvangen.De SGP-fractie hoopt dat de Amerikaanse acties er spoedig aan bij zullen
dragen dat Bin Ladens Al-Qaeda ontmanteld wordt. Duidelijk is dat deze organisatie
wereldwijd ook actief is op het terrein van christenvervolgingen. Zo zijn
er banden met de Laskar Jihad op Ambon. Heeft de regering aandacht voor deze
relatie met de christenvervolging? In dit verband vestig ik ook de aandacht
op het feit dat in diverse landen binnen de antiterrorismecoalitie christenen
een benarde positie innemen. Ik noem Pakistan, waar onlangs een doodvonnis
is uitgesproken. Wij hebben hierover vragen gesteld. Begin deze week zijn
daar 18 christenen vermoord. Verder noem ik Turkmenistan waar de christenvervolging
dramatisch verergerd is, Oezbekistan en Iran. De noodzakelijke coöperatie
met islamitische landen voor deze strijd mag nooit ten koste gaan van de aandacht
voor de christenvervolging. Ik neem aan dat de regering deze mening met ons
deelt.Israël staat momenteel midden in het nieuws. We hebben reeds eerder
gewezen op het gevaar van Israëlisch isolement nu met islamitische landen
een coalitie tegen het terrorisme is gesloten. Wij vinden dat wij ook hier
onze duidelijke solidariteit met het zo diep beproefde volk van Israël
moeten uitspreken en wij vragen blijvend de aandacht van de regering voor
dit risico van het isolement. Deelt de regering deze zorg? De moord op minister
Ze'evi heeft harde Israëlische reacties opgeroepen. Zeer begrijpelijk.
Voor de zoveelste maal bewees Arafat dat hij medeverantwoordelijk is voor
terroristische acties. Het gaat er nu om verdere escalatie te voorkomen en
de partijen weer aan de onderhandelingstafel te krijgen. Laten wij echter
niet eenzijdig voortdurend naar Israël wijzen. Van de zijde van Palestijnen
is er juist sprake van terrorisme van dezelfde soort als wij van Bin Laden
hebben gezien. Laten wij dit scherp in het oog houden.In dat verband maak ik een opmerking over wat Bush, Blair en premier
Kok zeiden over een Palestijnse staat. Ik citeer het Algemeen Dagblad van
20 oktober dat spreekt over "de vrolijke bijdrage van Kok en Van Aartsen aan
het Theater van de Leugen". "Het is gemakkelijker en politiek correcter om
net te doen alsof het ontstaan van een vrije Palestijnse staat direct tot
vrede en welvaart zal leiden, dan de waarheid te verkondigen dat zo'n staat
niets in de regio zal veranderen, behalve dan in de toename van de dreiging
voor Israël." Een scherpe analyse, maar volgens mij niet onjuist. Wat
is daarop de reactie van de minister?Als ik het gehele Midden-Oostenbeleid van dit kabinet overzie, is het
goed begonnen, maar ik vrees dat wij inmiddels veel goodwill in Israël
hebben verspeeld, zeker door het laatste bezoek van Arafat aan ons land. Wij
vragen om blijvend scherpe aandacht voor de rol van Irak in het Midden-Oosten,
gelet op zijn bedreiging voor Israël, en wijder in verband met terrorismebestrijding
en sporen van miltvuur die naar dit land lijken te wijzen.Over de uitbreiding van de EU wil ik enkele opmerkingen maken. Vorige
week heeft Prodi enkele opmerkingen over Cyprus gemaakt die ons hebben verbaasd.
Wij hebben behoefte aan nadere uitleg over de merkwaardige uitspraak dat snelle
toetreding van Cyprus mogelijk is, ongeacht of het vraagstuk van de deling
opgelost is of niet. Wij moeten met een gedeeld Cyprus toch geen problemen
binnenhalen? Overigens pleiten wij er nogmaals voor dat de volle vaart in
het uitbreidingsproces moet worden gehouden. Een analyse in NRC Handelsblad
van afgelopen donderdag laat zien dat rechts-politieke krachten in Oost-Europa
snel toenemen en dat ze niet afgeremd worden naarmate het tijdstip van toetreding
ver verwijderd blijft. Wij maken ons daar zorgen over. Wat dit betreft, is
het toetredingsperspectief van een aantal landen ook niet zonder zorgen. Hoe
denkt de regering over de situatie van Polen?Wat Indonesië betreft, kan gesteld worden dat de overgang naar het
bewind Soekarnopoetri tamelijk geruisloos verlopen is. Tegelijk is er blijvende
zorg. De nieuwe president heeft ervoor gewaarschuwd dat Indonesië een
tweede Balkan wordt als de etnische conflicten niet worden opgelost. Wil de
regering aandacht schenken aan het gevaar van de opleving van moslimfundamentalisme
als gevolg van de aanslagen in de VS? Hoe ziet de regering een perspectief
voor de bevolking van West-Papoea na de recente aanname van de nieuwe autonomiewet?
Er is 20 mln gulden uitgetrokken voor wederopbouw op de Molukken, een goede
zaak. Uit de vraagbeantwoording blijkt dat met de wederopbouw slechts ten
dele een aanvang kan worden gemaakt, omdat de situatie op Ambon nog niet stabiel
genoeg is. Is er uitzicht op spoedige verbetering? Hoe kunnen wij verdere
hulp bieden? Het bilaterale deel van de hulp is nog niet goed uitgewerkt.
Op welke termijn zal het bilaterale geld tot besteding komen?Bij de invulling van de structurele relatie met Indonesië zou waterbeheer
een belangrijk thema worden. Waarin kunnen wij dat bij de uitwerking terugzien?
Dan het multilaterale kanaal: de eerste resultaten van de Nederlandse bijdragen
lijken positief. Wij benadrukken dat wij een structurele bilaterale hulprelatie
met Indonesië hebben. Het multilaterale kanaal mag bij de invulling niet
dominant zijn.Ik dank de minister voor Ontwikkelingssamenwerking voor de aandacht die
zij aan waterbeheer heeft besteed. Ik wijs op de motie die ik eerder bij een
begrotingsbehandeling indiende. De verdubbeling van het budget heeft onze
hartelijke steun. Wij betreuren het overigens dat het overleg dat wij enige
tijd geleden zouden hebben, door bijzondere omstandigheden niet kon doorgaan.
Ik heb daar begrip voor. Vandaar nu een enkele vraag.Wij hebben wel kritiek op de concentratie van dit thema op het multilaterale
kanaal. Hierdoor komen Nederlandse partijen in de watersector te weinig aan
bod, terwijl wij veel kennis te exporteren hebben. Mijn motie richtte zich
op bilaterale en thematische hulp.Via het NWP kregen wij signalen dat de door de minister beoogde synergie
via de interdepartementale werkgroep tussen projecten die bekostigd worden
uit zuivere ODA-middelen en andere projecten nogal moeizaam verloopt. Hetzelfde
geldt voor de implementatie van het programma Partners voor water. Dat zou
ook vastzitten op de werkgroep die bij het ministerie van V en W aanvragen
traag zou afhandelen en andere zaken prioriteit geeft. Hoe is het met de interdepartementale
afstemming tussen Ontwikkelingssamenwerking en Verkeer en Waterstaat? Ik hoor
daarover graag iets van deze minister namens het voltallige kabinet, dus ook
de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat.Wij hebben enkele weken geleden een goed overleg met de minister gehad
over het nieuwe beleidskader MFP-breed. Wij waren daar in grote lijnen zeer
content mee. Met name de volledige erkenning van de complementariteit van
particuliere ten opzichte van multilaterale hulp sprak ons aan. Dat is een
vooruitgang ten opzichte van een tijd geleden. Er resteert nog een enkele
vraag. Is er al duidelijkheid over de omvang van het budget dat naar MFP-smal
gaat? Wanneer komt het beleidskader daarvoor? Ons is gebleken dat veel geld
naar buitenlandse particuliere organisaties gaat. Zij vragen in Nederland
geld, omdat het hier makkelijk te krijgen zou zijn. Zit daar een beleid achter?
Ik hoor daarover graag iets.Wij staan volledig achter de inspanningen van de Nederlandse regering
om in Europees en breder verband andere staten te wijzen op hun verplichting
tot verhoging van de streefcijfers bij ontwikkelingssamenwerking. Het VN-streefpercentage
van 0,7 van het BNP, te besteden aan ODA, staat na de top van Göteborg
ook in Europees verband weer nadrukkelijk op de agenda. Wij vinden overigens
zelf dat wij best nog meer zouden kunnen doen. Onze eigen inspanningen zijn
er, maar wij moeten niet achterover leunen alsof wij er nu al zijn. Wij blijven
graag van de voorgenomen inspanningen op de hoogte.Ook ons heeft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking verbaasd met
haar voornemen om Rwanda toch op de lijst te plaatsen. Dit land is, zo lijkt
ons, toch niet rijp voor een structurele bilaterale relatie. Wij willen hierop
een duidelijke, nadere toelichting.Ten slotte vragen wij aandacht voor de zeer matige voortgang van het HIPC-initiatief
voor schuldverlichting en kwijtschelding.Ik wil afronden met de ministers met deze moeilijke periode in het buitenlands
beleid wijsheid, sterkte en bovenal Gods zegen toe te wensen.De heer Koenders (PvdA):Het is niet erg makkelijk om tussen de PvdA-fractie en de SGP-fractie
tot overeenstemming te komen over het Midden-Oostenvraagstuk. Toch wil ik
de heer Van den Berg één vraag stellen.Zoals bekend heeft premier Sharon Arafat zijn Bin Laden genoemd. Alle
terrorisme is slecht, maar de heer Van den Berg heeft ook die vergelijking
getrokken. Ik vind dat een heel ernstige. Ik wil hem daarom vragen op dat
punt verduidelijking aan de Kamer te geven hoe hij die vergelijking precies
ziet en de reactie die daarop gegeven moet worden. Ik vind het van belang
dat dit duidelijk wordt.De heer Van den Berg (SGP):Ik heb daar niet zoveel behoefte aan, want terrorisme is voor mij terrorisme.
Alle vormen van terrorisme keur ik af. Ik zie niet zo vreselijk veel verschil
daarin – misschien niet wat betreft de omvang van wat in de VS is gebeurd –
met de vele aanslagen die in Israël zijn gepleegd. Dat is een terrorisme
dat eigenlijk dezelfde wortel heeft. Ik heb niet zoveel behoefte om daarin
allerlei gradaties aan te brengen.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Ik dank de stenografen en de andere medewerkers voor hun inzet, omdat
het toch weer later is geworden dan ik aan het begin van de avond had gewild.Sluiting 23.54 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20012002-1001-1033.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl