Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2000 (met uitzondering van het deel Cultuur) (26800 VIII)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 507-535

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-02-2000

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 14, pagina 507-535

25-01-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26800-VIIIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 25 januari 2000)Pagina 587-588
Presentie en opening (dinsdag 25 januari 2000)Pagina 507-507
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2000 (met uitzondering van het deel Cultuur) (26800 VIII)Pagina 507-535
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Algemene Zaken (III) voor het jaar 2000 (26800 III)Pagina 535-552
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2000 (met uitzondering van het deel Cultuur) (26800 VIII)Pagina 552-587
Lijst van besluiten (dinsdag 25 januari 2000)Pagina 587-587

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 143 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 2000 (met uitzondering
van het deel Cultuur) (26800 VIII).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Mijnheer de voorzitter! Een door minister Hermans tijdens de behandeling
van de onderwijsbegroting in de Tweede Kamer gebruikte uitdrukking –
een molen draait niet op de wind die voorbij is – gaf zeer helder mijn
gevoelens weer bij de voorbereiding van de inbreng in deze Kamer. Ik heb veel
gelezen over de stand van ons onderwijs en de veelheid aan inspanningen in
de afgelopen jaren. De conclusie betreffende de onderwijssector is desalniettemin
dat veel niet goed gaat. Scholen staan onder druk. Er is sprake van een alarmerend
tekort aan leerkrachten; zozeer zelfs dat PABO-studenten als invalkracht te
werk worden gesteld of dat leerkrachten uit het buitenland worden aangesteld.
En dan zwijg ik nog over klassen die naar huis worden gestuurd, gewoon omdat
daar op een bepaald uur geen leerkracht voor aanwezig is, en over studiekosten
die de pan uit rijzen. Verder is op veel scholen sprake van geweld, terwijl
wij er toch alles aan doen om met veilige scholen van doen te hebben. Ook
heb ik nog niets gezegd over leerachterstanden, de sociaal-emotionele problematiek
bij kinderen en schooluitval. Dit zijn allemaal zaken die ondanks de herstructureringen
waarvan de afgelopen jaren sprake is geweest, blijkbaar niet konden worden
voorkomen.Het is dus waar: de scholen staan onder druk. De vraag hoe het zo ver
heeft kunnen komen, is een vraag die ook in deze Kamer bij dit beleidsdebat
gesteld moet worden. De OESO-cijfers laten zien dat ons land ondanks een veelheid
aan investeringen, ook in het afgelopen jaar, verder gaat achterlopen bij
bestedingen in de kennisinfrastructuur. De kwaliteit van het onderwijs heet
nog adequaat te zijn, maar Nederland Kennisland kan toch niet ophouden bij
adequaat functioneren, terwijl zoveel constateringen van tekortkomingen worden
gedaan. Soms zelfs lijkt de rek er geheel en al uit en wordt elke nieuwe investering
als nauwelijks meer beoordeeld dan een pijnstiller. Neen, er is geen sprake
van een stabiel pedagogisch klimaat, terwijl dat voor het bereiken
van kwalitatief hoogstaand onderwijs nodig is.Molens draaien niet op de wind die voorbij is. Welke wind is dan echter
wel nodig en welke bijdrage kunnen wij vandaag leveren teneinde bij die benodigde
wind terecht te komen? Vervolgens moeten wij die wind doen waaien om een investering
te laten aanslaan en positief te laten bijdragen aan de kwaliteit van het
onderwijs en de stabiliteit van het pedagogische klimaat om zo ook positief
uit te werken op het plezier in werken op een school en de status van werken
in het onderwijs. Zit de rijksoverheid wellicht toch nog iets te veel bovenop
de scholen? Komen de autonomievergroting en de deregulering niet nog steeds
te weinig van de grond? Op diverse punten neemt nu eens de gemeentelijke overheid
en dan weer de zelfstandig werkende inspectie, het ambtelijk procesmanagement
of een andere intermediaire formatie de regulering ter hand die, inmiddels
door de voordeur gesaneerd, langs de achterdeur weer binnenkomt.Hierover nadenkend, ook met het oog op het millennium dat bijna voorbij
is en staand aan het begin van het laatste jaar van de twintigste eeuw en
het tweede millennium – over dat onderwerp zijn wij het zeer eens, voorzitter –
constaterend dat de overheid zich heel lang in een verzorgend model verantwoordelijk
heeft gevoeld voor het individuele wel en wee van de burger en bedenkend dat
dat zich meer zou moeten omvormen in de richting van het bieden van faciliteiten
om mensen weerbaar te maken, ga ik even terug naar het CDA-motto van oudsher,
namelijk investeren in de kwaliteit van de samenleving. Daarover is door onze
fractievoorzitter gesproken in het verband van de algemene politieke beschouwingen
en de daarin vervatte CDA-opvatting over de rol van de overheid. Ik zet dat
motto af tegen de door de beide onderwijsbewindslieden ingediende nota Sterke
instellingen en een verantwoordelijke overheid. Temeer als het gaat om opvoeding,
onderwijs, vorming en cultuur is een rol van de overheid ons inziens van belang,
met name in de voorwaardenscheppende sfeer. Met betrekking tot onderwijs hebben
wij het dan over zorgdragen voor voldoende financiële middelen, zorgdragen
voor toegankelijkheid en voor adequate infrastructuur, waarbij het niet alleen
gaat om de gebouwen, maar ook om voldoende gemotiveerd personeel en betaalbaar
en tijdig beschikbaar lesmateriaal. Hoe verademend de beide huidige bewindslieden
dan ook mogen overkomen in vergelijking met hun voorgangers, door zaken als
verantwoordelijkheid en autonomie weer op de agenda te zetten – noties
die ons van oudsher zeer weten te inspireren – ons past meer "verantwoordelijke
instellingen en een sterke overheid". Wij denken aan verantwoordelijke instellingen
voor het onderwijskundig proces en een sterke overheid, die uiteraard vraagt
publiekelijk verantwoording af te leggen over de wettelijke condities van
het onderwijskundig proces. Ook al spreek ik vooral over de sectoren primair
en voortgezet onderwijs, dit geldt niet anders voor de overige sectoren van
onderwijs.Voorzitter! Zo bezien stel ik opnieuw de vraag of de scholen onder druk
staan. Ja! Maar welke wind is nodig? De CDA-fractie verwacht in dezen veel
van verantwoordelijke instellingen en een sterke overheid. Ik geef daarvan
een paar voorbeelden. Bezien vanuit verantwoordelijke instellingen is de verantwoordelijkheid
van werkgevers ten opzichte van die van de sterke overheid onhelder en niet
passend geregeld. Immers, betreffende het arbeidsvoorwaardenbeleid overlegt
de minister nog steeds rechtstreeks met de personeelsbonden, en bepaald niet
alleen over de loonruimte! Waarom toch, waar deze methode stamt uit de tijd
dat bestuurders minder autonoom en meer als uitvoerders werkzaam waren, en
momenteel de sterke instellingen in het verband van de VSWO toe zijn aan nieuwe
verhoudingen? Zelfs een overheid toch die spreekt van sterke instellingen
en een verantwoordelijke overheid en in zo'n nota een prikkelende visie geeft
op zelfregie en op autonomie van scholen en besturen, moet toch heden ten
dage die decentralisatie waarmaken? Zo'n wind zou wellicht veel kunnen doen
opklaren, zeker in het voortgezet onderwijs, waar onder meer lumpsumfinanciering
is ingevoerd en schoolbesturen de volledige financiële verantwoordelijkheid
dragen. In dezen vraag ik de bewindslieden ook, zich te willen uiten over
meer differentiatie in de bekostiging van het primair onderwijs. Grote schoolbesturen
zijn toe aan invoering van lumpsum. Kan zoiets gestalte krijgen zonder de
normering in dezen voor kleinere besturen ongedaan te maken?Mijnheer de voorzitter! Als de minister spreekt over sterke scholen en
een verantwoordelijke overheid, wat doet hij dan aan de versterking van scholen?
Afgezien van een veelheid aan andere aspecten in de nota Variëteit en
waarborg, ook positieve, is publieke verantwoording afleggen over de kwaliteit
van het onderwijskundig proces ons inziens geen primaire taak van de overheid,
maar van de verantwoordelijke autonome instellingen zelf. In die zin heb ik
in deze nota een toeleiding gezien en geproefd naar een inspectie als een
national agency voor de kwaliteit van het onderwijs. Zo'n national agency
is niet passend in de verantwoordelijkheidsverdeling, zoals ons goed lijkt
en zoals momenteel ook wettelijk is vastgelegd. Ook lijkt het tijd om te stoppen
met meten en scholen vergelijken. Veeleer moet kwaliteit worden bezien als
een hulpmiddel, wat iets anders is dan kwaliteitsmeting als een rapportcijfer
dat scholen in een onderlinge competitie brengt en hen in een aantal gevallen
publiekelijk afstraft met een slecht cijfer, waardoor ze ook niet gehonoreerd
worden in dingen waarin zij wel sterk zijn. Meer en meer zien wij ontwikkelingen
van visitatie en andere accountancymethoden, waarmee scholen hun kwaliteit
laten beoordelen en schoolteams zijn te helpen op koers te blijven of de ogen
te openen en op dingen te attenderen, waaraan wat moet worden gedaan. Dat
bij dat alles van helderheid sprake moet zijn omtrent wat kinderen bereikt
moeten hebben bij het verlaten van de school, mag ons inziens nimmer ter discussie
staan. Zonodig zelfs moeten zij, om dat niveau te bereiken, daar langer over
kunnen doen. Wat kunnen wij in dezen van de bewindslieden aan voorstellen
verwachten?Voorzitter! Een ander voorbeeld. Hoe worden scholen geholpen met ICT?
Inmiddels is in dezen Kamerstuk 25733, nr. 45, naar de Tweede Kamer gezonden.
Daarin wordt gesteld "dat een begin is gemaakt" met de ontwikkeling van Kennisnet,
beoogd om in de infrastructuur voor ICT te voorzien, benodigd op scholen tot
achter de voordeur. Het is ook bekend wat de hiervoor aan Enertel te betalen
kosten zijn: bijna 260 mln., alleen voor het funderend onderwijs. Zijn
wij hier wel op de goede weg? Er lijkt te zijn gekozen voor een weg met behulp
waarvan niet of hoogstens pas op termijn wordt gewerkt aan de totstandkoming
in dezen van sterke scholen. Maar het zijn van sterke school wordt, ook in
ICT-opzicht, vandaag al van scholen gevraagd. Wordt er haast gemaakt met de
totstandkoming van de beoogde infrastructuur? Die had er voor het onderwijs
toch al moeten zijn? Hoeveel nota's richting de Tweede Kamer hebben de scholen
nog te gaan? Met deze weg wordt de verantwoordelijke scholen voorshands de
financiële middelen onthouden. Zij kunnen dus geen andere kant uit. Dit
alles werkt negatief uit op het willen werken in het onderwijs. Graag een
reactie van de minister.Een ander voorbeeld, over sterke scholen en geweld. In onze visie op een
verantwoordelijke school laat zo'n school zich niet gijzelen in het geval
van geweld. De school is immers geen huis van bewaring. Hier moge een taak
naar de gemeenten zijn gedecentraliseerd, maar toch versterkt een verantwoordelijke
overheid scholen in dezen doordat zij, desgewenst in overleg met de VNG, haar
verantwoordelijkheid toont, ook wanneer overheidstaken zijn gedecentraliseerd.
Ook dan moet de rijksoverheid toezien op de naleving. Grosso modo ontbreken
op het gemeentelijke vlak vandaag de dag opvangvoorzieningen, schoolvervangende
voorzieningen, voor notoir crimineel gedrag van boefjes. Maar sturen sterke
verantwoordelijke scholen deze kinderen van school, dan overtreden zij de
wet. Dit is geen juiste verantwoordelijkheidsverdeling. Zeker een voor de
infrastructuur verantwoordelijke overheid moet dit toch anders regelen? Hoewel
geweld qua oorzaak hier niet anders lijkt te duiden dan die welke wij elders
in de samenleving ook tegenkomen, in toenemende mate, hoor ik graag van deze
bewindslieden wat zij gaan ondernemen, wellicht samen met hun collega's, om
meer veiligheid te garanderen voor scholen.Ik trek de lijn van verantwoordelijke school en een sterke overheid even
door richting basisvorming en studiehuis. Een verantwoordelijke school raakt
niet van slag van het inspectierapport over vijf jaar basisvorming. Het vraagt
wel tijd van de metende overheid om haar in de gelegenheid te stellen tot
goede invoering te komen; tijd van de overheid om tijdig in alle benodigde
infrastructuur te voorzien en tijd van de voor het onderwijsproces verantwoordelijke
instellingen. Zo moet ook wat betreft het studiehuis aan sterke verantwoordelijke
scholen tijd worden gegund als het gaat om de invoering van het studiehuis
teneinde een en ander zonder tussentijdse programmawijzigingen op orde te
krijgen. Tijd en vertrouwen. Haagse wispelturigheid mag de verantwoordelijkheid
niet te niet doen als het gaat om het welslagen van het project studiehuis,
toevertrouwd aan sterke en verantwoordelijke scholen en docenten. Dan hebben
zij terecht het gevoel dat ze nooit rust wordt gegund. Daardoor worden ze
gehinderd in de uitoefening van hun beroep. Zulke reacties bevorderen opnieuw
niet de lust om in de toekomst je job in het onderwijs te zoeken.Vraagt juist onderwijs, met scholen van zo diverse pluimage – in
het buitenland is men vaak jaloers op die pluriformiteit – niet om het
minder uitvinden van het wiel buiten de school, maar om het meer uitvinden
daarvan binnen de school? Te vaak worden structuren belangrijker geacht dan
de overdracht van informatie van docenten naar kinderen. Men vraagt zich te
weinig af wat het voordeel voor het kind van die structuren is. Zie de vernieuwing
in het voortgezet onderwijs, waar docenten momenteel met drie of vier vernieuwingen
tegelijkertijd te maken hebben, met die van de basisvorming, de tweede fase
studiehuis en de integratie VBO/MAVO. Dat is toch vragen om overbelasting?
Hier heb ik mevrouw Adelmund hoop ik goed begrepen toen zij onlangs sprak
over onderbouwde vernieuwingen en investeringen in geld en in tijd. Dat heb
ik begrepen als: onderwijsinnovaties moeten vooraf worden voorzien van businessplannen
met daarin alle aspecten van onderwijsinhoudelijke en beheersmatige vernieuwing,
inclusief kosten, in samenhang met de uitvoering.Het CDA-motto "investeringen in de kwaliteit van de samenleving" en het
daarbij uitgaan van verantwoordelijke instellingen en een sterke overheid
heeft onzes inziens te maken met de vraag uit welke hoek de wind meer moet
gaan waaien. Het gaat daarbij om een verantwoordelijke en sterke overheid
en instellingen, naast helderheid over wanneer wat wiens taak is. Daarop moet
men worden aangesproken. In dat verband hoor ik graag de visie van de bewindslieden
op de resultaten van recent onderzoek van het SCP betreffende de onderwijsresultaten
van minderheden, juist waar bekend is dat de minderhedenbevolking in Nederland
nogal groeiende is in de komende jaren. Hoe interpreteren de bewindslieden
het gegeven dat Chinese leerlingen beter presteren dan autochtone leeftijdsgenoten,
terwijl Turkse en Marokkaanse leerlingen bij het verlaten van de basisschool
een prestatieachterstand hebben? Nemen zij in het toegezegde onderzoek mee
de culturele achtergronden met consequenties voor ondernemingsinzet en bereidheid
hard te werken, welke hier een rol lijken te spelen? Ik heb hier grote zorgen,
voorzitter, ook waar onderwijsachterstanden consequenties hebben voor de arbeidsparticipatie
en voor de verdraagzaamheid over en weer. Onze fractie is van mening dat een
goede integratie van allochtonen in grote mate samenhangt met de kwaliteit
van onderwijs. De daarvoor geoormerkte middelen zullen dan ook echt op de
desbetreffende scholen terecht moeten komen. Zonder nu weer het zitten blijven
te willen invoeren, kan het bij de verantwoordelijkheid van de scholen horen
om waar nodig verlengde schooltijden/schooljaren in te voeren, dit in aansluiting
op maatregelen op de voorschoolse periode.Verbetering van de kwaliteit van ons onderwijs vraagt om meer geld en
om meer leerkrachten, meer gedifferentieerd ook. Hierbij wijs ik opnieuw op
de verantwoordelijkheid van scholen die om hun kansen optimaal te benutten,
een sterke overheid vragen: laat scholen ook hierbij zelf hun kwaliteit aangeven,
als ook aangeven wat daartoe aanvullend nodig is, waarbij ze in de uitvoering
autonoom zijn. Kwaliteit en inhoud centraal stellend, vraagt vernieuwing overigens
een minimum aan stabiliteit welk minimum thans niet gegeven lijkt. Waar overigens
een goed pedagogisch klimaat verreweg het hoogst moet scoren, vraag ik hier
het betere niet de vijand van het goede te laten worden.Investeren in onderwijs, investeren in voorkomen van achterstanden, waardoor
in onze samenleving de vereiste integratie kan ontstaan. Het
is ook investeren in arbeidspotentieel en in gezondheid. Goed onderwijs hebben
genoten, staat immers mede garant voor behoud van een baan, voor "je je goed
voelen" en voor een betere gezondheid, ook in psychologische zin. Kwalitatief
hoogstaand onderwijs – en dat is meer dan adequaat – lijkt mij
een must in ons land. Wat dat betreft kan ik mij een positie voorstellen voor
het departement van Onderwijs als kerndepartement, ook in het sociaal-economisch
beleid. Ook wat dat betreft moet het onderwijsministerie, nu kennisoverdracht
hand over hand toeneemt en levenslang leren het motto is, de kennisinstellingen
zoals scholen en universiteiten ruimte geven om zich te kunnen ontwikkelen
tot knooppunten in de kennisnetwerken van economie en maatschappij. In dat
verband zijn interdepartementale dwarsverbanden dringend noodzakelijk. Welke
stappen nemen de bewindslieden hierin?Mijnheer de voorzitter! Ik vat samen: om dat kwalitatief hoogstaande onderwijs
te bereiken, lijkt een wind behulpzaam, zo niet dringend gewenst, waarin sterke
en verantwoordelijke scholen en hun besturen in dezen meer zelf aangesproken
worden omtrent de te bepalen strategie, daarbij rekening houdend met de kerntaken
van een sterke overheid betreffende eisen van doelmatigheid, toegankelijkheid,
beschikbare financiën en infrastructuur. Graag hoor ik hierover de mening
van de bewindslieden.Scholen zorgen primair zelf voor hun imago. Beter zijn dan een diplomafabriek
en hoe, moet door henzelf voor het voetlicht gebracht worden. Dit is waar
ouders en de samenleving gevoelig voor zijn en dit is ook van invloed op de
kwaliteit van de samenleving. Mogelijkheden en ruimte om te voldoen aan de
vraag naar individuele invulling en eigen beïnvloedingsmogelijkheden
zullen er dan blijken te zijn. Ze moeten ervoor toegerust worden door een
sterke overheid die vertrouwen uitstraalt naar de verantwoordelijke instellingen.
Gevraagd wordt een stabiel pedagogisch klimaat op scholen, nodig voor kwalitatief
hoogstaand onderwijs. Dan wordt het er ook weer "goed werken". Laat zo'n wind
nu eens de ruimte krijgen.De heer De Jong (CDA):Mijnheer de voorzitter! Onderwijs en kennis zijn steeds bepalender geworden
voor de toekomst van onze samenleving, voor het persoonlijk functioneren in
de maatschappij en voor de kwaliteit van het bestaan. Goed onderwijs en goed
onderzoek vormen basisvoorwaarden voor en een investering in de kwaliteit
van de samenleving. Dat vraagt voldoende geld en goede voorwaarden.Het CDA wil investeren in extra activiteiten die de kwaliteit van de samenleving
ten goede komen. Onderwijs en onderzoek hebben in dat kader voor onze fractie
een hoge prioriteit. Die prioriteit geldt des te sterker waar bijvoorbeeld
forse financiële problemen bestaan, zoals in het hoger beroepsonderwijs
ten gevolge van een voortdurende stijging in studentenaantallen. Tekorten
leiden tot achterstanden, onder meer op het gebied van informatie en communicatietechnologie
in het HBO en dus wordt de kwaliteit van de HBO-opleidingen bedreigd.Financiële problemen hebben in het algemeen vrijwel steeds een onmiddellijk
kwalitatief gevolg. Maar ook onderwijsvernieuwing, zowel bij het HBO als bij
het WO vergt structureel extra financiële middelen. Zo nu en dan eens
een extra impuls onder de fraaie naam "Kwaliteit en studeerbaarheid" is meegenomen,
maar het vraagt om meer. Indien kwaliteitsverbetering en onderwijsvernieuwing
een permanente taak vormen voor de instellingen, en dat vinden wij, dan moeten
de benodigde middelen daarvoor beschikbaar zijn. Wij moeten dus investeren
omwille van een kwalitatief hoog opleidingenniveau!Het Wetenschapsbudget 2000 kiest voor een vernieuwing en voor ruimte voor
het risicodragende langetermijnonderzoek. Wil ons land een positie aan de
top en niet in de middenmoot, dan vergt dat extra investeringen in onderzoek.
Het is voorts noodzakelijk om te investeren in het HBO en in het WO om extra
instroom mogelijk te maken. De arbeidsmarkt toont een tekort van tienduizenden
academici en honderdduizenden HBO'ers en dat tekort is groeiende. De kennisintensiteit
van de factor arbeid moet omhoog en dat vergt investeren in onderwijs en onderzoek.Kennistekorten zullen onze economische ontwikkeling remmen, terwijl onderwijs
en onderzoek juist een aanjaagfunctie vervullen. Nederland als kennisland
aan de maat houden, betekent dat onze investeringen in onderwijs en onderzoek
ten minste vergelijkbaar zijn met die van andere OESO-landen in onze directe
omgeving. Het lijkt de CDA-fractie dan ook alleszins verantwoord een deel
van alle meevallers die de afgelopen weken zijn komen vast te staan, te besteden
aan het hoger onderwijs en het wetenschappelijk onderzoek zonder overigens
afbreuk te doen aan het grote belang van aflossing van de staatsschuld.Mijnheer de voorzitter! De begroting van het ministerie van OCW voor het
jaar 2000, het HOOP 2000, het Wetenschapsbudget 2000 en de Onderwijsbeleidsbrief
"Sterke instellingen en een verantwoordelijke overheid" zijn bepalend voor
het beleid. De CDA-fractie waardeert de sfeer van openheid en dialoog in die
documenten positief. Datzelfde geldt voor de wijze waarop de minister zijn
beleid presenteert en bespreekt. Er is sprake van positieve waardering, omdat
de openheid en de dialoog gebaseerd zijn op vertrouwen in de verantwoordelijkheid
van de basis, van degenen die direct voor de primaire processen van onderwijs
en onderzoek verantwoordelijk zijn.De overheid moet kaders en structuur bieden voor de instellingen, moet
zorgen voor kansen voor iedereen en minder met details bezig zijn. De minister
beoogt autonome onderwijs- en wetenschapsinstellingen de ruimte te geven slagvaardig
te handelen ten aanzien van hun kerntaken en in te spelen op snelle maatschappelijke
veranderingen. De overheid moet de randvoorwaarden scheppen, zorgen voor transparante
kwaliteitsbewaking en voor de toegankelijkheid van de voorzieningen. Aldus
vat onze fractie het beleid samen.Interactieve beleidsvorming, decentralisatie van allerlei taken en bevoegdheden,
meer bewegingsvrijheid en bewegingsruimte, oriëntatie op talent en topkwaliteit,
competitie tussen instellingen aanmoedigen, ook in het internationale vlak,
vormen karakteristieke lijnen van het beleid van de minister. Wij zullen dat
minister Hermans vandaag trouwens nog wel een paar keer horen zeggen. Natuurlijk
kun je in dat kader meteen vragen opwerpen als: hoe kijkt de
minister dan aan tegen de numerus fixus voor bepaalde opleidingen en tegen
de toekomst van de Open Universiteit?Mijnheer de voorzitter! Eigen verantwoordelijkheid en zelfstandigheid
vindt ook het CDA belangrijk voor de instellingen van hoger beroeps- en wetenschappelijk
onderwijs en voor de onderzoeksinstituten. Daarom zeg ik met mevrouw Van den
Hul-Omta dat sterke instellingen en verantwoordelijke overheid inderdaad gewenst
zijn, maar ook verantwoordelijke instellingen en een sterke overheid. De overheid
moet sterk zijn in haar rol van financier en sterk in het scheppen van goede
voorwaarden. Hierop wil de CDA-fractie de minister aanspreken.Ik heb al de aandacht gevraagd voor noodzakelijke extra investeringen
voor de kwaliteit en het niveau van de opleidingen, voor de instroom in het
HBO en het WO en voor het wetenschappelijk onderzoek. Waar het gaat om goede
voorwaarden voor de primaire processen van onderwijs en onderzoek heeft het
beleid van de minister onzes inziens een tamelijk afstandelijk karakter, waarin
de publieke verantwoordelijkheid van de overheid voor HBO en WO en het wetenschappelijk
onderzoek te weinig profiel krijgt. De minister ziet vier ijkpunten voor de
rol van de overheid ten aanzien van het HBO en het WO: kwaliteit, toegankelijkheid,
doelmatigheid en verantwoordelijkheid voor het bestel als geheel. Onze fractie
wil deze ijkpunten gaarne verder uitgewerkt zien. Daarom leggen wij de minister
een aantal concrete vragen voor.In de brief van de minister van 22 december 1999 is uiteengezet hoe het
keurmerksysteem voor HBO en WO eruit gaat zien. Het gaat in het beoogde accreditatiestelsel
om een kwaliteitskeurmerk. Maar wie bepaalt uiteindelijk het niveau van opleidingen
met het oog op eisen of verwachtingen op de arbeidsmarkt enerzijds, en gelet
op de implicaties daarvan voor studieduur, infrastructuur en kosten van een
opleiding anderzijds? Is de minister bij machte bij te sturen? Stelt hij de
kwaliteitscriteria voor accreditering vast? Vindt hij dat hij moet kunnen
bijsturen wanneer het niveau van een opleiding de toegankelijkheid bedreigt?
Verdampt de overheidsverantwoordelijkheid door het accreditatie- en keurmerksysteem?
Anders gezegd: hoe maakt de minister de overheidsverantwoordelijkheid voor
kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid waar, gegeven dat systeem?Een andere vraag van onze fractie in het licht van de publieke verantwoordelijkheid
betreft het opleidingenaanbod. Stel dat HBO- en WO-instellingen bepaalde opleidingen
opheffen, omdat zij vinden dat de kosten die zij daarvoor moeten maken, te
hoog zijn ten opzichte van het zeer beperkte aantal studenten dat aan die
opleidingen deelneemt, terwijl er toch maatschappelijk gezien behoefte bestaat
aan afgestudeerden van zo'n opleiding, al was het maar omwille van het behoud
van kennis en kunde voor toekomstige generaties. Ik denk dan bijvoorbeeld
aan opleidingen in oude talen of aan zeer geavanceerde specialistisch-technologische
opleidingen. Wat doet de minister indien zelfregulering tot resultaten leidt
die op micro- of mesoniveau wel acceptabel, maar macro gezien onwenselijk
en onaanvaardbaar zijn? De minister zal dan toch zijn vier ijkpunten aanzienlijk
moeten verbijzonderen? Over deze verbijzondering zal de CDA-fractie gaarne
meer vernemen dan zij tot nu toe in de stukken heeft aangetroffen.In het kader van de uitwerking van de Bolognaverklaring van 19 juni 1999
is wel het idee geopperd de universitaire masteropleiding op een andere wijze
te financieren dan de thans bestaande doctoraalopleiding. Uit een oogpunt
van toegankelijkheid en gelijkheid van kansen gaat de CDA-fractie ervan uit,
dat de overheidsfinanciering daarvan vaststaat. In dat verband rijst voor
de CDA-fractie nog een andere vraag. De differentiatie in het opleidingenaanbod
van het HBO en het WO zal toenemen, ook qua studieduur. Denk aan de competitie,
zowel nationaal als internationaal, alsook aan de grotere autonomie van de
instellingen. Hoe verhoudt zich dan een gedifferentieerde studieduur tot de
studiefinanciering, die zo'n differentiatie niet of nog niet kent? Moet de
studiefinanciering dan niet in de pas lopen met tenminste de normatieve studieduur?
Zo ja, hoe denkt de minister dat vraagstuk op te lossen, ook in financieel
opzicht? Het gaat hier vooral om het ijkpunt toegankelijkheid en de verantwoordelijkheid
voor het bestel.Nu het toch over de Bolognaverklaring gaat, plaatst de CDA-fractie op
dit punt nog enkele kanttekeningen. De minister wil vóór 1 juli
2000 over het advies van een commissie van de Onderwijsraad beschikken, om
tegen het einde van het jaar besluiten te kunnen nemen vanuit de Bolognaverklaring.
Intussen nemen verschillende HBO- en WO-instellingen al concrete initiatieven.
Wat vindt de minister van deze initiatieven? Leveren deze geen complicaties
op wanneer hij met zijn regeling komt? Meer in het algemeen: wat doet de minister
met instellingen die nu al de mastergraad verlenen, en met instellingen die
dat wel willen, maar niet mogen, zoals het HBO? In het belang van instellingen
die hun verantwoordelijkheid willen nemen, maar ook in het belang van hun
studenten zijn op al deze punten voortvarende overheidsbesluiten noodzakelijk.Uit het oogpunt van toegankelijkheid van de masteropleidingen ten slotte
nog een enkele opmerking. Bij de Bolognaverklaring wordt nogal eens verwezen
naar de Angelsaksische oorsprong van het bachelor- en mastermodel. Onze fractie
wijst erop dat aan die oorsprong inherent is het accent op inspanningen en
prestaties van de student om toegelaten te worden tot een masteropleiding.
Pas de bachelor kan master worden, maar niet iedere bachelor mag master worden.
Welk beleid staat de minister op dit punt voor?In het hoger onderwijs moet het ook gaan om opleiding en vorming met het
oog op het dragen van maatschappelijke verantwoordelijkheid en het bevorderen
van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Ik denk dan aan ethische vraagstukken
en morele dilemma's in wetenschapsbeoefening en beroepspraktijk. Natuurlijk
zullen de instellingen daaraan zelf invulling moeten geven. Vindt de minister
dat de overheid voor uit publieke middelen gefinancierd HBO en WO ook een
eigen verantwoordelijkheid heeft? Kan de minister met zijn ijkpunten in de
hand zijn publieke verantwoordelijkheid realiseren door bijvoorbeeld concrete
aanwijzingen te geven inzake opleidingen en studieprogramma's?Dan een vijfde en laatste concrete vraag in dit kader, voorzitter. Die
vraag gaat specifiek over wat in de stukken is aangeduid als
de verantwoordelijkheid van de overheid voor het bestel als geheel. De minister
maakt ruimte voor fusies tussen instellingen van hoger en van wetenschappelijk
onderwijs. Tegelijkertijd houdt hij vast aan het onderscheid tussen universitaire
en hogere beroepsopleidingen. Het binaire stelsel blijft dus in stand. Daar
zijn wij het mee eens. Maar daarvan uitgaande, vindt onze fractie dat de minister
helder moet aangeven wat het een en wat het ander is, ook in het licht van
het stelsel van vooropleidingen. Daarbij doet zich trouwens ook de vraag voor,
hoe de minister het wetenschappelijk onderzoek positioneert. Wetenschappelijk
onderzoek is thans voor een belangrijk deel een taak en een activiteit van
de universiteit als instituut. Maar hoe moet men dat zien bij een fusie van
universiteit en hogeschool? Gaat het dan die kant op, dat hogescholen de facto
ook een onderzoekstaak erbij krijgen? Immers, wanneer onderzoeksactiviteiten
gelieerd zijn aan HBO-opleidingen in een gefuseerde instelling, waarom dan
niet ook onderzoekstaken bij afzonderlijke, zelfstandige HBO-instituten? In
dit kader is interessant het beeld dat HBO-bestuurders van de toekomst hebben:
een dertigtal centra, over het land verspreid, met elk een gevarieerd aanbod
aan opleidingen en verschillende onderzoeksactiviteiten. Koestert de minister,
zo vraagt onze fractie, een soortgelijk toekomstbeeld als resultaat van zijn
beleid? Of voelt de minister zich meer verwant met het oordeel van bestuursvoorzitter
Veldhuis van de Utrechtse Universiteit, die, samengevat in mijn woorden, heeft
gezegd: een universiteit die zichzelf als wetenschappelijke instelling serieus
neemt, zal niet fuseren. Ik verwijs naar NRC Handelsblad van 15 januari jongstleden.Voor het wetenschappelijk onderzoek is minder precies aangegeven welke
ijkpunten de overheid (het kabinet) hanteert als het gaat om de precisering
van haar (zijn) publieke verantwoordelijkheid. Een gecompliceerd stelsel van
afspraken en afstemmingen bepaalt uiteindelijk waaraan het voor wetenschappelijk
onderzoek bestemde gemeenschapsgeld wordt besteed in het kader van de eerste
en tweede geldstroom. Als CDA-fractie gaan wij ervan uit, dat de minister
in dat geheel tenminste een bewakende, zo niet een sturende rol heeft te vervullen.
Een bijzonder punt van aandacht voor onze fractie vormt het personele aspect.
Het is steeds moeilijker jonge onderzoekers aan te trekken en enige tijd vast
te houden. Tegelijkertijd geldt, dat veel wetenschappelijk onderzoek steunt
op de creativiteit van jonge onderzoekers. Kan de minister de desinteresse
in een wetenschappelijke loopbaan verklaren? Spelen hierin arbeidsvoorwaardelijke
aspecten een rol? Of is misschien het geheel van reglementering en procedures
dat aan concrete onderzoeksprojecten vooraf pleegt te gaan, een hindernis?
Voorziet de minister de noodzaak van maatregelen die een keuze voor een wetenschappelijke
loopbaan stimuleren, ook in het licht van de vergrijzing van het personeelsbestand
van onze wetenschappelijke instellingen?De minister hamert in zijn stukken en in zijn publieke uitspraken op het
belang van toponderzoek en de inzet van talent, óók in de internationale
context. Topposities, kwaliteitsbeleid en centers of excellence beschermen
is prima, maar het is eigenlijk een tamelijk conserverend beleid. Het stimuleert
berekenend en risicomijdend gedrag. Zorgen dat er meer topposities en centers
of excellence komen, is een progressieve activiteit, maar dit vraagt om meer
risicovolle onderzoeksprojecten. Onorthodox onderzoek biedt nu eenmaal weinig
zekerheid over de te verwachten resultaten. Het is risicovol en het innovatieve
karakter ervan staat niet bij voorbaat vast. Er moeten dus waarborgen zijn
die fundamentele vernieuwingen mogelijk maken. Alleen maar bestaande posities
beschermen, levert te weinig nieuws op. Graag verneemt mijn fractie hoe de
minister hier tegenaan kijkt.Voorzitter! Er zijn nog veel andere punten aan de orde te stellen, zoals
de rechtmatigheidscore van de Informatie Beheer Groep bij de uitvoering van
de studiefinanciering, de fiscale aftrekbaarheid van studiekosten, de Europese
en internationale context van onderwijs en onderzoek, het rendement en de
productiviteit van HBO en WO, maar ik laat het hierbij. Onze fractie ziet
de reactie van de minister graag tegemoet, concreet en niet te afstandelijk.De heer Ginjaar (VVD):Mijnheer de voorzitter! Bij hun aantreden hebben de bewindslieden duidelijk
gemaakt dat zij niet van zins waren om aanstonds met nieuwe wetgeving te komen,
maar wel een discussie wilden aangaan over de inhoud, de plaats en de betekenis
van het onderwijs in snel veranderende maatschappelijke omstandigheden, mede
in relatie met de kwaliteit van onze samenleving. Met de brief over het onderwijsbeleid
op middellange en langere termijn van 21 september 1999 geven zij uitvoering
aan dit voornemen.De inhoud van de brief laat zich karakteriseren door een zekere mate van
tweepoligheid. De bewindslieden erkennen dit als zij op pagina 7 stellen dat
een paradox aanwezig is bij het tot stand brengen van veranderingen op grond
van wijzigingen in maatschappelijke of politieke opvattingen: enerzijds een
overheid met ruggengraat, nodig om die veranderingen tot stand te brengen,
maar anderzijds een overheid die zich moet onthouden van detailbemoeienis.
Het is deze tweepoligheid, die als een rode draad door het gehele stuk heen
loopt. De overheid moet goede kaders bieden voor sterke onderwijsinstellingen.
Hierbij zijn vier ijkpunten van belang: kwaliteit, toegankelijkheid, doelmatigheid
en bestelverantwoordelijkheid. Echter, geen bemoeienis met details. Instellingen
moeten zelf verantwoordelijkheid dragen.De VVD-fractie kan zich heel wel vinden in deze benadering. Toch ontstaat
al lezende een gevoel van onzekerheid. De pretentie is om richting aan te
geven, maar tegelijkertijd worden geen duidelijke keuzes gemaakt. "Het is
zaak een gulden middenweg te kiezen, die past bij wat er in de samenleving
leeft." Dit leidt ertoe, bijvoorbeeld waar het gaat om de financiële
verantwoordelijkheid van de overheid, dat gesteld wordt dat uiteraard de overheid
verantwoordelijk is voor de bekostiging van het onderwijs, maar dat tegelijkertijd
wordt gesteld dat ouders het recht hebben om zelf financieel bij te dragen.
De vraag rijst of daar een relatie tussen is en of niet op een gegeven ogenblik
de verantwoordelijkheid van de overheid gaat worden gedeeld door het recht
van ouders om zelf financieel bij te dragen. Dit soort tweepolige
benaderingen kan leiden ofwel tot een academische discussie, dan wel het wegzakken
van de belangstelling of een discussie op detailpunten. En dat zou jammer
zijn; de inzichten en inspanningen van de bewindslieden verdienen een beter
lot. De VVD-fractie wil de bewindslieden dan ook suggereren om, in aansluiting
op de eerdere notities over autonomie en deregulering, niet te lang te wachten
met de concretisering van hun visie. Zijn de bewindslieden daarbij bereid,
de jaarlijkse rapportage over autonomie en deregulering die aan de Tweede
Kamer is toegezegd ook aan dit huis te sturen?In het vervolg van mijn betoog zal ik mij, met uitzondering van mijn laatste
opmerking, richten op het hoger onderwijs. In het HOOP heeft de minister zijn
ideeën, een veelheid van ideeën over het hoger onderwijs, neergelegd.
Flexibiliteit, deregulering, autonomie zijn de kernbegrippen die velen als
muziek in de oren moeten hebben geklonken. Bleven deze opvattingen nog omgeven
door vaagheid, het overleg met het veld heeft gelukkig, zoals het verslag
van dit overleg duidelijk maakt, tot een aantal aanscherpingen geleid. De
VVD-fractie stelt voorop zich te kunnen vinden in het principiële uitgangspunt
om meer ruimte te scheppen voor de instellingen om zich te ontwikkelen in
een veranderende omgeving. Dit houdt in een grote mate van zelfregie, maar
wel binnen de expliciete overheidsverantwoordelijkheid voor het functioneren
van het stelsel als geheel, met name als het gaat om kwaliteit, toegankelijkheid
en doelmatigheid. Hoe ziet de minister dit in feite? Waar ligt ergens het
evenwicht tussen aan de ene kant de verantwoordelijkheid van de overheid,
zoals die zo treffend is geschetst en aan de andere kant de betekenis van
de zelfregie? Hoe ziet de minister dit als het vooral gaat om wetgeving die
bij deze uitgangspunten hoort?Dit is belangrijk, omdat het HOOP nu voor vier jaar geldt. Dat betekent
dat er geen mogelijkheid is om tot een wijziging van beleidsdoelstellingen
te komen, die zich tussentijds zouden kunnen voordoen. Is de minister bereid
om in dit verband jaarlijks een overzicht te geven van de voortgang bij het
tot stand brengen van grotere autonomie en zelfregie, met de betekenis van
de beleidsverantwoordelijkheid van de overheid? Zo kan jaarlijks door dit
huis met de minister over de problematiek worden gesproken.Wie zich de bijdragen van de VVD-fractie in dit huis herinnert over de
inrichting van het stelsel zal het niet verbazen dat de VVD-fractie geen voorstander
is van de mogelijkheid van bestuurlijke fusies tussen instellingen voor hoger
beroepsonderwijs en die van wetenschappelijk onderwijs. Integendeel, de VVD-fractie
acht dit een onwenselijke ontwikkeling. Wetenschappelijk onderwijs dient zich
te richten op het aankweken van een academisch denk- en werkniveau, en de
voorbereiding op een beroepsuitoefening waarvoor dit denk- en werkniveau vereist
is. Hoger beroepsonderwijs is gericht op directe beroepsuitoefening van geprofessionaliseerde
kennis. Wetenschappelijk onderwijs gedijt bovendien slechts in een omgeving
van goed wetenschappelijk onderzoek. Kijkende naar de voordracht van de bewindsman
bij het VSNU-jaarcongres in maart 1999 deelt hij deze opvatting.Wie het loslaten van het binaire stelsel bepleit, zoals de voorzitter
van de HBO-raad laatstelijk deed in de Staatscourant van 21 januari jongstleden,
miskent dit wezenlijke onderscheid; het zal leiden tot een ongewenste convergentie
van opleidingen ten detrimente van elk van beide typen onderwijs. Bestuurlijke
fusies zouden hiertoe een opmaat kunnen zijn en dat moet naar de mening van
de VVD-fractie voorkomen worden. De duidelijke wens van de minister dat beide
typen onderwijs duidelijk herkenbaar van elkaar verschillend moeten blijven
is nog geen garantie dat zulks ook daadwerkelijk zal gebeuren. Bovendien moet
bedacht worden dat beide typen onderwijs elk een eigen bestuurlijke attitude
vergen. Natuurlijk, samenwerking moet kunnen plaatsvinden; hiervoor zijn in
de praktijk voldoende mogelijkheden aanwezig.Een tweede punt van aandacht betreft de voorgenomen opheffing van de Adviescommissie
Opleidingen en het afschaffen van de toets voor de macrodoelmatigheid voor
nieuwe opleidingen, onder een aantal nader uit te werken condities. De VVD-fractie
begrijpt de principiële overwegingen van de minister om te komen tot
een grotere mate van zelfregie van de instellingen wat de inrichting van het
onderwijsaanbod betreft, zij het dan ook dat bij nieuwe opleidingen voorzien
wordt in een inhoudelijke toetsing vooraf. Minder gelukkig is de VVD-fractie
met het afschaffen van de doelmatigheidstoets. Ervaringen uit voorbijgegane
jaren wezen immers uit dat onder druk van concurrentie en modeverschijnselen
als "onderwijs op maat" – Rita Kohnstam wijdde daar enige tijd geleden
in NRC Handelsblad een treffende beschouwing aan – een wildgroei aan
afstudeerrichtingen en opleidingen is ontstaan, welke laatste maar nauwelijks
het hoofd boven water konden houden. En bovendien vaak modegevoelig waren.
De financiering van dat soort opleidingen geschiedt in de meeste gevallen
ook ten koste van reeds bestaande opleidingen in het kader van het huidige
bekostigingsstelsel. De voorzitter van de ACO maakt in zijn brief van 13 januari
jongstleden een aantal behartigenswaardige opmerkingen over dit onderwerp,
die wij gaarne onderschrijven en die gisteren door de Tweede Kamer werden
gedeeld in het overleg met de minister, zoals bleek uit persverslagen. Is
het wel verantwoord, zelfs binnen de beleidsuitgangspunten van de minister,
op deze wijze met publieke middelen om te gaan? Hoe reageert de minister bijvoorbeeld
op de nieuwe economieopleidingen in Utrecht? Is de minister bereid toch nog
een vorm van een doelmatigheidstoets in te voeren?Een volgend punt van aandacht is de bachelor-masterbenadering, voortvloeiende
uit het Bologna-akkoord. De VVD-fractie staat hier positief tegenover, zij
het dat zij zich terughoudend opstelt ten aanzien van brede propedeuse. Kan
de minister in dit verband ingaan op de positie van de propedeuse in dit stelsel?
Ik denk aan begrippen als oriëntering, selectie en verwijzing. Is de
minister niet bevreesd dat aan de bachelortitel ongewenste civiele effecten
zullen worden toegeschreven? Het systeem wordt niet toegepast bij de HBO-opleidingen.
Wel blijkt uit de reactie van alweer de voorzitter van de HBO-raad de wens
naar gelijkschakeling. Hoe staat de minister daartegenover? Alleen bij post-initieel
hoger beroepsonderwijs komt de mastergraad voor, maar dan als "professional
master". Zal men in het buitenland begrijpen wat de betekenis
hiervan is? Draagt dit bij aan de gewenste transparantie?Dan de dreigende teloorgang van de harde bèta's Het aantal studenten
wiskunde, natuurkunde en scheikunde is sinds de jaren zeventig gehalveerd.
Dat is een slechte ontwikkeling met grote gevolgen. Het is goed dat uit het
HOOP blijkt dat niet ingegaan wordt op de aanbeveling van de AWT om het aantal
opleidingen te halveren, maar de structurele consequenties op te vangen door
clustering van afstudeerrichtingen en specialisatie in de doctoraalfase door
samenwerking van de betrokken instellingen. De vraag kan hierbij opgesteld
worden of ook niet door een ruimere bekostigingssystematiek de wetenschappelijke
kwaliteit van kleinere groepen gewaarborgd kan worden. Kleinere groepen krijgen
immers minder financiering, die ten nadele werkt van juist die wetenschappelijke
kwaliteit. Maar moet daarnaast ook niet aandacht worden besteed aan de oorzaken
van de verschuiving in belangstelling? Ongetwijfeld speelt de ontwikkeling
van informatica en levenswetenschappen hierbij een rol. Maar er zijn ook andere
factoren, zoals de gepercipieerde moeilijkheidsgraad, het maatschappelijk
aanzien en het te verwachten salaris. Ook is van belang dat de maatschappelijke
betekenis van de disciplines voor de leerlingen van het voortgezet onderwijs
veelal verborgen blijft. De introductie van profielen en het studiehuis biedt
goede mogelijkheden om hier verandering in te brengen, mits voldoende in deze
disciplines academisch geschoolde leraren aanwezig zijn. En daar ontbreekt
het nu juist aan. Van belang is derhalve het interesseren van studenten voor
het leraarschap; een onderwerp van ULO- en bèta-convenant. Wij komen
hierover ongetwijfeld te spreken bij het wetsvoorstel over de modernisering
van de opleiding tot eerstegraadsleraar.In het overleg met de Tweede Kamer op 9 december jongstleden zei de bewindsman,
niet bereid te zijn enige garantie te geven dat in Nederland alle universitaire
opleidingen financieel gezien even toegankelijk blijven. Dat was een uitermate
belangwekkende uitspraak. Kan de minister daar nog eens op ingaan en kan hij
tevens zijn visie geven op het volgende? Kosten voor post-initiële opleidingen
kunnen thans worden afgetrokken in de belastingsfeer. Vanaf 2001 zal dit slechts
tot ƒ 12.000 mogelijk zijn. Acht de minister dit niet eerder ontmoedigend
dan stimulerend als het gaat om het dragen van eigen verantwoordelijkheid?De centrale boodschap in het Wetenschapsbudget 2000 luidt: "Een akker
vergt voortdurende zorg; door juiste behandeling en geduld wil het gewas gedijen.
Zo ook is investeren in kennis een zaak van lange adem, goed monitoren en
waar nodig omstandigheden veranderen." In deze benadering, die de VVD-fractie
aanspreekt – het is een agrarische benadering – wordt dan wel
één aspect gemist en dat is de hoeveelheid en kwaliteit van
het zaaigoed.De ontwikkelingen gedurende de laatste decennia in het wetenschapsbeleid
hebben zich gekenmerkt door twee aspecten, in de eerste plaats de immer dalende
financiële inspanningen in vergelijking met andere landen en voorts de
nadruk die werd gelegd op financiële steun aan het onderzoek en toponderzoekscholen.
In het wetenschapsbudget kondigt de minister een verschuiving in beleid aan,
daartoe mede geïnspireerd door KNAW, NWO en VSNU, namelijk het willen
geven van een sterke impuls aan vernieuwend fundamenteel onderzoek, zowel
vanuit wetenschappelijke, als vanuit maatschappelijke invalshoek. Dit betekent
dat het beleid zich eerder zal richten op vernieuwing dan op stimulering,
daarbij ook risicovol onderzoek mogelijk makend. Wetenschappelijke dynamiek
en strategische betekenis zijn daarbij sleutelwoorden. Dat is verfrissend;
de VVD-fractie beoordeelt deze uitgangspunten positief. Nobelprijzen nu, zijn
het resultaat van een dergelijk klimaat van jaren her.Voor de implementatie wordt 75 mln. voorzien, te verkrijgen door herschikking
van bestaande financieringsstromen (universiteiten, NWO, OCW), en uiteindelijk
slechts 10 mln. nieuw geld in 2003 (een sigaar uit eigen doos). Dit roept
vragen op naar de effectiviteit van de vernieuwingsimpuls. Is 10 mln. in 2003
wel een voldoende injectie? NWO, KNAW en universiteiten komen tot een aanzienlijk
hoger bedrag. Andere landen investeren momenteel in forse mate in het wetenschappelijk
onderzoek. Daarmee vergeleken is de vernieuwingsimpuls wel klein en vraagt
derhalve meer. Hoe snel ook kunnen gelden worden vrijgemaakt? Hoe snel kunnen
bestaande financieringsstromen worden verlegd en hoe snel kunnen programma's
worden afgebouwd? Bestaat daartoe voldoende bereidheid bij de onderzoekers
en de onderzoekinstellingen?NWO speelt bij het vaststellen van vernieuwingsprogramma's een belangrijke,
zo niet cruciale rol: "Welke programma's worden gefinancierd, wordt door NWO
bepaald op basis van criteria van wetenschappelijke kwaliteit in vernieuwingspotentie,
in een open en onafhankelijk proces. Instituties als KNAW, AWT en sectorraden,
maar ook verkenningen en strategische plannen spelen daarbij een belangrijke
rol." Voorshands vindt de VVD-fractie de geschetste procedures weinig transparant.
Zo doet zich bijvoorbeeld de vraag voor, waar ergens in het besluitvormingsproces
de beoordelingscriteria worden vastgesteld en onder wiens verantwoordelijkheid.Dit leidt tot de vraag naar de opvatting van de minister over zijn verantwoordelijkheid,
niet alleen voor deze impuls, maar voor het wetenschappelijk onderzoek in
het algemeen. De minister stelt dat de overheid zich wat de inhoudelijke sturing
betreft terughoudend dient op te stellen; hij hecht veel betekenis aan het
zelfregulerend vermogen van het onderzoeksveld. De VVD-fractie kan daarmee
instemmen, maar dat laat onverlet de vraag naar de verantwoordelijkheid van
de minister. Welke wetgeving voorziet de minister overigens? Als ik dit samenvat,
voorzitter, dan kan ik zeggen dat, hoewel we het eens zijn met de intentie
van de minister en zijn uitgangspunten, de kwaliteit en hoeveelheid van het
zaaigoed nog wel verbeterd kan worden.Vaak wordt aangenomen dat deregulering en flexibilisering automatisch
leiden tot verhoging van de kwaliteit, en wordt uit het oog verloren dat,
zoals de bewindslieden terecht opmerken, zelfstandigheid wel eens op gespannen
voet kan staan met andere beleidsuitgangspunten, bijvoorbeeld de kwaliteit
van het onderwijs. Het is dan ook verheugend dat de bewindslieden de kwaliteitsborging
tot een speerpunt in hun beleid hebben. Voor het hoger onderwijs
wordt daarbij voorzien in een doorwrocht systeem van accreditering, waarvan
de VVD-fractie hoopt dat het snel tot stand zal komen. Het is de VVD-fractie
evenwel niet duidelijk welke de rol van de inspectie in dit geheel gaat zijn.Dit brengt ons tot een enkele kanttekening over de beleidsvoornemens van
de bewindslieden met betrekking tot de onderwijsinspectie. In de nota Variëteit
en waarborg van mei 1999 doet de minister een aantal voorstellen met betrekking
tot de onderwijsinspectie, voortvloeiende uit het regeerakkoord. Dit spreekt
namelijk van het versterken van de positie van deze inspectie ten behoeve
van een onafhankelijk oordeel, een en ander tegen de achtergrond van verdergaande
deregulering en flexibilisering in het onderwijs. De VVD-fractie wil bij deze
nota enkele kanttekeningen maken. Zo vermogen wij niet in te zien waarom de
inspectie nu niet tot een onafhankelijk oordeel in staat zou zijn. Is een
inspectie, bij welk beleidsterrein dan ook, niet het oog en oor van de minister
en is een inspectie thans ook niet gehouden tot dit onafhankelijk oordeel?
Is het niet zo dat de inspectie reeds nu een grote mate van zelfstandigheid
heeft ten opzichte van de minister en dat zij in staat is op onafhankelijke
wijze haar taak uit te oefenen? Misschien moeten wij de gebruikte woorden
evenwel op een andere wijze verstaan, namelijk dat het onafhankelijk oordeel
van de inspectie wordt bijgekleurd alvorens het de bewindslieden bereikt dan
wel wordt gepubliceerd. Dat zou inderdaad in strijd zijn met de gemiste onafhankelijkheid
van het oordeel. Dit moet op eenvoudige wijze te realiseren zijn, bijvoorbeeld
door een meer eigen positie binnen het departement. Omvorming tot een zelfstandig
bestuursorgaan kan hierbij niet in het geding zijn. Dat zou de ministeriële
verantwoordelijkheid uithollen.In samenhang daarmee maak ik nog een tweede kanttekening. Deze betreft
het invoeren van kwaliteitseisen naast eisen van deugdelijkheid. De VVD-fractie
is van mening dat niet alleen deze eisen of kenmerken, maar ook de daarmee
samenhangende criteria en toetsingskaders door de wetgever dienen te worden
vastgesteld. Het kan en mag niet zo zijn dat de inspectie zelfstandig nadere
invulling aan criteria en toetsingskaders geeft. Wij wachten vol belangstelling
het antwoord van de bewindslieden af.Mevrouw Dupuis (VVD):Mijnheer de voorzitter! De heer Ginjaar heeft al een aantal belangrijke
aspecten van het beleid van de minister en de staatssecretaris aangestipt.
Gaarne geef ik nu namens de VVD-fractie nader commentaar ten aanzien van het
primair en secundair onderwijs. Daarbij wordt volledigheid uiteraard niet
nagestreefd. Het gaat om zaken die de fractie van bijzonder belang acht, en
waarbij het beleid, zoals dat op dit moment gevoerd wordt, volgens ons ten
minste van een aantal kanttekeningen dient te worden voorzien.De minister van OCW heeft tot vreugde van niet alleen onze fractie, maar
ook vele onderwijsinstellingen deregulering aangekondigd. Ten aanzien van
het hoger onderwijs heeft dit geleid tot maatregelen die inderdaad, en terecht,
de vrijheid van universiteiten en hogescholen vergroten. Maar ten aanzien
van het primair en secundair onderwijs, waarover het nu gaat, mist de fractie
inzicht in de effectuering van deze deregulering. Voor dit deel van het onderwijs
heerst nog steeds de gewoonte op het ministerie om door middel van steeds
meer regelgeving het onderwijs aan te sturen, terwijl de normale cyclus van
regelgeving, gevolgd door implementatie en evaluatie, nauwelijks wordt doorlopen.
Integendeel! Op het ministerie lijkt soms wel een cultuur aanwezig van besturen
door middel van regelingen, "management by regulation". De ene regel is de
deur nog niet uit of het volgende idee leidt alweer tot nieuwe regels waarvoor
weer hetzelfde geldt. Men hoeft geen expert te zijn, noch op het gebied van
onderwijs, noch op dat van bestuurskunde, om te kunnen begrijpen dat dat niet
werkt. En dat doet het dus ook niet. Het onderwijs is hypergestuurd en de
regelgeving lijkt wel een autonoom proces. Dat zijn de woorden die gebruikt
zijn in gesprekken van de bewindslieden met de vaste commissie voor Onderwijs
van de overkant. De VVD-fractie in deze Kamer wil ook graag benadrukken hoe
ernstig zij deze problematiek acht. Gaarne horen wij hoe de bewindslieden
juist in het primair en secundair onderwijs vorm willen geven aan deregulering.Voorzitter! Ik kom toe aan de omgang met het veld. Een ander algemeen
punt van zorg van de fractie is de wijze van omgaan van het departement met
het veld. Onderwijs geven en een school leiden zijn professionele aangelegenheden,
waarbij die professionaliteit zowel door opleiding als door ervaring wordt
gevormd, zoals dat in het algemeen bij professies het geval is. Bijzonder
in het onderwijs is echter dat vanuit het departement die professionaliteit
van leraren en schoolleiders met regelmaat veronachtzaamd dreigt te worden.
Het departement laat in zijn talrijke oekazes vaak een storend gebrek aan
interesse in en, erger nog, een storend gebrek aan respect voor de professionaliteit
van deze twee groepen zien. Wat een minister van Volksgezondheid niet in het
hoofd zou halen: namelijk voorbijgaan aan de professionele opvattingen van
de werkers in het veld – in dat geval met name artsen – is in
het onderwijs helaas schering en inslag. De minister heeft in een gesprek
met de vaste commissie voor OCW in de Tweede Kamer gezegd dat het langzamerhand
tijd wordt "dat leerkrachten, ouders en studenten ruimte krijgen voor de professionele
invulling van hun taak". Hij heeft gelijk, mits hij met deze uitspraak niet
bedoelt dat er geen verschil zou zijn tussen de professionaliteit van de leraar,
en de eigen rol van de ouders en studenten. De fractie van de VVD wil benadrukken
dat zij de professionaliteit van de leraren hoog acht; het is juist in onze
tijd geen eenvoudige zaak om dit ambt uit te oefenen. Daarom verdienen leraren
respect, een respect dat ook het ministerie aan de dag behoort te leggen.Voorzitter! Een voorbeeld van een dergelijk negeren van de professionaliteit
en inbreng van de beroepsgroep biedt de gang van zaken rond het studiehuis,
waarover inmiddels al zoveel gezegd is dat wij ons beperken. Naar het inzicht
van de VVD-fractie liggen aan de problemen rondom het studiehuis ten minste
de twee zaken ten grondslag die ik zojuist noemde: het overhaast en daardoor
ondoordacht invoeren van nieuwe maatregelen, in dit geval het studiehuis,
en het miskennen van de professionele positie van de leraar. Erger nog: het
lijkt wel of het departement leraren letterlijk "niet ziet staan".
Dat blijkt bijvoorbeeld ook uit het feit dat men eerst een verplicht nieuw
vak creëert waarvoor vele leraren zich bijscholen, om het vervolgens
weer facultatief te maken. Welke werkgever kan het zich permitteren zo met
zijn werknemers om te gaan? Zoals een landelijke krant het samenvat: "de verbouwingswoede
(op het departement) mag groot zijn, ondertussen gaan de lessen gewoon door.
Althans, wanneer nog voldoende docenten daartoe bereid worden gevonden. 'Leraar,
elke dag anders!', schreeuwt daarom de landelijke reclamecampagne. De praktijk
roept de vraag op of dit nog wel als aanbeveling kan worden gezien. De ervaringen
met het studiehuis doen vooralsnog anders vermoeden."Voorzitter! Een punt van grote zorg in de fractie ten aanzien van de leraren
is meer in het algemeen het beleid op het punt van de primaire en secundaire
arbeidsvoorwaarden, een beleid dat voor ons slecht zichtbaar is, en als het
al inhoud heeft gekregen er kennelijk tot nu toe niet in is geslaagd om voldoende
mensen tot het leraarschap te motiveren. Het lerarentekort is ernstig, maar
begrijpelijk vanuit potentiële leraren gezien. De aantallen uren les
die gegeven moeten worden zijn de hoogste in Europa, de betaling is zeer matig,
de status gering. Veel geslaagde leraren nemen de benen zodra zich een alternatief
voordoet. Vanuit de samenleving is het lerarentekort niet minder dan een ramp.
Op weg naar een kennissamenleving zijn leraren broodnodige wegwijzers. Onder
de vele leraren die er gelukkig ook nog zijn, is het ziekteverzuim hoog, wat
doet vermoeden dat overbelasting navenant groot is. Zo is mij door leraren
uit het secundair onderwijs verteld dat zij zich op een gegeven ogenblik ziek
moeten melden omdat de achterstand bij het nakijken van proefwerken c.q. werkstukken
te groot is geworden. Wat is de reactie van de staatssecretaris hierop? De
VVD-fractie wil nogmaals haar ernstige zorgen over het lerarentekort uitspreken;
naar het inzicht van de fractie heeft daarom een substantiële verbetering
van de positie van leraren de hoogste prioriteit. Gaarne verneemt de fractie
van de staatssecretaris wat haar streefgetallen zijn bij het werven van leraren,
en hoe zij die denkt te bereiken, nu blijkt dat de diverse acties nog zeer
matig resultaat opleveren.Dan kom ik te spreken over het VMBO. Meer dan 0,5 miljoen leerplichtige
kinderen bezoeken het VMBO. Zij zijn degenen die het gebeente van de samenleving
zullen vormen als het gaat om infrastructuur en technische aangelegenheden.
Sinds de Mammoetwet is er ongelooflijk veel gesleuteld aan het onderwijs voor
deze groep. Het plan dat nu is ingevoerd, is in principe in orde, al is het
zo ingewikkeld dat zelfs rectoren van scholen het nauwelijks meer aan ouders
kunnen uitleggen.Ten aanzien van het VMBO is er sprake van een dilemma. Enerzijds is de
behoefte groot aan goed, dat wil zeggen minimaal op MBO-niveau opgeleide werknemers.
Dit geldt bijvoorbeeld voor 60% van de vacatures in het midden- en kleinbedrijf.
Dit betekent dat het VMBO inderdaad goed moet aansluiten op het MBO en een
daarvoor noodzakelijk niveau moet hebben. Anderzijds is het VMBO ook bestemd
voor de leerlingen die vroeger naar de ambachtsschool of de huishoudschool
zouden zijn gegaan. Voor hen is er nu de praktische leerweg. Deze praktische
leerweg loopt echter het risico dat het een soort restopleiding wordt, wat
trouwens een beetje voor het gehele VMBO geldt. Hoe denkt de staatssecretaris
uit de paradox te komen dat er enerzijds behoefte is aan een hoog niveau in
het VMBO, met het oog op de voorzetting van de opleiding, en anderzijds juist
ook aan zeer praktisch onderwijs? In onze samenleving zijn bakkers, verkopers,
timmerlieden, elektriciens, machinebankwerkers, onderhoudsmonteurs, kappers
en ziekenverzorgenden immers broodnodig. Dat is allemaal VMBO-niveau. Hoe
denkt de staatssecretaris de vier leerwegen voldoende uit elkaar te houden,
zodat de bovenkant niet inzakt en de onderkant niet te veel omhoog komt? Anders
gezegd, hoe garandeert de staatssecretaris de bedoelde upgrading van het VMBO,
zonder de minderbegaafde leerlingen uit het oog te verliezen?Uitval in het VMBO is ongewenst. Daarom bepleit de VVD-fractie de praktische
leerweg, de laagste in intellectueel niveau, zo in te richten dat het ook
voor intellectueel minder begaafde leerlingen mogelijk wordt een diploma te
behalen, wat dan uiteraard praktijkgericht is. Immers, ook de sociale gevolgen
van het niet voltooien van het beroepsonderwijs zijn groot. Gaarne verzoek
ik de staatssecretaris ook aan te geven of er al een duidelijk invoeringsplan
voor het VMBO is. De VVD-fractie stelt vast dat er ten aanzien van het VMBO
nog veel werk aan de winkel is. De regelgeving is er, nu nog de implementatie
en dan de evaluatie.Ten slotte heb ik nog een punt van een geheel andere orde. Dit betreft
de kwestie van normen en waarden in het onderwijs, en wel in tweeërlei
zin. Allereerst het volgende. Het is de fractie bekend dat er op het ogenblik
in Nederland scholen worden opgericht met een fundamentalistische moslimsignatuur.
De fractie vraagt zich af of de staatssecretaris in de gaten houdt of zal
houden, of scholen, gebaseerd op deze godsdienstige stroming, voldoende aandacht
besteden aan de normen en waarden die in Nederland gelden, en die in de Grondwet
zijn neergelegd. In het algemeen immers is het moslimfundamentalisme weinig
tolerant van aard – daarover zijn Islamkenners het roerend eens –
waarmee strijdigheid met de eerste artikelen van onze Grondwet dreigt.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Voorzitter! Fundamentalisme is nogal zwaar. De vraag is waar zich dit
in uit. Bedoelt mevrouw Dupuis niet veel meer vormen van orthodoxie die wij
daarin tegenkomen?Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter! Dat lijkt mij een kwestie van semantiek. Van huis uit ben
ik godgeleerde. Ik durf dus te zeggen dat fundamentalisme en orthodoxie soms
voor hetzelfde soort godsdienst staan. Dat wil niet zeggen dat er geen verschillen
zouden zijn. Recht in de leer of fundamenteel in de leer zijn in wezen dezelfde
zaken. Mevrouw Van den Hul mag hier ook het woord "orthodoxie" lezen. Daar
heb ik geen bezwaar tegen.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Ik zal mij nog eens vergewissen van de definitie van de term "orthodoxie".Mevrouw Dupuis (VVD):Het is rechtzinnigheid.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):Ja, maar op zo'n manier dat je wel degelijk anderen erkent,
ook naast je, alsook regelgeving, zeker als die in een democratisch bestel
op democratische wijze tot stand is gekomen. Ik denk dat het fundamentele
verschil met fundamentalisme is dat je dan geen ander naast je duldt en je
zelfs het gestelde in wetten en de Grondwet niet erkent. Daarom vraag ik u
voorbeelden.Mevrouw Dupuis (VVD):Het moslimfundamentalisme is zo'n voorbeeld. Als u het heeft over christelijke
orthodoxie, dan heb ik daarover in dit opzicht geen mening, want volgens mij
houden degenen die daaronder vallen zich zeer wel aan de Grondwet.Voorzitter! Overigens beroepen de fundamentalistische moslimscholen zich
bij hun stichting op onze Grondwet, namelijk artikel 23, de vrijheid van onderwijs
bevattende. Uiteraard is de vrijheid van onderwijs ook in de liberale opvatting
een groot goed. De vraag is toch of de bewindslieden niettemin erop gaan toezien
dat ook andere artikelen van onze Grondwet door deze scholen in hun onderwijs
gerespecteerd worden. De fractie tekent hierbij aan dat inburgeringscursussen
voor nieuwe Nederlanders hieraan terecht wel aandacht besteden, zodat de Nederlandse
samenleving en diens normen en waarden positief worden benaderd. De VVD-fractie
nodigt minister en staatssecretaris nadrukkelijk uit, op dit punt hun visie
te geven, en aan te geven of en hoe zij een en ander in de gaten denken te
kunnen houden.Er is nog een ander aspect van deze zaak, namelijk de overdracht van normen
en waarden in het onderwijs meer in het algemeen. De VVD-fractie vraagt zich
af of bij de vele inhoudelijke aanwijzingen die vanwege het departement naar
het onderwijsveld gaan, niet ook expliciete aandacht voor de Grondwet en haar
grote morele en politieke betekenis past. Juist in een samenleving waarin
sociale cohesie niet meer vanzelfsprekend is, zoals het Sociaal en cultureel
planbureau constateert, en velen niet langer vertrouwd zijn of worden gemaakt
met de kernwaarden van de samenleving, is het van belang leerlingen te doen
kennismaken met die normen en waarden, waarover in onze samenleving consensus
bestaat. Deze zijn te vinden in de Grondwet die de morele en juridische basis
vormt in onze samenleving en die bij alle verschil in levensbeschouwing een
bindend element is. Het gaat in de Grondwet om publieke moraal die in consensus
is vastgesteld. De VVD-fractie is van mening dat het niet in strijd met de
vrijheid van onderwijs zou zijn om van overheidswege kennis van de inhoud
van onze Grondwet en haar betekenis voor de samenleving verplicht te stellen.De heer Veling (RPF/GPV):Artikel 23 maakt deel uit van de Grondwet waarvan u de bestudering in
het onderwijs aanbeveelt. Dan denk ik dat het niet past om zonder adstructie
bepaalde typen scholen te verdenken van gedrag of leringen die in strijd zouden
zijn met de Grondwet. Ik vind dat nogal vergaand. U suggereert en legt dan
vervolgens de vraag bij de regering die dan moet kijken of het zo is. Vervolgens
vraagt u van haar om, als het inderdaad zo is, een en ander te volgen. Ik
vind dat eigenlijk niet goed passen in een samenleving waarin de grote waarde
van de Grondwet, zoals ook door u zelf aangegeven, buiten kijf moet staan.
Tot die Grondwet behoort artikel 23.Mevrouw Dupuis (VVD):Dat is volkomen juist en ik ben het ook helemaal met u eens. Dat neemt
niet weg dat er geen enkel bezwaar tegen kan zijn om op onze hoede te zijn.Voorzitter! Gaarne verneemt de VVD-fractie of de staatssecretaris bereid
is om ter wille van de sociale cohesie in de samenleving, hetgeen ook een
onderwijsdoel is, na te gaan of het mogelijk en wenselijk is om normen en
waarden die in onze Grondwet zijn neergelegd, te betrekken in het onderwijs.Er is wellicht geen departement met een grotere verantwoordelijkheid voor
de toekomstige samenleving dan OCW. In het onderwijs wordt mede de toekomstige
samenleving vormgegeven en a fortiori geldt dat in een kennissamenleving,
waarbij ook het leven lang leren zo belangrijk is. Goed onderwijs is niet
een voldoende, maar wel een noodzakelijke voorwaarde voor een betekenisvolle
toekomst voor onze samenleving. De VVD-fractie zal niet nalaten dat te blijven
onderstrepen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Onderwijs is de verborgen schat van een samenleving. Unesco
kwam onder leiding van Jacques Delors in 1996 uit met een waardevol rapport
over het onderwijs getiteld "L'Education. Un trésor est caché
dedans", waarin de pijlers van onderwijs werden belicht: leren kennen, leren
doen, leren samen te leven en leren zijn. Daarbij was leren samen te leven,
sociale cohesie, een nieuw element.Vorig jaar had minister Herfkens kritiek op de rol van Unesco in relatie
tot ontwikkelingssamenwerking. Vond de minister van Onderwijs, als coördinerend
minister van Unesco, deze kritiek terecht? Zo ja, wat heeft hij daarmee gedaan?
Als dat niet het geval was, hoe heeft hij deze kritiek bij zijn collega weerlegd?Ik ga over naar het onderwijsbeleid in Nederland. Wij zijn – iedereen
lijkt het daarover eens te zijn – op weg naar een kennissamenleving.
Het wordt als volgt geformuleerd in de rapportage van het in de jaren '96
en '97 gehouden kennisdebat. Ik citeer. De samenleving als geheel en ieder
individu afzonderlijk heeft steeds meer "kennis" nodig. Kennis om te kunnen
werken, kennis om te kunnen samenleven en kennis om te kunnen zijn. Einde
citaat.Deze drie vormen van kennis in een uitgebalanceerd samenspel maken een
optimale ontwikkeling van het individu mogelijk. De fractie van GroenLinks
vraagt zich af of die balans in het Nederlandse onderwijsbeleid wel aanwezig
is. Wij maken ons zorgen dat de kennis om te kunnen werken de andere vormen
van kennis wegdrukt. Een onderwijsopleiding houdt meer in dan alleen presteren
op cognitief niveau.Kennis om te kunnen samenleven en kennis om te kunnen zijn, zijn van minstens
even groot belang in het begeleiden van jongeren naar volwassenheid. Het verwerven
van cognitieve kennis is wel het gemakkelijkst te meten en de twee andere
vormen veel moeilijker. Wat verstaan wij eigenlijk onder kwaliteit van het
onderwijs? Vallen daar alle vormen van kennisverwerving onder? Bestaat daar
consensus over?Het kennisdebat was een ambitieus project van de vorige minister van Onderwijs.
Het is interessant om na te gaan of de weerklank van dat kennisdebat is terug te vinden in het huidige onderwijsbeleid. Koesteren deze bewindslieden
dezelfde ambities? Werken zij aan een vergelijkbaar actieprogramma? Wat is
er eigenlijk gebeurd met alle aanbevelingen die zijn gedaan?In het kennisdebat werd een groot aantal actiepunten geformuleerd die
over alle aspecten van het leren gaan. Ik zal er in mijn bijdrage een paar
uitlichten.Een belangrijk actiepunt was om stevig te investeren in de kwaliteit en
waardering van het onderwijspersoneel. Dat wordt door GroenLinks van harte
ondersteund. Iedereen kent wel uit eigen ervaring voorbeelden hoe bepalend
docenten kunnen zijn voor iemands persoonlijke ontwikkeling.Zorgelijk is het tekort aan leerkrachten. Dat wordt door iedereen in dit
huis aangevoerd. Opvallend is het lage percentage allochtonen, ook onder studenten
aan de PABO's. Dat klemt temeer, omdat het percentage allochtone leerlingen
alleen meer toeneemt.Uit een onderzoek van Karin Hoogeveen blijkt dat er een kloof bestaat
tussen de beroepsopvatting van de leerkracht zelf en de visie van de beleidsmakers.
Het ministerie wil een zo hoog mogelijk leerresultaat bereiken. De leerkrachten
zelf vinden dat zij behalve het overbrengen van kennis en vaardigheden ook
als doel hebben, kinderen tot evenwichtige volwassenen te vormen. Leerkrachten
voelen zich door de eenzijdige nadruk op het belang van cognitieve kennis
ondergewaardeerd.Mevrouw Hoogeveen heeft dit onderzoek uitgevoerd onder 1700 mannen en
vrouwen, werkzaam in het basisonderwijs. Zij is daarop vorige maand in Leiden
gepromoveerd. De opvattingen uit het onderzoek worden bevestigd door een studie
van het Katholiek pedagogisch centrum met als titel "De waardevolle leraar".
Nu kun je van alles doen om leerkrachten te werven, maar als dit probleem
van verschillende beroepsopvattingen niet uit de wereld wordt geholpen, zullen
die wervingspogingen niet effectief zijn.Wat doen de bewindslieden met de bevindingen uit dit promotieonderzoek
dat in 1995 begon met een opdracht van het ministerie om onderzoek te doen
naar belemmeringen die vrouwen met kinderen ondervinden in hun werk als leerkracht
of in het weer aan het werk gaan als herintreedster? Zijn zij in gesprek gegaan
met de organisaties van leerkrachten in het basisonderwijs over de beroepsopvatting
zoals leerkrachten die kennelijk zelf hebben? En wat vinden de bewindslieden
zelf? Delen zij de opvatting, geventileerd in sommige beleidsnota's, dat dit
een "achterhaalde" beroepsopvatting is, een neerslag van de jaren zestig en
zeventig? Volgens GroenLinks is een veiligheid biedende, gestructureerde,
stimulerende schoolomgeving een basisvoorwaarde om een zo goed mogelijk leerresultaat
te bereiken. Dat geldt niet alleen voor het basisonderwijs, maar gaat ook
op voor het voortgezet onderwijs. Er is behoefte aan een schoolomgeving waarin
een leerling niet verloren gaat in anonimiteit. Volgens mij is het de taak
van de onderwijsinspectie er op toe te zien dat beide aspecten van het onderwijs
aan bod komen: een goed schoolklimaat en een goed leerresultaat. Klopt dat?De instroom op de PABO's neemt gelukkig toe, maar om het aantal leerkrachten
weer op alle onderwijsniveaus op peil te brengen, is een grote inspanning
nodig. Daarvoor moet – behalve natuurlijk de salariëring –
het aanzien van het vak weer worden opgewaardeerd. Wat is het beleid van de
bewindslieden om dat te bereiken? Wordt het geen tijd voor een actieplan om
meer allochtonen te interesseren voor een baan in het onderwijs?GroenLinks sluit zich ook aan bij een ander actiepunt uit het Kennisdebat.
Dat heeft betrekking op een leven lang leren: "Het in overleg met sociale
partners en maatschappelijke organisaties creëren van een hecht maatschappelijk
fundament voor een samenhangend systeem voor levenslang leren." Om een leven
lang kunnen leren waar te maken, moet doorstroming van de ene onderwijssoort
naar een andere, meestal hogere vorm niet worden bemoeilijkt. Met dit zgn.
stapelen gaat het niet zo best. Door alle veranderingen is de afstemming eerder
slechter geworden dan beter. Ook de tweede fase lijkt de overgang naar HAVO/VWO
te bemoeilijken. Bovendien is de studiefinanciering niet toegesneden op deze
manier van studeren die meer feitelijke studiejaren vergt dan waarop de studiefinanciering
recht geeft. Toch is deze omweg voor sommigen vaak de enig mogelijke weg.
Kennen de bewindslieden deze problemen en wat denken zij daaraan te doen?Net zoals het reguliere onderwijs is de volwasseneneducatie aan het veranderen.
Het VAVO wordt steeds meer tweedewegonderwijs in plaats van tweedekansonderwijs.
Het merendeel van de studenten zit in de leeftijd tussen 16 en 30 jaar. Wanneer
wordt de tweede fase (inclusief studiehuis) ingevoerd in het VAVO?Er is geen officieel sluitende financiering voor de 16- en 17-jarigen
die, ondanks alle inspanningen, uitvallen op het reguliere voortgezet onderwijs,
maar die wel door zouden kunnen en willen op het minder schoolse VAVO. De
oplossing is dat deze leerlingen les krijgen op het VAVO, maar gefinancierd
blijven als leerling van het voortgezet onderwijs: het zgn. Deventer-model.
Kan de minister bevorderen dat zo'n regeling overal toegepast kan worden waar
dat nodig is?Bij het taalonderwijs aan allochtonen – Nederlands als 2e taal –
is er een structureel probleem. Het ministerie gaat ervan uit dat in 600 uur
les in een jaar tijd de Nederlandse taal kan worden geleerd. De praktijk is
dat in die 600 uur twee niveauverhogingen kunnen worden bereikt. Maar minimaal
niveau 3 is een vereiste zowel voor een vervolgopleiding als voor de arbeidsmarkt,
en de meesten komen binnen op niveau 0. Er is nog zeker een jaar extra nodig
om de cursisten een goed uitstroomperspectief te bieden. Kent de minister
dit probleem en is hij bereid samen met de gemeenten naar een oplossing te
zoeken, ook in financiële zin? Hoe staat het met de wachtlijsten voor
NT2?Een ander actiepunt geeft als aanbeveling dat de schotten tussen school
en samenleving moeten verdwijnen, waardoor het onderwijs op al zijn niveaus
in het middelpunt van de dynamiek van de samenleving komt te staan. Staatssecretaris
Adelmund is samen met staatssecretaris Vliegenthart van VWS inmiddels tot
het besef gekomen dat onderwijsbeleid en jeugdbeleid elkaar kunnen versterken.
Zij werken samen bij de bestrijding van schoolverzuim en bij het stimuleren
van de voorschool. De berichten over schoolverzuim zijn alarmerend. Dat is
volgens een recent onderzoek in Amsterdam sterk toegenomen. Hoog tijd dus
voor gerichte actie. Maar hoe zit het met samenwerking bij beleid
ten aanzien van risicojongeren? Risicojongeren bestaan niet meer vanaf 1 januari
2000, tenminste niet meer officieel en niet meer als aparte groep waarvoor
subsidiegeld beschikbaar is. Maar er zijn nog steeds 16- en 17-jarigen die
uitvallen uit het onderwijs, die niveau 1 van het MBO niet halen en die, als
ze niet goed worden opgevangen, voor grote maatschappelijke problemen zorgen.
Van deze jongeren kan met een intensieve begeleiding 80% doorstromen naar
het MBO of naar werk. Dat hebben projecten in Amsterdam en Rotterdam aangetoond.
Maar die projecten worden niet meer gesubsidieerd, omdat probleemjongeren
officieel op school moeten blijven. Er blijkt wel geld voor projecten om spijbelen
te voorkomen en om de verzuimregistratie te verbeteren. Volkomen terecht,
maar het is onterecht, dat er geen geld is voor jongeren, waarvan al is geconstateerd
dat zij, als zij niet op een andere manier worden opgevangen, grote maatschappelijke
problemen zullen veroorzaken. Is dit nu een typisch geval van een tweehandenbeleid,
waarbij de politiek (de rechterhand) niet weet wat het maatschappelijk veld
(de linkerhand) nodig heeft? Hoe denken de bewindslieden de nog steeds bestaande
risicojongeren – al mogen ze dan niet meer zo heten – op te vangen?Positiever kan ik zijn over de samenwerking tussen de beleidsvelden ten
aanzien van de voorschool. In de Tweede Kamer is een discussie gevoerd over
de effectiviteit van het onderwijsachterstandenbeleid. Er is veel geld in
dat beleid geïnvesteerd en men zag die investering onvoldoende terug
in de resultaten. Die discussie werd gevoed door de rapportage Minderheden
van het Sociaal en cultureel planbureau. Daarin werd geconstateerd dat Turkse,
Marokkaanse en Antilliaanse kinderen aan het eind van de basisschool een achterstand
van twee jaar hebben in cognitieve kennis. Ook volgens het SCP kan voorschoolse
opvang een belangrijk middel zijn om kinderen een betere startpositie te geven
voor hun schoolloopbaan. Mijn fractie vindt het verheugend dat staatssecretaris
Adelmund nu ook overtuigd is, zoals GroenLinks al was, van het belang van
de voorschool, maar dan een voorschool die onder verantwoordelijkheid staat
van het onderwijs en waarbij ouders structureel bij de activiteiten worden
betrokken. Ik heb hierbij een drietal vragen. Wordt de samenwerking met VWS
voortgezet? Wordt er structureel geld voor uitgetrokken en, zo ja, meer dan
de huidige 20 mln.? Hoe staat het met het voornemen van de staatssecretaris
om in ieder geval in de 100 achterstandswijken van Nederland voorscholen te
vestigen?Dan kom ik op het studiehuis. Dat is natuurlijk niet te vermijden. Ik
heb ergens gelezen dat de staatssecretaris gevoelig is voor applaus, en dus
ook voor boegeroep. Ik heb haar bij een vorige gelegenheid gecomplimenteerd
met haar betrokkenheid bij en enthousiasme voor het onderwijs. Maar ik heb
geen applaus voor haar optreden inzake het studiehuis. Ik was in december
oprecht verbaasd over het inhoudelijk antwoord van de staatssecretaris op
het scholierenprotest, nog wel gesteund door de Tweede Kamer. Gelukkig is
zij enige weken later op dat besluit teruggekomen. Maar sterk is het allemaal
niet.De scholieren klaagden over een te hoge studielast en een te hoge werkdruk.
De studielast van1600 uur per jaar wordt omgeslagen over 40 werkweken en dan
kom je uit op 40 uur per week. De scholieren klaagden dat ze daar ver over
heen kwamen. Klopt die berekening eigenlijk wel? In de praktijk hebben HAVO/VWO-scholen
minder dan 40 werkweken en dan kom je dus hoger uit voor de studielast per
werkweek. Bovendien kan het studiepakket niet worden afgestemd op de zwakste
leerling. Ik ben benieuwd naar het antwoord van de staatssecretaris.Blijft over de te hoge werkdruk. Daaraan blijkt wel degelijk iets te doen
zonder vakken te schrappen. Afgezien van het effect voor leraren die zich
hadden omgeschoold, is er een inhoudelijke argumentatie om die vakken te handhaven.
ANW is noodzakelijk om leerlingen enig inzicht te geven in de maatschappelijke
betekenis van natuurwetenschappen die steeds meer onze samenleving gaan beheersen.
CKV is noodzakelijk voor die leerlingen die van huis uit niet vanzelfsprekend
in aanraking komen met cultuur en kunst. Ook al wordt er door leerlingen gemopperd
en gezegd dat zij er niets aan hebben voor hun toekomst. De overheid zou het
zich moeten aanrekenen, als zij had verzuimd deze leerlingen met kunst en
cultuur in aanraking te brengen. Wat zij met die kennis doen, moeten zij later
zelf weten. Trouwens, opheffen van CKV lijkt mij ook in strijd met de beleidsvoornemens
van staatssecretaris Van der Ploeg!Het verminderen van vreemde talen zou toch ook wat wereldvreemd zijn,
gezien de mondialisering van de samenleving. Maar daar is wat op gevonden.
De praktische werkopdrachten worden nu verminderd. Uitstekend, dat kon gemakkelijk
minder. Je haalt er ook de lol vanaf, als je overal een werkstuk over moet
maken. Bovendien is er gesleuteld aan het profielwerkstuk. Over drie jaar
wordt er geëvalueerd. Dan zal blijken of er een evenwichtig voorstel
ligt. Scholen hebben nu meer vrijheid gekregen. Dat lijkt mij in principe
goed. Wat de overheid voorschrijft, is soms onthutsend gedetailleerd. Echter,
gevolg is wel dat scholen gaan verschillen in hun eindexamens en dat het hoger
onderwijs nu geconfronteerd wordt met eindexamens van een verschillend niveau.
Zou dat tot effect kunnen hebben dat bijvoorbeeld universiteiten toelatingsexamens
gaan afnemen? Ik heb dat hier en daar al horen mompelen. Ik ben benieuwd naar
de reactie van de bewindslieden hierop.Dat brengt mij bij mijn laatste onderwerp, het hoger onderwijs. Voorzitter!
Omdat ik gezien de mij toegemeten tijd keuzes moet maken, beperk ik mij vandaag
tot de decentrale selectie voor opleidingen met een numerus fixus. Deze selectie
is een experiment, waarvan de vorm wordt overgelaten aan de instelling. Dit
kan wel eens hét instrument blijken te zijn voor het nastreven van
maatschappelijk doelen in het hoger onderwijs, zoals vergroting van het aantal
allochtone artsen.Er is een groot tekort aan opleidingsplaatsen, maar tegelijk is er een
tekort aan artsen en dat tekort wordt alleen maar groter. Uitbreiding van
het aantal opleidingsplaatsen is dus hoogst noodzakelijk. Is er geen systeem
te bedenken zonder numerus fixus? Ook het beleid ten aanzien van buitenlandse
artsen moet eens onder de loep worden genomen, ook waar het gaat om artsen
onder de asielzoekers.Voorzitter! Drie selectiemethoden blijken hanteerbaar om op andere zaken
dan alleen cijfers te selecteren: selectie gericht op het vakkenpakket-eindexamen
VWO, gericht op relevante vooropleiding en gericht op relevante
werkervaring. Alleen Leiden en Utrecht starten dit jaar met de decentrale
selectie. Leiden heeft een selectie ontworpen, gericht op het vakkenpakket
van het eindexamen; Utrecht selecteert op relevante vooropleiding. De minister
heeft 1 mln. beschikbaar gesteld aan de instellingen voor invoering en monitoring
van decentrale selectie. Na drie jaar moet er verslag worden uitgebracht.
Er moet dus onderzoek worden gedaan naar de effecten van de verschillende
vormen van decentrale selectie. Ook moet worden onderzocht of er verschil
is tussen de studieresultaten van studenten die studeren via deze decentrale
selectie of via de gewogen loting. Voorzitter! Wie gaat dat onderzoek doen?
Wie geeft daar geld voor? Hoe is de stand van zaken met betrekking tot de
toegestane uitbreiding van opleidingsplaatsen? Hoe kunnen buitenlandse artsen
worden toegelaten tot de Nederlandse gezondheidszorg?Voorzitter! Bij het begin van mijn bijdrage vroeg ik de bewindslieden
naar hun ambities. Als ik nu alle veranderingen optel die de laatste decennia
over het onderwijs zijn uitgestrooid, kan ik mij niet aan de indruk onttrekken
dat de psychologische onderwijsdruk op jonge mensen de laatste jaren aanmerkelijk
is opgeschroefd en dat studeren in een strak keurslijf is geperst. Opmerkelijk
is dat dit wordt gedaan door een generatie die in het verleden rustig acht
jaar deed over haar academische studie en die het zich kon permitteren om
tegelijk met die studie vaardigheden op te doen waar ze veel baat van heeft
gehad en nog heeft.Die rust om zich te vormen, lijkt de huidige generatie niet meer gegund
terwijl zij in een wereld leeft waarin daaraan misschien nog meer behoefte
bestaat dan vroeger. Voor dat soort gedachten is in het onderwijsdebat in
Nederland weinig plaats. Volgens GroenLinks houdt onderwijs méér
in dan vakkenpakketten en prestatiebeurs. Het moet ook een plaats zijn waar
mensen zich in de meest brede zin kunnen ontwikkelen. Ik vind het bepaald
jammer te moeten constateren dat deze bewindslieden daar in het openbaar weinig
aandacht voor lijken te hebben, maar misschien zie ik dat verkeerd en grijpen
zij vandaag deze stille plaats in het democratisch bestel aan om iets van
hun diepere gedachten te laten zien.Voorzitter! Het is wel duidelijk dat GroenLinks groot belang hecht aan
onderwijs en aan de rol van de overheid daarin. Mijn fractie pleit voor een
hogere plaats voor onderwijs op de politieke agenda en voor grotere financiële
investeringen in deze sector. Is de minister het niet met mij eens dat investeren
in kennis een betere geldbelegging en schatvorming is dan de eenzijdige gerichtheid
op het terugdringen van de staatsschuld?Mevrouw Jaarsma (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Voor sociaal-democraten was en is onderwijs van
oudsher hét vehikel voor sociale stijging en emancipatie, oftewel de
misschien wel wat gedateerd klinkende, maar onverminderd actuele gelijke kansen.
Ik streef er niet naar de emoties bij de staatssecretaris te laten oplopen,
maar stel nuchter vast dat uit de Rapportage minderheden 1999 blijkt dat de
actualiteitswaarde onverminderd hoog is. Allochtone leerlingen verlaten het
onderwijs met een aanzienlijke prestatieachterstand. En het percentage voortijdige
schoolverlaters onder leerlingen uit minderheden is drie tot vier keer zo
groot als onder autochtone leerlingen. Zonder te willen dramatiseren: het
is evident dat er aan de kwaliteit van het onderwijs iets schort, als je tenminste,
om met Den Uyl te spreken, "de boel bij elkaar wilt houden". En dat wil mijn
fractie uitdrukkelijk. Dat is dan ook een toetssteen als ik hierna net als
veel voorgaande sprekers inga op de richting, van het onderwijsbeleid van
de toekomst, zoals geschetst in "Sterke instellingen, verantwoordelijke overheid",
een soort contourennota voor de eenentwintigste eeuw.Nu kennen we van vroeger, van de jaren zeventig, nog de echte Contourennota,
hét symbool voor een op maatschappelijke vernieuwing gericht constructief
onderwijsbeleid. Het geloof in de maakbaarheid van de samenleving, met het
onderwijs als producent van gelijke kansen in de voorhoede, is niet zo lang
volgehouden. Ik wil daar zeker niet nostalgisch over doen, maar feit blijft,
dat onderwijs een belangrijk, misschien zelfs het belangrijkste, maatschappelijke
subsysteem was en is voor het toerusten van mensen voor hun rol en positie
in een steeds sneller veranderende samenleving. Dat besef is in de beleidsbrief
tot ons genoegen prominent aanwezig, hoewel een slogan als "voor ieder individu
de beste kansen" wat ons betreft vooralsnog een hoog STER-spotgehalte heeft.De keuze om dóór te gaan met de eind jaren tachtig ingezette
vergroting van de autonomie van de onderwijsinstellingen, de decentralisatie
van de verantwoordelijkheid voor het onderwijsachterstandenbeleid naar de
gemeenten, de rijksoverheid op afstand, het zijn richtingen die in ieder geval
eigentijds aandoen. Hoewel, ik moest even slikken toen ik onder de rol van
de overheid in de memorie van toelichting bij de begroting 2000 las, dat deze
zich onder meer moet bezig gaan houden met toezicht op "eerlijke mededinging".
De onderwijsinstellingen zullen, zo belooft de beleidsbrief, onder de verstikkende
regelgeving van Zoetermeer uit komen. Dat lijkt mij bepaald winst. Hoewel?
De praktijk is soms toch sterker dan de leer, zoals bleek bij de behandeling
van het wetsvoorstel met betrekking tot de klassenverkleining in het basisonderwijs.
Over gedetailleerde regelgeving gesproken!Papier is geduldig. Dat laat de geschiedenis van het onderwijsbeleid wel
zien. Veel papier bleek in de praktijk tot gans andere, niet bedoelde en ongewenste
resultaten te leiden. Als wij nu weer over de toekomst gaan praten, zouden
wij die fouten zo veel mogelijk moeten voorkomen. De beleidsbrief bevat veel
én-én-opties. Dat levert soms paradoxen op, die het twijfelachtig
maken of ze leiden tot het beoogde resultaat. Transparantie is naar onze mening
een eerste vereiste bij het vormgeven van het onderwijsbeleid van de toekomst.
Alleen door heldere keuzes te maken kunnen de contouren van het onderwijsbeleid
in de eenentwintigste eeuw worden verscherpt. Met andere woorden: je moet
precies weten wat je wilt met pakweg 40 tot 50 mld. op jaarbasis. Ik leg drie
paradoxen voor – er zijn er meer uit het stuk te halen, maar zoveel
tijd heb ik niet – en vraag de bewindslieden om een stellingname. Ik
zal dus niet bij ieder onderdeel vragen wat zij ervan vinden en of ze het
al dan niet met mij eens zijn. De kernbegrippen in de beleidsbrief zijn samen te vatten in: - autonomievergroting van de instellingen met een overheid die zich terughoudend
opstelt;- marktwerking tussen scholen, waarbij het ministerie van
OCW zich als een soort mededingingsautoriteit opstelt; en- kwaliteitszorg
onder eigen verantwoordelijkheid van de instellingen met een toezichtrol namens
de overheid.De eerste vraag die zich voordoet bij de beoogde autonomievergroting van
de onderwijsinstellingen is deze: autonomie ten aanzien van wat? De scholen
moeten, aldus de beleidsbrief, worden gekenmerkt door bewegingsruimte, en
vraaggericht zijn, bewegingsruimte om te kunnen inspelen op ontwikkelingen
en zelfstandigheid, omdat alleen vanuit een eigen sterke positie richting
kan worden gegeven aan ontwikkelingen en vraaggerichtheid in de zin van aansluiting
bij maatschappelijke behoeften.Als we even voorbijgaan aan het al genoemde foutje bij de wetgeving rond
de klassenverkleining, kan worden vastgesteld dat de bewegingsvrijheid van
scholen in materieel opzicht sinds midden jaren tachtig inderdaad is vergroot.
Maar tegelijkertijd valt waar te nemen dat de autonomie van onderwijsinstellingen
de afgelopen jaren beperkt is, doordat de overheid zich in toenemende mate
ging bemoeien met de inhoud van het onderwijs en de werkwijzen van scholen.
Voorheen stelde de overheid zich terughoudend op onder verwijzing naar artikel
23 van de Grondwet. Nu wordt er in toenemende mate gestuurd op inhouden en
werkwijzen, bijvoorbeeld de kerndoelen in het basisonderwijs, de basisvorming
en het studiehuis in het voortgezet onderwijs. Het SCP-rapport "Scholen onder
druk" spreekt in dit verband van een steeds ondoorzichtiger wordende verhouding
tussen publieke en private verantwoordelijkheid. Ik neem graag een vraag uit
dit rapport over om hem aan de bewindslieden te stellen: "De vraag naar de
zeggenschap over onderwijsinhouden en werkwijzen binnen scholen valt door
recente ontwikkelingen nauwelijks meer te beantwoorden. Behoort de zeggenschap
met het oog op het algemeen belang bij de overheid te berusten, of behoort
ze vanwege het belang van een goede aansluiting tussen onderwijs en opvoeding
overwegend in private handen te zijn, dat wil zeggen bij de ouders of hun
vertegenwoordigers uit het maatschappelijk middenveld?"De laatste jaren heeft de overheid zich veel moeite gegeven om de rol
van de ouders te versterken, bijvoorbeeld in de schoolbesturen, door de informatievoorziening
te verbeteren. Dit onderstreept het belang dat kennelijk wordt gehecht aan
private betrokkenheid bij het onderwijs. Maar waar liggen de grenzen van publiek
en privaat? Waar houdt de overheidsverantwoordelijkheid op en begint de vrijheid
van onderwijs? Dit is een naar onze mening relevante vraag, omdat het ons
niet erg wervend lijkt om ouders in schoolbesturen wél te laten vergaderen
over huisvestingsproblemen en níét over datgene waar hun belang
ligt, namelijk het schoolklimaat, de pedagogisch-didactische werkwijzen en
datgene wat hun kinderen leren, kortom over de inhoud van de vrijheid van
onderwijs. De beleidsbrief geeft geen antwoord op deze vraag, maar stelt op
pagina 51 slechts de vraag: "Hebben ouders en studenten de rol van 'klanten'
die in een zakelijk heldere relatie staan tot de instelling, of zijn het meebesturende
en loyale participanten in de instellingsgemeenschap?" Naar onze mening past
het niet, zo'n wezenlijke vraag onbeantwoord te laten. De overheid als beleidsmaker
dient te kiezen voor het een of het ander. Wat ons betreft zouden ouders primair
in de tweede rol moeten worden benaderd. Uit alle onderzoek blijkt immers
dat juist voor de minder kansrijke leerlingen een nauwe aansluiting tussen
thuis- en schoolmilieu een van de succesfactoren is. Helaas wordt in het SCP-rapport
geconcludeerd dat de rol van ouders zich steeds meer ontwikkelt in de richting
van consumentengedrag. Maar hoe het ook zij, de grens tussen publieke en private
rollen moet scherp worden getrokken, ook al zal in de praktijk vaak van mengvormen
sprake zijn. In ieder geval zal de overheid helder voor ogen moeten staan
wat ze nu eigenlijk wil in dit opzicht. Bij een mondeling overleg aan de overzijde
heeft de minister gezegd dat het absoluut niet de bedoeling is, de discussie
over artikel 23 van de Grondwet te heropenen. Wij denken dat het wel móet,
gegeven het geschetste beleid.Ik kom bij het tweede onderwerp, de twee paradox, zo men wil. Scholen
moeten zich volgens de beleidsbrief ontwikkelen tot maatschappelijk ondernemerschap,
met marktachtig gedrag. De veronderstelling is dat zij door onderlinge concurrentie
aan kwaliteit zullen winnen. Het is een tegenwoordig veel gehoorde hypothese,
die echter niet altijd wáár behoeft te zijn. Want wij hebben
het nog steeds over onderwijs, over een voor de samenleving cruciaal publiek
aanbod. Het niet geringe ondernemingskapitaal wordt de instellingen door de
samenleving ter beschikking gesteld. Dat is toch een iets andere setting dan
die van een willekeurige wasmiddelenfabrikant. Gelukkig wordt niet alles overgelaten
aan het vrije spel van de maatschappelijke krachten. De overheid stelt de
kaders. Daarvoor worden vier ijkpunten gegeven, namelijk de kwaliteit –
daar kom ik direct nog op terug – de toegankelijkheid, de doelmatigheid
en de bestelverantwoordelijkheid.Wij vonden en vinden in Nederland dat zeker het funderend onderwijs voor
iedereen toegankelijk en bereikbaar moet zijn. Om ervoor te zorgen dat ook
alle kinderen in deze periode op gelijke wijze voorzien worden van de zegeningen
die het onderwijs te bieden heeft, hebben we de gemeenschappelijke kerndoelen
in het basisonderwijs ingevoerd en de basisvorming in de eerste fase van het
voortgezet onderwijs. Op papier krijgt iedereen dus gelijkelijk waar hij recht
op heeft. De praktijk is echter anders, want nu al is de ene school de andere
niet. Uit het Prima-cohortonderzoek blijkt dat sociale segregatie van scholen
thans al een feit is. Slechts een kleine 30% van de scholen heeft een gemengde
schoolbevolking waarin geen enkele sociale groep domineert. 18% van de scholen
heeft hoofdzakelijk hoog opgeleide ouders en 15% overwegend autochtone ouders
met hooguit een lagere beroepsopleiding. Dat noemden wij vroeger de arbeidersscholen.
De "zwarte" scholen scoren percentagewijs niet zo hoog, maar dat maakt ze
natuurlijk niet minder reëel. Men kan zich voorstellen dat het onderwijs
op de verschillende typen scholen weliswaar formeel gericht is op dezelfde
gemeenschappelijke kerndoelen, maar dat de uitkomsten nogal
van elkaar zullen verschillen. Onderzoek wijst dat ook uit. De elitescholen
kunnen veel meer bieden dan de arbeiders- of zwarte scholen; temeer daar de
vrijwillige ouderbijdragen uiteenlopen van enkele tientjes tot enkele duizenden
guldens. De ongelijkheid is derhalve nu al een reëel feit in het onderwijs.
Naar onze mening zou de overheid zich dáár nu eens primair zorgen
over moeten maken.De in de beleidsbrief in het vooruitzicht gestelde concurrentieverhoudingen
tussen onderwijsinstellingen zullen deze ongelijkheden alleen maar versterken,
met als resultaat vergroting van ongelijke kansen. En wat lees ik in de beleidsbrief
op pagina 40, als het gaat over de mogelijkheden van sponsoring van onderwijsinstellingen?
"Binnen het publieke bestel moeten de kansen voor iedereen gelijk zijn"! Daarmee
zijn we het helemaal eens, maar dat lukt dus zo niet. De aangegeven richting
leidt tot het tegenovergestelde. De rijke scholen zullen rijker worden, de
arme armer. Moet niet minimaal één grenslijn heel helder worden
getrokken bij alle modernisering, namelijk dat een publieke voorziening als
het onderwijs te allen tijde moet voldoen aan het criterium van de rechtsgelijkheid?De stelling in de beleidsbrief dat sponsoring en ouderbijdragen niet zijn
tegen te houden, is naar onze mening een onterechte buiging naar wat zich
nu eenmaal voordoet in de samenleving, een gebaar van onmacht. Ik citeer:
"Beperkende maatregelen zullen naar onze mening ook op dit gebied een averechts
effect hebben. Immers, als scholen deze diensten niet aan ouders kunnen verlenen,
zullen andere wegen worden gezocht om tegemoet te komen aan wensen van ouders
en langs die weg op een veel minder zichtbare manier tot verschil in kansen
leiden." Dat lijkt veel op een testimonium paupertatis. Het doel is toch niet
de ongelijke kansen zichtbaar te houden? Ik dacht dat we de kansenongelijkheid
wilden verminderen.Wat ons betreft is de richting van meer marktwerking in de beleidsbrief
aan heroverweging toe, in ieder geval aan een veel diepere doordenking dan
er thans kennelijk aan ten grondslag ligt. Er is, behalve voor de particuliere
scholen, geen markt in onderwijsland, in ieder geval niet waar het gaat om
leerplichtonderwijs. De klanten zijn verplicht tot kopen en zijn, alleen al
wat betreft de fysieke bereikbaarheid, beperkt in wáár zij kopen.
Het publieke onderwijsbestel dient hen in de gelegenheid te stellen aan hun
afnameplicht te voldoen in de zekerheid dat ze overal hetzelfde aanbod tegemoet
kunnen zien. Dat lijkt ons de beleidsopgave.Eigenlijk geldt dit ook voor het onderwijs dat leidt tot een startkwalificatie.
De beleidsbrief stelt onomwonden dat iedereen er recht op heeft om een startkwalificatie
te halen; daar zijn wij het mee eens. Maar laat ik nu eens een praktisch voorbeeld
geven om aan te tonen dat dit op gespannen voet staat met marktwerking. Bij
de herstructurering MAVO/VBO is voor zwakke VBO-leerlingen de mogelijkheid
geopend met een onvolledig diploma in te stromen in assistentenopleidingen
van een ROC om zo alsnog aan de starktkwalificatie te komen. Echter, ROC's
zijn sinds hun verzelfstandiging vrij in de keuze wélke assistentenopleidingen
zij aanbieden. Er is dus geen garantie meer dat een uitstromende VBO'er die
op dit onderwijs is aangewezen, ook inderdaad kan instromen in zo'n opleiding.
Het versnipperde en soms minimale aanbod in dit opzicht is een rechtstreeks
gevolg van de marktverhoudingen binnen de BVE. Assistentenopleidingen werken
niet bepaald statusverhogend. Ze trekken namelijk zwakkere leerlingen, terwijl
de instellingen zich juist marktconform willen profileren als wat men graag
noemt: "topinstituut". Het zou overigens ook niet misstaan, conform de omroepbijdragen,
de les- en cursusgelden voor leerplichtige leerlingen te fiscaliseren. Immers,
als het argument "iedereen heeft een televisie" opgeld doet, geldt dat ook
voor leerplichtonderwijs. Er moeten dus wat ons betreft slimmere methoden
dan marktwerking gezocht worden, die tot kwaliteitsverhoging leiden.Daarmee ben ik bij mijn derde en laatste onderwerp, de kwaliteit. De term
"kwaliteit van het onderwijs" wordt zo frequent gebruikt, dat hij een haast
mythische klank heeft. Ook de beleidsbrief staat er bol van – en wie
zou er ook tegen kwaliteitsverhoging zijn. Het probleem is alleen dat steeds
onduidelijker wordt wat er nu eigenlijk onder onderwijskwaliteit wordt verstaan
en wie de kwaliteitsnormen bepaalt. In Tros Kamerbreed van 5 november jongstleden
antwoordde de staatssecretaris op zo'n vraag van de interviewer: "Ja, wat
is de kwaliteit van het onderwijs? Dat is een vraag die mij dag in, dag uit
bezighoudt." Er wordt dus intensief over nagedacht en ik ben dan ook benieuwd
naar de reactie op het volgende. Ik hoop dat die iets concreter zal zijn dan
de ietwat wollige tekst op pagina 14 van de beleidsbrief, die luidt: "Kwaliteit
komt tot stand op diverse wijzen, langs diverse wegen, met een variëteit
aan instrumenten. Kwaliteit is een veelvormig begrip dat veelzijdig moet worden
ingevuld." Zo schieten we niet echt op, dunkt mij.De eerste vraag is wat wij verstaan onder de kwaliteit van het onderwijs.
De Onderwijsraad stelt in zijn advies Schoolkwaliteit in beeld terecht dat
kwaliteit een containerbegrip is. Door verschillende betrokkenen wordt er
vanuit verschillende perspectieven naar de schoolkwaliteit gekeken. De studiehuisaffaire
lijkt mij een treffende illustratie hiervan. Als de beleidsbrief nu stelt
dat het kwaliteitsbeleid een taak is van de instellingen zelf, dan is het
vervolgens de vraag wie de kwaliteitsnormen binnen dat kwaliteitszorgsysteem
vaststelt. Zijn dat de instellingen zelf? Is dat de overheid die grote sommen
gemeenschapsgeld in het onderwijs pompt? Zijn het de ouders? Zijn het de studenten?
Is het het bedrijfsleven?Laat ik mij beperken tot het funderend leerplichtonderwijs. Daar zijn
de voornaamste spelers de overheid, de ouders en/of hun representanten en
het vervolgonderwijs dat belang heeft bij de kwaliteit van de uitstroom. Ouders
die zich primair als consumenten opstellen, hebben een waslijst aan verlangens
naar de school. Behalve goed onderwijs stellen ze eisen in de sfeer van schooltijden,
opvang vóór, tussen en na schooltijd, leuke dingen voor de kinderen –
daar betalen ze immers de ouderbijdrage voor – enz., enz. Voor een deel
zijn dat eisen die op gespannen voet staan met kwaliteitseisen die voortvloeien
uit een optimaal onderwijsleerproces. Een school die de ouders primair als
klant beschouwt, zal uit concurrentieoverwegingen geneigd zijn om daaraan
in vergaande mate tegemoet te komen. Als het kwaliteitssysteem
werkt zoals het moet, dan komen die eisen er dus in terecht als kwaliteitsnormen.De overheid stelt ook kwaliteitseisen. Voorheen deed zij dat alleen in
de vorm van deugdelijkheidseisen, maar tegenwoordig ook in de vorm van een
soort pseudo-deugdelijkheidseisen op het gebied van onderwijsinhoud en onderwijsprocessen.
Ik heb dat al aangeduid. Het kan naar mijn mening niet zo zijn dat wij scholen
opzadelen met een onheldere brij aan eisen die van alle kanten aan ze worden
gesteld, zonder dat de overheid – dat is namens de samenleving de belangrijkste
klant – een heldere uitspraak doet over de scheiding van verantwoordelijkheden
en de keuzen aan de concurrerende scholen overlaat. Als wij het onderwijs
vergelijken met een black box, dan gaat er wat in en komt er wat uit. Daartussenin
zit het productieproces van het onderwijs waarop het kwaliteitszorgsysteem
betrekking heeft. De kosten daarvan zijn zo'n 43 mld. De overheid –
nogmaals, namens de samenleving – moet dus wel kwaliteitseisen stellen.
In de eerste plaats ten aanzien van de bereikte resultaten in het licht van
de doelstellingen. In de tweede plaats op het vlak van de doelmatige besteding
van al dat geld. En in de derde plaats ten aanzien van wat de Onderwijsraad
aanduidt als toegevoegde waarde, het verschil tussen beginniveau en eindniveau,
waarbij het beginniveau meestal wordt bepaald aan de hand van achtergrondkenmerken,
zoals milieu van herkomst, etniciteit en leeftijd.Voorzitter! Ik moet mevrouw Van den Hul even afvallen. Een basisregel
in de kwaliteitszorg is namelijk dat kwaliteitsnormen objectief toetsbaar
en derhalve meetbaar moeten zijn. Dat betekent dat bijvoorbeeld kerndoelen
als inspanningsverplichting, zoals wij die nu kennen, niet zonder meer bruikbaar
zijn als kwaliteitsnormen. Ze zullen moeten worden geoperationaliseerd. En
als de opgave "gelijke kansen" een serieus kwaliteitsdoel is, dan zal een
normensysteem moeten worden ontwikkeld dat geobjectiveerde en toetsbare indicaties
oplevert voor de mate waarin de ongelijkheid in de black box wordt vergroot
dan wel verkleind. Mij dunkt dat er nog wel het een en ander te doen valt,
voordat aan de overheidsopdracht die in de beleidsbrief wordt geformuleerd
ten aanzien van het kwaliteitsbeleid, echt handen en voeten kan worden gegeven.
Wij zijn het overigens met de Onderwijsraad eens dat deze kernverantwoordelijkheid
van de overheid niet kan worden uitbesteed aan een eventueel verzelfstandigde
inspectie. Ik volg daarin de heer Ginjaar. De geoperationaliseerde kwaliteitsnormen
die voor alle door het Rijk bekostigde scholen gelijk moeten zijn, dienen
door niemand anders dan de overheid te worden vastgesteld en wel zo dat er
op ondubbelzinnige wijze toezicht op kan worden gehouden, zónder regeldichtheid,
zoals gezegd, maar met een hoge mate van transparantie en met geobjectiveerde
en toetsbare kwaliteitsnormen. Wat ons betreft, zou de overheid zich moeten
beperken tot deze kwaliteitsnormen die gezamenlijk betrekking hebben op de
vraag wat van het onderwijs wordt verwacht. Het hoe – het proces en
de organisatie van het onderwijs – zou aan de instellingen zelf moeten
worden overgelaten. Dan blijven wij ook binnen artikel 23 van de Grondwet
en bieden wij ouders en eventueel andere betrokkenen de ruimte om hun consumentenrol
om te zetten in een participerende. Dan komen wij ook af van de schier onafzienbare
hoeveelheid diffuse eisen die thans aan het onderwijs worden gesteld.Mevrouw Van den Hul-Omta (CDA):U heeft gesuggereerd dat ik kritische kanttekeningen heb gezet bij het
meten. Dat deed ik vooral bij de wijze, waarop op het ogenblik wordt gemeten.
Daar moeten wij eens goed over nadenken. Op achterstandsscholen waar leerkrachten
geweldig veel resultaten bereiken met kinderen, kan door de manier waarop
wordt gemeten en een kwaliteitskaart wordt afgegeven toch nog blijken dat
niet genoeg is bereikt. Daardoor is het publiekelijk afgegeven cijfer allesbehalve
motiverend om door te gaan met een goede werkwijze. Ik geef maar één
voorbeeld; er zijn er veel meer. Het op die manier publiekelijk uitdelen van
een cijfer is een wijze van kwaliteitsmeting waarmee wij niet op de goede
weg zijn. Daarmee heb ik niet beweerd, dat er niet gemeten mag worden. Daarover
zijn wij het eens.Mevrouw Jaarsma (PvdA):Op zichzelf zijn wij het daarover eens. Wij zouden alleen wel iets moeten
vinden voor scholen die met achterstandsgroepen werken om te bepalen wat er
in de black box gebeurt, namelijk of de ongelijkheid daarin wordt vergroot,
in plaats van verkleind. Daarvoor hebben wij meetinstrumenten nodig.Voorzitter! Wij hebben waardering voor het feit dat de bewindslieden hun
visie op de richting van het onderwijsbeleid op middellange en lange termijn
hebben opgeschreven. Het doel van de beleidsbrief is het debat over onderwijs
te intensiveren. Dat juicht mijn fractie van harte toe. Dat de richting die
wordt aangegeven ons niet in alle opzichten bevalt, zal duidelijk zijn. Teveel
wordt overgelaten aan min of meer autonome ontwikkelingen. Beleid vraagt om
keuzes en een visie. Dus niet én/én, maar óf, en daarom
die kant op.De heer Wolfson (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Gelukkig komt er wat meer financiële ruimte
voor onderzoek. Dat stemt tot vreugde. Investeren in kennis is goed besteed
geld, laat ik dat vooropstellen. De aangekondigde vernieuwingsimpuls is goed
besteed, van psychologisch belang en inhoudelijk noodzakelijk om het hoofd
te bieden aan problemen met de leeftijdsopbouw en de doorstroming van het
wetenschappelijk personeel. Alle waardering daarvoor, maar dat neemt niet
weg dat dit wetenschapsbudget in zijn algemeenheid te behoudend, te gemakkelijk
en te risicomijdend is: het formuleert te weinig beleid om te komen tot een
betere benutting van de toch aanzienlijke beschikbare middelen. Ik licht dat
toe.Voorzitter! De Nederlandse inspanning op het stuk van onderzoek en ontwikkeling
bedraagt thans ruim 2% van het nationaal product. Daarmee zouden we maar een
matige prestatie leveren, als we de suggestieve grafiekjes van het wetenschapsbudget
mogen geloven. Maar dat mogen we niet, want er zijn betere indicatoren beschikbaar.
Corrigeer deze cijfers bijvoorbeeld eens voor defensieonderzoek, dat heel
veel kost en weinig werkgelegenheid genereert. Wij doen er gelukkig ook niet
veel aan. Dan blijkt van de grote OESO-landen alleen Japan het
beter te doen dan wij. We liggen op koers met Duitsland, en vér voor
op de Verenigde Staten, Engeland en Frankrijk. Van de kleine landen doen Zweden,
Zwitserland en Finland het beter dan Nederland. Dat verschil is grotendeels
terug te brengen op de omstandigheid, dat Zweden en Zwitserland veel multinationals
herbergen die het leeuwendeel van hun onderzoek thuis doen, maar elders toepassen.
De gegenereerde werkgelegenheid, waar het uiteindelijk om gaat, slaat elders
neer. Onze multinationals daarentegen hebben een groter deel van hun onderzoek
gesitueerd bij hun productiefaciliteiten in het buitenland. Philips, de grootste
speler op technologiegebied, doet maar 40% van zijn onderzoek en ontwikkeling
in Nederland. Kortom, Nederland behoort met Finland en Japan, tot de kopgroep.
Voor Finland moeten we onze pet afnemen. Daar is met name in de draadloze
telefonie een wereldnaam opgebouwd die je in Eindhoven beter niet kunt noemen.
Maar met alle respect, Finland is de wereld niet, en Japan leert ons dat onderzoek
ook niet helpt als het overige beleid niet deugt. Waar het om gaat, is dat
macrocijfers over uitgaven weinig zeggen, zolang er geen resultaten worden
gemeten. Dit soort cijfers zijn te gemakkelijk; zij leiden de aandacht af
van de knelpunten waar het om gaat. Die liggen naar mijn oordeel voornamelijk
op het mesoniveau. Denk bijvoorbeeld aan de al jarenlang teruglopende aantallen
studenten in exacte vakken als wiskunde, natuurkunde en scheikunde en de technische
toepassingen daarvan, of aan de verstarrende institutionele belemmeringen
die een optimaal functioneren van goede onderzoekers in de weg staan. Ik besluit
dit eerste deel van mijn inbreng dan ook met een aantal vragen daarover.Wat hebben wij aan al dat onderzoeksgeld als de aanwas van onderzoekers
stokt? Er ligt inmiddels een goed beeld van AXIS over de leegloop in de exacte
vakken. Maar de minister wil zijn oordeel opschorten tot 2001. Hebben wij
zoveel tijd? Dan zijn wij een halve generatie kwijt. En dan de benutting van
het personeelsbudget: aanstellingsmogelijkheden slibben dicht met aio's op
wachtgeld. Als onderzoek topsport wil zijn, voorzitter, waarom hebben aio's
dan recht op wachtgeld? Heeft de gemeenschap niet genoeg gedaan, als zij de
meestbegaafden nog een topopleiding heeft aangeboden? Waarom laten we een
catacombenrecht van vluchtwegen ontstaan om te ontkomen aan de verplichting
contractonderzoekers na twee contracten een vaste aanstelling te geven die
zijzelf veelal niet ambiëren? Waarom krijgen hoogleraren meteen een vaste
aanstelling? Is de minister bereid de Nijmeegse rector te volgen in zijn pleidooi
voor het tenure-model?Bij topsport – daar gaat het om – past een andere mix van
flexibiliteit en zekerheid dan voor het minder bevoorrechte deel van de samenleving.
Hoe denkt de minister in te spelen op de opvatting van NWO, VSNU en KNAW in
hun brief van 4 november jongstleden dat minder geschikte onderzoekers tijdig
het signaal moeten krijgen dat zij hun loopbaan beter buiten het onderzoek
kunnen voortzetten? Strekt het "diepgaand onderzoek", waarvan de minister
in de begroting spreekt zich ook uit tot een passende rechtspositie voor onderzoekers?
Wil hij nagaan hoe hij de bestuurlijke samenwerking – fusie hoeft inderdaad
niet – van universiteiten en hogescholen actief kan bevorderen, met
behoud van ieders eigen missie, om tot een betere benutting van individuele
capaciteiten voor onderzoek en onderwijs te komen, in een dynamiserend loopbaanbeleid
voor alle medewerkers? Kan dat de weg bereiden voor een betere overstapmogelijkheid
voor studenten, zoals is bepleit in het alweer vijf jaar oude WRR-rapport
Hoger onderwijs in fasen? Wordt ook dat rapport betrokken bij het aangekondigde
onderzoek?Tot zover de waterstanden in de polder, voorzitter. Laat ik de blik nu
wat verruimen. Tijdens de algemene beschouwingen heeft onze fractievoorzitter
gewezen op het technocratische karakter van de Europese integratie en het
gebrek aan betrokkenheid van een burgerij die zich daarmee niet identificeert.
Het is tijd die problematiek nu eens niet af te doen met een spijtbetuiging
over de geringe opkomst bij de Europese verkiezingen, of met goede bedoelingen
inzake de bevoegdheden van het EP. Het is tijd jongeren de kans te geven een
Europese betrokkenheid, een Europese identiteit, een Europese houding te ontwikkelen.
Zolang wij onszelf en al die andere Europeanen niet zien als gelijkwaardige
medeleden van één gemeenschap, van één demos,
zal de Europese democratie niet gedijen, bevoegdheden of geen bevoegdheden.
Tegen deze achtergrond zie ik de internationalisering van ons onderwijs eerst
en vooral als een weg om jongeren bewust te maken van hun Europese omgeving,
van hun toekomst in Europa. Zeker, er lopen mooie EU-programma's, maar die
zie ik slechts als niet meer dan een aanzet ter activering van onze nationale
verantwoordelijkheid. Ik barst dan ook meteen los met mijn vragen.Deelt de minister mijn opvatting dat de PABO's een strategische ingang
bieden voor het ontwikkelen van een Europese houding? Wil hij een verdere
intensivering van hun internationaliseringinspanning te bevorderen, bijvoorbeeld
door af te spreken dat vierdejaars PABO-studenten een stage doen in een ander
land van de Unie? Gaat zijn liefde voor de eigen verantwoordelijkheid van
instellingen – ik deel die – zover dat de minister bereid is opruiming
te houden onder zijn eigen potjes voor Europese samenwerking en ze één
krachtige, strategisch gekozen impuls te geven, bijvoorbeeld door studenten
uit andere EU-landen royaler te bekostigen dan Nederlandse ingezetenen? Dat
lost een hoop op: het beloont de kwaliteit waar studenten op afkomen, het
geeft instellingen armslag om hun eigen docenten en studenten de grens over
te krijgen, en het biedt ruimte voor het ontwikkelen van nieuwe programma's.
Mocht u daar geen geld voor hebben – ik wacht de hernieuwde discussie
over investeren in kennis met gepaste bescheidenheid af – dan is er
altijd nog de sigaar uit eigen doos, als het welhaast klassieke bekostigingsinstrument
bij een gelijkblijvend totaalbudget, dat het veld zo goed heeft leren kennen.
Maar in dit geval dan althans ten faveure van instellingen met een meer dan
evenredige internationale uitstraling.Ten slotte nog dit. De wereld houdt niet op aan de buitengrens van de
Unie. Nederland levert al bijna vijftig jaar een bijdrage aan de academische
vorming van ontwikkelingsdeskundigen uit de Derde Wereld, in de gespecialiseerde Instituten voor Internationaal Onderwijs. Een meer dan tienjarig
integratieproces van deze instituten met het universitaire onderwijs lijkt
inmiddels zijn beslag te krijgen. Dat is een goede ontwikkeling, waarmee ik
de minister complimenteer. Maar er zit nog een vuiltje, en het gaat weer over
geld. Het academisch niveau van deze instituten, dat ook de minister onderstreept,
is nooit gehonoreerd met een aan de universiteiten gelijkwaardige bekostiging
van hun onderzoek, ook niet toen het PGM op hen van toepassing werd, in de
late jaren tachtig. Ik vraag de minister om dat recht te trekken, niet alleen
om het speelveld te egaliseren waarop met de universiteiten wordt samengewerkt,
maar vooral ook om het onderzoek op het moeilijke terrein van ontwikkelingsprocessen
op het niveau te brengen dat de internationale samenwerking van ons verwacht.De heer Schuurman (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! In het debat van vandaag zal ik mij beperken tot
het hoger onderwijs en ook mede namens de SGP-fractie daarover spreken.Onze fracties zijn het eens met wat de VVD-fractie reeds bij de algemene
beschouwingen opmerkte, dat we blij zijn dat de minister een minder dirigistische
en centralistische koers heeft gekozen dan zijn ambtsvoorganger. Vanmorgen
heeft de heer Ginjaar die visie nog eens bevestigd. Het is goed dat er in
het HBO en in het WO meer ruimte komt om zelf verantwoordelijkheid te dragen.
Dat neemt overigens niet weg – en ik hoop dat de minister dit met ons
eens is – dat het hoger onderwijs zich moet ontwikkelen binnen politiek
vastgestelde kaders om bijvoorbeeld waarborgen te hebben inzake kwaliteit
en evenwichtige vernieuwing van het onderwijs; wildgroei in nieuwe opleidingen
moet in elk geval worden voorkomen. Indien de overheid geen voorwaarden stelt,
kunnen we verwachten dat de markt zich onbegrensd naar de inhoud van het onderwijs
zal uitstrekken en daarin ligt onzes inziens een bedreiging voor zowel de
breedte als de diepte van het hoger onderwijs. En dat gevaar zal voor het
WO naar de aard van dat onderwijs groter zijn dan voor het HBO. Dat gevaar
zal ook toenemen naarmate de overheid minder financiën voor het hoger
onderwijs beschikbaar heeft. Denkt de minister dat wij het tekort voor de
financiering van het hoger onderwijs vergeleken met andere landen in de Europese
Unie in de komende tijd kunnen inlopen?De minister heeft kenbaar gemaakt dat hij bestuurlijke fusies tussen instellingen
van wetenschappelijk onderwijs en hoger beroepsonderwijs wil toestaan. We
hebben daar onze zorgen over. Graag geven we toe dat er vooral aan de universiteiten
scheefgroei is ontstaan en dat een aantal universitaire opleidingen net zo
goed plaats zou kunnen vinden aan hoger beroepsopleidingen. Maar dergelijke
scheefgroei mag ons er toch niet toe verleiden de universiteit te degraderen
en daarmee haar rijke geschiedenis van reflectie, inspiratie en academische
vorming in de waagschaal te stellen? Wij zouden het sterk betreuren dat de
voorgestane koers van meer verantwoordelijkheid bij de instellingen zo zou
worden ingevuld dat eerst bestuurlijk, en later mogelijk inhoudelijk, de beide
onderwijsinstellingen gaan integreren. Bestuurlijke integratie zal gemakkelijk
leiden tot inhoudelijke integratie. Dat neemt niet weg dat wij vanwege gebleken
capaciteiten bij de studenten, voor een soepel verkeer van studenten tussen
beide vormen van hoger onderwijs zijn. Maar juist dit grensverkeer veronderstelt
een kwalitatief verschil. Dat kwalitatieve verschil zou eerder moeten worden
benadrukt dan worden verminderd. Onze hoog wetenschappelijk-technische maatschappij
heeft hoogstaand fundamenteel wetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke
opleidingen nodig. En daarnaast sterk op de praktijk gerichte opleidingen.
Wanneer HBO-studenten later alsnog naar de universiteit wensen te gaan, moet
dat van overheidswege via de studiefinanciering worden bevorderd in plaats
van afgeremd, zoals nu het geval is. Wij zijn benieuwd naar de visie van de
minister.Tegelijk zijn wij benieuwd of hij in tegenstelling tot zijn voorganger
via studiefinanciering wil bevorderen dat universitaire studenten gemakkelijker
een tweede studierichting kunnen volgen. Ik vind het nog altijd verkwisting
van intellectueel kapitaal dat wij die mogelijkheid aan getalenteerde studenten
niet voldoende bieden. Een klein aantal studenten dat dit wenst, is er altijd.
Over het algemeen zetten deze studenten zich in voor een brede academische
oriëntatie. Die mogelijkheid niet bieden is vernietiging van intellectuele
vermogens die wij ons eigenlijk niet zouden mogen permitteren. De breed gevormde
academicus verdwijnt anders meer en meer. Zou de minister – ook vorig
jaar vroeg ik reeds aandacht voor deze zaak – zich willen inzetten om
die mogelijkheid weer te bieden, eventueel door haar aan voorwaarden van intellectuele
capaciteiten te binden?Ik kom nog even terug op de mogelijke integratie van HBO en wetenschappelijk
onderwijs. Dat gebeurt nogal eens met de verwijzing naar het buitenland en
de aldaar gevoerde titulatuur. Nieuwe titulatuur voor HBO en WO zal ongetwijfeld
ook inhoudelijke veranderingen, vooral voor studieduur en studie-indeling,
betekenen. Dat zal opnieuw voor grote onrust zorgen. Het hoger onderwijs heeft
de laatste jaren genoeg geleden onder voortdurende veranderingen. De beste
weg lijkt ons, de verschillende kwaliteiten van HBO en WO goed van elkaar
te blijven onderscheiden en te bewaken en eventuele problemen rond titels
dan maar pragmatisch op te lossen. Inhoud moet nummer één blijven!
De verpakking is voor ons secundair en moet vergelijkenderwijze met het buitenland
voldoende kunnen concurreren.Wij zijn er niet gerust op dat een eventueel nieuw systeem van bachelor-
en masteropleidingen de kwaliteit van met name de universiteit zal garanderen.
Het baart ons vooral zorgen, indien de financiële problemen van de universiteiten
zullen worden opgelost door een bekostiging van de bacheloropleiding van rijkswege
en de financiering van de masteropleiding volledig van derden afhankelijk
te maken. Financiële zorgen worden dan verpakt in zogenaamde vernieuwingen.Een andere zorg is dat vanuit de wetenschappelijke instellingen zelf steeds
minder weerstand wordt geboden tegen de integratietendens met het HBO. WO
komt dan alleen in dienst van de praktijk te staan en fundamenteel onderzoek
wordt onder druk gezet. Ook het aanbod van het onderwijs demonstreert
deze tendens. Naast oefening in en beoefening van de wetenschap dient de universiteit
aandacht te geven aan inzicht in de samenhang van de wetenschap en aan wetenschappelijk
en maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef. Houdt de minister wat deze
doeleinden betreft wel voldoende de vinger aan de pols?Wat is er bijvoorbeeld gebeurd met de invulling van het vijfde studiejaar
voor met name de technische wetenschappen en de natuurkunde? Dat extra jaar
was in elk geval bedoeld om de specialistische studies meer breedte te geven.
Kan de minister ons vertellen hoe dat vijfde studiejaar grosso modo is ingevuld?
Het zou ons niet verbazen als vooral de specialiseringstendens en de marktgerichtheid
van het onderwijs is toegenomen en dat reflectie op de wetenschap de techniek
en de kennisintensieve maatschappij veel te weinig aandacht krijgt.Nog altijd worden de geesteswetenschappen, niettegenstaande het duidelijke
advies van de commissie-Vonhoff van een paar jaar geleden, stiefkinderlijk
bedeeld. Onzes inziens staat de centrale doelstelling van de universiteit
constant onder druk van krachten die heel anders gericht zijn. Deze druk zal
nog worden vergroot indien onverhoopt in de financiering van een universitaire
masteropleiding door derden zal moeten worden voorzien.Nu wij het over reflectie en ethiek hebben, ben ik benieuwd hoe de minister
zal reageren op recente evaluatierapporten over organisaties die het maatschappelijke
debat over wetenschap en techniek moeten bevorderen. De evaluaties laten de
bestaande gebreken zien inzake voorlichting en ethiek.De invloed van wetenschap en technologie, te denken valt bijvoorbeeld
aan biotechnologie en ICT, op de maatschappij is zeer indringend. Dat gegeven
vraagt om reflectie en normatieve inkadering. Daarover bestaat echter geen
eenstemmigheid. Het is noodzakelijk voor het maatschappelijk en universitaire
debat dat verschillen in standpunten, visies en de consequenties daarvan duidelijk
voor het voetlicht worden geplaatst. De adviesraden of -instituten zullen
o.i. meer de verschillen duidelijk moeten maken dan ze tot nu toe hebben gedaan.
Ze zijn van meet af aan te zeer gericht op consensus. Het duidelijk maken
van de verschillen in opties doet meer recht aan de feitelijke verschillen
en bevordert discussie en daarmee inzicht om de juiste beslissingen te nemen,
ook in de politiek.In het hoger onderwijs heeft ICT terecht in toenemende mate invloed. Colleges
volgen op afstand en onafhankelijk van tijd wordt steeds meer mogelijk. De
Open Universiteit maakt van deze mogelijkheden terecht steeds meer gebruik.
Het past bij de mogelijkheden van die universiteit. ICT-gebruik kan vele voordelen
hebben. Het lijkt er echter op dat op dit moment die voordelen ook bij de
reguliere universiteiten alleen maar aandacht krijgen. De nadelen zijn echter
ook sprekend. Zoals bekend, heeft onze kroonprins recent gezegd dat de Nederlandse
jeugd te veel tijd achter de computer doorbrengt. De virtuele wereld kan zoveel
aantrekkingskracht uitoefenen dat bijvoorbeeld sport erbij inschiet. Dat is
een echte bedreiging.De eenzijdigheid van de virtuele wereld kan ook de eigen aard van het
wetenschappelijk onderwijs bedreigen. Wanneer studenten zich aan de virtuele
wereld overgeven, kan dat ten koste gaan van een alzijdige ontwikkeling van
hun persoonlijkheid en ten koste van een allround academische vorming. De
relatie leermeester-student zal nooit door ICT kunnen worden vervangen, want
de virtuele werkelijkheid heeft naast vele voordelen ook nadelen. Niet alles
kan via de virtuele werkelijkheid worden overgebracht. Naast de verrijking
die er op een of andere manier mee verkregen kan worden, moet ook worden ingezien
dat de virtuele werkelijkheid een abstracte wereld is, die de volle werkelijkheid
nooit zal kunnen evenaren. De universiteit mag niet stil blijven staan bij
de overdracht van informatie en vaardigheden. Graag hoor ik van de minister
of er met alle aandacht voor de integratie van ICT in het hoger onderwijs –
en terecht, dat nogmaals – toch ook wel voldoende aandacht is voor de
beperktheid ervan. Indien dat niet het geval is, valt te verwachten dat de
specialiseringtendens en de daarmee gepaard gaande reductie worden voortgezet.Het is duidelijk dat de grens tussen regulier onderwijs en nascholing
zal gaan vervagen door spreiding van de studie in de tijd en toename van duale
projecten. Een eerste goede stap om deze zaken mogelijk te maken, wordt gezet
met de nieuwe voorstellen voor studiefinanciering. Introductie van het vouchersysteem
via het duale systeem zal dit proces alleen maar versterken. Daarmee is de
stap eigenlijk gezet naar "een leven lang leren". Dat is een vereiste van
onze kennisintensieve maatschappij. Een goed voorbeeld dat dit met verbreding
en verdieping van het onderwijs gepaard kan gaan, vind ik terug in het convenant
dat HBO-opleidingen samen met een aantal ministeries gesloten hebben onder
de titel "Handvest Duurzaamheid HBO". Mijn vraag aan de minister is of op
dit punt in het hoger onderwijs integraal een kwalitatief goed beleid voorhanden
is. De nieuwe benadering mag in elk geval niet leiden tot willekeur en chaos,
maar moet structureel zijn en de kwaliteit van het onderwijs in breed verband
versterken.Een apart punt dat de aandacht verdient is de internationalisering van
vooral het WO. Daarmee wordt ook de Engelse taal steeds meer in het onderwijs
geïntroduceerd. Eerder hebben we daarover in deze Kamer, met de voorganger
van de huidige minister, een interessante discussie gehad. De uitkomst daarvan
was toentertijd dat het onderwijs aan Nederlandse universiteiten in het Nederlands
gegeven dient te worden. In de faculteit van de Lucht- en Ruimtevaart van
de TUD is men begonnen de studenten een keuze te bieden tussen Engels- en
Nederlandstalig onderwijs. Men is tot die keuze gekomen omdat ook een aantal
buitenlandse studenten in dat onderwijs participeert. De ervaringen zijn bijzonder
slecht. Vele studenten zijn weer overgestapt op het Nederlandse programma,
omdat het Engels van de docenten ronduit slecht was: waarschijnlijk gewoon
"Nederlands Engels". Met "camping Engels" valt geen academische studie af
te ronden. Ik denk dat dit onverantwoord gebruik van slecht Engels in strijd
is met het academisch niveau en de daarbij passende vereisten voor taalgebruik.
Zo is er bijvoorbeeld een groot verschil tussen een vlotte Engelse babbel
en het geven van college in het Engels en het uitleggen van voorkomende ingewikkelde
problemen. Mijn vraag aan de minister is, of hij het ermee eens is dat bij
het geven van college in het Engels – zo dat al gewenst
is – aan academische kwaliteitseisen moet worden voldaan. Anders moet
er niet aan begonnen worden. Over het algemeen hebben veel studenten al genoeg
moeite om zich duidelijk in de Nederlandse taal uit te drukken. Daar moet
de universiteit veel aandacht aan geven. Daaraan ook nog onderwijs in slecht
Engels toevoegen, helpt ons van de wal in de sloot en is de universiteit onwaardig.
Graag horen we van de minister wat zijn beleid in dezen is.Voorzitter! Met belangstelling wachten we een reactie van de minister
af.De heer Veling (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! Ik zal mede namens de SGP-fractie een bijdrage
leveren, speciaal gericht op het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs.Er is vanmorgen al veel gezegd, waarbij ik kan aansluiten. Dat is misschien
gunstig voor de besteding van mijn spreektijd, want die is altijd krap. Ik
zal hier en daar verwijzen naar bijdragen van de CDA-fractie, van de fractie
van GroenLinks en ook van de Partij van de Arbeid. Zo hier en daar is er sprake
van een opvallende overeenstemming tussen de verhalen.Ik heb de beleidsbrief Sterke instellingen, verantwoordelijke overheid
gelezen vanuit de interesse in de opvattingen van een paars kabinet –
met een liberale minister en een sociaal-democratische staatssecretaris van
Onderwijs – dat het parlement een brief schrijft met zijn visie op sterke
instellingen en de verantwoordelijke overheid. Dat is spannend, omdat liberalen
en socialisten vanouds nogal verschillende onderwijsvisies koesteren, juist
ook waar het gaat om de verantwoordelijkheid van de overheid.In de vorige eeuw zagen de liberalen het onderwijs als een instrument
voor het ontwikkelen van burgerschap, van beschaving. De bredere samenleving
zou onder leiding van de maatschappelijke elite de nodige kennis en vaardigheden
opdoen en daarbij christelijke en maatschappelijke deugden leren. In dit beeld
past een overheid die onderwijs instandhoudt in het algemeen belang en die
natuurlijk niet staat te juichen bij initiatieven van groepen dissidente ouders
die hun kinderen eigen onderwijs willen geven, laat staan bij onderwijs dat
twijfel zaait aan de grondslagen van de vertrouwde maatschappelijke orde.
Toen ik mevrouw Dupuis hoorde, dacht ik: er zijn nog liberalen van die soort.De sociaal-democratische visie op onderwijs gaat uit van het belang van
emancipatie van maatschappelijk achtergebleven bevolkingsgroepen. Voor deze
emancipatie moet ook de overheid zich inspannen tegenover de conservatieve
krachten die maatschappelijke ongelijkheid in stand willen houden. Spreiding
van kennis leidt tot een betere verdeling van macht.Deze in de ogen van liberalen geforceerde pogingen om het onderwijs te
gebruiken als een middel tot verandering van de samenleving riep een reactie
op. De overheid moet volgens de liberale zienswijze de samenleving niet betuttelen
en dus ook geen inhoudelijk, constructief onderwijsbeleid voeren. De overheid
moet zorgen voor een basisaanbod van open toegankelijk en kwalitatief goed
onderwijs. Om het politieke beeld compleet te maken, moet ik natuurlijk noemen
het pleidooi dat sinds de vorige eeuw van christelijke zijde werd gevoerd
voor onderwijsvrijheid, dat wil zeggen voor onderwijs dat qua richting en
inrichting onafhankelijk zou zijn van de overheid. In de huidige Grondwet
zijn deze vrijheid en de financiële gelijkstelling van het bijzonder
onderwijs vastgelegd.In paarse tijden wordt het spannend. De christen-democratische invloed
is niet meer rechtstreeks in de regering aanwezig. Maatschappelijke groeperingen
op levensbeschouwelijke grondslag zijn minder prominent aanwezig in de samenleving.
En dus is het een spannende vraag welke richting liberale en sociaal-democratische
bewindslieden van onderwijs kiezen. Wat is het antwoord van de beleidsbrief
Sterke instellingen, verantwoordelijke overheid?Om maar met de deur in huis te vallen, de beleidsbrief heeft een nogal
groot liberaal sociaal-democratisch enerzijds-anderzijdsgehalte. Vergeef mij
die rare aanduiding, voorzitter. Dat enerzijds-anderzijdsverhaal bevordert
naar mijn opvatting de duidelijkheid niet. Bij wijze van voorbeeld citeer
ik een paar zinnen op pagina 18. Daar staat onder meer: "De inzet is om instellingen
zoveel mogelijk aan te spreken op kwaliteit en resultaten, en minder op hoe
zij die bereikt." Dat duidt dus op zelfstandigheid van instellingen. "Waar
de grenzen van de verzelfstandiging dan precies liggen, is niet altijd vooraf
te bepalen. Zelfstandigheid staat bovendien soms op gespannen voet met andere
beleidsuitgangspunten, zoals het streven naar toegankelijkheid of kwaliteit."
Hoezo, kwaliteit? Dus tóch inhoudelijk regelen? "Het is zaak een gulden
middenweg te kiezen die past bij wat er in de samenleving leeft." Dat is een
nogal algemene aanduiding. "Vandaar dat ook niet uitgesloten kan worden dat,
in het zoeken naar de juiste balans, ook vormen van regulering doelmatig kunnen
zijn." Daarmee is de cirkel rond, voorzitter. Ik heb niet de indruk dat hier
veel keuzen worden gedaan.Hoge kwaliteit van onderwijsaanbod voor iedereen, publiek ondernemerschap
en bestuurlijke netwerkvorming zijn de drie kenmerken die de richting van
het beleid bepalen. Ik wil ze graag nader bezien, waarbij ik het kwaliteitsbegrip
voor het laatst bewaar. Wat is nu volgens de beleidsbrief de verantwoordelijkheid
van de overheid?Allereerst richt ik mij op het publiek ondernemerschap. De brief meldt
dat de bewindslieden de kracht van het onderwijsveld hebben ontdekt. In het
verlengde van hun beleid in 1999 willen zij verder werken aan het honoreren
en versterken van het zelfsturend vermogen van de onderwijsinstellingen. Dat
vinden wij positief. Scholen moeten actief zijn. Te veel afhankelijkheid van
centrale sturing doet scholen zeker op termijn geen goed. Scholen hebben het
er overigens best lastig mee. Basisscholen worstelen met de vormen van bovenschools
management.Een vraag die de beleidsbrief oproept, is die van de consequenties van
het idee van ondernemerschap voor de overheidsverantwoordelijkheid op financieel
terrein. In het boekje "Oud & nieuw" van het SCP schrijft Ria Bronneman-Helmers:
"Al met al lijkt de brief de boodschap te willen uitdragen dat de overheid
weliswaar financieel verantwoordelijk blijft voor een basisniveau van onderwijs –
zonder zich daarbij overigens uit te spreken over de hoogte van dat niveau –
maar dat er voor extra's in de toekomst vaker gekeken zal moeten
worden naar private financieringsbronnen." Zij baseert deze indruk op passages
in de brief die wijzen op afgrenzing van de financieringsplicht van de overheid.
Zo wordt gewezen op het onvervreemdbare recht van ouders om zelf bij te dragen
aan de financiering van het onderwijs van hun kinderen en op toenemende claims
van ouders op extra zorg voor hun kinderen. Ook dit kan financiële gevolgen
hebben buiten de overheidsfinanciering om. Als de indruk van Bronneman juist
is, zou de sociaal-democratische visie hier wijken voor meer ruimte voor private
financiering. Graag hoor ik de mening van de bewindslieden.Scholen zijn tegenwoordig onderdelen van netwerken op verschillende bestuurlijke
niveaus, aldus de bewindslieden. Zij schrijven dat het ministerie mee moet
netwerken. De rol van het ministerie wordt meer divers: "De interactieve vorm
van beleidsontwikkeling vraagt andere werkwijzen en een verruiming van beleidsinstrumenten."
Natuurlijk is het goed dat de rijksoverheid wil luisteren naar instellingen,
medeoverheden, belangengroeperingen enz., maar wij hechten toch sterk aan
helderheid en samenhang in beleid. De avonturen van het ministerie met betrekking
tot het studiehuis vinden wij geen inspirerend voorbeeld van interactief bestuur.Voorzitter! Kwaliteit is een sleutelbegrip in de beleidsbrief. "De overheid
moet er borg voor staan dat elke instelling, van primair tot hoger onderwijs,
een gegarandeerd kwaliteitsniveau heeft", aldus de brief. Een probleem is
echter dat moeilijk valt vast te stellen wat met kwaliteit wordt bedoeld.
"Kwaliteitsnormen zijn minder dan vroeger een interne onderwijsaangelegenheid.
Ze worden in overleg met veel betrokkenen opgesteld. Voor het gemeenschappelijke
deel worden de normen politiek vastgelegd, maar ook moeten onderwijsinstellingen
inspelen op wensen van bijvoorbeeld ouders." Ook dat is kwaliteit. Voorzitter!
Mijn conclusie is dat kwaliteit erg veel is. De vraag rijst hoe de overheid
via kwaliteitseisen moet sturen. In de loop van de tijd kan de overheid ver
binnendringen in onderwijsinstellingen, zulks op grond van een begrip "kwaliteit"
dat niet altijd even scherp is gedefinieerd. Ik denk daarbij niet allereerst
aan de beoordeling van rendementscijfers. Op tal van manieren beïnvloedt
overheidsbeleid het onderwijs meer inhoudelijk. Onderwijsinhouden via kerndoelen
en examenprogramma's en ook didactische aanpak (vaardigheden en zelfstandigheid)
zijn nu sleutelwoorden. Soms gaat het rechtstreeks, via regels, en soms indirect,
via gedachtevorming door procesmanagers of anderszins. Of het gebeurt, ook
geen onbelangrijke factor, door uitgevers, die hun methoden baseren op een
interpretatie van wat de overheid lijkt te beogen. Om die uitgevers met hun
dure methoden kan de school natuurlijk niet heen. Dat is ook een vorm van
invloed. Voorts is er het idee dat de inspectie haar toezicht een meer integraal
karakter gaat geven. Daar hebben wij toch aarzelingen over. Wat gaat die inspectie,
zeker als zij op grotere afstand van het ministerie gaat opereren, dan precies
doen?In de nota Scholen onder druk, al eerder genoemd, wordt gezegd: "De vraag
naar de zeggenschap over onderwijsinhouden en werkwijzen in het onderwijs
valt" _ "steeds moeilijker te beantwoorden. Behoort die zeggenschap met het
oog op het algemeen belang bij de overheid te berusten, of behoort ze vanwege
het belang van een goede aansluiting tussen onderwijs en opvoeding overwegend
in private handen te zijn, dat wil zeggen bij de ouders of bij hun vertegenwoordigers
uit het maatschappelijke middenveld?" Ook mevrouw Jaarsma haalde dit aan.Instellingen moeten sterk kunnen zijn, maar zij staan wel onder druk van
wat maatschappelijk wenselijk is. Scholen worden steeds vaker aangesproken
op hun tekortkomingen en falen. Als je met die bril op de kranten leest, kom
je dat voortdurend tegen. Als wordt gesproken over het spijbelprobleem in
Amsterdam, wie heeft dan het probleem? Dat zijn natuurlijk de scholen. Wanneer
zij er niet genoeg aan gedaan hebben, is er bij hen iets fout. Onveiligheid
op scholen is net zoiets. Wie moet je daarop aanspreken? Natuurlijk kunnen
scholen niet om hun verantwoordelijkheid heen. Het lijkt er echter op, dat
de scholen er verantwoordelijk voor worden gesteld. Dat beïnvloedt de
beeldvorming van de school als instituut en het werk in het onderwijs in negatieve
zin. In het rapport staat: "Dat doet de vraag rijzen of er niet wat kritischer
zou moeten worden gekeken naar de vele claims en beleidsambities." Kan het
onderwijs deze wel aan? Moeten de ambities niet beschermd worden, ook ten
behoeve van degenen die in het onderwijs werken? Verder staat er: "Van scholen
wordt enerzijds verwacht dat ze leerlingen op een hoger opleidingsniveau afleveren
dan voorheen, terwijl diezelfde scholen anderzijds ook geacht worden om zwakkere
leerlingen" _ "binnen de poort te houden." Dat zijn lastig te verenigen beleidsambities.
Eigenlijk vind je overal voorbeelden daarvan. De basisvorming moest het niveau
van het jeugdonderwijs verheffen en zij moest ook de keuze van leerlingen
uitstellen. Dat waren gecombineerde doelstellingen. In het VMBO, dat nu volop
aandacht zal krijgen, is iets dergelijks gaande. Het VBO moest sterker worden,
maar vervolgens zijn er leerlingen die dat niveau niet halen. Mevrouw Van
den Hul heeft daarover gesproken. Er komt een categorie leerlingen die geen
diploma kan halen. Die moet iets anders. Voordat je het weet heeft de school
straks weer iets niet goed gedaan, want een categorie leerlingen kan niet
doorstromen in het MBO. Mevrouw Jaarsma had het er ook over. Naar mijn idee
speelt iets dergelijks zich af in de bovenbouw van HAVO en VWO. Ook daar moest
de aansluiting op het vervolgonderwijs worden verbeterd en verzwaard. Er werd
rekening gehouden met een afstroom. Vervolgens blijkt de druk erg groot en
kan het niet. Als je niet oplet, heeft de school het straks niet goed gedaan.
Ik wil daar niet zielig over doen, maar er is een druk op de scholen die het
klimaat daar niet bevordert.Kwaliteit is natuurlijk een prachtig begrip, maar gegeven de ruime, haast
onbegrensbare omvang, zou het goed kunnen zijn om terug te vallen op het begrip
deugdelijkheid. Het is een ouderwetse term, maar die kan gemakkelijker worden
beperkt. Een minimumniveau voor een kerncurriculum, een beleid gericht op
garanties voor deugdelijkheid, vereist natuurlijk zorg voor voldoende personeel,
voldoende mensen die een heldere en gewaardeerde taak vervullen, in goede
arbeidsomstandigheden. Verder is toegankelijkheid natuurlijk een
centrale overheidsverantwoordelijkheid. Een thema dat ik vaker heb genoemd
is, dat een belangrijke doelstelling voor het onderwijsbeleid van de overheid
het bieden van ruimte en het mobiliseren van de samenleving moet zijn. Het
is mijn stellige overtuiging, dat het funderend onderwijs niet gedijen kan
wanneer de samenleving niet sterk is, wanneer ouders hun verantwoordelijkheid
niet voldoende zien en erkennen. Ouders zijn en blijven verantwoordelijk voor
hun kinderen. Daarbij behoort ook betrokkenheid bij de school waar hun kinderen
onderwijs volgen. De indruk moet niet sterker worden dat het onderwijs opvoedingstaken
wel zou kunnen overnemen. Dat is ook onze aarzeling bij de brede school. Men
moet niet alles naar de scholen schuiven. Het is niet goed als ouders het
te druk hebben om zich actief te bemoeien met de school van hun kinderen of
zelfs met hun kinderen op school. Een sterke samenleving kan scholen vitaal
houden. Een verantwoordelijke overheid behoort hoge prioriteit te geven aan
het uitdagen van mensen om zelf actief en betrokken te zijn.De voorzitter:Aangezien het debat in eerste termijn van de Kamer nog een klein uurtje
zal duren, schors ik de vergadering drie minuten.De vergadering wordt van 12.40 uur tot 12.43 uur geschorst.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! De beleidsbeschouwingen in deze Kamer over de onderwijsbegroting
vormen eigenlijk de eerste gelegenheid om met de bewindslieden van het tweede
paarse kabinet van gedachten te wisselen over dat voorgenomen beleid. De begroting
van vorig jaar was immers nog voor een belangrijk deel het werk van de vorige
ploeg. De bewindslieden zien dat blijkbaar zelf ook zo, want zij hebben bij
de begroting voor 2000 een belangwekkende brief gevoegd over het onderwijs
op middellange en lange termijn. Die brief is gebaseerd op de ervaringen die
zij in het eerste jaar hebben opgedaan. Het is deze brief die voor mijn fractie
het belangrijkste uitgangspunt vormt voor het debat van vandaag.De brief is geadresseerd aan de Tweede Kamer en niet aan beide Kamers.
Dat lijkt om te beginnen geen juiste adressering. Ik verzoek de bewindslieden,
in de jaarlijkse brieven die worden aangekondigd, die adressering te heroverwegen.
Voor deze brief ga ik er maar van uit dat er toch waarde gehecht wordt aan
een debat met deze Kamer, als het onderwijsbeleid op middellange en lange
termijn aan de orde is.Er is voor de bewindslieden alle reden om daar waarde aan te hechten,
want de onderwijswetgeving is in de afgelopen tien à twintig jaar in
deze Kamer met aanmerkelijk kleinere meerderheid aanvaard dan aan de overzijde.
En de aanvaarding kwam vooral tot stand vanwege afspraken in het regeerakkoord.
Het onbehagen is een aantal jaren geleden uitstekend verwoord door collega
Schuurman, die stelde nu maar eens tegen de onderwijsbegroting te stemmen,
omdat het beleid hem al jaren niet beviel. Ter verduidelijking: dat niet bevallen
kwam niet voort uit overwegingen dat het confessioneel onderwijs onredelijk
zou worden aangepakt. Het onbehagen betrof het beleid als zodanig en hij verwoordde
daarmee in ieder geval ook het gevoelen van de D66-fractie.Voorzitter! Voordat ik aan de brief zelf toekom – ik zal dat ook
in kritische zin doen – hecht ik eraan nadrukkelijk onze waardering
uit te spreken voor het feit dat een dergelijke brief er is. De toon ervan
bevestigt dat het de bewindslieden ernst is, als zij stellen de gedachten
met de samenleving en in het bijzonder met de onderwijsprovincie te willen
bespreken zonder een vooropgezette mening. Dat is wellicht zelfs de belangrijkste
vernieuwing.Voorzitter! Het is misschien flauw om de bespreking van de brief te beginnen
met de opmerking dat van de dertien hoofdstukjes die de brief telt, er geen
een gaat over de leerlingen of de studenten zelf. Flauw, omdat het antwoord
natuurlijk zal zijn dat de aanwezigheid van leerlingen en studenten zo impliciet
is, dat elke handeling dit als uitgangspunt heeft. Maar onverstandig blijft
het wel, omdat lang niet iedereen van die implicietheid overtuigd is. In de
reactie van de studentvakbond – om maar één voorbeeld
te noemen – op het HOOP staat ook de opmerking dat te weinig de student
in het beleid is te ontdekken.Er is echter nog een heel duidelijk argument waarom het verstandig is
in een beschouwing over het onderwijs op lange termijn, de deelnemer centraal
te stelen. Het zijn immers de problemen die de deelnemer heeft, die in de
allereerste plaats behoren te worden opgelost. Daarom is het noodzakelijk
die problemen goed in kaart te brengen. Dat is elders vaak genoeg gebeurd,
maar door het als uitgangspunt bij deze brief te nemen, wordt veel directer
zichtbaar of het gesuggereerde beleid een oplossing zou kunnen zijn voor het
gesignaleerde probleem.Wat in de brief ook nauwelijks zichtbaar is, is welke visie de bewindslieden
hebben ten aanzien van de plaats van de school in de samenleving. Op dit gebied
valt er voor hen veel te leren uit de publicatie van het Sociaal en cultureel
planbureau "Scholen onder druk", waarover in deze Kamer al herhaaldelijk en,
terecht, met lof is gesproken. Zijn de bewindslieden van plan daar eens uitvoerig
op te reageren? Dat zou naar het oordeel van mijn fractie wel wenselijk zijn.
Reactie op de analyse kan namelijk zichtbaar maken waar de bewindslieden staan
in het debat over de plaats van de school. Zij kunnen dan reageren op de onontkoombare
conclusie dat het onderwijsbeleid al heel lang een te hoog ambitieniveau heeft,
waardoor er gemakkelijk frustratie bij de deelnemers ontstaat. Maar belangrijker
nog is een reactie op het voorgestelde model van de drie concentrische cirkels
ten behoeve van een heldere verantwoordelijkheidsverdeling. Die voorstellen
vindt mijn fractie belangwekkend, maar er hangt veel af van de nadere invulling.Voorzitter! Uit het voorgaande komen een drietal verplichtingen voort
voor de spreker. Ten eerste is hij gehouden aan te geven waaruit precies het
onbehagen bestaat ten aanzien van het onderwijsbeleid in het afgelopen decennium,
om vervolgens te bezien of de gedachten zoals die nu geformuleerd zijn in
de brief, dat onbehagen kunnen doen verminderen. Ten tweede is het van belang
aan te geven welke knelpunten in het huidige onderwijs worden ervaren om te
bezien of deze worden herkend en erkend. En ten derde is een kritische spreker
gehouden om er enige gedachten over te formuleren in welke richting hij zou
trachten de problemen aan te pakken. Over alle drie wil ik nu
komen te spreken.Waaruit bestaat het onbehagen? Het is belangrijk om aan te geven waaruit
het voor mijn fractie in ieder geval niet bestaat: het komt niet voort uit
de voortdurende verandering waaraan het onderwijs onderhevig is. Bij het aanhoren
of lezen van diverse critici ontkom je niet aan de indruk dat de kritische
houding voortkomt uit het verlangen het onderwijs zoveel als mogelijk bij
het oude te laten. Dat is echter niet realistisch. De toestroom naar het onderwijs,
de ontwikkeling naar een multiculturele samenleving, het buitenschoolse leren,
de snelheid waarmee kennis veroudert en de ontwikkeling van nieuwe kennisgebieden:
het zijn een aantal punten die een voortdurende aanpassing van het onderwijs
noodzakelijk maken. De Nederlandse onderwijspolitiek wordt echter al een generatie
lang gedomineerd door dogmatische stellingnames. Ik wil niet beweren dat deze
dogmatische aspecten niet voortkomen uit idealistische en nastrevenswaardige
doelstellingen, maar het geloof dat die met structuurwijzigingen en schaalvergroting
van het onderwijs kunnen worden bereikt en dat dit centrale aansturing behoeft,
is onuitroeibaar en wordt tegen beter weten in en zelfs tegen gedegen onderzoek
in in stand gehouden. Men denke aan de rapportage van de inspectie over de
kwaliteit van het basisonderwijs, de stroom onderzoeksrapporten die het falen
van de geldverslindende projecten van het achterstandenbeleid tot onderwerp
hebben, en het mislukken van de basisvorming, voorzover het als kerndoel had
uitstel van selectie. Let wel, niet de wetgeving die leidt tot het basisonderwijs,
de basisvorming, het achterstandenbeleid, de tweefasestructuur in het hoger
onderwijs en de volwasseneneducatie zorgen voor dat onbehagen. Men kan daar
voor of tegen zijn. Niemand weet van tevoren wat precies de effecten of resultaten
zullen zijn. Het onbehagen komt voort uit het feit dat er vrijwel nergens
aanpassing plaatsvindt op basis van praktijkervaring en onderzoek. En dat
is vanuit een bepaald perspectief ook logisch. Immers, dogmatici, ook onderwijsdogmatici,
baseren zich op geloof. Alleen feiten die in dat geloof passen, worden als
de waarheid aangehaald. Al de andere feiten – dat zijn de meeste –
worden terzijdegesteld.Voorzitter! En dan is er nog een aspect dat onbehagen oproept. Men gaat
te veel uit van supermensen voor de klas. Nu is die soort op zichzelf al zeldzaam,
maar als je dan ook nog de lerarenopleiding marginaliseert – en dat
is buitengewoon vriendelijk uitgedrukt – dan is zo'n leraar een witte
raaf. Biedt de brief van de bewindslieden aanknopingspunten die het onbehagen
zouden kunnen wegnemen? Daar is hoop op. In ieder geval is het mij bekend
dat nogal wat mensen die zich lange tijd om het onderwijs bekommerden, uit
die hoop de inspiratie putten om zich maar weer eens diepgaand met dat onderwijs
bezig te houden. Er is een kans dat er weer geluisterd wordt. Ik wees al op
de toon van de brief. Daarnaast is er de expliciete mededeling dat men zelf
de wijsheid niet in pacht heeft. Dat is al generaties bekend, maar de erkenning
in Zoetermeer is weinig minder dan een revolutie. Er moet een sterke verantwoordelijkheid
gelegd worden bij de instellingen zelf. Verder is er de noodzaak om de regelgeving
te verminderen. In het beleid voor de korte termijn is er iets uitzonderlijks
gebeurd. Het voornemen van de staatssecretaris om na gerechtvaardigde klachten
in de ontwikkelingen van het studiehuis in te grijpen, zou een voorbeeld van
bijsturen zijn op basis van praktijkervaring. Ik hoop dat zij dat zal kunnen
voortzetten. Het zal echter lastig zijn om reacties van het georganiseerde
onderwijsveld te weerstaan. Die reacties maken duidelijk dat alleen in naam
de onderwijsconsument centraal staat. Het is best mogelijk dat de manier waarop
het een en ander door de staatssecretaris is aangekondigd, wat anders had
gekund, bijvoorbeeld met meer flankerend beleid voor hen die zich door zo'n
actie geconfronteerd weten met verlies van werk. De hoofdlijn is evenwel goed.
Deze zinnen heb ik overigens al geschreven, voordat bekend werd dat de staatssecretaris
inderdaad bakzijl heeft moeten halen. Jammer, want wederom blijkt dat niet
de leerling, maar anderen in het onderwijs centraal staan, de vakorganisaties
bijvoorbeeld. Het is ook jammer dat bij de start van het studiehuis zo slecht
geluisterd is naar hen die de overladenheid al direct als probleem hebben
gesignaleerd, de fractie van D66 in deze Kamer bijvoorbeeld.Ik heb bij het aspect van het onbehagen ook de aandacht voor de lerarenopleiding
genoemd. Het is kenmerkend dat daar in de brief wederom maar weinig aandacht
voor is. Het is echter al wel veel meer dan vroeger. Op blz. 33 wordt geschetst
hoe men op meer manieren het beroep in kan door vanuit een ander arbeidsmarktsegment
in te stromen, zonder daarbij de kwalificatie "onbevoegd" te krijgen. Wanneer
zo'n beleid slaagt, betekent het ook dat men er te zijner tijd gemakkelijker
uit kan stromen. Dat is belangrijk. Bovendien – dat is misschien de
grootste winst – zal een dergelijke wisselwerking kansen bieden om het
aanzien van het vak te vergroten. Over de initiële opleiding wordt echter
niets gezegd. Dat kan de minister niet voor zijn rekening nemen. Ik vraag
hem dan ook om in reactie op mijn bijdrage in te gaan op zijn ideeën
daarover. Een jaar geleden ontving hij een rapport over de lerarenopleiding
van de commissie-Wijnen. Daar staat ook mijn handtekening onder. Centraal
in dat rapport stond de noodzaak om het vak van leraar op te waarderen nu
het in 25 jaar aanmerkelijk in aanzien is gedaald. Niemand van de zes leden
heeft het idee gehad, dat de voorstellen gelijk zouden worden overgenomen.
Een van de voorstellen, ervoor te zorgen dat alle lerarenopleidingen een universitaire
status krijgen, is in deze arbeidsmarkt lastig te realiseren. Maar het geeft
een richting aan, hoe het aanzien kan worden versterkt, en dat is waar de
minister naar mijn opvatting wel voorstellen voor zal hebben te doen.Voorzitter! Ik kom op het tweede aspect dat ik aankondigde te zullen aanstippen.
Om welke knelpunten gaat het eigenlijk in het huidige onderwijs? Wordt in
de brief over het langetermijnbeleid voldoende gedaan om die knelpunten aan
te pakken? Er zijn studies te over. Het al meer genoemde rapport van het Sociaal
en cultureel planbureau "Scholen onder druk" noemt er velen op. Ik ga dat
niet herhalen, maar ik wil proberen er een rode draad in te ontdekken. Die
rode draad is naar mijn mening aansluitingsproblematiek. Telkens weer wordt
het onderwijs georganiseerd om de aansluiting op het vervolgonderwijs beter
te laten verlopen. Maar de successen zijn gering. In 1985 werden
de kleuterschool en de lagere school samengevoegd tot basisschool, in de hoop
dat de aansluiting van het onderwijs voor de leerplichtige leeftijd met het
onderwijs van de leerplichtige leeftijd beter zou verlopen. Maar die verbetering
is er nauwelijks.Voorzitter! De uitstroom van het basisonderwijs naar het vervolgonderwijs
was het volgende knelpunt. Bij dit knelpunt werden de politieke dogmatische
messen ook in deze Kamer het meest geslepen. Het leidde uiteindelijk tot de
basisvorming. In theorie betekende dit, dat de uitstroom uit het basisonderwijs
voor allen een gelijke stap zou zijn. Maar dat bleek vanaf de eerste dag een
illusie. Bovendien leed de basisvorming aan hetzelfde euvel als nu de tweede
fase, namelijk overladenheid. Een belangrijke handicap werd het feit, dat
in tegenstelling met wat bedoeld was, er voortdurend per kwartaal werd geselecteerd.
De introductie van het wedstrijdprincipe in het onderwijs, stelselmatig vanuit
Zoetermeer ontkend, maar vrijwel algemeen aanwezig, zou wel eens een van de
oorzaken van het motivatieverlies en de uitval kunnen zijn.Voorzitter! Het laat zich raden dat de uitstroom na de basisvorming in
de tweede fase het volgende knelpunt is. De oplossing wordt gezocht in het
maken van onderwijsprofielen. Die zijn nog te recent om er het succes van
te meten. Maar er is wel een andere opmerking over te maken. De onderwijsprofielen
zijn zo ongeveer het enige voorbeeld van een actie, die in samenspraak met
het onderwijs tot stand is gekomen en vanaf het begin op brede steun heeft
kunnen rekenen. Het zou mij daarom niet verbazen, wanneer de onderwijsprofielen
redelijk succesvol blijken te zijn. Dat kan vermoedelijk niet gezegd worden
van het complementaire deel: het studiehuis. Dat moet een oplossing gaan bieden
voor, u raadt het al, voorzitter, aansluitingsproblemen met het vervolgonderwijs
HBO/WO. Wanneer men eerder geleerd heeft zelfstandig te werken en met de leerstof
min of meer modulair om te gaan zal, zo is de gedachte, de aansluiting wel
soepeler verlopen. Ik durf de voorspelling wel aan dat daarvan niet terecht
zal komen, en dat niet op grond van de recente problemen rond het studiehuis.
Er staat op blz. 19 van de beleidsbrief een boeiende passage over het al of
niet accepteren van de vierdaagse schoolweek. Het is een van de heel schaarse
keren dat leerpedagogische overwegingen een rol spelen in de brief. Kinderen
zijn in de ochtend op hun best, en is het verantwoord een ochtend verloren
te laten gaan? Is daarvoor compensatie? Afgezien van de vraag, wat daarop
precies het antwoord is, zou je wensen dat dit type denken nu eens wordt uitgewerkt
voor het gehele onderwijs. Is het verantwoord om leerlingen tussen 15 en 18
jaar die in die fase van hun leven heel veel in de wereld en aan zichzelf
ontdekken, ontdekkingen die over het algemeen een enorm tijdbeslag vragen,
juist in die fase van hun leven in het onderwijs minder bij de hand te nemen,
in de verwachting dat zij daar in het vervolgonderwijs resultaten mee boeken?
Voorzitter! De kans is groot dat de minister, zeker wanneer hij voor zijn
antwoord bij deze passage op de Zoetermeerse burcht terugvalt, zal zeggen
dat dat natuurlijk de bedoeling niet is, dat juist de leraar als mentor enz.,
enz., enz. Kortom, de leraar als supermens. Misschien is het wel het constante
denken in superleraren, waardoor de aandacht voor de lerarenopleiding te kort
schiet.Het laatste aansluitingsprobleem is dat van HBO/WO op de arbeidsmarkt.
In de beleidsbrief wordt terecht opgemerkt dat het hoger onderwijs in verhouding
tot het andere onderwijs al een grote beleidsvrijheid heeft. Het voorstel
is om die nog te vergroten. Daarmee zal de sector wel voldoende instrumenten
hebben om de aansluitingsproblemen aan te pakken. Het is ook relatief het
minst zware vraagstuk. In de beleidsbrief wordt terecht gewezen op andere
problemen in HBO/WO, zoals de gescheiden trajecten, het feit dat de initiële
opleiding bij afsluiting soms al verouderd is en het nog onvoldoende traject
van her- en bijscholing. Ik kom daar nog kort over te spreken.Behalve de rode draad die ik hier heb aangestipt, is er nog een andere.
Dat is de hang naar schaalvergroting. Er is lang gedacht dat het oplossen
van de aansluitingsproblemen mede zou kunnen worden aangepakt door het onderwijsaanbod
bij één instituut zo breed mogelijk te maken. Dat heeft in het
beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie tot kolossale instellingen geleid,
waarin veel is samengepropt wat geen enkele relatie met elkaar heeft. Dat
dit niet zonder kleerscheuren zou verlopen, is in deze Kamer door iedereen
betoogd. Er is gelukkig aanleiding te hopen dat het nieuwe beleid die ontwikkeling
niet verder stimuleert. Maar de stap om het terug te draaien, wordt helaas
ook nog niet gezet. Misschien is dat iets voor Paars III.Voorzitter! Ik heb gesteld dat, wanneer je met een dergelijk kritische
blik en houding het onderwijsbeleid van het afgelopen jaar bekritiseert en
de nieuwe voorstellen in kritische zin benadert, je gehouden bent ten minste
enig inzicht te geven in de oplossingen die jezelf zou willen. Ik kom daar
in mijn derde punt aan toe.In de rode draad die ik hiervoor in grote trekken heb aangegeven, valt
één ding op: iedere keer wordt het onderwijs van één
bepaalde periode sterk beïnvloed door de eisen of verlangens van de onderwijsperiode
die erop volgt. Dat is op zichzelf niet nieuw. Het onderwijs heeft eeuwen
op die manier gestalte gekregen. Wij allen zijn groot geworden met het systeem
dat de school zich richtte op de eisen van de periode daarna. Dat heeft eeuwen
goed gefunctioneerd, omdat de eisen eenduidig waren. Die tijd is voorbij.
De basisschool leidt op voor een basisvorming, waarin in beginsel alle wegen
nog open zijn en dus de eisen divers. Na de basisvorming is het scala van
mogelijkheden de meest brede die zich laat denken. Dus zijn de eisen divers.
Het gevolg is dat een school nooit kan voldoen aan alle wensen van het vervolgonderwijs
en later van het beroepenveld. Vandaar dat de verschillen tussen scholen ook
steeds groter worden. Maar in de wet- en regelgeving houden wij krampachtig
vast aan de fictie dat er gelijkheid is. Het eindexamen geeft toegang tot
het gehele scala van hoger onderwijs. Verschillen tussen eindexamens van scholen
worden niet gemaakt. Dat dit leidt tot een grote uitval al in het eerste jaar
nemen wij voor lief. Wat voor HBO en universiteiten geldt, geldt ook voor
andere onderwijstypen, bijvoorbeeld voor het beroepsonderwijs, overigens met
een navenante uitval.Daar komt nog een punt bij. De instroom van het begin van de onderwijsperiode,
de basisschool, is wezenlijk anders dan vroeger. De verschillen in de instroom,
zoals deze enkele decennia geleden waren, zijn te verwaarlozen bij de verschillen
van nu. Vroeger waren er verschillen binnen een monocultuur, maar nu zijn
de verschillen ook en zelfs in meerderheid afkomstig uit de multiculturele
samenleving. Mijn fractie beschouwt dat op zichzelf als een verrijking van
onze samenleving, maar het stelt andere eisen aan het onderwijs. Een oplossing
zou kunnen zijn dat wij de fictie van gelijkheid van scholen loslaten. De
school kan het onderwijs dan inrichten naar de mogelijkheden van haar omgeving,
zonder dat dit dwingend moet worden afgesteld op vervolgtrajecten. Het vervolgtraject
zou dan de mogelijkheid moeten krijgen eigen toelatingscriteria op te stellen,
al dan niet door middel van toelatingsexamens. Op pagina 13 van de beleidsbrief
wordt met zoveel woorden erkend dat scholen en instellingen kunnen verschillen.
Maar de consequentie dat er dan ook verschil is aan het eindpunt, wordt niet
getrokken. Immers, dat eindpunt is het startpunt voor de volgende fase. Die
fase bepaalt, zoals ik heb proberen aan te tonen, indringend het onderwijs.
Ik ben ervan overtuigd dat zolang die tweeslachtigheid in het onderwijsbeleid
blijft, van aan de ene kant het accepteren van verschillen en aan de andere
kant aan het eind gelijke eisen stellen, de problemen in het onderwijs, zoals
daar zijn onaanvaardbaar grote uitval en motivatie, problemen en spanningen
op de kwaliteit zullen blijven bestaan. Als men het feit van de verschillen
tussen scholen ook aan het eind als uitgangspunt neemt, legt men pas werkelijk
de verantwoordelijkheid bij die school. Dat vereist inderdaad, zoals de brief
stelt, sterke instellingen. Het is de vraag of de school op dit moment die
vrijheid al aankan. Er wordt vaak om vrijheid gevraagd maar het is bepaald
geen zeldzaamheid dat men terugschrikt om die vrijheid die er is, ook werkelijk
te gebruiken.Bij een oplossing zoals hier voorgesteld, stelt zich natuurlijk de vraag
welke eisen de overheid mag, kan en moet stellen aan het uit de openbare kas
bekostigde onderwijs. In de beleidsbrief op blz. 10 staan vier ijkpunten:
kwaliteit, toegankelijkheid, doelmatigheid en bestelverantwoordelijkheid.
Dat is een hele mond vol. Want met die vier begrippen kun je zowel een Stalinistische
centrale onderwijspolitiek voeren en vormgeven als een onderwijspolitiek die
maar enkele kaders geeft. Met andere woorden: het hangt van de invulling af.
Zoetermeer heeft het ernaar gemaakt dat hier niet zonder meer van vertrouwen
kan worden uitgegaan. De bewindslieden hebben nog veel werk te verrichten
om dat vertrouwen te herstellen. Bij elk van de vier punten geef ik een aanzet
van onze visie, gerelateerd aan de oplossingsrichting zoals ik die heb aangestipt.Kwaliteit is een veelomvattend begrip en niet eenduidig in te vullen.
Gelukkig doen de bewindslieden dat ook niet. Ze stellen dat instellingen zelf
dienen aan te geven hoe ze kwaliteit bieden en daarover dienen ze een brede
verantwoording af te leggen. Dat is inderdaad een goede aanpak, maar waar
de overheid verzekerd van moet kunnen zijn, is de realisatie van een beperkt
aantal doelen. In het voorstel van het Sociaal en cultureel planbureau is
dat de eerste van de drie concentrische cirkels. Op zichzelf is dat een goede
gedachte maar ik aarzel over de invulling. Het stelt immers dat 70% van de
schooltijd daarmee gevuld zou moeten zijn. Voor bepaalde groepen scholen betekent
dat desalniettemin het volledige beslag op de beschikbare tijd. Het denken
in percentages is tot nu toe echter niet succesvol gebleken. Wij zouden liever
proberen de doelen die bereikt moeten worden, te omschrijven zonder daarbij
het tijdsbeslag als uitgangspunt te nemen. Maar voorwaarde is wel dat men
zich een grote beperking oplegt in de te stellen eisen. Elke school dient
namelijk gelegenheid te hebben daarnaast een eigen profiel op te bouwen.Het tweede ijkpunt, de toegankelijkheid, is voor de overheid natuurlijk
van fundamenteel belang, maar op dit punt is het beleid redelijk succesvol
gebleken. Het behoeft wat ons betreft dan ook niet te veel wijziging. De beleidsbrief
geeft wel aan, principieel geen bezwaar te hebben dat ouders eigen bijdragen
aan de school geven. Dat is ook wel eens anders geweest. Wij hebben dat recht
nooit bestreden en ook de besteding in ruime mate aan de school willen laten.
Kernwoord is vrijwilligheid. Het lijkt verstandig om met besturenorganisaties
overleg te voeren over de precieze mogelijkheden en bestedingen. De gedachte
in de nota van het Sociaal en cultureel planbureau dat eigen bijdragen alleen
ten goede kunnen komen aan de invulling van het profieldeel van de school,
verdient nadere bestudering.Het is kenmerkend dat het begrip "doelmatigheid", het derde ijkpunt, wel
wordt genoemd maar niet wordt ingevuld. Voorzover het gaat om het doelmatig
besteden van gelden is de zaak wel helder. Zoals elk bedrijf behoort ook de
school onderworpen te zijn aan accountantscontroles, maar de overheid heeft
geen taak als het gaat om het oordeel of de doelen op de meest effectieve
manier worden bereikt. Behalve dat dit stuk subjectief bepaald is, raakt het
ook aan de inrichting van het onderwijs en dat dient de overheid aan de school
te laten. In de beleidsbrief staat dat de scholen over de besteding van publieke
middelen mogen meebeslissen, maar dat daar tegenover staat dat zij ook verantwoordelijkheid
krijgen voor het oplossen van problemen zoals vandalisme en onveiligheid.
Over die passage zou een aparte beschouwing te houden zijn; dat zal ik niet
doen, maar een overheid die dat als wenselijk formuleert en daarmee ook de
doelmatigheid meet, dient zelf buitengewoon bescheiden te zijn, gedachtig
het eigen falen op die terreinen.Het vierde ijkpunt, de beleidsverantwoordelijkheid, ligt voor de hand.
Als in de brief gesteld wordt dat het hoger onderwijs zelf de mogelijkheid
krijgt, nieuwe opleidingen te starten, dan dient daarbij vast te staan dat
men niet de volledige vrijheid krijgt, opleidingen op te heffen als daarvan
de consequentie is dat bepaalde opleidingen geheel uit het Nederlandse onderwijsaanbod
verdwijnen. Ziet de minister dat ook zo?Voorzitter! Ik kom tot een tweetal slotopmerkingen. Ergens in de beleidsbrief
wordt de opmerking gemaakt dat kennis in onze tijd – en dat is absoluut
anders dan vroeger – snel veroudert. Dat betekent iets voor de inrichting
en het bestel van het onderwijs. De initiële opleiding in het beroepsonderwijs
en het hoger onderwijs verliest aan belang. Het levenslang leren, de verplichting
daartoe, wint aan belang. Het komt ons voor dat op dit punt de consequenties
voor het onderwijs nog onvoldoende worden getrokken. De duur van de gespecialiseerde,
initiële opleiding vertoont eerder een neiging naar verlenging dan naar
verkorting, hetgeen in het licht van het voorgaande toch logisch zou zijn.Als voorbeeld neem ik de medische specialistenopleiding. Is de minister
bereid, met het beroepenveld in overleg te treden over de duur van de initiële
opleiding enerzijds en de verplichting tot voortdurende scholing anderzijds?
Er zijn meer voorbeelden te geven. De vraag is breed bedoeld.Bij dat levenslang leren speelt ook het nieuwe belastingstelsel een rol.
Als noodzakelijke opleidingen ten behoeve van het eigen beroep niet meer fiscaal
te verrekenen zijn, dan heeft dat risico's voor deelname. Heeft de minister
daarover overleg gevoerd met zijn ambtgenoot van Financiën? Zou op dit
punt nu juist de Open Universiteit, wellicht wat anders ingericht, geen rol
van betekenis kunnen spelen? Zou een open universiteit die op die manier werkt,
niet gespaard moeten blijven voor bezuinigingen? Als inderdaad geen fiscale
verrekening meer kan plaatsvinden voor verplichte nascholing is het dan niet
van belang dat de minister van Onderwijs enige invloed kan uitoefenen op de
hoogte van cursusprijzen in de her- en bijscholing? In die zin zou overleg
met de Open Universiteit naar onze mening zinvol zijn.Voorzitter! Bij de voorbereiding van deze bijdrage aan het debat las ik
het boeiende boek "Verwante stemmen" van de Indiase schrijver Vikram Seth,
voorbeeldig vertaald door Christien Jonkheer en Babet Mossel en liefdevol
uitgegeven door Wouter van Oorschot. In dat boek trof mij de volgende zin:
"Ik heb mij later gerealiseerd dat ik zelfs over muziek meer van haar had
geleerd dan van wie ook, want wat ik van haar leerde, werd me niet onderwezen."
Het zou de moeite waard zijn, te trachten om iets van die gedachte in het
onderwijs vorm te geven.De heer Van Vugt (SP):Mijnheer de voorzitter! Het onderwijs is van levensbelang voor onze samenleving
en de toekomst daarvan. Daarover zijn alle partijen en alle betrokkenen het
eens, zo mag ik hopen. Daarom juist is het heel belangrijk dat wij vandaag
in deze Kamer der reflectie ons licht laten schijnen over het onderwijs, de
ontwikkelingen in het onderwijs en het gevoerde onderwijsbeleid.Toen ik ter voorbereiding van mijn bijdrage mijzelf verdiepte in het onderwijs
en de ontwikkelingen aldaar kon ik mij maar ternauwernood behoeden voor een
fatale depressie. Zoals u allen ongetwijfeld weet, is de situatie waarin het
Nederlandse onderwijs verkeert niet in alle opzichten even rooskleurig, om
het maar eens zacht uit te drukken.Ik noem de gigantische lerarentekorten, ruimtegebrek, te weinig computers,
dure boeken, financiële drempels die de toegankelijkheid ondermijnen,
haperend onderwijsachterstandenbeleid, verschillen tussen scholen en diploma's
die door de een als onaanvaardbaar worden bestempeld en door de ander als
gewenste diversiteit, dreigende sociale en etnische segregatie in het onderwijs
en last but zeker not least het enorme gebrek aan geld dat als een molensteen
om het onderwijs in de gehele linie hangt.Men kan de paarse euforie, gezien de talrijke problemen toch moeilijk
richten op het onderwijs. Misschien wordt het tijd voor de bewindslieden hun
jubelstemming over de economie eens in te ruilen voor een gedegen analyse
van de problemen in het onderwijs en de oorzaken daarvan om vervolgens een
visie uit te werken van waaruit die problemen opgelost kunnen worden. Heeft
de minister een visie ten aanzien van het onderwijs, niet alleen een bestuurskundige
visie, maar een visie op het onderwijs in relatie tot de samenleving, tot
de economie en tot toekomstige generaties en de ontwikkeling daarvan? Ik zal
de vraag nogmaals stellen zodat deze niet gemist kan worden in de beantwoording:
heeft de minister een visie ten aanzien van het onderwijs, een visie die de
samenhang der dingen omvat? Zo ja, dan zou ik deze graag van hem willen horen.Pratend over het onderwijs zal ik mij houden aan de volgorde die de leerlingen
ook moeten volgen. Wij beginnen dus met het basisonderwijs. Het beroep van
juf of meester op de basisschool is een mooi beroep. Het is voor veel mensen
een roeping om kennis over te mogen dragen op anderen en om iets bij te dragen
aan de sociale en maatschappelijke ontwikkeling van toekomstige generaties.
Of toch niet? Schreeuwende tekorten aan leraren doen iets anders vermoeden,
namelijk dat het vak van leraar een erg zwaar vak is, met een hoge werkdruk,
veel stress en evenzoveel frustraties. Het is toch tenminste erg vreemd te
noemen dat slechts 40% van alle afgestudeerde PABO-studenten (ter herinnering:
dit is een lerarenopleiding) ervoor kiest om voor de klas te gaan staan. Misschien
wordt hun idealisme en oprechte betrokkenheid wel in een vroeg stadium de
keel doorgesneden door de harde realiteit, die ertoe leidt dat er geen enkel
beroep in Nederland te vinden is waar men zoveel "burnouts" en afvallers tegenkomt
als in het onderwijs.Dat is toch een trieste constatering, als men in ogenschouw neemt dat
het zo fantastisch goed gaat met Nederland. Vindt de staatssecretaris het
gewenst dat klassen naar huis gestuurd worden vanwege een gebrek aan leraren?
Vindt de staatssecretaris het gewenst dat ongediplomeerde mensen voor de klas
staan vanwege het lerarentekort? Vindt zij het gewenst dat al geluiden opgaan
om nog maar vier dagen in de week les te geven? Zo nee, hoe denkt zij het
lerarentekort op een structurele wijze aan te pakken? Dan bedoel ik niet een
hilarische reclamecampagne, die de werkelijkheid op een zodanige wijze onteert
dat het eerder mensen afstoot dan aantrekt. Heeft de staatssecretaris inzicht
in de oorzaken van het lerarentekort, een inzicht dat naar mijn mening onontbeerlijk
is om tot een gefundeerde oplossing te kunnen komen?Een ander probleem in het basisonderwijs is het ruimtegebrek. Er zijn
al scholen die op de gang of in de aula lesgeven. Acht de staatssecretaris
deze toestand gewenst? Zo nee, wat is zij voornemens te gaan ondernemen om
de scholen op dit punt tegemoet te komen en de ruimte te geven die ze in dit
opzicht hard nodig hebben?Een ander probleem is de fysieke onveiligheid. Uit vele onderzoeken is
naar voren gekomen dat deze veiligheid op tal van plekken volstrekt onvoldoende
is. In de meeste gevallen is de fysieke onveiligheid op basisscholen een rechtstreeks
gevolg van het gebrek aan financiële middelen. Vinden de bewindslieden
een dergelijke situatie aanvaardbaar? Zo nee, zijn de bewindslieden
dan bereid om – uiteraard na het in kaart brengen van alle problemen
en de daarbij behorende oplossingen – een speciaal fonds in te stellen
waaruit scholen kunnen putten om verbeteringen aan te brengen? Zo nee, hoe
denken zij dan de problemen rond de fysieke veiligheid aan te pakken?Een laatste onderwerp ten aanzien van het basisonderwijs dat ik zal behandelen,
is een onderwerp dat mij zeer droevig stemt. Het betreft de etnische segregatie
die onmiskenbaar plaatsvindt in het Nederlandse onderwijsstelsel, vooral in
de grote steden. Uit onderzoek is gebleken dat in de vier grote steden inmiddels
27% van de scholen meer dan 80% allochtone leerlingen heeft. In 1991 was dat
nog 21%. Tegelijkertijd – en dat is de keerzijde van deze afschuwelijke
medaille – nam het aantal scholen met minder dan 20% allochtone leerlingen
met enkele procenten toe. Voorzover mijn boerenverstand dat toelaat, maak
ik hieruit op dat er meer zwarte en meer witte scholen komen; segregatie dus.
Nu zou ik kunnen zeggen, dat dit absoluut ongewenst is als je bedenkt dat
de resultaten van zwarte scholen ver achterblijven, en dat dit het onderwijsachterstandenbeleid
niet bepaald bevordert, sterker nog, het alleen maar veel moeilijker maakt.
Maar dat doe ik niet, want het is toch te gek voor woorden dat er in een land
als Nederland in de praktijk een scheiding plaatsvindt in het onderwijs op
basis van afkomst en huidskleur. Waar zijn wij mee bezig, zo vraag ik mij
af. Het is naar mijn mening in strijd met het beginsel dat eenieder in gelijke
mate toegang moet hebben tot behoorlijk onderwijs. Bovendien is het volstrekt
moreel verwerpelijk. Om deze ontwikkeling scherp te veroordelen, hoef ik er
geen bestuurlijke of onderwijskundige argumenten bij te halen, al zou dat
wel heel goed mogelijk zijn. Waar ik nu vooral benieuwd naar ben, is de mening
van de bewindslieden over deze ontwikkelingen. Ik mag aannemen dat ook zij
dit een ongewenst proces vinden en dat niet alleen de politiek, maar ook de
scholen, de ouders, de gemeenten en andere betrokkenen, alles op alles moeten
zetten om aan deze onaanvaardbare ontwikkeling een halt toe te roepen. Hoe
denken de bewindslieden vanuit de politiek hieraan een bijdrage te leveren?Wat is de houding van de bewindslieden ten aanzien van het gebeurde in
Amersfoort? Het mooie daarvan is, hoor ik de staatssecretaris al zeggen, dat
het van onderop gebeurde. Is het niet mogelijk om in goed overleg met alle
partijen, zonder wettelijke dwang dus, tot een oplossing van onderop te komen
voor dit probleem? Met heel mijn hart koester ik de vurige wens dat in de
toekomst de kinderen van onze natie weer samen naar school kunnen gaan, samen
kunnen spelen, elkaar kunnen leren kennen en partners worden in de strijd
van toekomstige generaties voor een leefbare samenleving.Mijnheer de voorzitter! Ik kom tot de bespreking van het middelbaar onderwijs.
Voor een deel vertonen de problemen hier een overlap met de problemen in het
basisonderwijs. Met name het lerarentekort en het ruimtegebrek spelen ook
een rol in het middelbaar onderwijs. Volledigheidshalve zal ik de bewindslieden
bij dezen vragen hoe zij deze problemen in het middelbaar onderwijs willen
gaan oplossen.Mijnheer de voorzitter! Wat is het toch een geweldige uitvinding. Een
uitvinding die ertoe moet leiden dat leerlingen zelfwerkzaam worden en vaardigheden
aangeleerd krijgen, wat weer moet leiden tot een betere afstemming op het
hoger onderwijs. Ik heb het hier natuurlijk over het studiehuis. Wat is het
toch fantastisch dat de leraar-leerlingrelatie nu eindelijk eens plaatsmaakt
voor een leerling-leerlingrelatie en een computer-leerlingrelatie, als die
leerlingen althans over een computer beschikken. Zij hebben in ieder geval
nog medeleerlingen die hun de stof kunnen uitleggen. Wat is het toch een winst,
dat er geen nadruk meer ligt op het overdragen van kennis. Stel je voor zeg,
dat wij zo dom zouden zijn leerlingen kennis bij te brengen die toch zo veroudert
in de huidige informatietechnologiemaatschappij. Wat ben ik blij, dat leerlingen
en leraren iets wordt opgedrongen waar zij in het geheel niet aan toe zijn,
dat leerlingen woedend naar het Malieveld komen om vervolgens het Binnenhof
te molesteren en dat leraren nu ook al in actie dreigen te komen. Maar, mijnheer
de voorzitter, mijn blijdschap kende geen grenzen toen ik vernam dat de staatssecretaris
maatregelen ging nemen tegen de werkdruk in het studiehuis. Ik was vooral
blij met het feit dat zij het aan de scholen zelf overliet te bepalen welke
maatregelen zij wensen door te voeren en in welke mate. Het is immers pure
winst, dat hierdoor school- en examenprogramma's zo uit elkaar gaan lopen
dat diploma's een verschillende waarde krijgen, en dat leerlingen met dezelfde
examencijfers grote verschillen in kennis, kunde en vaardigheden zullen laten
zien. Schitterend, wat een diversiteit. En dan het feit dat bezwarende rapporten,
die met een gedegen analyse van de concrete situatie en de gevolgen daarvan
de gehele gedachte aan het studiehuis op losse schroeven zetten, in de bureaula
en daarmee in de doofpot verdwenen. Vanuit bestuurlijk, ethisch en onderwijskundig
oogpunt is dit niet minder dan bewonderenswaardig te noemen. Ook het feit
dat zonder enig overleg met het veld besloten werd om enkele verplichte vakken
te schrappen – zodat niet alleen alle roosters moesten worden omgegooid
maar ook banen van leraren die net een omscholingscursus hadden gevolgd, op
de tocht kwamen te staan – vind ik fantastisch. Petje af voor de staatssecretaris
die met zoveel passie, moed en daadkracht het Nederlandse onderwijs naar een
hoger plan tilt. Ik kan niet anders dan daar oprechte bewondering voor hebben.
Niet dus, voorzitter; dat zal wel duidelijk zijn. Ik hoop dan ook dat de staatssecretaris
de moeite neemt om op mijn verhaal over het studiehuis in te gaan, ook al
heb ik daarover geen vragen gesteld.Nou goed dan, ik stel een paar vragen. Wat is volgens de staatssecretaris
het doel van onderwijs in algemene zin? Wat is het doel van het studiehuis?
Wat zijn de voor- en nadelen van de traditionele leraar-leerlingrelatie? Zijn
er naast chaos, onzekerheid, ellende en woede, ook wel positieve effecten
van de invoering van het studiehuis zichtbaar? Zo ja, dan hoor ik het graag.
De staatssecretaris doet mij, leerlingen, ouders, leraren en in feite de gehele
samenleving een lol als zij het hele wangedrocht dat studiehuis heet, afschaft.Zo, voorzitter. Over naar het volgende wonder van het huidige onderwijsbeleid.
Ouders en leerlingen worden in toenemende mate geconfronteerd met zeer hoge
onderwijskosten. De astronomische bedragen die tegenwoordig voor de boeken
moeten worden betaald, noem ik als voorbeeld. Hoe is het gesteld
met het uitgangspunt dat onderwijs gedurende de leerplichtige leeftijd kosteloos
toegankelijk dient te zijn? Valt het een met het ander te rijmen? Zo ja, dan
verneem ik graag hoe.Het feit dat de zogenaamde vrijwillige ouderbijdrage soms erg hoog kan
zijn en per school kan verschillen, is naar ons oordeel volstrekt ongewenst.
Dit werkt een tweedeling in het onderwijs in de hand doordat de scholen die
met hoge ouderbijdragen goed onderwijs kunnen verzorgen, alleen toegankelijk
zijn voor rijkeluiskinderen. De school met lagere ouderbijdragen, waar de
kinderen met minder draagkrachtige ouders naar toe kunnen, bieden kwalitatief
minder goed onderwijs aan. Of is ook dit diversiteit die te prijzen valt?
Naar ons oordeel is het opwerpen van financiële drempels in het onderwijs
ondermijnend voor zowel de toegankelijkheid als het gelijkheidsbeginsel. Of
vinden de bewindslieden het rechtvaardig dat kinderen als het ware worden
gestraft voor de inkomenspositie van hun ouders? Zij hebben als gevolg hiervan
minder kansen op de arbeidsmarkt en zo ontstaat dan generatiearmoede, net
als in de Verenigde Staten, waar de rijke kinderen naar goede private scholen
gaan en de arme kinderen naar publieke scholen die van alles doen, behalve
het geven van goed onderwijs. Dit lijkt mij geen gewenste ontwikkeling. Graag
hoor ik de mening van de bewindslieden daarover.Voorzitter! Het hoger onderwijs is de vorm van onderwijs die ik op dit
moment zelf mag genieten. Het is de vorm van onderwijs waarin ik de vaardigheden
aangereikt krijg om een gedegen analyse te maken op basis waarvan een gefundeerd
oordeel tot stand kan komen. Welnu, die vaardigheden pas ik maar al te graag
toe bij het beoordelen van het huidige onderwijsbeleid. Genoeg gekeuveld!Het geldtekort in het hoger onderwijs, zowel in het HBO als in het WO,
tast de kwaliteit van het onderwijs aan en dreigt ons land een achterstand
te bezorgen op andere landen, voorzover er al niet sprake is van die achterstand.
Immers, de bestedingen van de Nederlandse overheid aan het onderwijs lopen
ver achter. De OESO-norm – deze OESO wordt vooral door liberalen zeer
gewaardeerd – van 6% is wat dit betreft klip en klaar. Nederland haalt
deze norm bij lange na niet, waar de ons omringende landen dat wél
doen. Wat is de mening van de minister op dit punt? Vindt hij een dergelijke
achterstand gewenst? Ik wijs erop dat die de internationale concurrentiepositie,
een term waar meestal liberalen mee schermen, direct schaadt. Is de minister
van mening, dat Nederland door de investeringsachterstand steken laat vallen
op het gebied van onderwijs, wetenschap, research and development en daarmee
samenhangend op termijn economische steken laat vallen? Wat zijn de voornemens
van de minister op dit punt? Is hij van plan de bestedingen op te voeren tot
het gewenste niveau? Zo nee, waarom niet?Dan is er de kwestie van de studiekosten. Mij moet van het hart dat ik
het collegegeld, voor het WO om en nabij de ƒ 3000, wel erg hoog vind.
Als je de boeken daarbij optelt, gemiddeld zo'n ƒ 1000, kom je op een
som van ƒ 4000 per jaar. Dan ben ik nog aan de voorzichtige kant, aangezien
er veel andere kosten bij komen. Acht de minister het in relatie tot de toegankelijkheid
van ons onderwijsstelsel verantwoord, dat voor de toegang tot hoger onderwijs
forse bedragen neergeteld moeten worden? Werkt het opwerpen van financiële
drempels niet een tweedeling in het hoger onderwijs in de hand? Voor de empirische
staving daarvan verwijs ik andermaal naar de Verenigde Staten. Hoe verhoudt
dit zich tot het gelijkheidsbeginsel?Acht de minister de studiefinanciering afdoende om de kosten van de studie
te dragen? Of moeten de ouders maar opdraaien voor die kosten? Die ouders
kunnen het ook niet altijd bolwerken om hun kind in de gelegenheid te stellen
een hogere opleiding te volgen. Of moeten de leerlingen c.q. studenten zelf
maar opdraaien voor de kosten? Dat veel studenten al meer tijd besteden aan
bijbaantjes dan aan hun studie doet het ergste vermoeden. Blijkbaar is onze
overheid afgestapt van het beginsel dat goed onderwijs in principe voor iedereen
toegankelijk zou moeten zijn, wederom een trieste constatering.Mijnheer de voorzitter! Wat vindt de minister er eigenlijk van dat studenten
zoveel tijd aan bijbaantjes besteden en dat hun studie daar nogal eens onder
lijdt? Is dat misschien een signaal dat de overheid onvoldoende bijdraagt
aan de bekostiging van een fatsoenlijke opleiding? Of is het de eigen verantwoordelijkheid
van studenten en winst op het gebied van diversiteit? Immers, een student
met arme ouders zal meer genoodzaakt zijn om naast zijn studie te werken dan
een student met rijke ouders.Is er al meer duidelijkheid te geven over de plannen van de minister met
de OV-jaarkaart? Hoe staat het met allerlei voornemens ten aanzien van masterclasses
en masterdegrees, zoals het zo mooi heet? Kunnen wij in de toekomst erkende
diploma's van dien aard verwachten? Is er al duidelijkheid over de haalbaarheid,
over de wenselijkheid, over de bekostiging en over de termijn waarop de masteropleidingen
moeten verschijnen? Is al iets te zeggen over de kosten voor studenten van
het volgen van een dergelijke opleiding? Is het waarschijnlijk dat de kosten
van het volgen van een dergelijke opleiding vele malen hoger zullen uitvallen
dan de kosten van een reguliere hogere opleiding? Zo ja, acht de minister
dit dan wenselijk?Mijnheer de voorzitter! Ik vind het een waar voorrecht om in de Kamer
mijn licht te doen schijnen over het onderwijs en het onderwijsbeleid. Ik
hoop dat ik in mijn bijdrage iets zinnigs heb kunnen zeggen en dat duidelijk
is, dat de SP van mening is dat, zeker gezien de huidige financieel-economische
verhoudingen, er structureel meer in het onderwijs geïnvesteerd dient
te worden, teneinde achterstanden en problemen in het heden en in de toekomst
te voorkomen.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 13.35 uur tot 14.35 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19992000-507-535.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl