Behandeling van: het wetsvoorstel Goedkeuring van de op 16 december 1997 te Brussel tot stand gekomen Protocollen bij het Noord-Atlantisch Verdrag betreffende de toetreding van de Republiek Hongarije, de Republiek Polen en de Tsjechische Republiek (26032)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 333-358

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-10-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 8, pagina 333-358

30-09-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26032Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van: - de algemene financiële beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor 1999 (26200), en - de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Financiën (IXB) voor het jaar 1999 (26200 IXB); - het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van de Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 1999 (26200 IXA)Pagina 313-332
Presentie en opening (woensdag 30 september 1998)Pagina 313-313
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 30 september 1998)Pagina 375-376
Regeling van werkzaamheden (woensdag 30 september 1998)Pagina 332-332
Behandeling van: het wetsvoorstel Goedkeuring van de op 16 december 1997 te Brussel tot stand gekomen Protocollen bij het Noord-Atlantisch Verdrag betreffende de toetreding van de Republiek Hongarije, de Republiek Polen en de Tsjechische Republiek (26032)Pagina 333-358
Behandeling van: het voorstel van rijkswet Goedkeuring van het op 10 september 1996 te New York tot stand gekomen Verdrag inzake het alomvattend verbod op kernproeven (Trb. 1997, 62) (25728, R1602)Pagina 358-375
Stemmingen over vijf moties, ingediend bij het debat over het Plan van scholen 1999-2001 (26134), te weten: - de motie-Schutte c.s. over het verzoek van de Stichting evangelisch voortgezet onderwijs in Utrecht (26134, nr. 2); - de motie-Halsema over de aanvraag voor een brede scholengemeenschap voor Nederlands-islamitisch onderwijs te Rotterdam (26134, nr. 3); - de motie-Van Bommel over een onderzoek naar de invloed van islamitisch onderwijs op de integratie van leerlingen (26134, nr. 4) en twee andere motiesPagina 332-333

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 154 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Goedkeuring
van de op 16 december 1997 te Brussel tot stand gekomen Protocollen bij het
Noord-Atlantisch Verdrag betreffende de toetreding van de Republiek Hongarije,
de Republiek Polen en de Tsjechische Republiek (26032).De algemene beraadslaging wordt geopend.De voorzitter:Het woord is aan de heer Koenders, die zijn maidenspeech zal houden.De heer Koenders (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Vandaag worden de consequenties getrokken uit
het debat dat hier vorig jaar in de volle breedte werd gehouden over de wenselijkheid
van de uitbreiding van de NAVO. Vandaag spreekt de Tweede Kamer uit, hopelijk
in grote meerderheid, dat Hongarije, Polen en de Tsjechische Republiek horen
bij de NAVO en dat de zone van stabiliteit in Europa met voorlopig nog alleen
deze landen wordt uitgebreid. De PvdA-fractie was vorig jaar en is nog steeds
een groot voorstander van die uitbreiding en ziet deze eerste stap als een
logische consequentie van de aardverschuivingen die zich in Europa hebben
voorgedaan. Ik wil dat graag toelichten, ook gezien de eerdere wisseling van
argumenten in de Kamer, toen grote bezwaren bestonden zowel ter linker- als
ter rechterzijde.Er wordt wel gezegd dat internationale politieke actie alleen zinnig kan
zijn als ze een goede combinatie is van realisme en idealisme. Het één
werkt niet zonder het ander. Ik geloof dat dat zo is. Een open uitbreidingsproces,
niet vooraf gelimiteerd en verlopend volgens transparante criteria als democratisch
gehalte en civiele controle over de strijdkrachten, kan zo'n zinnige combinatie
vormen. Het conservatisme van behoud van het bestaande dat hier vorig jaar
beluisterd kon worden, geeft geen antwoord op de nieuwe veiligheidspolitieke
vragen van deze tijd. De agenda van de NAVO in de komende jaren moet er volgens
ons juist een zijn van vernieuwing. Het gaat onzes inziens om een drieslag:
uitbreiding, aanpassing en een duidelijke wapenbeheersingsagenda. Eigenlijk
is dit het historisch zo belangrijke Harmel-rapport van de jaren zestig in
een nieuw jasje.Deze drie sporen horen bij elkaar en moeten redelijk synchroon verlopen:
uitbreiding om de zone van stabiliteit te vergroten, aanpassing
aan een situatie waarin het principiële verschil tussen crisisbeheersing
en klassieke verdediging in een periode zonder concrete vijand is weggevallen,
en een scherpe wapenbeheersingsagenda om te laten zien dat de NAVO een duidelijk
defensief karakter heeft. Ik wil de regering vandaag vragen de positie van
deze drie elementen in hun onderlinge samenhang op de politieke agenda te
ontwikkelen en te versterken, vooral natuurlijk ook in internationaal verband.Laat ik eerst, gezien de agenda van dit debat, onze argumenten resumeren
om met de NAVO-toetredingsprotocollen die vandaag aan de orde zijn, in te
stemmen. Allereerst ga ik in op het moreel-ideële argument, daarna op
het meer realistisch-politieke. Het vorige jaar werd in deze Kamer een vraag
gesteld die nog steeds actueel is: wie zijn wij om de Poolse, de Tsjechische
of de Hongaarse bevolking – de laatste spreekt zich zelfs met een meerderheid
van 85% vóór het NAVO-lidmaatschap uit – hun wens te ontzeggen
dezelfde veiligheid te verkrijgen als wij zelf hebben? De vraag stellen is
haar beantwoorden. Artikel 10 van het NAVO-verdrag schept, uiteraard onder
voorwaarden, de mogelijkheid tot uitbreiding van de NAVO. Dit geldt des te
meer als de geïntegreerde veiligheidsstructuur die de NAVO is en waarin
een land als Hongarije qua prestatie en criteria past, de stabiliteit in de
landen waarover we spreken vergroot. Artikel 5 van het verdrag, de befaamde
bijstandsverplichting moet dus in de toekomst ook voor Boedapest gelden.Het verslag van het debat van vorig jaar nalezend, begrijp ik niet waarom
de Amerikanen wel solidair moeten zijn met de Nederlanders maar wij niet met
de Hongaren of de Tsjechen of de Polen. Daar komt bij dat ook Rusland is gebaat
bij een zone van stabiliteit aan haar grenzen, juist omdat een gevoel van
onzekerheid in het gebied tussen Duitsland en de grens van Rusland voor dat
land ook historisch gezien zo'n onzekere factor vormt. De NAVO biedt in die
zin een vorm van zelfverzekering aan Duitsland en de landen in Oost-Europa
die essentieel is voor de veiligheid en de stabiliteit in Europa, inclusief
Rusland, juist omdat het voorkomen van renationalisatie van defensiebeleid
een belangrijk voordeel is van de geïntegreerde veiligheidsstructuur
van de NAVO.Het is in deze zin, voorzitter, dat de pessimisten van vorig jaar ongelijk
hebben gekregen. Het zou onjuist geweest zijn de Russen de facto een vetorecht
over toetreding te hebben gegeven. De recente ontwikkelingen in Rusland brengen
daar principieel, in de kern van de zaak, geen verandering in. De expansiedrift,
laat staan de expansiemogelijkheden, van Rusland zijn niet vergroot. De consequenties
van eventuele implosieverschijnselen in Rusland – zover is het gelukkig
nog niet – leiden er alleen maar toe dat de behoefte aan een stabiliteitsparaplu
in Oost-Europa wordt vergroot. Het uitbreidingsproces heeft dus, volgens mijn
fractie, in die zin een extra legitimatie gekregen. Ik wil op dit punt nog
iets duidelijker zijn, omdat de mogelijke consequenties voor de relatie met
Rusland eigenlijk een essentieel onderdeel vormen van het NAVO-uitbreidingsdebat
van gisteren, maar ook van dat van morgen. Laat het duidelijk zijn: Europa
mag Rusland nooit isoleren. Ik wil daarom vandaag pleiten voor, onder andere,
een veel actiever gebruik van de stichtingsakte tussen Rusland en de NAVO,
om ons veel breder met Rusland te engageren. Wij zeggen wel tegen de critici
van voorheen: die stichtingsakte is er wel gekomen, tegen al uw voorspellingen
in.Rusland is geen vijand. Er is geen concrete vijand meer en alles moet
worden geprobeerd om verdere samenwerking te zoeken met Rusland. Eventuele
zelfisolatie – ik hoop dat het niet zover komt – is een keuze
die slechts in geringe mate door buitenstaanders beïnvloed kan worden.
Voorzover wij er wel iets aan kunnen doen – ik kom daarop dus nog terug –
is maximale inzet onzerzijds vereist. Daarbij geldt volgens mij het adagium
van gedeelde veiligheid, coulantheid en het veto op vernedering, zoals dat
ook vroeger een succesvolle maar niet altijd gehanteerde politiek was voor
de bestendige beëindiging van een conflict. Dat zou dus ook moeten gelden
voor het einde van de Koude Oorlog. Al is het nu misschien weinig realistisch
en zal het afhangen van de consequenties voor bestendigheid van het bondgenootschap,
een lidmaatschap van de NAVO voor Rusland hoeft daarbij ook zeker niet a priori
te worden uitgesloten. Ik zou graag vernemen hoe de regering daarover denkt.Voorzitter! Dan kom ik nu op concrete punten van beleid ten aanzien van
de drieslag: uitbreiding, aanpassing en wapenbeheersing. Om te beginnen de
uitbreiding zelf. De specifieke keuze om te beginnen met Polen, Hongarije
en Tsjechië had veel te maken met een Amerikaanse agenda en was nogal
door het politieke compromis van het moment getekend. Nu moet er volgens ons
voor gezorgd worden dat de tweede uitbreidingsronde niet te lang op zich laat
wachten. Een evolutionair proces is niet een proces dat na het eerste besluit
in het slop raakt. Nieuwe scheidslijnen tussen de toetreders moeten worden
voorkomen. Het zal nu veel meer een werkwijze moeten zijn die minder politiek
opportunistisch kijkt naar de toevallige sponsors onder de huidige NAVO-leden,
maar meer naar de op zichzelf objectieve criteria voor lidmaatschap. Het moet
tevens een werkwijze zijn die rekening houdt met de draagcapaciteit van de
verdieping van de NAVO. Ik zou er bij de regering sterk op willen aandringen
zich internationaal sterk te maken voor de volgende uitbreidingsronde en te
proberen het gebrek aan politieke interesse voor dit onderwerp, dat ik toch
wel bespeur, in te dammen. Tijdens de top van Washington volgend jaar is het
nodig dit expliciet in een politieke statement neer te leggen. Ik kom daar
eventueel in tweede termijn nog in meer concrete zin op terug.Ten tweede is er het kostenplaatje. De geschiedenis van de diverse studies
daarover, de hoogtes van de bedragen en het feit dat ook de wapenindustrie
zich niet onbetuigd heeft gelaten, zijn bekend. Wij gaan nu uit van het magere
scenario waarbij Nederland, als ik het goed begrepen heb, 13 mln. per jaar
moet ophoesten. Ik wil daar iets aan toevoegen. De toetredende landen worden
op het ogenblik veel ernstiger dan wij getroffen door de internationale financiële
crisis. Het is de vraag of de verhoging van de defensiebudgetten niet ten
koste kan gaan van de sociale noden in Oost-Europa. Natuurlijk is er een eigen
verantwoordelijkheid van de landen zelf, maar het lijkt zinnig om voor te
stellen dat de huidige NAVO-lidstaten, die in het kader van de nieuwe veiligheidssituatie
hun strijdkrachten aanpassen, overtollig materieel waar mogelijk
om niet aan de nieuwe landen ter beschikking stellen. Ik zou het kabinet concreet
willen vragen om bij de opstelling van de hoofdlijnennotitie en de Defensienota
specifiek op dit punt in te gaan en daarbij aan te geven hoe af te stoten
materieel past in de krijgsmacht van de toetredende landen. De militaire veiligheid
in de toetredende landen mag niet ten koste gaan van economische veiligheid.Een derde punt is de noodzaak de agenda verder te operationaliseren als
het gaat om samenwerking met landen die zich niet direct kwalificeren voor
NAVO-lidmaatschap. Er mogen ook hier geen nieuwe scheidslijnen in Europa getrokken
worden. Dit vereist een verdere verdieping van de samenwerking in de Euro-Atlantische
Partnerschapsraad en het partnerschap voor vrede. Juist samenwerking met landen
in minder stabiele regio's zou geïntensiveerd moeten worden. Ik zou daarom
de regering dringend een aantal suggesties willen voorleggen. Kunnen de zogenaamde
PFP-staten bijvoorbeeld niet meer betrokken worden bij het opzetten van combined
joint task force-staven? Ik weet dat het daar nog niet zo goed mee gaat, maar
daar zou in ieder geval aan gedacht kunnen worden. En zouden de partners niet
veel meer in de gelegenheid gesteld moeten worden om op voet van gelijkwaardigheid
deel te nemen aan de planning, voorbereiding en uitvoering van nieuwe NAVO-taken?
Graag een reactie van de regering op deze suggestie.Het is misschien wat gewaagd, maar toch zou ik de regering willen vragen
ook te proberen voorzichtige relaties te ontwikkelen tussen de instabiele
landen van het voormalige Joegoslavië en de NAVO. Juist hierbij vereist
instabiliteit ordening en ik kan me voorstellen dat bijvoorbeeld allereerst
met Bosnië gezocht wordt naar een PFP-achtige relatie, opdat ook hierbij
een zekere mate van grip door samenwerking kan worden gezocht ten aanzien
van de twee legers. Er is namelijk nog een belangrijke vervolgagenda en een
rekening van Dayton.Wat is overigens de relatie met de zojuist geplande Balkanbrigade waar
twee NAVO-bondgenoten aan meedoen? Dat lijkt mij op zichzelf prima, maar de
complexiteit van relaties en fora mag niet ten koste gaan van helderheid.Een laatste aspect van de uitbreiding zelf en het voorkomen van nieuwe
scheidslijnen. Ook ten aanzien van de intensivering van het beleid inzake
Oekraïne en Rusland is veel nodig; ik heb er al iets over gezegd. De
stichtingsaktes moeten nu de bureaucratie voorbij, ze moeten tot leven gebracht
en uitgewerkt worden in concrete werkprogramma's. Ik weet dat dit niet eenvoudig
is, maar waarom zou de NAVO bijvoorbeeld niet willen ingaan op de Russische
ideeën om gezamenlijk plannen te ontwikkelen voor early warning systems
en systemen voor bescherming tegen tactische raketten? Graag een reactie van
de regering hierop.Daarnaast stel ik voor dat een concreet Nederlands, maar eventueel ook
een Europees programma wordt aangeboden; ik denk ook aan de herziening van
het Europese werkprogramma van de partner- schapsovereenkomst van de Unie
met Rusland ter assistentie bij de uitvoering van de CFE-akkoorden en de START-verdragen.
Ik ga er overigens van uit dat de landen daarin een eigen verantwoordelijkheid
hebben, maar ik denk dat een bijdrage van ons daarbij zeker een versnellende
rol zou kunnen spelen. En ten slotte op dit punt herhaal ik nog maar eens
onze blijvende zorgen over de veiligheid van het kern- wapenarsenaal van Rusland
en vraag ik daarvoor opnieuw aandacht van de regering.Dan het tweede punt van de drieslag: de aanpassing van de NAVO zelf. Die
is even belangrijk als de uitbreiding. Nu gaat het hier vanmiddag niet over,
omdat wij nu praten over het strategisch concept, maar toch een enkel woord
over dit onderwerp. Uitbreiding is in essentie een onderdeel van de aanpassing
van de NAVO aan de radicaal veranderende veiligheidssituatie. Maar de aanpassing
van de NAVO heeft ook een zelfstandige betekenis en zou dus ook zonder de
uitbreiding zeer noodzakelijk zijn geweest. Essentieel is voor de fractie
van de PvdA dat de transatlantische band behouden blijft, dat renationalisatie
wordt voorkomen en dat er een operationeel concept wordt ontwikkeld dat de
bijstandsverplichting in ere houdt. Maar daarbij dient dan wel uit te worden
uitgegaan van het weggevallen zijn van het principiële verschil tussen
klassieke verdediging en crisisbeheersingsoperaties. De artikelen 4 en 5 van
het verdrag dienen elkaar in belangrijke situaties te versterken.Ik noem een belangrijk punt. 'The proof of the pudding is in the eating'.
Het voortbestaan van de NAVO is aan de publieke opinie niet uit te leggen –
terecht, zou ik willen zeggen – als we niet in staat blijken 50.000
hongerende Kosovaren in de kille bergen ergens tussen Kosovo en Albanië
te beschermen. De realiteitswaarde van dit debat schuilt juist hierin.De NAVO is de spil van de Europese veiligheidsordening in een nieuwe setting
en onder radicaal veranderde veiligheidsrisico's. Ik heb gezegd dat de transatlantische
band voor ons daarbij essentieel is. Toch mag er niet aan voorbijgegaan worden
dat de Europese landen hun eigen verantwoordelijkheid behouden om een Europese
defensie-identiteit te ontwikkelen. De PvdA-fractie zou willen dat ook de
Nederlandse regering zich daar actief voor inzet. Het is goed dat het Oostenrijkse
voorzitterschap nu een informeel overleg van Europese defensieministers gaat
houden. Mits controleerbaar achteraf door het parlement vinden wij dat Nederland
daarop moet inspringen. Er moet nu eindelijk eens operationele duidelijkheid
komen over de relatie tussen al die afkortingen: WEU, NAVO, ESDI etc. etc.
Wie kan het nog volgen? De consequenties van het Verdrag van Amsterdam moeten
straks geoperationaliseerd worden. Ik zou de regering willen vragen daarbij
de Franse positie toch serieus te nemen, opdat opnieuw een poging gewaagd
wordt om op termijn de Fransen terug te brengen in de NAVO. Verleden jaar
is dit mislukt, maar dit betekent wat ons betreft niet 'einde verhaal'.Tot slot het laatste onderdeel van de drieslag uitbreiding, aanpassing
en wapenbeheersing. Wapenbeheersing en ontwapening zijn essentieel onderdeel
van de drieslag. De uitbreiding en de aanpassing van de NAVO dient gepaard
te gaan met een voortgaande wapenbeheersing. De Koude Oorlog is echt voorbij
en de NAVO moet zich dus inzetten voor verdergaande hervorming van de militaire
structuur in de richting van niet-provocatieve defensie en vereenvoudiging.
De Russen hebben daar boter op hun hoofd. Ik denk aan de positie
van de bijzondere strijdkrachten. Maar ook aan westerse zijde is er een probleem
met de modernisering van wapens bij de toetreders en de tijdelijke ontplooiing
van troepen. De NAVO moet hier de hand naar Rusland uitsteken en zo spoedig
mogelijk – ik stel maar iets voor – een conferentie beleggen met
de Russen om hierin inzicht te verschaffen. Ik zou graag een reactie van de
regering krijgen op dit voorstel en de noodzaak om nu echt werk te maken van
verdere wapenbeheersing. In zo'n kader is de beslissing die wij vandaag hopelijk
met elkaar nemen, nog meer op haar plaats.De voorzitter:Het is mij een groot genoegen, ook persoonlijk, om de heer Koenders geluk
te wensen met zijn maidenspeech.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De voorzitter:Mijn verontschuldigingen voor deze wat lange schorsing. De heer Koenders
is door de langere schorsing in ieder geval zeer uitgebreid gefeliciteerd
door zeer velen in den lande.De heer Verhagen (CDA):Voorzitter! Als eerste spreker na de heer Koenders vind ik het een waar
genoegen om hem geluk te wensen met zijn maidenspeech. Het was voor ons een
beetje een verrassing dat dit zijn maidenspeech was, aangezien wij hem al
zo vaak hebben zien figureren in de verschillende algemeen overleggen. Het
geeft ook aan dat de heer Koenders hier met een bepaald gemak stond, hetgeen
ook niet verried dat dit de eerste keer was dat hij in deze zaal het woord
voerde. Wellicht is dit een voorbode voor de toekomst. Het feit dat hij een
boeket heeft gekregen waarin geen rode rozen, maar rode anemonen zitten, is
misschien ook een voorbode van de invloed die hij in de PvdA-fractie zal uitoefenen.
Wij wachten dit volgaarne af.Dit was niet alleen een historisch moment voor de heer Koenders, maar
ook voor de Kamer, omdat wij vandaag het verdrag goedkeuren voor de toetreding
tot de NAVO van Hongarije, Polen en de Tsjechische Republiek. Wie dit tien
jaar geleden had gedacht, was als buitengewoon onrealistisch afgeschilderd.
Dit geeft aan hoe snel de ontwikkelingen op dit gebied zijn gegaan.Ondanks het feit dat wij in de Kamer vorig jaar zeer uitvoerig gesproken
hebben over de mogelijke uitbreiding van de NAVO, is het goed dat wij vandaag
nog eens plenair bij de feitelijke goedkeuring stilstaan. Gelet op de inbreng
van de CDA-fractie in de voorgaande debatten, zal het niemand verbazen dat
wij gaarne instemmen met de feitelijke goedkeuring van de toetreding van deze
landen. Een aantal consequenties van die toetreding noopt ons echter om hier
nadere aandacht aan te besteden.Allereerst een feitelijke vraag. Toen wij spraken over de uitbreiding
van de NAVO is een aantal criteria geformuleerd waaraan de toetredende landen
moesten voldoen. Een van die criteria was de democratische controle op het
leger. Graag verneem ik van de minister van Buitenlandse Zaken hoe de parlementaire
controle op de legerleiding op dit moment in de betrokken landen is gewaarborgd.
Ooit was dit een van de elementen die een rol speelden bij de beoordeling
van het kandidaat-lidmaatschap, maar ook nu het zover is, is het wellicht
de moeite waard om daar eens bij stil te staan.De CDA-fractie heeft bij de schriftelijke inbreng op een tweetal punten
gewezen. Ten eerste op de noodzaak om te komen tot een veiligheidsarrangement
voor de landen van het voormalige Oostblok om daarmee, nu een aantal landen
toetreden en een aantal landen nog niet, nieuwe scheidslijnen binnen Europa
te voorkomen. Ten tweede is gewezen op de financiële consequenties van
de uitbreiding. Ook daarover hebben wij in het verleden, niet alleen bij de
schriftelijke voorbereiding, uitvoerig van gedachten gewisseld. De regering
is in haar schriftelijke reactie wel op beide vraagstukken ingegaan, maar
op een vrij summiere wijze. Gezien de huidige ontwikkelingen in met name Rusland
en de implicaties die deze ontwikkelingen kunnen hebben voor de situatie in
de drie toetredende landen en de rest van Oost-Europa, is het zeer de vraag
of die summierheid nog gerechtvaardigd is. Op dit punt zou ik dus willen terugkomen.Allereerst de verschillende scenario's en de kostenramingen voor de beoogde
uitbreiding. Er is sprake van 1,5 mld. dollar, te spreiden over tien jaar.
Hierbij is men uitgegaan van de bondgenootschappelijke behoeften voor de nabije
toekomst en de staat waarin de strijdkrachten van de toetreders verkeren.
Ook is er uitgegaan van het gegeven dat Hongarije, Polen en Tsjechië
een percentage zullen bijdragen aan de gemeenschappelijke budgetten. De vraag
is of er in de scenario's voor uitbreiding van de NAVO voldoende rekening
is gehouden met eventuele veiligheidspolitieke consequenties van een instabieler
Rusland, zoals wij op dit moment zien. Het is geen koffiedik kijken om reeds
nu te constateren dat de deplorabele toestand van de Russische economie in
ieder geval financieel-economische consequenties voor de toetredende landen
zal hebben. Delen van hun economie zijn nog steeds verbonden met de Russische
economie of met de roebel. De financiële positie van deze landen is door
de val van de roebel in ieder geval aangetast. In het ene land is het meer
dan in het andere, maar er zijn wel degelijk consequenties. Een vraag die
bij mij opkomt, is of de toetredende landen hun financiële verplichtingen
op grond van de toetreding kunnen nakomen. Zijn de financiële ramingen
nog reëel bij de huidige ontwikkelingen? Zo nee, welke consequenties
zal dit hebben voor onze eigen financiële verplichtingen in verband met
de voorgestane uitbreiding? In het algemeen stel ik de vraag hoe verstandig
het bij een uitgebreide NAVO en bij de instabiliteit in Rusland is om nog
steeds van forse bezuinigingen op ons defensiebudget uit te gaan.Over het veiligheidsarrangement heeft ook de heer Koenders gesproken.
De druk van de landen die niet tot de eerste groep toetreders behoren om zo
snel mogelijk van het aangekondigde opendeurbeleid gebruik te maken, zal toenemen.
Ook zal een mogelijke instabiliteit gevolgen kunnen hebben voor de wijze waarop
vrede en veiligheid in Europa ook voor niet-NAVO-landen gerealiseerd wordt.
Wij hebben op dit punt een aantal vragen gesteld, waarop de regering vrij
kort is ingegaan door te verwijzen naar het handvest van de OVSE. Ik hoor
toch graag nader van de minister hoe hij aankijkt tegen de toekomst op het
gebied van vrede en veiligheid in Europa. In welke fase zal het opendeurbeleid
werkelijk gerealiseerd worden? Op welke wijze zal de NAVO een
bijdrage leveren voor de landen die nu nog niet lid kunnen worden? Op welke
wijze zal het partnership for peace worden uitgebouwd? Ik wil dit debat gebruiken
om een eerste gedachtewisseling hierover te houden. Wij kunnen vandaag, nu
er drie landen tot de NAVO toetreden, niet tevreden achteroverleunen. De realisatie
van een toekomst van vrede en veiligheid in Europa vraagt behalve om de voorziene
uitbreiding ook om een adequate reactie op de veranderde omstandigheden. Hierover
wil ik vandaag dus graag meer horen. Er spelen hierbij andere discussies,
zoals die over de uitbreiding van de Europese Unie. Voor de realisatie van
een werkelijk Europees buitenlands, veiligheids- en defensiebeleid is het
onverstandig als uiteindelijk niet alle EU-landen tot de NAVO toetreden.Hoewel niet alle potentiële kandidaten op dit moment toetreden, moeten
wij voorkomen dat de defensies in de betrokken landen weer genationaliseerd
worden. Er zijn bijvoorbeeld verbanden tussen Hongarije en Roemenië voor
samenwerking van de strijdkrachten. Wanneer het feitelijke verschil in toetreding
weer een scheiding in de bestaande samenwerking teweegbrengt, kunnen er ook
directe gevolgen zijn voor de onderlinge verhoudingen in de regio. Op dit
punt verneem ik dus graag een nadere toekomstvisie van het kabinet.Door de huidige instabiliteit in Rusland is het noodzakelijk dat wij het
partnership for peace met Rusland verder ontwikkelen op een wijze waarbij
de veiligheid van de Baltische staten in het oog gehouden wordt, nu het onwaarschijnlijk
is dat deze landen snel lid worden van de NAVO.Voorzitter! Ik hoor graag op de vele vragen die de CDA-fractie hier gesteld
heeft, een nadere reactie van het kabinet, maar ik hecht eraan te onderstrepen
dat de CDA-fractie zeer gaarne instemt met de toetreding van de drie landen
waar wij vandaag over spreken.De voorzitter:Vervolgens is het woord aan de heer Voorhoeve, die weliswaar in déze
parlementaire periode zijn maidenspeech houdt, maar waarbij ik u toch zou
willen voorstellen het regime van maidenspeeches niet op de heer Voorhoeve
van toepassing te laten zijn.De heer Voorhoeve (VVD):Mijnheer de voorzitter! Wat betreft maidenspeeches ben ik een herintreder.
Ik zou op de eerste plaats de heer Koenders van harte willen feliciteren met
een helder en deskundig vertoog, waarvan ik de hoofdlijnen graag wil onderschrijven.Ik zou, mijnheer de voorzitter, willen beginnen met mijn conclusies, de
conclusies van de VVD-fractie. Die conclusies zijn dat wij van harte instemmen
met de verdragen waarin de toetreding van Polen, Hongarije en Tsjechië
tot de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie wordt geregeld. Wij verwachten
dat deze drie landen een waardevolle bijdrage zullen leveren aan de gezamenlijke
veiligheidspolitiek van de lidstaten van de NAVO, de Noord-Ameri- kaanse en
West-Europese democratieën, die hierin gezamenlijk hun beleid voeren.Ik zou mijn bijdrage willen concentreren op het behandelen van twee vragen
die voor de hand liggen. De eerste is: waarom stemt de VVD in met deze toetredingsverdragen,
gezien de motie van 4 maart 1997, die de VVD indiende in het debat over de
NAVO-uitbreiding en waarin de VVD drie voorwaarden stelde? De tweede vraag
die ik wil behandelen, is: hoe verder met de NAVO-uitbreiding in de toekomst?Wat betreft de eerste vraag, betreffende de motie van de VVD, is het misschien
goed om daar nog even letterlijk naar te verwijzen, mijnheer de voorzitter.
Deze motie, die overigens niet werd aangenomen, maar desalniettemin een goed
uitgangspunt biedt voor een beoordeling van de stand van zaken nu, zei het
volgende: 'De Kamer, gehoord de beraadslaging, van oordeel, dat 1. uitbreiding
van de NAVO alleen mag plaatsvinden indien zij de stabiliteit in Midden- en
Oost-Europa bevordert; 2. de samenwerking met Rusland er niet onnodig door
mag worden beschadigd, en 3. Europa niet door een nieuwe scheidslijn mag worden
gedeeld (...).' Verder heeft in dat debat de fractievoorzitter van de VVD,
de heer Bolkestein, gezegd: 'Mijnheer de voorzitter! Zoals ik in mijn tweede
termijn al heb gezegd, volgt er uit het formuleren van deze drie voorwaarden
dat, als daaraan is voldaan, de uitbreiding ook wat de VVD betreft kan plaatshebben.'Welnu, het is duidelijk dat er aan deze voorwaarden is voldaan. Ten eerste
wordt de stabiliteit in Midden- en Oost-Europa niet geschaad, maar juist bevorderd
door het feit dat drie stabiele democratieën lid van het bondgenootschap
worden. Ten tweede is de samenwerking met Rusland er niet onnodig door beschadigd.
Integendeel, we hebben gezien dat als een belangrijk nevenproduct van de discussie
over de openheid van de nieuwe NAVO, de NAVO en Rusland een belangrijke stichtingsakte
hebben gesloten en dat er in dat kader ook periodiek goed inhoudelijk overleg,
zowel van de ministers van buitenlandse zaken als van de ministers van defensie
van de NAVO met Rusland plaatsvindt over alle Europese veiligheidsproblemen.
Ik heb het genoegen gehad een aantal van die overleggen bij te wonen en dat
heeft een heel nieuw verband met Rusland geschapen. Zeker kan van die permanente
gemeenschappelijke raad nog meer worden gemaakt dan er tot nu toe van is gemaakt,
maar dit hangt ook samen met het feit dat naar mijn perceptie Rusland nog
aan deze vormen van multilateraal veiligheidsoverleg moet wennen. De derde
voorwaarde in de VVD-motie was: Europa mag niet door een nieuwe scheidslijn
worden gedeeld. De openheid van de NAVO heeft de scherpe oude scheidslijn
voor een groot deel weggevaagd. Er treden drie landen tot de NAVO toe die
aan de andere kant van de oude scheidslijn stonden. Er is natuurlijk bij iedere
organisatie altijd een verschil tussen leden en niet-leden. Je ziet dan ook
dat over die lijn heen een heel netwerk is gespannen van samenwerking tussen
de NAVO-leden en de leden van het partnerschap voor vrede. Dat samenwerkingsverband
is zeer intensief. Dat betreft ook Rusland en Oekraïne. Dat samenwerkingsverband
is zo sterk dat bij de belangrijkste taak die de NAVO nu verricht, de vredesoperatie
in Bosnië, er meer niet-NAVO-landen deelnemen onder NAVO-bevel dan NAVO-landen.
Ruim 30 landen, vrijwel allemaal partnerschap voor vrede-landen, leveren een
bijdrage aan het uitvoeren van een belangrijke NAVO-taak. Het staat vast dat
deze uitbreiding niet de laatste zal zijn. Het Verdrag van Washington van 1949 is een open verdrag. In artikel 10 staat dat nieuwe lidstaten
kunnen worden uitgenodigd. Wij weten dus dat er in principe in de toekomst
ook andere landen zullen toetreden. Daarom kan ik concluderen dat ook aan
de derde voorwaarde in de VVD-motie is voldaan.De heer Verhagen (CDA):Voorzitter! Ik ben blij dat de tekstexegese van de motie en de beoordeling
van de huidige feitelijke situatie de VVD ertoe hebben gebracht om de huidige
uitbreiding van de NAVO toe te juichen. Gelet op zijn betoog en de laatste
toevoeging vraag ik de heer Voorhoeve wanneer er naar de mening van de VVD-fractie
nieuwe lidstaten kunnen toetreden. Welke activiteiten zou het kabinet moeten
ondernemen opdat de feitelijke toetreding van bijvoorbeeld Roemenië gerealiseerd
kan worden?De heer Voorhoeve (VVD):Ik heb al aangekondigd dat dit de tweede vraag was die ik wilde behandelen:
hoe verder met de NAVO-toetreding?De heer Hoekema (D66):Voorzitter! Ik heb een vraag over het eerste deel van het betoog van de
heer Voorhoeve, met name over de relatie met Rusland. De heer Voorhoeve heeft
de drie onderdelen van de motie-Bolkestein – niet aanvaard maar wel
van belang – van vorig jaar maart nog eens opgesomd. Hij constateert
een aantal zaken, die naar mijn gevoel reeds vorig jaar maart duidelijk waren.
Het moest bij de uitbreiding gaan om democratische, stabiele kandidaat-landen.
Toen was nog niet bekend welke landen in de eerste ronde terecht zouden komen,
maar wij konden wel een vermoeden hebben. Met andere woorden, de kern van
het omslagpunt in het denken van de VVD-fractie zal waarschijnlijk gevormd
worden door de ontwikkelingen in de relatie met Rusland. Kan de heer Voorhoeve
mijn vermoeden bevestigen? Was vorig jaar maart niet reeds bekend dat de onderhandelingen
met Rusland over de founding act, uiteindelijk afgesloten in mei 1997, reeds
gaande waren? Met andere woorden, wat is precies het omslagpunt geweest voor
de VVD-fractie in het denken over dit vraagstuk?De heer Voorhoeve (VVD):Voor de opstelling van de heer Bolkestein, de VVD-fractie, was de relatie
met Rusland van groot belang. Hij vreesde dat wij een ernstige verslechtering
van de relatie met Rusland zouden kunnen riskeren. Hij maakte een balans op
van baten en lasten van NAVO-openheid en -uitbreiding en schatte de risico's
groter in dan zij nu, in 1998, door ons kunnen worden beoordeeld. Die risico's
blijken te zijn meegevallen. Zoals ik al zei, is de relatie met Rusland er
niet door verslechterd, gelukkig maar. De problematische situatie in Rusland
zelf heeft vooral interne politieke, economische oorzaken. De heer Koenders
is hierop reeds ingegaan. Ik hoef daar dus niet nader bij stil te staan. Het
antwoord op de vraag van de heer Hoekema is dus: ja, vooral de relatie met
Rusland heeft anders uitgepakt. Maar dat was niet de enige factor.De heer Hoekema (D66):Met andere woorden, de heer Bolkestein schatte de situatie in maart vorig
jaar toch aanmerkelijk somberder in dan in de loop van het proces in mei van
hetzelfde jaar bleek.De heer Voorhoeve (VVD):De heer Bolkestein heeft naar mijn oordeel terecht gewaarschuwd tegen
een lichtvaardige beschouwing van het uitbreidingsvraagstuk. Hij heeft met
zijn bijdrage toen het debat duidelijk versterkt. In feite vond er toen in
Nederland nog vrijwel geen debat plaats over dit belangrijke vraagstuk. Dat
debat hebben wij gevoerd in de Tweede Kamer. Ik heb het vanuit een andere
positie gevoerd dan nu. In beide posities heb ik dezelfde lijn getrokken.
De VVD-fractie heeft, consequent aan de drie criteria van de heer Bolkestein
vasthoudend, het oordeel gevormd dat zij het eens is met deze uitbreiding.De heer Van Middelkoop (GPV):Voorzitter! Het betekent in elk geval dat wij nu niet met een verscheurde
collega te maken hebben, maar dat hij zichzelf heeft kunnen blijven vanuit
vak K naar deze positie. Dat is alleen maar plezierig voor hem.De heer Voorhoeve (VVD):Zo is het.De heer Van Middelkoop (GPV):Ik had destijds niet zoveel moeite met de manier waarop de heer Bolkestein
de discussie heeft aangezwengeld. Ik heb dat waardevol gevonden. Ik kan het
dan ook heel wel verstaan dat de heer Voorhoeve onder het motto 'de aanval
is de beste verdediging' nu onmiddellijk Voorhoevebegint uit te leggen waarom
destijds de positie van de heer Bolkestein was zoals die was. Ik heb toch
nog een vraag. Het betreft de derde voorwaarde, dat Europa niet door een nieuwe
scheidslijn mag worden verdeeld. Wat is er tussen toen en nu veranderd dat
de beduchtheid die er toen kennelijk was, nu is verdwenen?
Ik neem aan dat dit het geval is, terwijl er hoe je het ook wendt of keert,
een scheidslijn is gebleven. Alleen is die opgeschoven.De heer Voorhoeve (VVD):Ik dacht dat ik die vraag al had beantwoord. Ik wil het kort herhalen.
De scherpe oude scheidslijn is voor een groot deel weggevaagd en heeft ook
zijn relevantie verloren. Er is bij iedere organisatie altijd een verschil
tussen leden en niet-leden. Dat is per definitie nooit op te heffen. Over
de oude lijn, die is doorbroken doordat er nieuwe leden binnenstromen, is
een netwerk van samenwerking gespannen met de partnership for peace-landen.
De belangrijkste NAVO-activiteit van de laatste jaren wordt gezamenlijk gedaan
door de landen van Oost- en West-Europa.De heer Van Middelkoop (GPV):Akkoord, maar bent u het met mij eens dat bij een volgend debat over een
nieuwe tranche toetreders dit argument óf niet meer óf in elk
geval op een veel voorzichtigere toon moet worden gebruikt?De heer Voorhoeve (VVD):Ja, dat brengt mij op het tweede punt dat ik wil behandelen, te weten
de vraag hoe wij met verdere openheid en nieuwe toetredingen moeten omgaan.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb nog een vraag over de nieuwe scheidslijn. Het valt
mij op – de regering zegt dat ook – dat wij het nu hebben over
een uitbreiding met drie landen, maar dat er geen tijdschema is en geen namen
en geen modaliteiten zijn voor eventuele uitbreidingen in de toekomst. Betekent
dat niet dat er toch een nieuwe scheidslijn is getrokken en dat er voorlopig
geen perspectief is dat de NAVO nog verder naar het Oosten wordt uitgebreid?
Hoe beoordeelt de heer Voorhoeve dat dan aan de hand van het criterium van
de VVD-fractie?De heer Voorhoeve (VVD):Er is op de topconferentie in Madrid, waar de uitnodiging werd geformuleerd
aan deze drie landen, afgesproken dat in 1999 het uitnodigen van nieuwe leden
in de toekomst zou worden overwogen. Dat is een wat vage afspraak, die overigens
wel duidelijk maakt dat de NAVO een open organisatie is en wil blijven.Hoe gaan wij om met mogelijke uitbreiding in de toekomst? Het lijkt mij
goed om even stil te staan bij de vereisten voor het NAVO-lidmaatschap, waarna
ik iets wil zeggen over de aanpak die de NAVO dan zelf zal moeten volgen.
De vereisten liggen besloten in artikel 10 van het Verdrag van Washington.
Ik wil ze even uitspellen in zeven aspecten.Ten eerste moet het natuurlijk gaan om stabiele democratieën met
democratische controle op de strijdkrachten, om landen waar de mensenrechten
hoog in het vaandel staan.Ten tweede gaat het om landen in het Noord-Atlantisch gebied. Uit lezing
van het verdrag blijkt dat dat heel Europa omvat. Tot aan de Kreeftskeerkring
kan de NAVO bondgenootschappelijke verplichtingen aangaan. Dat is dus tamelijk
ruim en open geformuleerd.Ten derde moet het gaan om landen met een vreedzame aard en een vreedzaam
beleid. De NAVO wil geen landen binnenhalen waardoor zij grote problemen met
andere landen op haar hals haalt. Het perspectief van NAVO-lidmaatschap en
de wens om lid te worden, heeft in Midden-Europa de afgelopen jaren een heel
heilzaam effect gehad. Zowel de wens om tot de EU als de wens om tot de NAVO
toe te treden, verklaart mede waarom landen als Roemenië, Hongarije,
Oekraïne, Slowakije en Tsjechië met elkaar een groot aantal afspraken
hebben gemaakt over de manier waarop zij met elkaars minderheden omgaan. De
verdragen die daaruit zijn voortgevloeid, zijn in het licht van het explosieve
historische materiaal en alle pijn van de geschiedenis verbazingwekkend.Het vierde aspect bij de beoordeling van nieuwe leden is dat het landen
moeten zijn die een passende, voor hun land redelijke bijdrage aan de NAVO
kunnen leveren. Zij moeten de verplichtingen van het lidmaatschap op zich
kunnen nemen.Ten vijfde moeten het landen zijn die in principe verdedigbaar zijn. Het
bondgenootschap betekent per definitie dat iedereen de eigen veiligheid ook
op het spel wil zetten voor de ander.Ten zesde moet er een duidelijk gevoel kunnen worden geconstateerd van
politieke solidariteit tussen de leden. Men geeft elkaar garanties. Dat is
een zeer vergaande verplichting. In het verre verleden zijn zeer ernstige
ongelukken gebeurd, doordat men elkaar onduidelijke garanties had gegeven,
doordat men onduidelijke, dubbelzinnige verplichtingen was aangegaan. Daaruit
is oorlogsgeweld voortgekomen. Men moet heel goed beseffen dat het bondgenootschap
volledige veiligheidssolidariteit betekent.Ten zevende moet de uitbreiding de stabiliteit in Europa bevorderen. Het
gaat ons tenslotte om de veiligheid en stabiliteit in Europa.Ik zou vandaag geen namen en tijdschema's voor de uitbreiding willen noemen.
Wij weten dat veel landen geïnteresseerd zijn. Er is een aantal landen
dat vanmiddag nog voor het lidmaatschap zou willen tekenen. Sommige van die
landen zijn goede kandidaten, die al fors op weg zijn door gebruikmaking van
alle mogelijkheden van het partnership for peace. Andere landen zullen soms
nog vele jaren nodig hebben.Als in de toekomst tot nieuwe uitbreiding zal worden overgaan, hoop ik
dat dat niet de vorm zal aannemen van golven, van groepen van nieuwe landen,
maar dat wij zakelijk, zonder trompetgeschal of tromgeroffel van westerse
kant, van geval tot geval bekijken of het land eraan toe is, of het een positief
effect heeft en of het nu de tijd is om het land binnen te halen. Hoewel wij
in de eerste fase hebben gesproken van een 'golfje' van drie landen, moeten
wij niet van een tweede golf spreken, maar over een proces van openheid waarin
van tijd tot tijd een nieuw land zal worden uitgenodigd. Wij moeten daar natuurlijk
steeds consensus over bereiken. In de toekomst zullen negentien landen het
met elkaar eens moeten worden over het uitnodigen van het twintigste land.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik dank de heer Voorhoeve voor dit wel zeer uitvoerige antwoord. Het leek
een deel van zijn eigen termijn. Ik heb echter niet hét antwoord gekregen
op mijn vraag. De heer Voorhoeve zegt dat het heel belangrijk is dat er geen
nieuwe scheidslijn ontstaat. Dan moet je in feite een perspectief bieden aan
andere landen. Bij de EU is wel degelijk sprake van landen die in de eerste
fase kunnen toetreden en landen die wat langer moeten wachten.
Het lijkt mij echt belangrijk om zo'n toekomstperspectief te schetsen. Ik
mis dat in de benadering. Wat is de mening van de heer Voorhoeve hierover?De heer Voorhoeve (VVD):Ik kan mevrouw Vos op dat punt geruststellen: het is er. Wij hebben het
nog niet gehad over het feit dat de Euro-Atlantische Partnerschapsraad is
opgericht, waarin zowel de NAVO-leden als de niet-leden die een partnership
for peace-overeenkomst met de NAVO hebben gesloten, periodiek met elkaar de
Europese veiligheidsproblematiek bespreken. Ik heb zelf mogen ervaren dat
dat heel nuttige, zinvolle vergaderingen zijn die de landen ook bij elkaar
brengen. Binnen die groep van partnerlanden is er een groep die daar maximaal
gebruik van maakt en die de samenwerking met de NAVO op praktisch en politiek
gebied zo uitbreidt, dat men al bijna in de organisatie zit. Voor hen geldt
alleen nog niet officieel het verdrag en de bondgenootschappelijke verplichting.
Als landen gezamenlijk brigades vormen die zij ook gezamenlijk op missie zenden
in vredesoperaties, dan zijn die landen op veiligheidsgebied natuurlijk al
in vergaande mate solidair met elkaar. Voor deze landen is er duidelijk het
perspectief dat er hoop voor hen is om toe te treden tot de vereniging van
stabiele democratieën die samen hun veiligheidsbeleid willen voeren en
die een geïntegreerde militaire organisatie hebben. Zij weten alleen,
de een nog meer dan de ander, dat het geduld vergt tot de schone dag aantreedt
dat zij officieel onder het Verdrag van Washington vallen.De heer Koenders (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ik ben het eens met wat de heer Voorhoeve aan
het begin van zijn bijdrage heeft gezegd, namelijk dat er grote overeenstemming
is tussen de bijdrage van onze fractie en die van de VVD. Het is belangrijk
om te constateren dat het gat tussen de positie die de VVD-fractie nu inneemt
en de positie die de fractie innam ten tijde van het debat van vorig jaar,
dat er volgens ons was, gedicht is. Het ging toen wel degelijk om een risico-inschat-
ting op dat moment en dus niet om een evaluatie achteraf. Op dat punt heb
ik een specifieke vraag over de relatie met Rusland. Dat was vorig jaar in
het debat een van de punten bij de operationalisering van het begrip 'stabiliteit
in Europa'. De stichtingsakte is er gekomen, tegen de sceptici van toen in.
Ik denk dat dat een heel goede zaak is. Niettemin wil ik een verheldering
van de heer Voorhoeve vragen over de volgende uitbreidingsronde, zoals hij
die beschreven heeft, en over de consequenties daarvan voor de relatie met
Rusland. Mijn fractie vindt die relatie belangrijk; daarom heb ik ook gesproken
van intensieve samenwerking. Wij verschilden van mening over het volgende,
maar ik hoop dat dit niet meer het geval is. Het is volgens ons niet aan Rusland
om te bepalen wie de volgende kandidaat-lidstaten zijn om toe te treden tot
de NAVO. De isolatie van Rusland vindt niet vanwege de uitbreiding van de
NAVO plaats, maar vloeit voort uit de eigen keuze van Rusland, die wij vervolgens
betreuren. Ik mag ervan uitgaan dat dit punt nu uit de definiëring van
het begrip 'stabiliteit', zoals de VVD die vorig jaar hanteerde, weg is. Ik
zou het zeer op prijs stellen als die verandering van positie ook hier kan
worden geaccordeerd.De heer Voorhoeve (VVD):Ik ben dat met de heer Koenders eens. Voorzover er isolatie plaatsvindt
van Rusland, is dat in hevige mate het gevolg van een vorm van zelfisolatie.
Dat komt doordat een deel van de politieke elite van Rusland zijn wereldbeeld
nog onvoldoende heeft aangepast. Rusland heeft sinds 1986-1987 een buitengewoon
woelige politieke periode meegemaakt, van Sovjet-Unie naar Rusland nu, met
een duidelijke identiteitscrisis en ook een politiek-economische crisis. Het
slechtste dat wij zouden kunnen doen, is eraan bijdragen dat Rusland geïsoleerd
wordt. De Europese veiligheid vraagt een zeer intensieve politieke communicatie
met de opinievormers in Rusland. Wij moeten met hen spreken over de Europese
veiligheid en daarbij beargumenteren, zoals de heer Koenders zei, dat een
open NAVO in het belang is van de Russische veiligheid. Ik ben die mening
ook toegedaan. In toenemende mate zijn er Russische analytici die deze conclusie
ook voorzichtig trekken.Voorzitter: Van der HoevenDe heer Voorhoeve (VVD):Het is in het Russische belang. De mogelijke langetermijnveiligheidsproblemen
van de Russische Federatie liggen niet in Midden-Europa. Het is in het belang
van Rusland om een rustig, stabiel en vriendschappelijk Midden-Europa te hebben.De heer Verhagen (CDA):Door de bijna tweede termijn van de heer Koenders zijn we wat op de langere
termijn geraakt. Ik wil even terug naar twee uitspraken van de heer Voorhoeve,
waarbij hij enerzijds stelt dat hij geen tijdschema kan geven voor de toetreding
van andere nieuwe leden en anderzijds een toekomstperspectief schetst van
een schone dag waarop die landen wel kunnen toetreden. Kan het gelet op de
redenering van de heer Voorhoeve naar de mening van de VVD-fractie zo zijn
dat er wel sprake is van een EU-lidmaatschap van een aantal kandidaat-toetreders
tot de NAVO, terwijl zij nog niet kunnen toetreden tot laatstgenoemde organisatie?De heer Voorhoeve (VVD):Dat kan heel goed.De heer Verhagen (CDA):Acht de heer Voorhoeve het een positieve bijdrage aan de stabiliteit als
landen wel lid zijn van de Europese Unie, terwijl tegelijkertijd de EU-partners
niet bereid zijn om de veiligheidspolitieke garantie of te geven in het kader
van het NAVO-verdrag?De heer Voorhoeve (VVD):Het ideale model was dat na de democratische omwentelingen in Midden-
en Oost-Europa er parallelliteit zou zijn van toetreding van stabiele democratieën
tot westerse instellingen. In de praktijk is gebleken dat de Europese Unie
daar veel meer tijd voor nodig had, omdat zij door haar interne processen
langzaam is met haar eigen hervorming. De NAVO heeft zich sneller dan menigeen
verwachtte kunnen aanpassen aan de nieuwe situatie in de wereld. Hierdoor
heeft zij sneller de uitnodiging kunnen uitzenden. Hopelijk komen op den duur
beide processen weer bij elkaar.De heer Verhagen (CDA):Gesteld dat een land zoals Roemenië in 2005 lid zou worden van de
EU, zou u het dan wenselijk vinden dat dit land dan nog altijd geen lid is
van de NAVO?De heer Voorhoeve (VVD):Dat zou ik niet wenselijk vinden. Overigens kan ik mij
een waarschijnlijker dilemma voorstellen ten aanzien van een ander land. Laat
ik teruggaan naar de kern. De kern is dat deze landen willen worden opgenomen
in de westerse veiligheidsgemeenschap die ook een westerse economische samenwerking
is. De banden tussen de veiligheidsgemeenschap en de economische gemeenschap
zijn weer niet zo strikt dat je overal tegelijkertijd behoeft binnen te treden.
Wat dat betreft kan er dus wel degelijk sprake zijn van een zeker faseverschil.
Wij moeten hierin praktisch handelen; het een sluit het ander niet uit. Beide
bevorderen elkaar wel.De heer Van den Berg (SGP):Mevrouw de voorzitter! Het is mij een genoegen een bijdrage te leveren
aan dit belangrijke debat dat welhaast een feestelijk karakter draagt. Volgens
onze goede gewoonte is de heer Koenders reeds vanaf deze plaats gelukgewenst
door de heer Verhagen namens ons allen. De zo-even fungerend voorzitter, de
heer Weisglas, zei terecht dat wij volgens dezelfde gewoonte de heer Voorhoeve
niet konden feliciteren aangezien deze zijn maidenspeech al had uitgesproken.
De heer Voorhoeve heeft zichzelf als herintreder betiteld. Nu meen ik dat
dit een term is die in het algemeen gekoppeld is aan het arbeidsproces. Ik
denk niet dat hij zou willen hebben suggereren dat hij de vorige jaren niet
aan het arbeidsproces had deelgenomen. Integendeel, in militaire termen gesproken,
waren het voor hem eerder tropenjaren. In ieder geval is het fijn dat hij
weer in ons midden is als collega. Verder spreek ik mijn waardering uit voor
de wijze waarop hij erin geslaagd is hier een duidelijk en consistent betoog
neer te zetten, ondanks zijn moeilijke positie, te weten zijn vorige verantwoordelijkheid
en de opstelling van zijn fractie in het debat van vorig jaar.Voorzitter! Onze fractie is blij dat wij ruim voor de NAVO-top in Washington,
begin volgend jaar, debatteren over de toetreding van drie nieuwe aspirant-leden
tot het bondgenootschap van de NAVO. De discussie over de wenselijkheid van
uitbreiding in oostwaartse richting is vorig jaar maart in den brede gevoerd.
Toen heeft onze fractie haar opstelling uitvoerig verwoord en ik hoef dus
niet alles te herhalen. Onze fractie staat achter de toetreding van de drie
nieuwe lidstaten Polen, Tsjechië en Hongarije en achter de beperking
tot die drie staten, hoewel je daar best een aantal kanttekeningen bij kunt
plaatsen ten aanzien van andere potentiële toetreders; daar kom ik straks
op terug.De SGP-fractie kan zich ook vinden in de opvatting van de regering dat
een intensieve dialoog met Rusland en Oekraïne parallel moet lopen met
uitbreiding naar het Oosten. Ik vraag daar in het bijzonder aandacht voor.
De toenemende politieke instabiliteit in Rusland baart zorgen, ook vanuit
de optiek van deze discussie. De situatie is ook politiek wel wat anders dan
anderhalf jaar geleden. Nu de positie van president Jeltsin langzamerhand
erodeert en er tegelijkertijd sprake is van een enorme economische crisis
in Rusland met nog onbekende gevolgen, is het zeer ongewis hoe Rusland zich
op korte termijn in politiek opzicht zal ontwikkelen. Daarom is extra behoedzaamheid
zeker geboden.Ik voeg hieraan toe dat er, juist in deze ongewisse situatie, zeker sprake
is van nucleaire dreigingen. Nog steeds is niet helemaal duidelijk wie nu
eigenlijk het beheer heeft over de kernwapenarsenalen in Rusland. Dat zal
voorlopig ook wel niet geheel duidelijk worden. Verder is er duidelijk sprake
van het gevaar van verspreiding van nucleaire kennis en technologie naar andere
landen, zoals Iran en Pakistan. Als Rusland in verdere ontbinding geraakt,
zou dat gevaar zeker toenemen. Beide ontwikkelingen nopen ertoe dat de verdedigingssystemen
tegen projectielen uit het Oosten zeker niet veronachtzaamd mogen worden.
Ik neem aan dat de regering daar net zo over denkt, maar dit punt zal in het
kader van de discussie over de defensie zeker terugkomen.Wat te denken van de mogelijkheid dat Rusland uiteenvalt? Daarmee zou
in feite elke veiligheidsgarantie wegvallen. Terecht heeft de Adviesraad voor
vrede en veiligheid daar in een rapport uit 1996 al op gewezen; de situatie
is op dit punt sindsdien alleen maar klemmender geworden.Voorzover wij kunnen nagaan, is ook de houding van Rusland ten opzichte
van de uitbreiding van de NAVO niet veranderd: de uitbreiding van de NAVO
wordt daar nog steeds gezien als een bedreiging van de eigen veiligheid. Dat
geldt met name voor de eventuele toetreding van de Baltische staten tot de
NAVO. Het is zeker niet zo dat Rusland een vetorecht of wat dan ook toekomt
ten aanzien van de eigen beslissingen van de NAVO, maar grote voorzichtigheid
is nodig bij het overwegen van verdere uitbreiding in de toekomst. Haastige
spoed is zelden goed en in dit geval zeker niet.Een voorzichtige positiebepaling ten opzichte van Rusland is tevens noodzakelijk
om nieuwe scheidslijnen in Europa te voorkomen. Natuurlijk is er een scheidslijn,
maar er is ook het partnerschap voor vrede met de Oost-Europese landen. Wij
willen dat er helderheid wordt geschapen over de bedoelingen van dat partnerschap
voor vrede: het moet duidelijk zijn waarom de NAVO-lidstaten middels dat partnerschap
contacten aangaan met Oost-Europese landen, waaronder Rusland zelf. Voor sommige
staten fungeert het platform voor de vrede kennelijk als een opstapje naar
het NAVO-lidmaatschap, maar voor andere staten eerder als een zoethoudertje.
Helderheid in dat soort zaken is een absolute voorwaarde voor een betrouwbare
veiligheidsstructuur in het nieuwe Europa. Kan de minister overigens aangeven
hoe het nu gaat met de verdere ontwikkelingen rond het partnerschap voor vrede?
Ik hoor daar de laatste tijd niet zoveel over.Dan het punt van de verdere perspectieven: hoe nu verder? Er is geen tijdschema
voorhanden, maar betekent dit dat er een soort ad-hocbenadering gaat plaatsvinden?
Worden potentiële toetreders allemaal individueel bekeken? Wat is de
visie van de regering daarop? Voorlopig zullen wij van geval tot geval moeten
bekijken of en hoe toetreding kan plaatsvinden. Naar de mening van onze fractie
zouden ook de Baltische staten en daarvan vooral Estland in aanmerking moeten
komen voor toetreding, maar gezien de reeds gesignaleerde weerstand van Rusland
op dit punt is juist dit punt erg gevoelig. Ook denken wij dat het wenselijk
is om, in de lijn van het genoemde rapport van de Adviesraad voor vrede en
veiligheid, te streven naar een geografisch aaneengesloten gebied onder de
NAVO-vlag. Toetreding van Hongarije zou dan ook gevolgd moeten worden door toetreding van Slovenië. Dat zou logisch zijn uit dien
hoofde. Ook valt het lidmaatschap van Roemenië sterk te overwegen, hoewel
dat land daar economisch thans niet aan toe zou zijn. Dat is al in discussie
geweest. Toetreding van Roemenië zou echter wel tot gevolg hebben dat
de Balkan geheel ingekaderd zou worden door NAVO-lidstaten, wat een stabiliserend
effect op de regio kan hebben. Ook het probleem van de Hongaarse minderheid
in Roemenië zou daarmee het hoofd geboden kunnen worden. Dat is een extra
positief aspect. Uit dien hoofde lijkt het minder wenselijk dat er een blijvende
scheidslijn tussen Hongarije en Roemenië loopt. Ik hoor graag de visie
van de regering op de verdere perspectieven.Een andere zaak die ons bezighoudt, is de nadruk die in de memorie van
toelichting gelegd wordt op het democratische gehalte van toetredende landen.
Daar is zojuist in het debat terecht over gesproken. In de stukken is sprake
van de voorwaarde van democratisch gekozen regeringen in de betrokken landen
om toe te treden tot de Euro-Atlantische waardegemeenschap. De vraag daarbij
is of die invalshoek altijd even consequent is gehanteerd. Is dit niet de
reden waarom juist Turkije tot nu toe niet tot de Europese Unie kon toetreden?
Maar dit land is wel toegetreden tot de NAVO. Met andere woorden, is er wat
dat betreft een wijziging in het denken geweest? Hoe zou tegen deze achtergrond
aangekeken moeten worden tegen een mogelijk lidmaatschap van Slowakije, zeker
tot voor kort een pseudo-democratie onder het bewind-Meçiar, en van
Roemenië? Hoe kijkt de regering tegen dit soort vraagstellingen aan?Hiermee kom ik aan bij het punt van de politieke ontwikkelingen in de
betrokken landen. Die ontwikkelingen zouden concreet moeten inhouden dat de
toetredende landen moeten integreren in de politieke cultuur en de militaire
structuur van het Westen. Voor toetreding tot de NAVO zijn sowieso al enorme
infrastructurele aanpassingen vereist op militair gebied, maar die aanpassingen
moeten natuurlijk ook gepaard gaan met infrastructurele modernisering. De
communicatie moet geoptimaliseerd worden en ook het wegennet, dat in sommige
Oost-Europese landen bepaald nog niet op westers niveau staat, moet verbeterd
en aangepast worden. Even belangrijk is de ontwikkeling in de politieke structuren.
In de politieke contacten tussen lidstaten is transparantie vereist. Hoe gaat
het met het feitelijke proces van integratie en de problemen die dit met zich
kan brengen? Daarover lezen wij heel weinig in de memorie van toelichting.Het integratieproces heeft overigens ook zijn financiële kanten.
In de nota naar aanleiding van het verslag stelt de toenmalige regering fijntjes
dat de 'vaststelling van de hoogte van het defensiebudget van de toetreders
een soevereine kwestie is'. Dat is natuurlijk volstrekt waar. Maar daarmee
schieten wij op zichzelf natuurlijk weinig op. Hoe realistisch moet de mogelijkheid
worden ingeschat dat de nieuwe NAVO-partners een substantiële bijdrage
zullen gaan verlenen, ook in de verbetering en modernisering van hun eigen
strijdkrachten? Door vorige sprekers is al gewezen op de problematiek in deze
landen, financieel en sociaal. Wat betekent dit voor de verdere ontwikkeling
op het gebied van de bewapening en de infrastructuur?Verder willen wij graag zo goed mogelijk op de hoogte blijven van de kostenramingen
door de NAVO. Laatstelijk zijn de kosten geschat op 1,5 mld. dollar, aldus
de nota van 21 augustus jl. Dat is, neem ik aan, de meest actuele raming.
Als de raming hoger uitvalt, wat zeker niet uitgesloten is, hoe moet de uitbreiding
dan verder gefinancierd worden, mede gelet op de mogelijkheden van de betrokken
landen? De Adviesraad voor vrede en veiligheid stelde al in 1996 dat de financiële
middelen voor defensie zowel in de huidige lidstaten als bij de toetreders
niet zullen toenemen. In de Nederlandse situatie kunnen wij dat in ieder geval
zeker constateren. De adviesraad spreekt zelfs van een illusie om te denken
dat dit anders zou zijn. Wat zijn de consequenties van deze constatering voor
eventueel hoger uitvallende kosten van de uitbreiding? Wij lezen in de memorie
van toelichting dat de lidstaten aangegeven hebben dat zij hun defensie-uitgaven
geleidelijk zullen verhogen. De vraag is welke ruimte de nieuwe lidstaten
daarvoor hebben.Ik vraag dit ook omdat het consequenties kan hebben voor, bijvoorbeeld,
de modernisering van het materieel. Wij lezen dat modernisering van het materieel
van de toetreders geen prioriteit heeft. Op zichzelf kunnen wij ons vinden
in het doel om de samenwerking, gericht op de verbetering van de interoperabiliteit,
te intensiveren, maar modernisering van materieel kan dan toch niet geheel
op het tweede plan komen. Ik begrijp dat niet helemaal. Het zal noodzakelijk
zijn dat de NAVO-strijdkrachten in de nieuwe samenstelling en in de nieuwe
combinaties volledig inzetbaar zijn op het best mogelijke niveau. Wij kunnen
ons niet permitteren dat de NAVO-keten schakels in zich opneemt die uitgesproken
zwak zijn. De zegswijze over de ketting en de zwakste schakel is bekend. Ik
vind dit een wat onderbelicht punt, waarover ik graag opheldering van de regering
wil hebben.Voorzitter! Ik sluit dit betoog af. Vrede en veiligheid in Europa zijn
een zeer gewenst goed. Het bevorderen van vrede en gerechtigheid in internationale
betrekkingen verdient onze warme steun, echter niet wanneer dat gestoeld is
op machtspolitiek en menselijk optimisme. Het verleden heeft ons geleerd dat
dat geen goede fundamenten zijn. Wij staan een vrede en gerechtigheid voor
die hun grond vinden in de gehoorzaamheid aan Gods Woord en spreken de wens
uit dat de uitbreiding van de NAVO daaraan een bijdrage zal mogen leveren.De heer Hoekema (D66):Mevrouw de voorzitter! Allereerst spreek ik waardering uit voor het doorwrochte
betoog van collega Koenders. Hij heeft zich als opvolger van de door ons allen
zeer betreurde collega Maarten van Traa al laten gelden in de AO's en in het
publieke debat. Ik ben geneigd – de heer Koenders zal mijn woorden op
hun juiste waarde schatten – hem een toekomst te voorspellen als een
goed Kamerlid. Voorts feliciteer ik de heer Voorhoeve met diens verkapte maidenspeech.
Hij deed mij een beetje denken aan een koorddanser die een spagaat maakt en
vervolgens heel gemakkelijk een been bijtrekt, geholpen door de loop der historie
van maart tot en met mei 1997.Voorzitter! Het voor ons liggende wetsvoorstel is betrekkelijk simpel
 van aard; ik had het snel gelezen. Tegelijkertijd hebben wij
te maken met een belangrijke resultante van een dramatische nieuwe veiligheidspolitieke
ontwikkeling in het laatste decennium en met een historische mijlpaal, ook
al moet men voorzichtig zijn met clichés. Het toetreden van drie Midden-
en Oost-Europese landen tot de NAVO is wel degelijk zo'n mijlpaal. Tot voor
kort waren het onze vijanden, nu zijn het onze bondgenoten.Hoe verklaart de minister het feit dat de toetredingsprotocollen zo relatief
gemakkelijk en snel zijn afgerond per december 1997? Is de veronderstelling
juist dat in feite beide kanten vragende partij waren, het bondgenootschap
omdat het openstaat voor nieuwe leden, het zich wil aanpassen en moderniseren,
en de nieuwe leden omdat ze er graag bij willen horen? In elk geval gaat het
niet om niks. Het gaat om het aanvaarden van alle bondgenootschappelijke verplichtingen;
daaraan zijn veel organisatorische, financiële en politieke consequenties
verbonden. Toch waren de protocollen relatief zeer snel afgerond.Artikel 10 van het NAVO-verdrag van 1949 bepaalt dat het verdrag openstaat
voor nieuwe leden. In het verleden zijn inderdaad nieuwe leden toegetreden;
ik noem Duitsland, Griekenland en Spanje. Toch hebben wij nu te maken met
een brug die wij niet eerder overstaken. In maart 1997, tijdens het beleidsdebat,
heeft mijn fractie het proces gesteund dat werd ingezet – die eer komt
hem toe – door de heer Bolkestein. Ook vandaag steunen wij van harte
de toetreding van de drie nieuwe lidstaten.Nogmaals, die toetreding is een logisch gevolg van de veiligheidspolitieke
ontwikkelingen. Zij bevordert de stabiliteit en veiligheid in Europa en vormt
een uitdrukking van de belangrijke wil om te komen tot aanpassing en modernisering
van de NAVO. Die wil werd al in het begin van de jaren negentig autonoom naar
voren gebracht. Ook komt men met deze toetreding tegemoet aan de behoefte
die deze landen zelf naar voren hebben gebracht terwijl die landen worden
gebracht in de kring van een waardegemeenschap. De NAVO is immers méér
dan alleen een militaire structuur. De NAVO is ook een waardegemeenschap van
democratische landen waarin belangrijke waarde wordt gehecht aan zaken als
civiele controle op de strijdkrachten, transparantie van de militaire structuur
en bijdragen aan collectieve veiligheid en stabiliteit. Ik wijs erop dat in
de drie landen voor de toetreding brede steun bestaat bij bevolking en parlement;
zo heeft 85% van het Hongaarse volk zich in een referendum uitgesproken voor
toetreding. Voorts was er een brede politieke meerderheid in de parlementen
van Polen en Tsjechië. Ik heb geen redenen om te veronderstellen dat
die grote steun in de komende periode zal eroderen.Toch kent mijn fractie ook zorgen over deze uitbreiding. Ik doel op de
noodzaak nieuwe scheidslijnen te voorkomen. Ik denk dat twee van die lijnen
mogelijk zijn. Allereerst is er de scheidslijn tussen de nieuwe leden en de
volgende kandidaat-leden. Daarnaast is er de scheidslijn tussen NAVO en Rusland
en, tot op zekere hoogte, de scheidslijn tussen NAVO en Oekraïne.Wat de NAVO en Rusland betreft, is de founding act, de stichtingsakte
van mei vorig jaar, in Parijs gesloten, een uitdrukking van het belangrijke
engagement van de NAVO met Rusland. Dat engagement vindt zijn dagelijkse expressie
in de samenwerkingsraad tussen NAVO en Rusland. Naar mijn indruk – ik
vraag de minister van Buitenlandse Zaken daar graag een bevestiging van –
beweegt die samenwerkingsraad zich langzamerhand van informatie-uitwisseling
naar althans een begin van consultatie. Als je de verslagen van de eerste
maanden naleest, is er een voorzichtig begin met het uitwisselen van feitelijke
informatie. Langzamerhand komt nu in mijn perceptie – graag bevestiging
daarvan – een proces op gang van werkelijke consultatie, waarin beide
partijen standpunten uitwisselen. Wil de minister bevorderen dat in de samenwerkingsraad
niet alleen over vredesoperaties, non-proliferatie en allerlei militair-technische
kwesties wordt gesproken, maar ook over bijvoorbeeld de besluitvorming die
nu in de NAVO aanhangig is gemaakt met betrekking tot Kosovo? Natuurlijk is
Rusland daar geen volledige partner bij, maar Rusland is wel een partner bij
de vredesoperatie in Bosnië. Rusland is ook op andere manieren nauw betrokken
bij het besluitvormingsproces in Kosovo. De vorige week waren in Villamoura
de drie kandidaat-leden, Hongarije, Polen en Tsjechië, aanwezig. Het
ligt voor de hand ook Rusland ten nauwste te betrekken bij deze dimensie van
de NAVO-samen- werking.Ik vraag de minister te bevorderen dat over het kernwapen, waarover wij
vanavond in een ander debat verder zullen spreken, ten nauwste wordt overlegd
met Rusland. Dan gaat het zowel over de dimensie van de ontmanteling en beveiliging
van het kernwapen in Rusland alsook over de plaats van het kernwapen in de
toekomstige veiligheidsordening.Een derde onderwerp voor de samenwerkingsraad van de NAVO en Rusland noem
ik de verhouding tussen OVSE en NAVO. In OVSE-kader wordt gewerkt aan een
handvest voor de Europese veiligheid. Dat is een onderwerp waar Rusland buitengewoon
veel waarde aan hecht. Rusland heeft altijd geprobeerd met juridisch-politieke
instrumenten via de OVSE zijn visie op de veiligheid vast te leggen. In hoeverre
kan deze exercitie zowel op instemming van de westelijke OVSE-landen als die
van Rusland rekenen? Ik zou ook aandacht willen vragen voor de in de stukken
van het kabinet genoemde juiste arbeidsverdeling tussen OVSE en NAVO. Nederland
heeft in het verleden nuttige initiatieven genomen voor de arbeidsverdeling
tussen OVSE en Raad van Europa. Ik zou de suggestie willen doen dat Nederland
ook zo'n rol zou kunnen spelen bij de arbeidsverdeling tussen OVSE en NAVO.
Het gaat dan over de zogenaamde zachte veiligheid bij de OVSE en de harde
veiligheid bij de NAVO.Voorzitter! Ik hoop dat de samenwerking tussen de NAVO en Oekraïne
niet tussen wal en schip valt, tussen enerzijds de bestaande samenwerkingsorganen
in de NAVO en anderzijds de kandidaat-toetreders, de partnershiplanden en
Rusland. Oekraïne is namelijk een belangrijk land en een ex-kern- wapenstaat.
Ik maak mij zorgen over de enigszins conservatieve geluiden die zo nu en dan
uit Kiev opklinken over veiligheidskwesties. Ik wil daarom met nadruk vragen
om Oekraïne in beeld te houden. Verder vraag ik het kabinet of binnen
de NAVO wordt overwogen om volgend jaar een uitnodiging te verstrekken aan
de regering-Primakov voor de NAVO-top ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan
van de NAVO. Door te zorgen dat Rusland daar op hoog niveau
vertegenwoordigd is, kan men er tastbaar blijk van geven dat de hand die de
NAVO uitgestoken heeft in vrede, vriendschap en samenwerking ook uitgestoken
blijft.Ik wil verdergaan met enkele opmerkingen over de tweede scheidslijn, namelijk
die tussen de kandidaat-leden die nu zullen toetreden en de verdere kandidaat-leden.
Ik ben het met mijn collega Voorhoeve eens dat de NAVO in het vervolg stapsgewijs
en niet in golven moet uitbreiden. Ik vind dat die uitbreiding zo ordelijk
mogelijk dient te verlopen aan de hand van criteria en dat ook uitnodigingen
op een rationele en logische wijze moeten worden verstrekt. Dat is een mooi
doel, maar wij weten allemaal dat uitbreidingskwesties bij uitstek politieke
kwesties zijn waar niet altijd strikt volgens de logica en volgens criteria
kan worden geopereerd. Vorig jaar hebben we daar het bewijs van gezien. Toen
was een brede groep NAVO-landen, waaronder Nederland, op zichzelf wel voorstander
van toetreding van vijf landen – de drie waar we het vandaag over hebben
en Roemenië en Slovenië – maar is toch op politieke gronden,
lees de Amerikaanse agenda, besloten de uitnodiging tot de genoemde drie te
beperken. Ik denk dat we zoveel mogelijk moeten proberen de uitbreiding rationeel
en op grond van criteria te laten plaatsvinden. Het nieuwe is eraf en dat
maakt het mogelijk om in de toekomst de toetreding glijdend en soepel te laten
verlopen, zonder, zoals de heer Voorhoeve opmerkte, al te veel fanfare en
trompetgeschal. Daarbij zullen wij in het oog moeten houden dat er drie categorieën
kandidaat-leden zijn. In de eerste plaats denk ik aan de al genoemde zeer
voor de hand liggende toetreders, namelijk Roemenië en Slovenië.
Daaraan zou je ook nog kunnen denken aan Bulgarije, Slowakije en andere Midden-
en Oost-Europese landen, maar ook aan de politiek wat gevoeliger categorie
met landen als Oostenrijk, Finland en Zweden, die een geheel eigen positie
hebben in het debat over veiligheid in Europa en in de bestaande veiligheidsorganisaties
in Europa, de Europese Unie en de West-Europese Unie. En de derde categorie
wordt gevormd door de Baltische landen, waarbij met name Rusland wel even
zal willen nadenken voordat het groen licht geeft.Voorzitter! Dan nog de kosten van uitbreiding. Ik maak mij op zichzelf
niet zoveel zorgen over het bescheiden bedrag – 13 mln. per jaar –
dat Nederland over tien jaar in de kosten van 1,5 mld. voor de drie toetreders
zal moeten bijdragen. Ik maak mij ook niet zoveel zorgen over de meerkosten
bij meer toetreders. Die zullen allemaal wel te dekken zijn in de Nederlandse
defensiebegroting, met hier en daar misschien nog een stukje bij Buitenlandse
Zaken, maar in die mate van detaillering zal ik mij vandaag maar niet begeven.
Wel maak ik mij enige zorgen over de kosten voor de nieuwe toetreders. Ik
kan mij niet aan de indruk onttrekken dat er enige druk op die landen zou
kunnen worden gelegd om toch vooral een aantal belangrijke nieuwe wapensystemen
aan te schaffen, met alle kosten van dien. Aansluiting op de infrastructuur,
de luchtverdediging van de NAVO en dergelijke zal ook nog wel het nodige kosten.
Ik sluit mij dan ook aan bij de suggesties van collega's dat de NAVO-bondgenoten
de mogelijkheid bezien om aan die landen steun te verlenen. Ik meen dat er
ook al een programma voor intensieve samenwerking tussen Nederland en een
aantal kandidaat-toetreders in Midden- en Oost-Europa is, maar ik zou niet
zover willen gaan als mijn collega Koenders door bij wijze van spreken alle
Nederlandse wapensystemen van een bepaalde datum om niet aan te bieden. Al
te goed is buurmans gek, wij zullen misschien toch ook eens moeten bekijken
of wij onze wapensystemen niet voor een redelijke prijs kunnen verkopen.De heer Verhagen (CDA):Voorzitter! Ik ben uiteraard ook stil blijven staan bij die financiële
consequenties, maar ik heb daarnaast gevraagd hoe reëel de bezuinigingen
van dit kabinet op Defensie zijn. Gelet op de uitlatingen van mijn collega's
Koenders en Hoekema over het om niet aanbieden van wapensystemen, zie ik alleen
maar meer financiële verplichtingen op ons afkomen. Hoe zouden deze extra
verplichtingen naar de mening van D66 moeten worden gefinancierd, als er tegelijkertijd
op defensie bezuinigd wordt?De heer Hoekema (D66):Mevrouw de voorzitter! Ik dank de heer Verhagen hartelijk voor deze interessante
vraag. Ik verwijs hem naar het regeerakkoord en naar de Defensienota, die
naar ik aanneem medeondertekend zal worden door de minister van Buitenlandse
Zaken. Ik ga ervan uit dat ook hij daarvoor verantwoordelijkheid zal willen
dragen. In die nota zal de Nederlandse defensie-inspanning in het komende
decennium vanaf 2000 aangegeven worden. En ten slotte moeten wij beseffen
dat 13 mln. weliswaar niet niks is, maar toch ook een bedrag dat in verhouding
tot de omvang van het totale budget van Defensie niet als excessief kan worden
gekenschetst.De heer Verhagen (CDA):Behalve als het boven de 375 mln. uitkomt, want dan praten wij toch weer
over een extra bedrag. Waar wilt u dat dan vandaan halen? U verschuilt zich
achter het regeerakkoord, maar u geeft nu zelf een schets van de huidige ontwikkelingen,
die financiële verplichtingen met zich mee zullen brengen. Ik zou dan
ook wel enige indicatie willen horen van waar D66 dat geld vandaan denkt te
kunnen halen.De heer Hoekema (D66):Mevrouw de voorzitter! Ik geloof niet dat wij nu een verkiezingsdebat
voeren; ik heb overigens goede herinneren aan dat debat met collega's van
de heer Verhagen. Bij de behandeling van de begroting van Defensie zal er
uitgebreid worden gediscussieerd over de dekking die het kabinet heeft aangegeven
voor de bezuinigingen die dit jaar zijn gerealiseerd of nog zullen worden
doorgevoerd. En wij kunnen met spanning uitkijken naar het debat over de Defensienota
2000, waarin het totaal aan uitgaven en inkomsten voor de Nederlandse defensie,
inclusief geactualiseerde cijfers voor de samenwerking met Midden- en Oost-Europa
kunnen worden besproken.De heer Verhagen (CDA):Maar u gaat de rekening van vandaag toch niet in 2000 betalen?De heer Hoekema (D66):Nee, de uitgaven voor die rekening heeft het kabinet al voldoende gedekt.
Ik zei al dat er een programma is voor samenwerking met landen in Midden-
en Oost-Europa; daarover hebben wij brieven van de vorige minister van Defensie
ontvangen. En die kosten zijn keurig opgenomen in de huidige
defensiebegroting, die geen tekort vertoont, zoals uit de rekening blijkt.Ten slotte maak ik nog een opmerking over de vele vragen die aan de minister
zijn gesteld over de brede veiligheidspolitieke kwesties die vandaag aan de
orde zijn. De heer Verhagen heeft een paar zeer principiële kwesties
op tafel gelegd. Ik kan mij voorstellen dat de minister daar vandaag voor
een deel op antwoordt, maar ik kan mij ook voorstellen dat wij volgend jaar,
in de aanloop naar de NAVO-top in Washington, een uitgebreide notitie krijgen
om deze kwesties in den brede te kunnen bespreken. Ik kijk reikhalzend uit
naar een notitie van het kabinet, volgend voorjaar, als aanloop naar de beslissende
NAVO-top in Washington.De heer Van Middelkoop (GPV):Mevrouw de voorzitter! Ik voer mede het woord namens de RPF-fractie.Over de politieke inhoud van het wetsvoorstel tot goedkeuring van de uitbreiding
van de NAVO met Hongarije, Polen en Tsjechië is het meeste al wel gezegd.
Ik hoef slechts te herinneren aan het opgewonden debat dat hierover is gevoerd
in maart vorig jaar, waarin het niet alleen ging om de uitbreiding van de
NAVO, maar ook om de eigenzinnige relatie van de heer Bolkestein tot dit onderwerp.
Overigens heb ik gemerkt dat collega Koenders, het ongetwijfeld betreurend
dat hij in dat debat geen woordvoerder kon zijn, dit in zijn maidenspeech
een beetje heeft willen goedmaken door een breed verhaal te houden. Hiervoor
wil ik hem complimenteren, al moest ik wel even wennen aan het idee dat dit
zijn maidenspeech was; er zullen toch weinig collega's zijn geweest die met
een aanloop van zo'n tien tot twintig AO's eindelijk eens een maidenspeech
mochten houden!Voorzitter! Het debat van vorig jaar lijkt alweer lang geleden. Even was
toen vergeten dat Nederland niet het enige NAVO-land is, maar dat de meningsvorming
op Capitol Hill voor het Atlantisch bondgenootschap doorslaggevend was en
is. President Clinton had zich al eerder verplicht steun te verlenen aan de
toetreding van Hongarije, Polen en Tsjechië. Daarna was het nog slechts
de vraag of de Amerikaanse senaat daarmee kon instemmen. Het getuigde dan
ook van realiteitszin dat de Nederlandse regering voor de top van Madrid in
juli 1997 geen definitieve keuze wilde maken ten aanzien van het exacte aantal
landen dat voor toetreding tot de NAVO in aanmerking kon komen. Ten slotte
zijn dit, zoals gezegd, de drie zogenaamde Visegrad-landen geworden. Onze
fracties kunnen daarmee instemmen.Daarbij hoeft het natuurlijk niet te blijven. Het NAVO-bondgenootschap
voert een zogenaamd opendeurbeleid en dat betekent dat wij ons in de nabije
toekomst moeten buigen over een eventuele verdere uitbreiding van de NAVO.
Ik begrijp best dat het weinig zinvol is om de regering daarover op dit moment
concrete uitspraken te ontlokken. Ik zal dit dan ook niet proberen. In de
nota naar aanleiding van het verslag zegt de regering dat zij nog geen namen
van kandidaat-landen wil noemen. Dat antwoord is mij echter iets te mager.
De aspiraties van een betrekkelijk groot aantal landen zijn bekend. In Madrid
is afgesproken dat hun wensen in de loop van 1999 bezien zullen worden. Niet
zonder reden worden in de verklaring van Madrid Roemenië en Slovenië
met name genoemd. Dat kan natuurlijk niet vrijblijvend zijn. Mag ik ervan
uitgaan dat de Nederlandse regering in een volgende stap van toetreding –
ik ben het met collega Voorhoeve eens dat het beter is niet over tranches
te spreken – in elk geval tegenover deze twee landen een positieve houding
zal innemen?In de toelichting bij het wetsvoorstel wordt een begrip gebruikt dat mij
aanspreekt, namelijk de 'Euro-Atlantische waardegemeen- schap'. Door de jaren
heen is oeverloos gediscussieerd over de precieze inhoud van deze notie, over
de vraag waar de grenzen ervan liggen en over de vraag of wij niet in verlegenheid
worden gebracht door het lidmaatschap van Turkije. Overeenstemming is er in
elk geval op het punt dat de NAVO meer is dan een organisatie van landen die
enkel en alleen een veiligheidsbelang gemeen hebben. Integendeel, de leden
van de NAVO zijn elkaars bondgenoten, ook op veel andere terreinen. En dat
maakt de NAVO tot een unieke organisatie, waar we voorzichtig mee moeten omspringen.In 1988 hield de toenmalige premier van het Verenigd Koninkrijk, mevrouw
Thatcher, voor het Europacollege te Brugge een aandachttrekkende rede waarin
ze onder meer het volgende zei: 'Wij mogen nooit vergeten dat ten oosten van
het IJzeren Gordijn volkeren, die ooit ten volle hun aandeel hadden in de
Europese cultuur, vrijheid en identiteit, van hun wortels afgesneden werden.
Wij zullen Warschau, Praag en Boedapest steeds beschouwen als grote Europese
steden'. Dat was een waar woord, en vandaag kunnen wij hier de landen waarvan
die steden de hoofdsteden zijn, verwelkomen in een bondgenootschap waarin
zij op een vrij natuurlijke wijze geïntegreerd kunnen worden. Veel moeilijker
zal de discussie zijn over de vraag hoe het hierna verder moet.Henri Kissinger wees er vorig jaar in een artikel, dat ook in NRC Handelsblad
werd gepubliceerd, op dat de generatie die is gevormd door Vietnam, de NAVO
ziet als een relikwie uit de Koude Oorlog. Voor alle overbodigheid voeg ik
er, vriendelijk kijkend naar mevrouw Vos, aan toe dat ik mijzelf niet tot
die generatie reken, althans niet zo politiek aangeduid. Na de val van de
Muur is, met uitzondering wellicht van GroenLinks, in de Nederlandse politiek
zo niet of nauwelijks meer gesproken over de NAVO. Integendeel, hoe lastig
het ook is geworden om de onmiskenbare verschuiving van een militaire naar
een meer politieke organisatie adequaat te omschrijven, de bijdrage van de
NAVO in Bosnië heeft laten zien hoe belangrijk het behoud van dit militaire
bondgenootschap is. Wij moeten de NAVO niet laten verwateren tot een soort
collectief veiligheidsstelsel. Op dit punt wil ik de zienswijze van de minister
van Buitenlandse Zaken wel eens vernemen, ook al heb ik weinig reden te twijfelen
aan zijn rechtzinnigheid in de leer op dit punt. Het blijft evenwel een punt
van zorg dat wij in Europa inmiddels over zoveel elkaar overlappende instellingen
beschikken dat altijd het gevaar van verwatering dreigt. Ik herinner in dit
verband aan de door het vorige kabinet genomen beslissing om Rusland toe te
laten tot de Raad van Europa.Dit brengt mij ten slotte bij een punt waar ik wel wat zorgen over heb.
Wij herinneren ons de spannende aanloop tot de top van Madrid in juli 1997.
Tot de voorge schiedenis behoort de topconferentie in Helsinki
waarop de presidenten Clinton en Jeltsin elkaar ontmoetten. Ondanks herhaalde
bezweringen dat Rusland niet beschikt over een vetorecht bij de uitbreiding
van de NAVO, zijn er toen wel concessies gedaan en in Madrid bekrachtigd waarover
ik niet echt enthousiast ben. Ik doel op het daar geïntroduceerde mechanisme
van consultatie en coöperatie en de nieuw te vormen permanente gezamenlijke
raad. In het kader van deze raad zullen er reguliere bijeenkomsten worden
gehouden van de ministers van buitenlandse zaken en defensie van de NAVO-landen
en van Rusland. De nieuwe raad zal een belangrijke taak hebben in tijden van
crises of in andere situaties die de vrede en stabiliteit raken, zo staat
vermeld in de verklaring van Madrid. Ook is er voorzien in de mogelijkheid
van buitengewone bijeenkomsten van deze raad om elkaar in noodsituaties snel
te kunnen consulteren. Zoals blijkt uit het betoog van de heer Voorhoeve van
zo-even kan van zo'n raad een goede werking uitgaan, maar ik wil op dit moment
toch wat kritische vragen stellen, want Rusland heeft met deze raad wel een
voet tussen de deur gekregen in Brussel.De heer Verhagen (CDA):U zult zich herinneren dat in het debat over de uitbreiding de fracties
verschillende standpunten innamen, maar wel Kamerbreed vroegen om het ontwikkelen
van een model voor samenwerking met Rusland, met uitbouw van het partnership
for peace. De bedoeling was Rusland te betrekken bij het regelen van het veiligheidsarrangement
in Europa. Ik vind het opmerkelijk dat u nu kritiek op dit soort afspraken
hebt. Wij hebben naderhand in het debat over deze afspraken er wel vragen
over gesteld hoever de invloed van Rusland gaat. Dat er gezocht wordt naar
een systeem van consultatie en overleg, heeft de Kamer echter aan het kabinet
gevraagd.De heer Van Middelkoop (GPV):Ik herinner mij niet dat ik destijds zo vergaande vragen heb gesteld.
Ik was ook wat minder dan wellicht menig ander onder de indruk van de afnemende
stabiliteit in de relatie met Rusland ten gevolge van de uitbreiding van de
NAVO. Verder onderkenden wij ook toen wel de noodzaak dat er goede afspraken
met Rusland worden gemaakt. Ik praat nu echter over de uitwerking, die naar
mijn mening zeer ver gaat. Ik heb er nog een paar verdere vragen over; misschien
kunt u die afwachten. Dat er een PFP-programma is, dat er een Noord-Atlantische
samenwerkingsraad is en dat er ook binnen de OVSE wordt gesproken over een
Europese veiligheidsarchitectuur waarbij Rusland betrokken is, is allemaal
goed. Dat soort dingen gebeuren allemaal al. Het gaat mij nu om de genoemde
vormgeving. De vraag is ook hoe de nieuwe raad zich verhoudt tot de bekende,
traditionele en goede NAVO-raad, die het hart van de NAVO vormt.Ik zei al dat Rusland een voet tussen de deur heeft gekregen in Brussel.
Russische verbindingsofficieren zullen worden gedetacheerd bij diverse NAVO-commando's.
Mijn zorg is dat na verloop van tijd het onderscheid tussen de nieuwe raad
en de vertrouwde NAVO-ministerraad, waarin de bondgenoten hun belangrijkste
beraadslagingen voeren, zal vervagen. De nieuwe raad zal een perfecte ingang
voor Rusland kunnen vormen om alle kwesties waarvan dat land vindt dat zij
zijn veiligheidsbelangen raken, in de NAVO te agenderen. Daarvan zou een verlammende
werking kunnen uitgaan op het bondgenootschap. Ik zeg niet dat dit gebeurt,
ook verwijzend naar de bijdrage van collega Voorhoeve, maar het zou kunnen
en ik wil dat niet.De heer Verhagen (CDA):Dat is helder, maar juist in het debat dat wij gevoerd hebben in de Kamer
naar aanleiding van deze uitspraken, nadat deze afspraken allemaal gemaakt
waren, is heel duidelijk naar voren gebracht, ook weer door diezelfde meerderheid
van de Kamer, dat het nooit zo kon zijn dat Rusland mee bepaalt, uiteindelijk,
hoe de raad zich heeft op te stellen; uw vrees is toen ook verwoord. Wij hebben
toentertijd klip en klaar van het kabinet gehoord dat dit niet geval is. Als
wij nu, gelet op de ontwikkelingen sindsdien, een nadere beschouwing kunnen
krijgen van de minister, dan heb ik daar uiteraard geen bezwaar tegen. Maar
ik dacht even – vandaar dat ik interrumpeerde – dat er opeens
een verschil van mening was ten aanzien van de uitwerking van de samenwerking
met Rusland. Ik ben blij dat dit niet het geval is, want bij die uiteindelijke
vrees hebben wij uiteraard ook onze kanttekeningen.De heer Van Middelkoop (GPV):Juist, dat laatste! Soms vraag je je wel eens af, voorzitter, waarom persoon
X of Y hier interrumpeert. Ik begon mij zo-even af te vragen waarom uitgerekend
de heer Verhagen mij op dit punt interrumpeert. Ik dacht toen, om er maar
even openhartig over te zijn: zou het misschien kunnen zijn, omdat hij in
zijn termijn op dit punt zo weinig kritisch is geweest of het misschien zelfs
helemaal niet heeft genoemd? Hoe dan ook, een groot debat hebben wij hier
niet over gehad. Wij hebben, meen ik, eens een algemeen overleg gehad na de
top van Madrid, die overigens in het zomerreces is gehouden, zodat dat ergens
vele maanden daarna moet zijn geweest. Dit is het wat meer fundamentele debat.Ik blijf bij mijn zorg over de verhouding van die twee raden. Immers,
u moet zich maar eens deze figuur voorstellen. Je hebt eerst de permanente
raad, die vergadert over een bepaalde crisissituatie. Dat mag, volkomen legitiem,
ingevolge de afspraken. Er kan echter een moment komen dat de traditionele
NAVO-raad zegt: toch even liever zonder Rusland. En dan gaat men apart vergaderen.
Dat mag volgens de reglementen, maar het is natuurlijk een politiek feit van
de eerste orde. Dat is een deel van mijn zorg en die zorg leg ik in dit soort
vragen voor aan de minister.Ik ga er nog een paar vragen aan verbinden en wil in dit debat vragen
aan de minister hoe het staat met de voorbereiding van deze nieuwe raad en
welk gewicht er thans binnen de NAVO aan wordt gegeven. Mag ik aannemen dat
de eerste bijeenkomst van de nieuwe raad pas dan zal plaatsvinden als het
ratificatieproces van de uitbreiding is afgerond? Mag ik, kortom, aannemen
dat men voor het eerst bijeenkomt wanneer ook vertegenwoordigers van Tsjechië,
Polen en Hongarije als normale leden aan tafel zitten? Ik realiseer me wel,
zo zeg ik nog één keer, ook in de richting van de heer Verhagen,
dat bij een volgende uitbreiding ongetwijfeld Rusland ook zal willen meepraten
en, sterker nog, daartoe ook bevoegd is. Dat is toch een wezenlijk
andere situatie dan we in het verleden hadden. Maar goed, laat ik het niet
zwaarder aanzetten, want anders wordt het bijna Koude-Oorlogtaal en dat is
ook niet mijn bedoeling.Ziet de minister, zo wil ik vervolgens vragen, mogelijkheden om te bevorderen
dat opnieuw wordt bevestigd dat in het bondgenootschap de Noord-Atlantische
raad het hoogste orgaan is en zich nadrukkelijk onderscheidt van al die andere
gremia, waaronder de nieuwe permanente gezamenlijke raad?Dit zijn geen academische bedenkingen en vragen. Als we naar de politieke
actualiteit kijken, zo zeg ik met collega Hoekema, dan zien we de NAVO voorbereidingen
treffen voor een eventuele operatie in Kosovo. Er liggen inmiddels verschillende
opties op tafel; we spraken daar enkele weken geleden in een overleg al over.
Is Rusland reeds nu betrokken bij het opstellen van de operationele modellen?
Ik neem aan van niet, maar ik neem ook aan dat dit in de toekomst weer wel
het geval zal zijn. Graag verkrijg ik een antwoord aangaande de feiten in
dezen. Als het niet het geval is of niet het geval kan zijn, verwacht de minister
dan dat dit wel de normale gang van zaken zal zijn, als de nieuwe permanente
gezamenlijke raad zal functioneren? Ik zou daar bezwaren tegen hebben, maar
allereerst verneem ik graag het oordeel van de regering.Over de organisatorische, operationele en financiële aspecten zijn
we inmiddels voldoende geïnformeerd. Ik voeg mij op dit moment gaarne
bij de vragen van collega Verhagen aan de heer Hoekema, die inderdaad wel
heel gemakkelijk aan de ene kant geld weghaalt en het vervolgens met de andere
hand weer uitgeeft. Dat is een debat dat later bij de defensiebegroting zal
terugkomen, maar ik heb het toch graag zelf hier gezegd.De kosten die met de uitbreiding zijn gemoeid, zijn beperkt. De strijdkrachten
in de drie landen zullen voorlopig hun aandacht moeten geven aan reorganisatie
en afslanking en aan het verbeteren van de interoperabiliteit. Modernisering
van het materieel heeft derhalve niet de hoogste prioriteit, zo lees ik in
de nota. Ik kan daar vrede mee hebben. Vooralsnog is deze uitbreiding van
de NAVO meer een zaak van politiek dan van militair gewicht.Mevrouw de voorzitter! Vorig jaar was ik met een paar collega's tijdens
een zogenaamde NAVO-reis ook op bezoek bij de tweede of wellicht derde infanteriebrigade
van de Roemeense landmacht, even buiten Boekarest. Daar leerde ik wat beter
begrijpen wat interoperabiliteit in de praktijk voor dit soort landen betekent.
Wij bezochten toen een klaslokaal, waar een twintigtal militairen van middelbare
leeftijd hun uiterste best deden om de Engelse taal onder de knie te krijgen.
Ik kreeg de indruk dat men nog een lange weg had te gaan. Ik hoop dat die
weg met succes wordt afgelegd, zodat wij over een aantal jaren naast Polen,
Hongarije en Tsjechië ook een land als Roemenië kunnen verwelkomen
tot het NAVO-bondgenootschap. Over een verdere uitbreiding zie ook ik thans
geen reden expliciete uitspraken te doen.Tot slot merk ik nog het volgende op. De minister van Buitenlandse Zaken
heeft ruim een week geleden een brief ontvangen van de voorzitter van de Eerste
Kamer. De voorzitter van de Tweede Kamer kreeg een afschrift van die brief.
In de brief beklaagt de voorzitter van de Eerste Kamer zich over de traagheid
van het wetgevingsproces van goedkeuring van verdragen. Dat was mij uit het
hart gegrepen. Wat het onderhavige verdrag betreft is de kans reëel dat
Nederland het laatste land zal zijn dat ratificeert. Ik vind dit beschamend.
Na alle eerdere gedachtewisselingen over dit onderwerp had na ondertekening
van het protocol in december vorig jaar bij wijze van spreken de jongste ambtenaar
van Buitenlandse Zaken het wetsvoorstel in één dag kunnen schrijven.
En de op één na jongste ambtenaar had de nota in twee dagen
kunnen opstellen. Kortom, had dit nu echt niet sneller gekund?Mevrouw Vos (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Ook ik feliciteer collega Koenders met zijn maidenspeech
in dit debat van betekenis. Het politieke debat is natuurlijk al gevoerd,
maar het onderhavige thema raakt aan de vrede en veiligheid in Europa en daarbuiten.
Er zijn door de fractie van de heer Koenders en mijn fractie in het verleden
pittige debatten over gevoerd. Maar ik denk dat wij op veel punten gelijk
optrekken.Voorzitter! Er is vorig jaar maart door mijn voorgangster namens de fractie
van GroenLinks een positie ingenomen. Die positie is niet wezenlijk veranderd.
Ook op de dag van vandaag geldt voor ons de vraag: in hoeverre draagt deze
uitbreiding van de NAVO bij aan een vergroting van de vrede en de stabiliteit
in Europa? Wij zijn nog steeds van mening dat in dit verband een andere stap
gezet had moeten worden, namelijk een uitbreiding van de Europese Unie. Bovendien
had een stap moeten worden gezet in de richting van een nieuwe en veel bredere
veiligheidsorganisatie, die meer gericht is op conflictpreventie dan op militaire
veiligheid. Ik kom hierop straks nog terug.Allereerst geef ik de hoofdbezwaren van mijn fractie aan tegen deze uitbreiding
van de NAVO. Wij menen dat de koninklijke weg bewandeld had moeten worden:
eerst een uitbreiding van de EU. In de lijn daarvan had een uitbreiding van
een veiligheidsorganisatie, wat ons betreft in een andere vorm, kunnen volgen.
Wij pleiten al vanaf 1989 voor een zo snel mogelijke uitbreiding van de EU.
Dit traject lijkt echter steeds langer te gaan duren, terwijl het traject
van uitbreiding van de NAVO wel op korte termijn gerealiseerd kan worden,
in ieder geval met drie landen. Wij hebben op dit punt zorgen, omdat dit hoge
kosten voor deze landen tot gevolg zal hebben. Wij vragen ons af, zeker in
het licht van de huidige crisis in Rusland, of deze lasten niet erg hoog zullen
worden voor deze landen. Komt daarmee de uitbreiding van de EU niet nog verder
in de toekomst te liggen? Overigens zal ook de uitbreiding van de EU kosten
met zich brengen voor deze landen. Kan de minister aangeven wat de kosten
zullen zijn? Hij heeft in het verslag geen antwoord gegeven op de vraag die
de fractie van D66 hierover heeft gesteld: wat betekent dit voor de defensiebudgetten
in de desbetreffende landen? Ik ben van mening dat de minister antwoord moet
geven op deze vraag. Immers, het kostenaspect is voor die landen van grote
betekenis.De heer Koenders (PvdA):U zegt dat de koninklijke weg bewandeld had moeten worden en dat er eerst
een uitbreiding van de EU had moeten plaatsvinden. De uitbreiding van de EU
verloopt niet zo snel en wel om een groot aantal redenen. Een
van de redenen is dat een heel snelle toetreding tot de EU niet in het belang
van de economische situatie in die landen is. Hiermee refereer ik aan een
van de punten die u zelf naar voren heeft gebracht, mevrouw Vos. U ziet die
realiteit en u weet dat de bevolking van die landen vraagt om een veiligheidsparaplu.
Waarom verzet u zich dan met die realiteit in het oog tegen uitbreiding op
dit moment? De realiteit gebiedt te zeggen dat het niet sneller kan. Daarvan
kun je de bevolking van die landen, als die dat graag wil, niet het slachtoffer
laten worden.Mevrouw Vos (GroenLinks):Dat is een belangrijk punt dat ook in het vorige debat heeft gespeeld.
Wij nemen het ons zeker ter harte dat de bevolking in de landen zelf in zeer
grote meerderheid de uitdrukkelijke wens heeft om toe te treden tot de NAVO.
Toch is dat voor mijn fractie niet van doorslaggevende betekenis. De vraag
is: wat wil je na de val van de Muur en hoe wil je je organisa- tiestructuren
uitbreiden over die oude scheidslijnen heen? Ik vind dat het in eerste instantie
moet gaan om meer samenhang en meer verbanden op het brede politieke, maatschappelijke
en economische vlak. Dat is van grote betekenis. Het is als het ware de kar
die de zaak vooruit trekt.Dan komt het meest fundamentele punt. In het kader van vrede en veiligheid
in Europa zal het moeten gaan om een brede pan-Europese veiligheidsorganisatie
die op een andere leest is geschoeid dan de NAVO. Ondanks de wens van die
landen vinden wij dat deze uitbreiding zo'n ontwikkeling eerder verder weg
dan dichterbij zal brengen. Dat vinden wij van groot belang.De heer Koenders (PvdA):Ik begrijp hieruit dat u vindt dat het belang van de bevolking van die
landen niet opweegt tegen het alternatief dat u schetst en dat in zeer vage
termen is geformuleerd. Ik weet ook niet precies wat u daarmee bedoelt. Misschien
heeft het iets te maken met het verkiezingsprogramma van GroenLinks ten aanzien
van de NAVO. Ik heb hier duidelijk naar voren gebracht dat je agenda ook in
het teken kan staan van uitbreiding, aanpassing en ontwapening en wapenbeheersing
en dat die drie gedeelten samen een veiligheidsorganisatie scheppen in de
richting die u voorstaat. Ik begrijp dan ook niet zo goed wat u nu eigenlijk
voorstelt voor die veiligheidsorganisatie. Er moet natuurlijk een concreet
plan zijn, want anders heeft niemand er wat aan.Mevrouw Vos (GroenLinks):Zo'n concreet plan zal ontwikkeld moeten worden, maar ik zie deze uitbreiding
van de NAVO niet in dat licht. Weliswaar is de NAVO geëvolueerd sinds
de Koude Oorlog, maar wat de hele militaire tak, de hoogte van het militaire
apparaat en de militaire uitgaven betreft is die organisatie nog nauwelijks
veranderd. Naar mijn idee is er een organisatie nodig die een actieve rol
speelt in conflictpreventie. Juist op dat gebied heeft de NAVO nog heel weinig
laten zien. Naar het oordeel van mijn fractie zou de OVSE het voertuig moeten
worden. Met de NAVO en de Raad van Europa zal men gezamenlijk moeten evalueren
hoe men tot zo'n nieuwe organisatie kan komen. Uit de recente conflicten,
bijvoorbeeld in Kosovo, blijkt dat Europa zo'n stevige veiligheidsorganisatie
ontbeert. De verschillende organisaties zijn nu niet in staat om een oplossing
te brengen. Ik vind het een verkeerde weg om deze organisatie, die op een
foute leest is geschoeid, uit te breiden. Er zullen andere stappen moeten
worden gezet.De heer Koenders (PvdA):Het punt dat u nu naar voren brengt, is inderdaad de kern van het geheel.
Dat heb ik ook gezegd in verband met het probleem Kosovo, waar op het ogenblik
sprake is van ellende en ernstige schendingen van de mensenrechten. Het is
duidelijk dat de NAVO volstrekt anders moet zijn – dat hebben wij al
naar voren gebracht en het gebeurt ook – dan de NAVO tijdens de Koude
Oorlog. Wapenbeheersing, aanpassing en uitbreiding; dat hoort er allemaal
bij. Maar u gaat mij hier toch niet vertellen dat de bevolking die nu in de
bergen tussen Albanië en Kosovo in de kou zit, eerder zou worden geholpen
door een organisatie die überhaupt nog niet bestaat dan door de NAVO?
Ik geef toe dat de NAVO zelf te weinig doet, maar uw voorstel betekent toch
dat op korte termijn niet over dergelijke zaken wordt nagedacht. Dat begrijp
ik niet.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik wil graag een onderscheid maken. Op dit moment is de NAVO het enige
apparaat dat snel iets kan doen in Kosovo. Mijn fractie is ook zo reëel
om te zeggen dat de NAVO er iets zal moeten doen, maar dat daaraan een aantal
voorwaarden moet worden verbonden, zoals een resolutie van de Verenigde Naties.
Wij zullen morgen in het debat pleiten voor een snelle humanitaire interventie
in Kosovo om vluchtelingen te helpen. Zolang wij die nieuwe organisatie niet
hebben, is mijn fractie zo reëel om te zeggen dat de NAVO de enige organisatie
is die deze taken kan uitvoeren en dat ook zal moeten doen. Maar juist voor
de verdere toekomst schiet de NAVO tekort. Datzelfde geldt voor de EU en de
OVSE. Wat slagkracht en middelen betreft is de OVSE niet de club waarmee je
in Europa heel veel kunt opschieten. Onze lijn blijft de volgende. De NAVO,
de OVSE en de Raad van Europa moeten worden omgevormd tot een nieuwe pan-Europese
veiligheidsorganisatie, die wat ons betreft breder is dan de uitgebreide NAVO.
Het moet gaan om een organisatie die in eerste instantie gericht is op conflictpreventie.
Er moet natuurlijk ook een militaire tak zijn. Een afgeslankte NAVO zal erbij
moeten horen. Dat is de organisatie waar wij voor de toekomst op mikken. De
huidige uitbreiding is geen stap in deze richting.Ik stel enige concrete vragen. Het blokdenken blijft nog behoorlijk in
stand. Er worden drie landen toegevoegd, maar er is geen tijdschema voor verdere
uitbreiding. Er zijn geen namen bekend, over modaliteiten wordt niet gepraat.
Het is mijn conclusie dat er geen perspectief is voor degenen die nu niet
kunnen toetreden. Evenmin is er een perspectief voor uitbreiding veel verder
naar het Oosten, hetgeen voor onze fractie belangrijk zou zijn. Ik vraag de
minister hoe hij het toekomstperspectief ziet. Wanneer zal er zicht komen
op uitbreiding met andere landen? Moet er geen schema worden opgesteld? Moeten
daarvoor niet nu al stappen worden gezet?Het strategisch concept van de NAVO zal worden aangepast. Men had vóór
deze uitbreiding al veel verder moeten zijn op dit gebied. Hadden wij niet
nu al een nieuw strategisch concept moeten hebben? In OVSE-verband wordt gewerkt aan een handvest voor Europese veiligheid.
De samenwerking tussen de NAVO en andere veiligheidsorganisaties moet worden
verbeterd. Nederland streeft naar versterking van de OVSE-activiteiten in
het veld en naar uitbreiding van de praktische samenwerking tussen OVSE en
NAVO. Wij vinden dit een heel belangrijke stap. Het had echter de hoofdweg
van de activiteiten moeten zijn.Ik kom op de betekenis van deze uitbreiding voor de relatie met Rusland.
De regering schrijft in de nota naar aanleiding van het verslag dat de Russische
regering een verklaard tegenstander is van de NAVO-uitbreiding. Hoe is de
situatie op dit moment? Er is samenwerking tussen NAVO, Oekraïne en de
Russische Federatie tot stand gekomen via het handvest voor distinctief partnerschap
met Oekraïne en de permanente gezamenlijke raad, die sinds een jaar functioneert.
Kan de minister duiden wat in het afgelopen jaar concreet in deze samenwerking
gebeurd is? Waar baseert de regering haar uitspraak op dat deze uitbreiding
geen afbreuk zal doen aan dit type samenwerking? Hoe ziet de regering de relatie
tussen de uitbreiding van de NAVO en het feit dat het proces rond het START-2-verdrag
uiterst moeizaam is? De Doema weigert tot ratificatie over te gaan. Kan de
regering aangeven welke redenen daarbij een rol spelen? Zou de uitbreiding
van de NAVO het proces niet nog verder vertragen? Is er iets te zeggen over
de veiligheid rond het kernwapenarsenaal in de Russische Federatie? In hoeverre
speelt dit een rol in de relatie tussen de NAVO en Rusland?Voorzitter! Het vallen van de Muur was een keerpunt in de relatie tussen
Oost en West. Deze uitbreiding van de NAVO had niet de eerste concrete stap
moeten zijn op het punt van uitbreiding van organisaties en structuren die
deze scheidslijn overschrijden. Wij hadden meer gezien in het opzetten van
een nieuwe veiligheidsorganisatie en het uitbreiden van de EU als eerste stap.
Mijn fractie zal derhalve niet instemmen met de uitbreiding van de NAVO.De vergadering wordt van 15.40 uur tot 15.45 uur geschorst.Minister Van Aartsen:Mevrouw de voorzitter! Ook ik feliciteer de heer Koenders met zijn zeer
krachtige maidenspeech die hij vanmiddag hield. Het verging mij net zo als
een aantal leden van uw Kamer, die ook al dachten dat dat allang was gebeurd.
Het is mij duidelijk dat dat niet zo was. Je zou haast zeggen: het was helemaal
niet nodig om een dergelijke speech te houden. Het was evenwel een uitstekende
speech met een heel helder betoog over de NAVO. Als ik het goed heb begrepen,
koos hij voor een weg met een aantal sporen: de uitbreiding, de crisisbeheersing
en de wapenbeheersing. Ik hoop daar in mijn maidenspeech als minister van
Buitenlandse Zaken op terug te komen, zij het in een wellicht iets minder
geordend betoog.Allereerst kom ik op de beoordeling van de veiligheidssituatie in Europa,
omdat die situatie zo'n gans andere is dan die van tien jaar geleden. Er is
ontegenzeggelijk sprake van een geweldige ontwikkeling ten goede. De dreiging
van een massale aanval op het grondgebied van de NAVO-lidstaten is geweken
en zal zich, naar wij allen hopen, in de nabije toekomst niet meer voordoen.
De processen richting democratieën en rechtsstaten in de landen van Midden-
en Oost-Europa zijn zonder meer hoopgevend. Er is ook een aantal belangrijke
akkoorden gesloten op het gebied van de wapenbeheersing en ontwapening. Niettemin
is ons continent er niet stabieler op geworden; dat thema kon men ook terugvinden
in de Troonrede van 15 september jl. De dreigingen van vandaag zijn pluriform
en spelen dikwijls niet meer tussen, maar binnen staten. Het gaat dan om conflicten
van etnische, religieuze en regionale aard, die zich voordoen in afbrokkelende
natiestaten. Het gaat om conflicten met grote humanitaire gevolgen. De heer
Koenders en anderen hebben Kosovo genoemd, waarover wij morgen nader komen
te spreken. Dat is nu op dit moment het meest schrijnende voorbeeld, maar
wij hebben er in de achter ons liggende jaren al meer gekend. Daarnaast hebben
wij nog te maken met de proliferatie van massavernietigingswapens en met internationaal
terrorisme. In deze zich veranderende veiligheidsomgeving ondergaat de NAVO
een proces van interne en externe verandering in samenwerking met andere organisaties
en vasthoudend aan het basisvermogen tot collectieve verdediging. Tot de heer
Van Middelkoop zeg ik dat wij bij de NAVO niet tot een soort OVSE-achtige
structuur moeten komen. De NAVO blijft uiteraard wel de sterke arm. Ik hoop
dat ik daarmee aan het begin van dit debat in de ogen van de heer Van Middelkoop
recht in de leer ben, want ik geloof dat die toets nog moest worden afgelegd.
Welnu, door het op deze wijze projecteren van veiligheid en stabiliteit moet
de NAVO ook een antwoord vinden op nieuwe dreigingen.Voorts is door alle sprekers gevraagd naar het opendeurbeleid van de NAVO,
zoals dat in het jargon heet. Uitbreiding van de NAVO is geen doel op zich,
maar moet deel uitmaken van een veel meer omvattend coöperatief Euro-Atlantisch
veiligheidssysteem. In deze strategie spelen niet alleen de Euro-Atlantische
Partnerschapsraad en de speciale betrekkingen van de NAVO met Rusland en,
zo zeg ik tegen de heer Hoekema, Oekraïne een rol, maar ook de OVSE en
de Raad van Europa. Er is inderdaad een heel samenstel van overlegorganen
met eigen taken en bevoegdheden die in de afgelopen periode zijn ontstaan.
Blijkens artikel 10 van het verdrag staat het bondgenootschap open voor alle
Europese democratieën die in staat zijn om de beginselen van het Verdrag
van Washington te bevorderen en bij te dragen aan de veiligheid in het Noord-Atlantisch
gebied. In de uitbreidingsstudie zijn die overwegingen nader uitgewerkt. Ik
zal het iets minder uitvoerig bespreken dan de heer Voorhoeve, maar in wezen
zijn en blijven dat de principia die gehanteerd moeten worden als de NAVO
zich afvraagt wie er verder de komende periode door die open deur komt.Kort samengevat, komt het erop neer dat de NAVO besluit over de uitnodiging
tot het lidmaatschap. Dat lidmaatschap is in wezen afhankelijk van een drietal
factoren. De eerste factor is de internationale veiligheidssituatie. Met nadruk
wijs ik de heer Van Middelkoop erop dat Rusland hierbij geen vetorecht heeft.
De situatie in Rusland en elders in Europa kan uiteraard niet buiten beschouwing
worden gelaten. De tweede factor is de opnamecapaciteit van
de NAVO zelf. De uitbreiding mag ook niet zo snel gaan dat de effectiviteit
en de cohesie van het NAVO-bondgenootschap in gevaar komen. Ten slotte is
de geschiktheid van het kandidaat-land een gewichtig punt. Dan gaat het naar
mijn mening zowel om politieke als om militaire overwegingen. De NAVO zal
naar het oordeel van de regering geen landen kunnen en mogen toelaten met
een gebrekkige democratie. De heer Voorhoeve zei dat er sprake moet zijn van
een stabiele democratie. Er mag geen sprake zijn van een slechte naleving
van mensenrechten of van ernstige problemen met minderheden. De kandidaat-bondgenoot
behoeft geen echt heel grote bijdrage aan het bondgenootschap te leveren,
maar wel mag verwacht worden dat die in ieder geval een redelijke bijdrage
aan het bondgenootschap levert. Nederland onderschrijft al deze uitgangspunten.
Het huidige kabinet doet dat ook.Een aanvullende overweging voor ons is dat naar ons oordeel landen die
lid zijn van de Europese Unie bij voorkeur ook lid van de NAVO moeten worden.
Dat laat open de mogelijkheid dat er een tijdspanne verloopt. Dat is het uitgangspunt
voor de Nederlandse regering en, onder meer luisterend naar het interruptiedebat
tussen de heer Voorhoeve en de heer Verhagen, is dat ook het uitgangspunt
van de Kamer. Vervolgens is dat een logisch uitvloeisel van de Nederlandse
wens om tot een Europese defensie- en veiligheidsidentiteit binnen de NAVO
te komen, waarbij nieuwe instituties binnen de NAVO worden opgericht. Het
betekent dat landen die uitzicht hebben op het EU-lidmaatschap, dus de landen
die een Europa-akkoord op zak hebben, ook uitzicht op het NAVO-lidmaatschap
moeten krijgen.Vervolgens is dan de vraag hoe het tijdschema verder zal zijn. In de stukken
hebben de collega van Defensie en ik daarover al een opmerking gemaakt. Op
voorhand is het heel moeilijk om er verder een strak tijdschema voor te geven.
Ik zou ook op een paar omgevingsfactoren willen wijzen in dit kader. De trend
is in ieder geval dat er volgend jaar ter gelegenheid van de top van Washington
nog geen beslissing zal worden genomen over een verdere golf wat betreft de
uitbreiding, althans naar de stand van zaken van dit moment. Ik wijs erop
dat dit te maken heeft met de in het Amerikaanse congres gevoerde discussie
over de eerste uitbreidingsgolf, waarbij zoals bekend ternauwernood een resolutie
werd verworpen om een moratorium in te stellen en om gedurende vijf jaar geen
nieuwe toetredingen meer plaats te laten vinden. Er is in ieder geval een
duidelijke insnoering tot stand gekomen ten aanzien van verdere beslissingen.
Dat wil niet zeggen dat verdere beslissingen onmogelijk zijn, maar met die
omgevingsfactor moet wel rekening worden gehouden.Een andere omgevingsfactor is bijvoorbeeld Frankrijk. In de periode 1996-1997
maakte Frankrijk zich zeer sterk voor een groter aantal toetreders tot de
NAVO, waaronder in ieder geval Roemenië. De animo van de Franse regering
daarvoor is afgenomen.Betekenen deze omgevingsfeiten dat dit Nederlandse kabinet met meer scepsis
naar landen als Slovenië en Roemenië kijkt dan het vorige kabinet?
Dat is niet het geval, want Nederland is bereid om in te stemmen met uitnodigingen
aan Slovenië en Roemenië; het gaat echter om het zoeken van het
goede moment om daarvoor de bühne op te gaan. De Nederlandse regering
zou het zeer beroerd vinden als zij zich op de top in Washington zeer sterk
zou maken voor een volgende tranche van een aantal landen en als dat dan om
een aantal nu voorspelbare redenen – maar de situatie kan in mei volgend
jaar anders zijn – zou mislukken. Dat zou valse hoop kunnen wekken bij
een aantal landen die wij dan uiteindelijk teleur moeten stellen. Onze voorkeur
gaat er dus naar uit om het uitbreidingsproces nu op een rationele wijze,
aan de hand van de door mij geschetste criteria en – om het woord van
de heer Hoekema over te nemen – stapsgewijs voort te zetten. Daarbij
kan men inderdaad onderscheid maken tussen een aantal landen, maar mede omdat
ik in dit kader geen valse hoop wil wekken, laat ik namens de regering enige
remmende geluiden horen in plaats van ons op dit moment hard te maken voor
een verdere uitbreidingsgolf.De heer Van Middelkoop (GPV):Ik heb niet zoveel moeite met de behoedzame benadering van de minister,
maar hij kan zijn collega's eraan herinneren dat in de verklaring van Madrid
positief wordt gesproken over de ontwikkeling in de landen waar wij het in
feite over hebben, met name Roemenië en Slovenië. Dat doe je niet
zomaar; dat schept verwachtingen en dat mag de minister zijn collega's voorhouden.
Op dat punt mag ik dus enige inzet van de minister vragen.Minister Van Aartsen:Op dat punt kunt u volstrekt op de Nederlandse regering rekenen. De verklaring
van Madrid is op dat punt natuurlijk heel helder, maar ik wil mij namens de
Nederlandse regering op dit moment niet committeren aan het realiseren van
een zeer forse uitbreiding bij de top in Washington. Dat voorbehoud moet ik
duidelijk maken. Ik heb twee omgevingsfactoren geschetst. Naar de stand van
dit moment vermoed ik dat niet verwachtbaar is dat op de top in Washington,
in mei volgend jaar, verdere stappen worden genomen.Het zou mij fout voorkomen om een poging te wagen, die daar mislukt te
zien en vervolgens een vorm van teleurstelling los te weken in de landen die
geïnteresseerd zijn om toe te treden tot de NAVO.De heer Hoekema (D66):Nederland is geen Don Quichot, zegt de minister van Buitenlandse Zaken.
Het klimaat, de omgevingsfactoren, is niet zeer stimulerend voor een actieve
inbreng van Nederland. Toch vraag ik de minister om in zijn optreden in de
NAVO blijk te geven van welwillendheid, zo niet activisme, op het punt van
de verdere uitbreiding. De minister leunt naar mijn smaak iets te veel achterover.
Hij wijst naar de omgeving. Daar heeft hij ook mee te maken, maar er is ook
een inzet.Na deze observatie heb ik een concrete vraag aan de minister. De minister
noemt Roemenië en Slovenië. Dat is niet toevallig. Daar zijn verwachtingen
gewekt die hij als erfenis in zijn dossier heeft aangetroffen. Die verwachtingen
moeten wij dus, dunkt mij, inlossen. Heeft het feit dat de minister alleen
deze landen noemt te maken met de geschiedenis? Waarom noemt hij Bulgarije
niet?Minister Van Aartsen:Het ligt niet helemaal in mijn aard om achterover te leunen. Ik heb in
antwoord op de vraag van de heer Van Middelkoop al gezegd dat wij ons zeker
zullen inzetten. Het gaat echter om de toon, de methodiek en
de diplomatie die te zijner tijd worden gehanteerd. Ik wil op dit punt helder
zijn. Ik heb uiteraard de lichte dreiging in de woorden van de heer Koenders
gehoord. Ik zeg dan ook dat ik mij hard zal maken voor de toetreding. Het
leek mij echter verstandig om, wetende wat de omgevingsfactoren zijn, enige
helderheid namens het kabinet te betrachten in de richting van de Kamer. De
inzet is er zeker. In Madrid is de verklaring opgesteld waarin deze landen
in ieder geval zijn genoemd.Ik heb vanochtend kort de gelegenheid gehad om afzonderlijk met de president
en de onderminister van buitenlandse zaken van Bulgarije over dit thema te
spreken. De Kamer heeft die gelegenheid deze middag. Zodra daarbij het woord
Roemenië valt, valt uiteraard ook het woord Bulgarije. Bulgarije vreest
immers op de een of andere manier geïsoleerd te raken in het geheel.
Dat is een terechte vrees. Ik heb in de beide gesprekken van deze ochtend
duidelijk geproefd dat men zeer wel weet hoe de kaart op dit moment ligt in
NAVO-verband. Men rekent op een inzet van de kant van de Nederlandse regering.
Men verwacht echter zelf ook niet dat er in het jaar 1999 definitieve stappen
zullen worden gezet.De heer Verhagen (CDA):Dat de minister op dit moment geen verwachtingen wil wekken die hij niet
kan waarmaken, valt te billijken. Er zijn echter verwachtingen gewekt ten
aanzien van de door de minister net genoemde landen. Dat onderstreept de minister
zelf. Zonder naar een definitieve datum te vragen, wil ik een nadere schets
hebben van het proces zoals de minister dat voor ogen heeft. Het slechts schetsen
van de verre toekomst is niet genoeg. De minister zegt dat er sprake is van
inzet. Ik wil echter graag wat meer horen over de concrete stappen die met
betrekking tot de uitbouw gedaan worden inzake Roemenië, Slovenië
en Bulgarije.Minister Van Aartsen:De heer Verhagen heeft overigens ook een aantal opmerkingen gemaakt over
de Baltische landen. Die vergeet de heer Verhagen nu.De heer Verhagen (CDA):Die vergeet ik niet.De heer Koenders (PvdA):Nederland bepaalt het beleid van de NAVO niet. Wij zijn echter ook geen
dwerg. Ik heb van de speech van vorige week van de minister in de Verenigde
Naties geleerd dat wij 'een redelijke broek moeten aantrekken'. De vraag is
of de minister wat dit betreft ook een redelijke broek aantrekt.Het uitbreidingsproces van de NAVO zal nooit logisch verlopen. Als men
een land laat voorgaan, zal een ander land vragen waarom zij ook niet in aanmerking
komen. Dat is inherent aan het proces. Dat wisten wij van tevoren.Er zijn verwachtingen gewekt en de vraag rijst waarvoor Nederland zich
inzet en op welk moment men zich richt. Met opzet heb ik de top van Washington
genoemd omdat ik, ook gelet op de omgevingsfactoren die hier terecht zijn
genoemd, vind dat het niet zo kan zijn dat de Europese veiligheid in plaats
van in Rusland nu alleen in Washington of alleen in Parijs wordt bepaald.
Wij spelen daarin een rolletje mee. Denkend aan de relaties met Slovenië
en Roemenië vraag ik mij af waarom wij niet op dit moment assertiever
kunnen zeggen dat wij van oordeel zijn dat ernaar moet worden gestreefd dat
tijdens de top van Washington wordt bepaald dat die landen voor toetredingsonderhandelingen
worden uitgenodigd. Ik zie geen enkel argument daartegen. Er is zelfs een
argument vóór. Immers, als je nu pas op de plaats maakt, gaat
het waarschijnlijk veel langer duren. Er zal dus druk moeten worden uitgeoefend
door een aantal landen, waaronder Nederland en wellicht ook Duitsland. Al
met al, voorzitter, ben ik nog niet overtuigd door de begrijpelijke, maar
toch wat voorzichtige opstelling van de minister.Minister Van Aartsen:Inderdaad ben ik iemand die graag heldere standpunten inneemt, die zo
nodig heldere taal gebruikt en die niet achteroverleunt maar inzet toont.
Dat heb ik de Kamer toegezegd en dat zal ik ook doen, in lijn met de in Madrid
gemaakte afspraken. Echter, het lijkt mij verstandig dat men de regering de
tijd geeft om een verkenning te plegen. Soms is het goed dat een land als
Nederland zich wat fors opstelt – en die opstelling zal ik in de komende
jaren zeker niet schuwen – maar dat moet dan wél gebeuren op
basis van een goede verkenning van het terrein. Men kan erop rekenen dat hieraan
in de aanloop naar de top van Washington door de minister van Defensie en
mij het nodige zal worden gedaan. Uiteraard hebben de Kamer en ik tijdens
die aanloop nog ruimschoots de gelegenheid om dit vraagstuk nader te bespreken.Ik voel mij in elk geval op dit moment niet in staat om, afgezien van
wat ik al heb gezegd over de ontwikkelingen in Frankrijk en de Verenigde Staten,
aan te geven hoe succesvol het uitoefenen van druk op een aantal bondgenoten
kan zijn. Ik onderstreep dat de afspraken en beloften duidelijk zijn. Het
is in die geest dat ik de vorige week met vertegenwoordigers van een aantal
Oost-Europese landen heb gesproken. Nogmaals, aan de inzet van de regering
op dit terrein behoeft de Kamer niet te twijfelen.De heer Koenders (PvdA):Wij houden de regering niet aan een resultaatsverplichting, maar wel aan
een inspanningsverplichting.Minister Van Aartsen:Dat is duidelijk, maar in een aantal landen zal men, wetend welke rol
Nederland op dit gebied speelt, verwachten dat als Nederland zich op een bepaalde
manier inzet, een en ander ter gelegenheid van de top van Washington zal worden
geregeld. De slechtste uitkomst zou zich voordoen wanneer een daar redelijk
fors ingezet initiatief zou mislukken. Dat zou tot een zeer negatieve signaalwerking
leiden ten opzichte van Midden- en Oost-Europese landen die in toetreding
zijn geïnteresseerd. Ik kan niet anders dan herhalen dat er sprake is
van grote inzet, zulks in lijn met al geleverde inspanningen.Mevrouw Vos, de heren Hoekema, Koenders en Verhagen en de heer Van den
Berg, die in dit verband Oekraïne noemde, spraken over de verhouding
tussen NAVO en Rusland. De stichtingsakte tussen NAVO en Rusland die vorig
jaar mei werd ondertekend, vloeide voort uit het voornemen van de NAVO om
enerzijds het proces van uitbreiding voort te zetten en anderzijds te komen
tot een speciale relatie met Rusland, dat zich overigens nog steeds verzet
tegen de uitbreiding. In deze akte zijn doelstellingen en mechanisme voor
overleg, samenwerking en uiteindelijk zelfs een gemeenschappelijke
besluitvorming uiteengezet. Hoewel Rusland het verzet tegen de uitbreiding
van de NAVO niet heeft opgegeven, stelt de akte dat alle landen het recht
hebben om zelf de middelen te kiezen om hun veiligheid te waarborgen. Na een
jaar stichtingsakte en permanente gezamenlijke raad oordelen beide zijden
voorzichtig positief over de samenwerking. Bedacht dient te worden dat de
stichtingsakte een gedurfd document is, dat ook op de toekomst gericht is.
De implementatie van het document is nog maar een jaar onderweg.In het werkplan voor 1998 zijn de volgende terreinen voor consultatie
opgenomen: Bosnië-Herzegovina, peacekeeping, ontwapening en wapenbeheersing,
non-proliferatie, militaire strategie en doctrine, nucleaire wapens en hun
veiligheid en rampenbestrijding. Overigens zijn ook onderwerpen als de Indiase
en de Pakistaanse kernproeven en de situatie in Kosovo aan de orde geweest.
Naar het oordeel van de regering is het van uitermate groot belang dat, ondanks
een zekere animositeit tussen de NAVO en Rusland, vooral ten aanzien van het
uitbreidingsproces, er een permanent orgaan is in de vorm van de permanente
gemeenschappelijke raad. Juist met het oog op de huidige situatie in Rusland
is het van belang dat de NAVO blijk blijft geven van transparantie en ook
de wil toont om te komen tot verdere samenwerking in het kader van de stichtingsakte.Op de vraag van de heer Hoekema of het niet verstandig is om Rusland uit
te nodigen voor de top in Washington, antwoord ik dat dit, volgens mij, een
goede gedachte is. Er staat overigens al een bijeenkomst van de Euro-Atlantische
Partnerschapsraad op het niveau van staatshoofden en regeringsleiders in Washington
op de agenda.Voorzitter: WeisglasDe heer Hoekema (D66):De minister van Buitenlandse Zaken gaf zojuist aan dat in de raad regelmatig
met Rusland overleg gevoerd wordt over Kosovo. Ik wil hem vragen of in deze
meer operationele fase van de NAVO-betrokkenheid met Kosovo, Rusland voldoende
geconsulteerd wordt. Ik doel dan niet zozeer op consultatie over alle operationele
details – de heer Van Middelkoop sprak daar over – maar wel over
de grote lijnen van de operatie.Minister Van Aartsen:Het antwoord op die vraag is bevestigend. Rusland wordt echter niet geconsulteerd
over de operationele details van de operatie. Er is uiteraard over het besluit
dat vorige week woensdag door de NAVO-raad is genomen, het nodige contact
met Rusland en de Russische Federatie geweest. Dat was vorige week overigens
heel eenvoudig, omdat alle betrokkenen zich op dat moment in New York bevonden.
Door een aantal bewindslieden is daar uitvoerig gesproken met de nieuwe Russische
minister van buitenlandse zaken.De heer Van Middelkoop (GPV):Voorzitter! Ik wil in aansluiting hierop nog een vraag stellen. Ik zal
niet alle vragen herhalen die ik in mijn termijn heb gesteld over die raad.
Ik zie best in dat het goed is om daar dingen te bespreken. Nu de minister
nog iets verdergaat en op verzoek van de heer Hoekema de Russen mee naar Washington
neemt – als ik het even kort door de bocht mag formuleren – wil
ik hem vragen te reageren op de mogelijkheid, die de heer Koenders noemde,
dat het niet nodig is om bij voorbaat uit te sluiten dat Rusland ooit lid
zal worden van de NAVO. Ik hoop dat ik de woorden van de heer Koenders goed
weergeef, maar die opvallende optie heeft hij wel in zijn verhaal neergelegd.Minister Van Aartsen:Zeker, voorzitter, ik wil daar wel op ingaan, want de heer Koenders heeft
inderdaad die vraag gesteld. Het lidmaatschap is strikt genomen per definitie
niet uitgesloten. Wij kunnen er hele filosofieën over ten beste geven,
maar laten wij ook hierbij maar heel praktisch blijven: het zit er natuurlijk
voorlopig absoluut niet in, mede in verband met het punt waarover de heer
Van Middelkoop zelf al heeft gesproken. Hij heeft ook zorgen geuit over de
ontwikkelingen in NAVO-verband en hij vroeg of Rusland via de permanente gezamenlijke
raad ook een soort veto of althans een behoorlijke vinger in de pap heeft.
Hij vreesde dat die invloed van Rusland te ver zou kunnen reiken. Een vetorecht
of een directe mogelijkheid van besluitvorming in de NAVO via de PGR is Rusland
niet gegeven, maar wel de mogelijkheid van inspraak bij sommige externe onderwerpen.
Ik denk dat dit ook gewoon goed is; denk maar aan een probleem als Kosovo.
Maar de NAVO behoudt steeds de mogelijkheid om zelfstandig te beslissen, en
daar heeft de Russische Federatie ook geen problemen mee. Die permanente gezamenlijke
raad moet dan ook niet worden gezien als een concessie aan Rusland, er is
ook een wederzijds belang. Samenwerking op enig niveau tussen Rusland en de
NAVO is juist voor de stabiliteit en de veiligheid en in sommige gevallen
gewoon om humanitaire redenen – zie Kosovo – echt cruciaal voor
de Europese samenleving.Dan kom ik nog even terug op de lasten voor de nieuw toetredende landen,
waarover de heer Verhagen heeft gesproken. De heer Koenders vroeg zich af
of het geen goed idee zou zijn om overtollig materieel van de strijdkrachten
op de een of andere manier aan de toetreders ter beschikking te stellen. Hij
opperde dat dit in de Defensienota zou worden opgenomen, het lijkt mij uitstekend
om er in dat kader aandacht aan te schenken. Er zullen wel wat problemen zijn
met de aansluiting van materieel, zoals ook nu al. Op het gebied van de infrastructuur
zijn er eigenlijk niet zoveel problemen met de nieuw toetredende landen, de
problemen zitten meer in het materieel, dat sterk verouderd is of sterk afwijkt
van het materieel dat de NAVO-landen ter beschikking hebben.Dan heeft de heer Koenders nog gevraagd of de landen van het partnerschap
voor vrede nauwer betrokken zouden kunnen worden bij de combined joint task
forces, het CJTF-concept, bij de planning van bijvoorbeeld vredesoperaties.
Op de eerste vraag kan ik ronduit bevestigend antwoorden, maar ik denk dat
het goed is om dit soort thema's ook uit te werken in het kader van de WEU
en de NAVO. Dit zal in ieder geval zeker nog een jaar vergen. Tegen het betrekken
van de partners bij de planning van vredesoperaties zou ik in beginsel 'ja'
willen zeggen; ik meen overigens dat de Zweedse regering daartoe interessante
voorstellen heeft gedaan, maar ook daarbij geldt dat de NAVO een zekere vrijheid
van handelen zal moeten behouden.De heer Koenders heeft ook gevraagd naar de Balkanbrigade. Nederland
juicht dit type regionale initiatieven toe.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Ik weet niet of de minister nog terugkomt op het materieel,
maar ik hoop dat hij nog wil ingaan op mijn vraag, die verband houdt met de
problemen waarvan hij sprak, hoe verklaard kan worden dat de modernisering
van het materieel volgens een van de stukken niet de hoogste prioriteit heeft.
De minister heeft zojuist zelf gezegd dat dit een groot knelpunt vormt.Minister Van Aartsen:Het is een knelpunt, maar op kortere termijn is vooral een goede infrastructuur
in die landen van belang. Die infrastructuur is goed. Overigens neemt een
van de landen ook deel aan een SFOR-brigade. Dat land opereert op een uitstekende
manier in de SFOR-brigade. Hoewel het een wat oneerlijke vergelijking is,
wordt wel de vergelijking gemaakt tussen het type materieel dat de NAVO-landen
hebben en het materieel in de genoemde landen. Een zodanige toetsing valt
natuurlijk altijd zwaar ten nadele van die landen uit. Dat wil echter niet
zeggen dat zij daarom niet goed kunnen opereren in NAVO-verband. Nogmaals,
de infrastructuur is in dit kader op korte termijn van groot belang.De heer Van den Berg (SGP):Met het laatste ben ik het graag eens. De minister zegt echter dat het
niet zo'n hoge prioriteit heeft, ook gelet op de problemen die er zijn met
de financiën, zeker in die landen. Mijn zorg is daarom dat wij met een
steeds grotere kloof komen te zitten, met name op het terrein van het militaire
materieel. Dat moeten wij natuurlijk niet hebben.Minister Van Aartsen:Dat ben ik met u eens, maar daaraan kan de suggestie, gedaan door de heer
Koenders en straks mee te nemen in de hoofdlijnennota of de Defensienota,
een bijdrage leveren.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik stel nog een vraag over de permanente gemeenschappelijke raad. Functioneert
die raad al? Wordt er in dat verband ook gesproken over bijvoorbeeld Kosovo
of kernwapenarsenalen? Kan de minister hier nog iets over zeggen?Minister Van Aartsen:Die raad moet nog echt gaan opereren. Dat moment treedt in wanneer de
uitbreiding een feit is. Dit wil niet zeggen dat er in het voorveld niet gesproken
wordt. In relatie tot datgene wat vorige week in en om Kosovo is gebeurd,
heb ik er al op gewezen dat er zeer nauwe contacten bestaan tussen de NAVO
en de Russische Federatie. Anders gezegd, het is van groot belang dat dit
type contacten er op hoog niveau en op militair niveau is tussen de NAVO en
de Russische Federatie, in verband met de stabiliteit in Europa.Mevrouw Vos (GroenLinks):Zodra het verdrag getekend is en van start gaat, zal de permanente gemeenschappelijke
raad echt gaan functioneren?Minister Van Aartsen:Ja.De heer Koenders heeft de gedachte geopperd van een conferentie met Rusland
over wapenbeheersing. Ik denk dat het goed is om hierbij in het achterhoofd
te houden dat wapenbeheersing in Europa niet alleen Rusland en de NAVO zal
aangaan. Wellicht is het beter om dit type overleg te voeren in het kader
van de OVSE, met name het OVSE-veiligheidsforum, en ook in het kader van de
onderhandelingen over de aanpassingen van het CSE-verdrag. Dat is het verdrag
over de conventionele strijdkrachten in Europa, waarover op dit moment in
Wenen wordt onderhandeld in OVSE-kader. Het CSE-verdrag zal moeten worden
herzien, aangezien dit nog geheel gebaseerd is op de situatie waarin twee
bondgenootschappen elkaar in Europa bekampen.De heer Koenders (PvdA):Mijn bedoeling was inderdaad de richting die u aangeeft, dus zonder aparte
conferentie buiten de fora die u noemde. Toch wil ik wat specifiekers vragen.
Wij hebben problemen met Rusland in verband met de bijzondere strijdkrachten
die indertijd in Tsjetsjenië zijn ingezet. De Russen hebben problemen
met de tijdelijke ontplooiing van troepen aan onze zijde en de modernisering
van wapens in de toetredende landen. Ziet u een mogelijkheid de discussie
te versnellen om de wapenbeheersing op dit punt beter te laten verlopen dan
nu? Ik wil hiermee niet zeggen dat het probleem per se aan westerse zijde
ligt, maar het is wel van belang dat er nu van westerse zijde een nieuw initiatief
wordt genomen.Minister Van Aartsen:Ook dit is een thema in OVSE-verband in het kader van de herziening van
het CSE-verdrag. De Russische Federatie heeft zorgen over een eventuele substantiële
legering van troepen van de NAVO in de staten die zullen toetreden tot de
NAVO. Dat is overigens niet de bedoeling. Het beste forum waarin deze zaak
besproken kan worden, lijkt mij de OVSE, in CSE-verband. Dan komt het thema
dat u noemde aan de orde.De heer Verhagen vroeg hoe het zit met de democratische controle op de
strijdkrachten in de landen die zullen toetreden tot de NAVO. Naar ons inzicht
staat het daar goed mee, niet alleen door de algemene democratische ontwikkelingen
in deze landen, die gewoon heel goed zijn, maar ook door de ervaringen die
zijn opgedaan in het kader van het partnership for peace-programma met het
oog op de toetredingsvoorbereiding. Wat dit betreft hoeft er dus geen zorg
voor de democratische gezindheid en de controle hierop in de betrokken landen
te zijn.De heer Verhagen wees op de instabiliteit die op dit moment ontstaat in
de Russische Federatie. Mij lijkt dit niet het debat om zeer uitvoerig hierover
te spreken. De instabiliteit, voorzover aanwezig, kan op dit moment alleen
ten koste gaan van het militaire vermogen en verhoogt niet op enigerlei wijze
de dreiging van de zijde van de Russische Federatie. Er is wel zorg over de
nucleaire capaciteit van de Russische Federatie en de manier waarop hiermee
in de komende periode moet worden omgegaan. Ik denk niet dat de recente ontwikkelingen
tot meer instabiliteit vanuit militair oogpunt aanleiding zullen geven.De heer Van den Berg vroeg of er rekening is gehouden met de problemen
in Rusland. Ook de heer Verhagen heeft hierover gesproken. Ik verwijs naar
datgene wat ik zojuist zei.Ook hebben de heer Verhagen en de heer Van den Berg gevraagd of de toetredende
landen de financiële verplichtingen wel aankunnen. Voor een deel kunnen
wij de landen helpen. Ik wijs op de ideeën die de heer
Koenders naar voren heeft gebracht. De directe kosten van toetreding zijn
relatief gering. Voor de nationale defensiebegrotingen bestaan ook geen strikte
verplichtingen. Naar de huidige stand van zaken kunnen de toetredende landen,
Tsjechië, Hongarije en Polen, voldoen aan de doelen die tijdens de toetredingsonderhandelingen
zijn gesteld. Hongarije heeft plannen om het budget in de komende vier jaar
te verhogen van bijvoorbeeld 1,4% tot 1,8% van het BNP. Polen zit nu al op
een vrij hoog bedrag, namelijk ongeveer 2,3% van het BNP. Tsjechië wil
in het jaar 2000 op 2% terechtkomen. Dat is, zoals u weet, de NAVO-norm, een
norm die overigens niet alle lidstaten, waaronder ook Nederland, halen. Deze
opsomming is gegeven bij de huidige stand van zaken, maar niemand kan voorzien
hoe de economieën zich zullen ontwikkelen in de komende periode. Ons
voorlopig oordeel, zoals ook aangegeven in de brieven aan de Kamer over de
gevolgen van de crisis in Rusland voor de Midden- en Oost-Europese economieën,
is dat de betreffende economieën zeker wel last hebben van die crisis,
maar dat zij zich juist in de afgelopen jaren in toenemende mate ook zijn
gaan richten op de Europese Unie, zodat de schade beperkt is. Ook dat is een
thema waar ik vanochtend met de Bulgaarse onderminister van buitenlandse zaken
over van gedachten heb gewisseld, die overigens dit beeld voor wat betreft
Bulgarije kon bevestigen.De heer Verhagen (CDA):We zullen ongetwijfeld nog over de gevolgen van de economische crisis
in Rusland in ander verband komen te spreken, maar laat ik nu één
land bij de kop nemen: Polen. U stelt dat Polen zelfs 2,4% van het BNP daaraan
zal wijden en in die zin ook zijn financiële verplichtingen in het kader
van de NAVO zal kunnen waarmaken. Tegelijkertijd moet vastgesteld worden dat
op dit moment nog 10% van de Poolse economie afhankelijk is van de roebel.
U heeft gelijk als u zegt: in de loop der tijd is men minder afhankelijk geworden
van de Russische economie en men heeft de aandacht verlegd. Maar juist een
land als Polen steekt er nog fors bovenuit. 10% is niet niks, met een roebel
waarvan u noch ik weet wat deze nog waard is; veel zal het niet zijn.Minister Van Aartsen:Daar heeft u gelijk in, maar op dit moment – we kunnen dit ook alleen
beschouwen naar het moment waarop we nu spreken – zijn er naar onze
wijze van zien geen problemen. Als zich hier problemen in de komende maanden
zouden aandienen, dan zullen deze landen zonder enige twijfel zelf de eerste
zijn om die op tafel te leggen. Ik wijs er daarbij op dat het ook zo is dat
er in al de drie nieuw toetredende landen een enorme hang, een verlangen,
is om sowieso tot de NAVO te kunnen toetreden. Men zal er op dit gebied dan
ook veel voor over hebben om ook aan de financiële verplichtingen, zoals
overeengekomen in de toetredingsonderhandelingen, te gaan voldoen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter! Zou de minister toch iets meer inzicht kunnen geven in wat
die financiële verplichtingen nu in concreto betekenen? Hij zegt weliswaar
dat er geen strikte verplichtingen zijn ten aanzien van het defensiebudget,
maar daar staat tegenover dat er wel degelijke financiële verplichtingen
in het toetredingsverdrag zijn opgenomen. Ik vind het van belang om wat concreter
inzicht te krijgen in wat het nu betekent voor de begrotingen van die landen
dat zij tot de NAVO toetreden.Minister Van Aartsen:Ik kan u wel de gegevens die ik hier heb geven. Er is in ieder geval overeengekomen
dat Hongarije 0,65%, Polen 2,48% en Tsjechië 0,9% zal gaan bijdragen
aan de NAVO-budgetten, dus ook aan de gemeenschappelijke kosten van uitbreiding.
Dat betekent in totaliteit een bedrag van 1,5 mld. dollar, overigens een bedrag
dat gespreid wordt over een periode van tien jaar. Er is een toezegging dat
men zijn strijdkrachten geleidelijk aan zal hervormen en moderniseren. In
dat kader valt de oploop van de defensiebudgetten die ik zojuist aangaf; dan
haalt men de doelen zoals 2,3% voor Polen, 2% voor Tsjechië en 1,8%,
althans uiteindelijk, voor Hongarije.De heer Van den Berg heeft gevraagd hoe het is gesteld met het partnerschap
voor vrede. In 1997 is besloten om het partnerschap te versterken. Er is sprake
van een enhanced partnership for peace onder het nieuwe raamwerk van de Euro-Atlantische
Partnerschapsraad. Er is dus sprake van een intensivering van het partnerschap
om landen ook meer interoperabel met de NAVO te maken.De heer Hoekema heeft geïnformeerd naar de toetredingsprotocollen.
Er is inderdaad grote inschikkelijkheid van de zijde van de toetreders betracht.
De tijd was daar op dat moment ook rijp voor.De heer Hoekema heeft ook geïnformeerd naar het OVSE-handvest. Rusland
wil graag een handvest. Wij hebben meer behoefte aan een operationele OVSE.
Maar wij hebben geen enkel bezwaar tegen een handvest, zeker als dit een wezenlijk
nieuw element aan het geheel kan toevoegen. En daar ga ik in dit kader van
uit.Voorzitter! Ik kom te spreken over de nucleaire capaciteit van de Russische
Federatie. Het probleem van de nucleaire erfenis van het Sovjettijdperk is
niet anders dan als immens te schetsen. Het loopt overigens over een brede
linie. Het betreft ook de betrouwbaarheid van de kerncentrales in de Russische
Federatie, de opslag van nucleair materiaal, de beveiliging en de ontmanteling
van nucleaire wapens en de veilige opslag van hoogverrijkt uranium en plutonium.
De situatie is, naar het oordeel van de regering, zorgwekkend vanwege de mogelijke
gevolgen voor het milieu en de eventuele proliferatie van delen van deze wapens.
De Verenigde Staten en de Russische Federatie hebben in de afgelopen jaren
vergaande afspraken gemaakt over een geleidelijke reductie van hun strategische
nucleaire arsenalen met ongeveer 70%. Dat zijn de bekende START-verdragen.
Mevrouw Vos heeft al gewezen op de problemen ten aanzien van START-2 met de
Doema.Onder meer als gevolg van dergelijke multilaterale verplichtingen en unilaterale
toezeggingen besteedt de Russische overheid grote sommen geld aan de ontmanteling
van nucleaire wapens en systemen. De middelen zijn ontoereikend. Westerse
financiële betrokkenheid zorgt ervoor dat deze kwestie ook werkelijk
bespreekbaar wordt en blijft met de Russische autoriteiten. Vanuit het oogpunt
van contraproliferatie is westerse hulp ook nodig. Veilige opslag van gevaarlijke
en voor internationale illegale wapenhandel zeer interessante
stoffen, zoals uranium en plutonium, vermindert ook het gevaar van de proliferatie.
Naar wij mogen hopen, worden daardoor ook de gezondheids- en milieurisico's
verminderd. De Nederlandse regering is van mening dat ook zij een bijdrage
heeft te leveren. In overleg met de Russische Federatie en in de contacten
met landen die al steun verlenen aan de Russische Federatie – zoals
de Verenigde Staten en Noorwegen – zijn vijf projecten geïdentificeerd
waarbinnen ook Nederland actief kan worden. De Russische Federatie accepteert
overigens geen hulp of steun bij de ontmanteling van de kernwapens zelf. De
projecten zijn steeds gericht op een specifieke schakel in het vernietigingsproces,
zoals op het gebied van transport en opslag. Wij hopen dat een raam- en projectovereenkomst
voor een Nederlandse bijdrage aan de ontmanteling van het nucleaire arsenaal
van Rusland eind november van dit jaar kan worden ondertekend. In ieder geval
is daarvoor door mijn collega van Defensie en door mij elk een bedrag van
3 mln. gereserveerd voor de periode 1998-1999. Deze zorgelijke situatie vergt
aandacht en activiteiten van de landen in West-Europa.Voorzitter! Ik meen de vragen van uw Kamer hiermee te hebben beantwoord.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter! Ik heb de minister specifiek gevraagd naar de relatie tussen
deze NAVO-uitbreiding, het niet tot stand komen van het START-2-verdrag en
de halsstarrige houding van de Doema. Zal deze uitbreiding van de NAVO het
succes op dat punt niet nog verder naar de toekomst verschuiven?Minister Van Aartsen:Voorzitter! Ik meen dat er geen sprake is van een directe relatie tussen
het haperen van het passeren van het START-2-verdrag in de Doema en deze uitbreiding.
Het directe verband dat de geachte afgevaardigde meent te moeten zien, is
er naar ons oordeel niet.De heer Hoekema (D66):Voorzitter! Ik heb de minister gevraagd naar de verhouding tussen de OVSE
en de NAVO. Zou Nederland geen stappen kunnen zetten om de praktische aspecten
van die verhouding, de soft security voor de OVSE en de harde veiligheid voor
de NAVO, die bijvoorbeeld al in Bosnië tot uitdrukking komen, ter hand
te nemen, vergelijkbaar met de initiatieven van Nederland op het terrein van
de OVSE en de Raad van Europa?Minister Van Aartsen:Daar liggen de nodige mogelijkheden. Er is een heel samenstel van verbanden
in de afgelopen jaren ontstaan die in dit kader een bijdrage kunnen leveren:
niet alleen de OVSE, maar ook de Raad van Europa en het partnerschap voor
vrede. Zo dienen zich meerdere mogelijkheden aan. Het is goed dat er in OVSE-kader
ook wordt nagedacht over een soort platform voor coöperatieve veiligheid
waar hopelijk in de tweede helft van volgend jaar spijkers met koppen kunnen
worden geslagen. Enige coördinatie in dit geheel is een goede ontwikkeling.De heer Koenders (PvdA):Voorzitter! Ik wil de regering, in het bijzonder de minister, hartelijk
danken voor de adequate en heldere beantwoording van de vragen. De minister
heeft een schets gegeven van omgevingsmomenten, van criteria en van expliciete
verbanden tussen uitbreiding, aanpassing, de relatie met Rusland en wapenbeheersing.
Ik meen dat onze benadering op bijna alle punten dezelfde is, al komt het
altijd aan op de operationalisering.Het is mij niet helemaal duidelijk wat de positie van de regering is op
het punt van de wapenbeheersing. Ik zal de minister nu niet vragen om dat
in detail te beantwoorden, ook gezien de tijd. Wel wil ik vragen of het kabinet
ons misschien nog voor de begroting nader kan inlichten over de ideeën
die hij over de CFE lanceerde.Ik had nog een vraag over de mogelijkheid van een partnership for peace-achtige
benadering van Bosnië. Ik wil niet zeggen dat wij dat morgen moeten doen
met Bosnië, want dat zou onverstandig zijn. Ik weet dat er nog een rekening
van Dayton ligt, gezien het gegeven dat er twee legers zijn. Het is misschien
interessant om het idee van een nauwere relatie onder bepaalde voorwaarden
te ontwikkelen.Ik zou nog graag een antwoord krijgen op mijn vraag over de stichtingsakte
die met Rusland is gesloten en de mogelijkheid om te overleggen over antitactische
raketsystemen. Dat zou een belangrijk onderwerp kunnen zijn.Het draaide vandaag toch een beetje om de constatering, waar ik zeer blij
over ben, dat er een grote meerderheid in de Kamer is voor uitbreiding van
de NAVO. Ik waardeer de inspanningsverplichting van de regering om te proberen
het proces niet te laten stoppen, maar ook evolutionair te laten zijn. De
positie van de Kamer hierin moet duidelijk zijn. Ik verwacht dat de minister
de motie ziet als een combinatie van constructieve druk en steun in de rug.
Ik stel de motie mede namens mijn collega's Voorhoeve en Hoekema voor.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat de NAVO het principiële besluit heeft genomen om
het op grond van duidelijke criteria voor landen mogelijk te maken om het
NAVO-lidmaatschap aan te vragen;overwegende, dat de mogelijkheid van toetreding tot de NAVO een stimulans
vormt voor Midden- en Oost-Europese landen om het proces van democratische
hervormingen voort te zetten en eventuele etnische en territoriale geschillen
binnen en tussen staten op vreedzame wijze op te lossen;van oordeel, dat een evolutionair verlopend uitbreidingsproces de stabiliteit
en veiligheid in Europa verhoogt;verzoekt de regering geëigende diplomatieke stappen te nemen die
ertoe bijdragen Koendersdat: - volgend jaar aan één
of een aantal landen die, in het licht van het voorgaande, aan de vastgestelde
criteria voldoen, een concreet perspectief geboden wordt om toetredingsonderhandelingen
te beginnen;- een politieke verklaring wordt aangenomen ter herbevestiging
van het principiële besluit dat het NAVO-lidmaatschap
openstaat voor landen die aan de gestelde criteria voldoen,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Koenders, Voorhoeve en Hoekema.
Naar mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 6 (26032).De heer Van Middelkoop (GPV):Ik begrijp dat het van nationaal belang is om bij zo'n onderwerp met een
coalitiemotie te komen, maar dat terzijde. Wat vraagt de heer Koenders c.s.
nu eigenlijk wat de minister niet al heeft opgemerkt, toegezegd, enz. Ik zie
de toegevoegde waarde van de motie niet helemaal. Zo op het eerste gehoor
is er niets op tegen, maar welke distantie is er dan kennelijk tussen de coalitiepartners
en de minister?De heer Koenders (PvdA):Ik zie de motie als druk op en ondersteuning van het beleid van de regering.
Wij vinden het van belang dat de Kamer duidelijk uitspreekt dat zij vindt
dat het proces onder de voorwaarden moet doorgaan. Een extra punt is dat wij
menen dat de minister volgend jaar – dat hoeft niet per se op de top
in Washington te zijn – moet laten zien dat een volgende groep landen
of één land concreet perspectief wordt geboden op toetreding.
Dat laatste punt was iets minder helder in de bijdrage van het kabinet. In
die zin vond ik het belangrijk om de motie in te dienen.De heer Van Middelkoop (GPV):Dat betekent dat de minister in de loop van het volgend jaar in een debat
hier moet opmerken dat hij zich sterk heeft gemaakt voor bijvoorbeeld Roemenië
of Slovenië, ook al is men er binnen de NAVO niet aan toe, ook al wil
men daar niet zo snel werken om volgend jaar al landen te noemen. Daarmee
komt u toch een beetje in die Don Quichotpositie, waar de heer Hoekema over
sprak.De heer Koenders (PvdA):Daar is geen sprake van. Nederland is lid van de NAVO. Er zijn omgevingsfactoren
waar wij terdege rekening mee hebben te houden. Tegelijkertijd vinden wij
het van belang dat Nederland, wellicht met een aantal bondgenoten, probeert
om in de NAVO verder te komen. Ik vind dat een inspanningsverplichting, geaccordeerd
door een motie, moet voorliggen.De heer Verhagen (CDA):Gelet op de toelichting concludeer ik dat de motie slechts een steun in
de rug is. Er is geen wantrouwen tegenover deze minister. Ik interpreteer
de motie op een andere wijze. Door de ondertekening van de heer Voorhoeve
wordt door de VVD-fractie definitief afscheid genomen van de criteria die
gehanteerd werden door haar voormalige fractievoorzitter Bolkestein. Wat heeft
de heer Koenders gedaan om de VVD-fractie op dit punt haar oude standpunt
te laten verlaten?De heer Koenders (PvdA):Over de positie van de VVD-fractie gaat de heer Voorhoeve. Ik heb mijn
mening gegeven, een mening die niet veranderd is. De heer Van Traa heeft een
jaar geleden dezelfde argumentatie gehanteerd. In het licht van de huidige
situatie is ons standpunt nog eens geactualiseerd.De heer Verhagen (CDA):Ik vroeg u wat u heeft gedaan om de VVD op dit punt tot een afscheid van
de criteria van de heer Bolkestein te brengen.De heer Koenders (PvdA):Ik stel het zeer op prijs dat u mij alle eer wilt geven voor een verandering
van posities van een andere fractie, maar dat is aan die fractie zelf. Ik
heb hier louter mijn mening gegeven.De voorzitter:Ik merk op, dat de heer Hoekema zich heeft verontschuldigd, omdat hij
op dit moment in een andere hoedanigheid de president van Bulgarije ontvangt.De heer Voorhoeve (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister van Buitenlandse Zaken voor
zijn uitgebreide beantwoording, waarin ik mij geheel kan vinden. Ik wil mij
in deze tweede termijn slechts beperken tot het beantwoorden van de vraag
die de heer Verhagen net stelde over de steun van de VVD voor de motie die
net mede namens D66 door de heer Koenders werd ingediend. Als hij de tekst
van de motie voor zich ziet, zal de heer Verhagen zien dat daarin sprake is
van de vastgestelde criteria waar landen aan moeten voldoen. Die criteria
heb ik in mijn uiteenzetting in zeven punten uiteengerafeld. Men kan ook verwijzen
naar de drie criteria van de motie die eerder door de heer Bolkestein werd
ingediend, die ik ook heb gebruikt als uitgangspunt voor de beoordeling van
de drie toetredingsverdragen. De heer Koenders heeft dus geen enkele inspanning
hoeven te verrichten om mijn steun voor zijn motie te krijgen.De heer Van Middelkoop (GPV):Er is natuurlijk wel degelijk sprake van een politieke omslag bij de VVD-fractie.
Een jaar geleden wilde de VVD-fractie bij monde van de heer Bolkestein geen
uitbreiding. Hij zag in dat dat een onmogelijke positie was en heeft vervolgens
de motie ingediend waarin een aantal scherpe criteria was geformuleerd. Dat
is toch een wat andere opstelling dan uit de mede door de VVD gesteunde motie
van de heer Koenders blijkt. In die motie wordt de minister gevraagd veel
inzet te tonen bij de verdere uitbreiding van de NAVO. Dat ademt toch een
andere sfeer uit dan een jaar geleden. Het is toch geen schande om dat te
erkennen?De heer Voorhoeve (VVD):Nee, dat doe ik ook in het geheel niet. Ik heb uiteengezet dat wij vanuit
een consistente opvatting over criteria opereren. De afweging van de voors
en tegens die wij nu maken, kan op brede instemming bij de Kamer en de regering
rekenen. Deze afweging is, wat mij betreft, heel consistent. Men kan de motie
ook zien als een motie van instemming of een motie van aanmoediging van de
regering.De heer Van Middelkoop (GPV):Voorzitter! Ik dank de minister voor de adequate wijze van beantwoording.
Wij moeten het maar aan de journalistiek overlaten om te beoordelen in hoeverre
het debatje van zo-even met de heren Voorhoeve en Koenders inderdaad van politieke
betekenis is. Maar de heer Voorhoeve moet het mij maar niet kwalijk nemen
dat ik het toch een wat ander type benadering vind dan een jaar geleden door
de heer Bolkestein werd gekozen. Maar goed, dat was het verleden. De motie
kan, zo zeg ik improviserend want het was een lang verhaal, vermoedelijk wel
de steun van onze fracties krijgen. Dat zien wij later wel.Ik heb nog twee opmerkingen. Allereerst vraag ik de minister of hij misschien
nog voor de top van Washington de Kamer op een andere en meer uitvoeriger
manier kan informeren over de ontwikkelingen binnen de NAVO. Ik zeg dat niet
zozeer vanwege kritiek op het verleden. Ik zeg het wel, omdat de NAVO wezenlijk
verandert. De NAVO wordt iets minder militair, een iets meer politieke organisatie.
Ik doel daarbij ook op de discussie die wij hebben gehad over de relatie met
Rusland. Ik ben best bereid om iets van mijn kritiek af te doen, want je moet
op een gegeven moment ook bereid zijn om te luisteren. Ik zie ook wel in dat
er in de permanente raad goede dingen kunnen gebeuren, al neemt dat mijn vrees
niet weg. Ook dat zien wij later wel. Maar het is goed dat de Kamer over dit
soort zaken geïnformeerd blijft, zodat zij kan blijven meepraten.Voorzitter! Er is nog een punt – dat is de belangrijkste reden waarom
ik nog even het woord wilde voeren – waarover de minister heeft gezwegen.
Ik zet het nu even wat zwaar aan. Nederland is wellicht het laatste land dat
deze belangrijke uitbreiding van het NAVO-verdrag zal ratificeren. Dit vind
ik een beschamende zaak. Ik vraag de minister hier strikt formeel verantwoording
voor af te leggen, wetend dat het proces al eerder is gestart dan dat hij
is benoemd in zijn huidige functie, al was het alleen maar omdat dit niet
het enige verdrag is waarbij het een en ander traag verloopt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn antwoorden. Ik heb nog een paar
korte vragen.Wat betreft de financiële lasten voor de toetredende landen heeft
de minister duidelijk gemaakt dat het aandeel defensie in het BNP van de desbetreffende
landen omhoog zal gaan. De vraag is wel hoe de minister dit ziet in relatie
tot de financiële situatie in die landen en in relatie tot de toetreding
tot de Europese Unie. Zal mede gelet op de financiële crisis die er sowieso
al is, de toetreding tot de Europese Unie niet bemoeilijkt worden?De minister heeft ten aanzien van de relatie met Rusland gezegd dat de
permanente gemeenschappelijke raad zal gaan functioneren en dat er al van
alles gebeurt. Hij is er in ieder geval niet van overtuigd dat bepaalde problemen,
onder andere het niet ratificeren van het START-2-verdrag, iets te maken heeft
met de aanstaande uitbreiding van de NAVO. Ik ben er toch nog niet geheel
van overtuigd, omdat ik van de minister ook weinig heb gehoord over wat wel
de redenen zijn voor het uitstel van het niet ratificeren van het START-2-verdrag.
Het zou goed zijn wat meer te vernemen over hoe de relatie tussen de NAVO
en Rusland er in de praktijk uitziet, over welke punten wordt gesproken en
in hoeverre de uitbreiding van de NAVO echt een punt op die agenda is waar
irritatie over wordt geuit.De minister heeft zich aangesloten bij de opmerking van de heer Van Middelkoop
dat de NAVO de sterke arm moet blijven en dat die niet een brede collectieve
veiligheidsorganisatie moet worden. Ik constateer tegelijkertijd dat hij niet
helemaal de richting opgaat die ik graag zou willen zien. Toch is mijn vraag
of het niet zo is dat de NAVO wel degelijk toe is aan een nieuwer concept,
een breder veiligheidsconcept waarin juist collectieve preventie en ontwapening
een belangrijker rol zouden moeten spelen. Heeft Europa geen baat bij een
ander type van veiligheidsorganisatie waarmee het wat beter kan ingrijpen
bij conflicten? Zal wat de minister betreft iets in deze richting van een
bredere collectieve veiligheidsorganisatie een rol kunnen spelen bij het nieuwe
strategisch concept van de NAVO of zegt hij dat de NAVO gewoon de sterke arm
moet blijven?Minister Van Aartsen:Mijnheer de voorzitter! Het lijkt mij inderdaad goed om bij de begrotingsbehandeling
wat uitvoeriger terug te komen op het punt van de CFE dat de heer Koenders
aan de orde stelde. Zijn verzoek ten aanzien van partnership for peace in
Bosnië zou ik als volgt willen behandelen. In dit stadium heeft de hoogste
prioriteit om hetgeen nu opgebouwd is in de afgelopen maanden, namelijk het
via een resolutie van de Veiligheidsraad komen tot een ingrijpen, alle accent
te geven. Ik geloof niet dat het goed zou zijn om nu lopende dat proces over
te stappen op een andere of een parallelle methodiek.Op de vraag van de heer Koenders over de antitactische raketsystemen zal
ik in een ander verband nog nader terugkomen.De heer Van Middelkoop heeft gevraagd om een schets van ontwikkelingen
in het kader van de NAVO. Nu had de regering al het plan opgevat om bij de
behandeling van de begroting van Buitenlandse Zaken wat nader in te gaan op
ontwikkelingen in NAVO-verband en vis-à-vis de Russische Federatie.
Daar heeft de geachte afgevaardigde mevrouw Vos ook naar gevraagd. Ik denk
dat het goed is dat wij de nodige aandacht geven aan de stand van zaken van
dit moment, aan de vooravond staande van uitbreiding. Ik denk dat dit niet
de vorm van een notitie of een brief moet krijgen, maar dat het uitstekend
kan worden gedaan bij gelegenheid van de behandeling van de begroting van
Buitenlandse Zaken begin december.De heer Van Middelkoop heeft gelijk ten aanzien van het wetgevingsproces.
Ik heb dat ook gemerkt. Ik heb de vorige week het nodige moeten uitleggen
aan de drie nieuw toetredende landen. Mijn collega's van Buitenlandse Zaken
vroegen alledrie in nogal duidelijke bewoordingen waarom het toch was dat
Nederland zich zo laat in het ratificatieproces voegde bij de andere landen.
Ik heb mij voorgenomen dat niet weer te laten gebeuren en dat geldt uiteraard
ook voor andere verdragen. Ik heb ook begrepen dat de Kamer zegt dat het allemaal
wel een slagje sneller kan, want daar komt de opmerking van de geachte afgevaardigde
op neer.Mevrouw Vos vroeg of de financiële lasten het toetredingsproces tot
de EU niet belemmeren. Ik kan slechts de stand van zaken van vandaag geven
en ik kan laten weten wat ik heb geproefd in de gesprekken die ik vorige week
heb gevoerd met mijn collega's van buitenlandse zaken van Polen, Tsjechië
en Hongarije. Zij hebben toen niet aangegeven dat hier problemen zouden zitten.
Ik heb al aangegeven dat het ambitieniveau bij deze landen zeer hoog is, zowel
wat betreft de toetreding tot de EU, waarvan men vindt dat het wel wat vlotter
zou kunnen verlopen, als wat betreft de toetreding tot de NAVO. Ik heb tegen
de heer Verhagen al gezegd dat niemand kan voorspellen in hoeverre de
Aziatische en de Russische crisis de economieën van deze landen structureel
zullen beïnvloeden. Ik denk dat zowel de partners in de Europese Unie
als in de NAVO als eersten zullen bemerken dat hier problemen zijn. Het is
in ieder geval een punt waar wij alert op moeten zijn.Dan kom ik toe aan de motie van de geachte afgevaardigden Koenders, Voorhoeve
en Hoekema. Ik ben blij met de toelichting die daar zojuist op is gegeven:
instemming, aanmoediging, de minister moet volgend jaar wat verder komen,
steun in de rug. Ik moet zeggen dat ik nog nooit zo'n brede steun van de Kamer
heb gehad, zeker nu ik begrijp dat de heer Van Middelkoop daar ook voor zal
stemmen.De heer Van Middelkoop (GPV):Begrijp ik het nu goed dat de minister de kennelijk in de motie vervatte
ambitie steunt, te weten dat de minister volgend jaar landen gaat noemen die
kunnen toetreden? Dat is niet helemaal conform zijn eerste termijn.Minister Van Aartsen:Ik lees in het dictum van de motie: 'het nemen van de geëigende diplomatieke
stappen die ertoe bijdragen dat'. Het dictum van de motie is in die geest
opgesteld en daar kan ik mij zeer wel in vinden. Het is precies zoals de heer
Koenders zei. Die inspanning wil ik wel aangaan. Ik ben zeer gelukkig met
de terminologie 'geëigende diplomatieke stappen', want dat laat mij veel
ruimte.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, aanstaande dinsdag te stemmen.Daartoe wordt besloten.De vergadering wordt van 17.05 uur tot 19.30 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19981999-333-358.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl