Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake de veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal dat kan worden gebruikt bij een geneeskundige behandeling (Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal) (27844)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 5021-5042

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

27-06-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 85, pagina 5021-5042

20-06-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27844Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (28169)Pagina 5057-5080
Regeling van werkzaamheden (donderdag 20 juni 2002)Pagina 5042-5044
Presentie en opening (donderdag 20 juni 2002)Pagina 5021-5021
Behandeling van het wetsvoorstel Regels inzake de veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal dat kan worden gebruikt bij een geneeskundige behandeling (Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal) (27844)Pagina 5021-5042
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over de instelling van een commissie van onderzoek naar de veiligheid van de heer Fortuyn, te weten: - de motie-Hoogendijk c.s. over het beleid van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (28374, nr. 3); - de motie-Rietkerk/Nicolaï over een voortgangsbericht (28374, nr. 4)Pagina 5056-5057
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 12 juni 2002 over de instelling van een commissie van onderzoek naar de veiligheid van de heer FortuynPagina 5044-5056
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 20 juni 2002)Pagina 5080-5081
Behandeling van: - het wetsvoorstel Implementatie vestigingsrichtlijn advocaten) (27587); - het wetsvoorstel Wijziging van de Zaaizaad- en Plantgoedwet in verband met een flexibele implementatie van internationale en Europese regelgeving (28047)Pagina 5021-5021

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 116 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Regels
inzake de veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal dat kan worden gebruikt
bij een geneeskundige behandeling (Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal)
(27844).De algemene beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Terpstra (VVD):Voorzitter. Wij hebben het over de Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal,
over regels inzake de veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal dat gebruikt
kan worden bij een geneeskundige behandeling.Samen met het nog in te dienen wetsvoorstel Zeggenschap lichaamsmateriaal
vormt dit het voorlopige sluitstuk van een indrukwekkende reeks wetten die
zien op het instrumenteel gebruik van menselijk lichaamsmateriaal voor wetenschappelijke
of medische doeleinden. Ik noem de Wet op de orgaandonatie, de Wet inzake
bloedvoorziening, de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek op mensen, de
Wet foetaal weefsel en de Embryowet.Zeker bij de Wet foetaal weefsel en bij de Embryowet heb ik, net als alle
collega's uit de andere fracties, uitvoerige beschouwingen gehouden over de
medisch-ethische kanten van het ter beschikking stellen of ter beschikking
komen van humaan materiaal en de voorwaarden waaronder en de voorwaarden waarvoor dit menselijk lichaamsmateriaal gebruikt zou mogen worden,
inclusief de gewenste piëteitsvolle behandeling ervan, de benodigde uitvoerige
mondelinge en schriftelijke voorlichting, de informed consent, de privacyaspecten,
enz., enz. Dat zal ik vanochtend dus niet overdoen. Wat toen is gezegd en
waar nodig in wetgeving is vastgelegd, geldt onverkort.Het onderhavige wetsvoorstel is ook van een enigszins andere orde. Het
gaat hier immers over het traject ná het verkrijgen of beschikbaar
komen van dat lichaamsmateriaal. Het gaat over het vervoer, opslaan, preserveren
en het al dan niet bewerken en bewaren van het materiaal totdat het gebruikt
kan worden bij een geneeskundige behandeling in welke vorm dan ook, bewerkt
of onbewerkt.De wijze van het ter beschikking komen van lichaamsmateriaal is hierbij
niet van belang. Het enige wat telt, is dat het moet gaan om lichaamsmateriaal
dat gebruikt kan en mag worden bij een geneeskundige behandeling. De noodzaak
van wettelijke waarborgen ten behoeve van veiligheid en kwaliteit van het
gebruik van het lichaamsmateriaal – bijvoorbeeld een orgaan of een weefsel
via de Wet op de orgaandonatie, restmateriaal na een chirurgische ingreep,
of sperma via de spermabanken – is eerder al vastgesteld, onder andere
in een advies van de Gezondheidsraad. Ook de voortgang op het terrein van
de biotechnologie – bijvoorbeeld stamcellijnen welke onder andere uit
embryonale cellen kunnen worden gekweekt – en de voortgang in de transplantatiegeneeskunde
met steeds meer toepassingsmogelijkheden van restmateriaal en ander materiaal
van foetale en embryonale oorsprong, nopen tot wettelijke waarborgen voor
veiligheid en kwaliteit voor de hele reeks van verwerving van lichaamsmateriaal
tot en met vervoer, preservatie, eventuele bewerking en gebruik voor geneeskundige
behandeling.Ik heb destijds een kritisch verslag gemaakt met pregnante vragen omdat
ik vreesde voor te bureaucratische, te omslachtige en te vergaande wetgeving.
Ik vond ook dat memorie van toelichting alsmede het advies van de Raad van
State daartoe alle aanleiding gaven. Blijkens de bijdragen van mijn collega's
stond ik daarin niet alleen. Tot mijn genoegen kan ik opmerken dat de nota
naar aanleiding van het verslag en de nota van wijziging veel van mijn aanvankelijke
bezwaren hebben weggenomen. Het gaat ons natuurlijk niet echt aan, maar ik
ontkom toch niet aan de opmerking dat het wel lijkt of de scribent van de
nota naar aanleiding van het verslag een andere is dan die van de memorie
van toelichting. Hulde dus voor de energie die is gestoken in een zeer heldere
en uitvoerige beantwoording van de vele vragen die er leefden. In ieder geval
is mij nu geheel helder waarom is gekozen voor fasering in het onderhavige
wetsvoorstel. Ook kan ik mij erin vinden dat eerst de regelingen voor het
onbewerkte lichaamsmateriaal zijn uitgewerkt en dat pas wanneer ook duidelijk
is onder welk regime het bewerkte materiaal internationaal gaat vallen –
geneesmiddelen, hulpmiddelen of een nieuwe categorie – de tweede fase
van dit wetsvoorstel haar beslag krijgt. Gezien de verwachte ontwikkelingen
in de biotechnologie en de gentherapie, ben ik geneigd om te pleiten voor
een nieuwe categorie. De redenering dat de reeds genoemde wetten met ieder
een specifieke vorm van terbeschikkingstelling van humaan materiaal onverkort
gehandhaafd blijven, maar dat dit wetsvoorstel voor het stadium erna en voor
het nog te regelen restmateriaal voor alle geldt, kan ik volgen. Ook zijn
wij het eens met de uitzondering voor de wet inzake de bloedvoorziening, waarin
voor bloed en bloedproducten alles al heel goed geregeld is. Wij zijn het
er echter ook mee eens dat stamcellen die uit perifeer bloed verkregen zijn,
wel onder werkingssfeer van dit wetsvoorstel gaan vallen.Op grond van dit alles kan ik zeggen dat wij het eens zijn met de reikwijdte
van het wetsvoorstel en met het doel om de kwaliteit en veiligheid van alle
lichaamsmaterialen die voor geneeskundige behandeling gebruikt worden, te
bevorderen en het risico van contaminatie te verminderen. Wij zijn het ook
eens met de blijvende nadruk op informed consent, het privacyregime van de
Wet bescherming persoonsgegeven en het niet wachten op de wet inzake medezeggenschap,
omdat wij nu al kunnen regelen wat wij moeten regelen. Het feit dat het wetsvoorstel
vol staat met AMvB's, is evenwel een minpuntje. Ik kom daar dadelijk nog op
terug. De VVD-fractie hoopt met de minister dat de winst van betere kwaliteit
en veiligheid van het te gebruiken lichaamsmateriaal, eerst nog eens gekeurd
door een door de minister aan te wijzen keuringsinstelling, uitstijgt boven
de ontegenzeggelijk vergrote administratieve belasting en bureaucratische
rompslomp die professionalisering onvermijdelijk met zich brengt en ook niet
door de minister wordt ontkend.Dit brengt mij op mijn eerste vraag. De minister stelt nog eens helder,
zoveel mogelijk te willen aansluiten bij de reeds bestaande en geïmplementeerde
kwaliteitssystemen in de praktijk, vanzelfsprekend mits deze voldoen aan de
hoog te stellen eisen. Zij sprak terecht met waardering over het orgaancentrum
dat al enige tijd ISO-gecertificeerd is. Ook sprak zij over de indrukwekkende
initiatieven die de betrokken beroepsgroepen genomen hebben rond de veiligheids-
en kwaliteitseisen van spermabanken. Ik noem de Nederlands-Belgische vereniging
voor kunstmatige inseminatie, de Vereniging voor klinische embryologie, de
Nederlandse vereniging voor klinische chemici en de Nederlandse vereniging
voor obstetrie en gynaecologie Terecht hulde dat zij kwaliteits- en veiligheidseisen
stellen die naar verwachting eind van dit jaar hun beslag vinden in een praktijkrichtlijn
voor kwaliteitssystemen bij semen-banken. Tegelijkertijd wordt er gewerkt
aan een certificering van die semen-banken, uitgaande van de vakinhoudelijke
normen, rekening houdend met relevante nationale en Europese normen voor productborging
en kwaliteitssystemen, de NEN- en de ISO-normen. Dit alles wordt gekoppeld
aan visitatie en accreditatie. Ik zou bijna zeggen: wat wil je nog meer? De
vraag is of het niet mogelijk is om een regeling te treffen waardoor het verwerven
van een dergelijk veeleisend certificaat automatisch betekent erkenning tot
orgaanbank. Op die manier kan, zoals de minister op pagina 18 van de nota
naar aanleiding van het eindverslag heeft gemeld, de norm die gesteld wordt,
tegelijkertijd eis worden. Dat zou gecertificeerde spermabanken een hoop extra
rompslomp besparen, omdat zij dan na de certificering dan niet meer officieel
behoeven te vragen om erkenning als orgaanbank.Nu wij toch praktisch bezig zijn, wil ik nog het volgende vragen. Ik heb
mij laten overtuigen door de uitvoerige antwoorden in de nota naar aanleiding
van het eindverslag dat het beter is om een eind te maken aan de praktijk
van ziekenhuizen om ter beschikking komend lichaamsmateriaal elk via een eigen
regime en eigen kwaliteitseisen, als die er al zijn, zelf te bewaren in afwachting
van gebruik bij een geneeskundige behandeling. De VVD-fractie gaat mee met
de argumenten van de minister om de aanmelding van lichaamsmateriaal bij een
erkende orgaanbank verplicht te stellen. Sleutelwoorden bij deze kanalisatie,
professionalisering en protocollering zijn goed overleg en optimale vervoersomstandigheden,
opdat er geen sprake zal zijn van kwaliteitsverlies, en de mogelijkheid voor
de instellingen zelf om een erkenning als orgaanbank aan te vragen. Ik kom
daar later nog op terug.Wij zijn het eens met de uitzonderingen op de verplichte aanmelding, bijvoorbeeld
als het orgaan al toegewezen is in het kader van de Wet op de orgaandonatie
of als het gaat om het verkrijgen van lichaamsmateriaal voor één
geneeskundige behandeling. Je gaat tenslotte niet onnodig slepen met lichaamsmateriaal.
Ik hoop van harte dat de inschatting van de minister juist is dat de bereidwilligheid
van ziekenhuizen om lichaamsmateriaal ter bewaring beschikbaar te stellen
aan een orgaanbank niet zal afnemen. In ieder geval heb ik vertrouwen in de
aanpak met de vooraf gehouden consultatierondes en in de voorbereidingsfase
voor het invoeringstraject waarbij veel zal afhangen van een goede voorlichting
en een vertrouwenwekkende overlegstructuur. Om daarop zicht te houden en tevens
een vinger aan de pols te houden bij wel erg veel nog te regelen zaken via
AMvB's, bijvoorbeeld in artikel 8, steun ik het pleidooi van de CDA-fractie
en andere om de belangrijkste AMvB's toch te onderwerpen aan een voorhangprocedure.
De minister kan een voorstel op dat punt tegemoet zien.Terugkomend op de consultatieronde moet mij van het hart dat ik de opstelling
van de betrokken partijen, zoals de KNMG, de NVZ en de VAZ, zeer constructief
vindt. Bravo! Hun zorg over de verwachte kosten als gevolg van implementatie
van dit wetsvoorstel deelt de VVD-fractie bovendien. Er zullen dan wellicht
meer kosten worden doorberekend in de kostprijs van het te gebruiken lichaamsmateriaal,
maar die kosten moeten wel eerst en structureel gemaakt worden. Wat betekent
dit voor het ziekenhuisbudget?Ik neem ook de bezwaren van de Nederlandse Orthopedische Vereniging serieus.
Haar pleidooi om toch een mogelijkheid te creëren voor kleinschalige
opslag van botmateriaal is toch niet zo onredelijk? Is er niet een regeling
te maken die enerzijds tegemoet komt aan het doel van dit wetsvoorstel, te
weten de verbetering van kwaliteit en veiligheid, en die anderzijds voorkomt
dat vandaag een stukje bot verplicht moet worden vervoerd naar een orgaanbank,
terwijl men het morgen weer nodig heeft? Kan die kleinschalige opslag, bijvoorbeeld
met een strenge certificering die uniform en controleerbaar is door de orgaanbank,
uitkomst bieden, opdat hier andersom de eis van de orgaanbank de norm van
de kleinschalige opslag wordt?Ik maak een opmerking over de relatie tussen de specifieke wetten, bijvoorbeeld
de Wet foetaal weefsel en de Embryowet, en de algemene wet veiligheid en kwaliteit
lichaamsmateriaal, naar aanleiding van de discussie die onder andere op pagina
33 wordt gevoerd door de CDA-fractie en de minister, over het al dan niet
traceerbaar opslaan van foetaal weefsel. Hier lijkt de specifieke wet te prevaleren,
in beginsel niet, volgens het artikel van de Wet foetaal weefsel, en bij uitzondering
wel, volgens deze veiligheidswet. Kan er wellicht een voorbeeld worden gevonden
van mogelijk andere, conflicterende bepalingen tussen de specifieke wetten
en de algemene wet?De VVD-fractie gaat graag akkoord met nieuwe regelgeving die ertoe strekt
dat de kwaliteit en de veiligheid van lichaamsmateriaal voor geneeskundige
behandeling wordt vergroot. De gekozen systematiek is een kwaliteits-veiligheidsregime
met erkenning van orgaanbanken, met keuringsinstellingen en een verplichte
aanmelding. Tot zo ver heb ik geen probleem, maar ik heb wel een probleem
met onnodige regelgeving die bovendien niet strookt met juist ingezet modern
gezondheidsbeleid waarin enerzijds instellingen meer autonomie krijgen en
anderzijds bijvoorbeeld privé-klinieken een plaats kunnen krijgen in
het hele systeem. De VVD-fractie ontgaat ten enenmale de importantie van artikel
10, eerste lid, derde volzin, waarin de minister stelt dat bij de voorwaarden
voor de erkenning ook regels kunnen worden gesteld aan de samenstelling van
het bestuur. Waar bemoeien wij ons mee? Het gaat er toch om dat de instelling
aan de kwaliteits- en veiligheidseisen voldoet en niet dat wij gaan uitmaken
hoe het bestuur in elkaar moet zitten? Om deze overbetutteling tegen te gaan
zal ik een amendement indienen.Het ontgaat de VVD-fractie ook waarom in artikel 9, eerste lid, wordt
bepaald dat alleen instellingen zonder winstoogmerk een erkenning als orgaanbank
kunnen aanvragen. Daarmee zet je niet alleen privé-klinieken, maar
ook ondernemingen die lichaamsmateriaal voor autoloog gebruik willen opslaan,
buitenspel. Het gaat toch om de kwaliteitseis en niet om de beheersvorm? Ook
privé-klinieken kunnen er behoefte aan hebben, zich te laten erkennen
als orgaanbank en er zullen meer bedrijven komen, zoals Cryo-Cell, die brood
zien in het aanbieden van kwalitatief goede opslag van navelstrengbloed of
ander lichaamseigen materiaal voor een uiteindelijk autoloog gebruik.De minister gaat met haar "eigen" navelstrengbank toch ook die kant op
door het ontwikkelen van een x-aantal stamcellijnen uit navelstrengbloed?
Is het zo ondenkbaar dat in de toekomst, met alle nieuwe mogelijkheden, of
gedachte nieuwe mogelijkheden, de vraag naar het opslaan van eigen lichaamsmateriaal
op individuele basis alleen maar groter zal worden? Kan de minister dan niet
overwegen om met haar eigen navelstrengbank navelstrengbloed op individuele
basis op te slaan en dat bijvoorbeeld tegen kostprijs? Zo doende kan zij behoorlijk
concurreren met commerciële instellingen die ook een erkenning aanvragen
als orgaanbank. Daardoor moeten deze aan alle kwaliteitseisen en alle veiligheidseisen
voldoen en zich ook nog onderwerpen aan de keuringseisen voordat het materiaal
terugkomt. Dan heb je in feite een concurrerend systeem waarin
mensen een keuze kunnen maken.Ook deze mogelijkheid wilde ik aan de minister voorleggen. Is die voor
haar aanvaardbaar? Ik heb op dit vlak inmiddels een amendement voorbereid,
dat ik straks zal indienen.De heer Van der Vlies (SGP):Mijnheer de voorzitter. De fracties van de SGP en de ChristenUnie, namens
welke ik spreek, zijn alles overwegende uiteindelijk positief over de intentie
die uit het aan de orde zijnde wetsvoorstel spreekt. Het wetsvoorstel stelt
regels met als doel de veiligheid en kwaliteit van het lichaamsmateriaal en
de daarvan afgeleide producten voor geneeskundige behandelingen te waarborgen.
Dat is een goede doelstelling. Het is immers belangrijk dat met lichaamsmaterialen
op een zorgvuldige wijze wordt omgegaan en dat daarvoor normen worden gesteld.
De risico's op de overdracht van ziekten door onder meer virussen, bacteriën,
schimmels of andere pathogene agentiën moeten door het stellen van kwaliteitseisen
zoveel als maar even mogelijk is worden tegengegaan.Het wetsvoorstel spreekt over lichaamsmaterialen en definieert deze als
de "bestanddelen van het menselijk lichaam of van een embryo, geslachtscellen,
alsmede foetaal weefsel in de zin van de Wet op foetaal weefsel, bestemd voor
gebruik bij een geneeskundige behandeling". Zo gedefinieerd, is dit begrip
breder dan het begrip "orgaan" uit de Wet op de orgaandonatie. In het huidige
voorstel worden de lichaamsmaterialen ondergebracht bij de orgaanbank. Als
motivatie voor de handhaving van de begrippen "orgaanbank" en "orgaancentrum"
geeft de minister aan dat deze termen nu eenmaal zijn ingeburgerd. Voor de
korte termijn geldt dat inderdaad, maar is het op de lange termijn niet verwarrend
om deze begrippen te handhaven als daar ook andere lichaamsmaterialen dan
organen worden ondergebracht?De fracties van de SGP en de ChristenUnie hebben vragen bij de fasering
in de wetgeving over lichaamsmaterialen. De zeggenschap over het materiaal
komt pas later aan de orde. In de nota naar aanleiding van het verslag stelt
de minister dat in de praktijk toestemming wordt gevraagd voor het gebruik
van lichaamsmateriaal dat overblijft na een chirurgische ingreep of een diagnostisch
onderzoek en dat hierover in de Wet zeggenschap lichaamsmateriaal de nodige
regels gesteld zullen worden. In het kader van een integraal beleid en een
integrale afweging zou het ons inziens beter zijn geweest om beide voorstellen
in samenhang met elkaar te behandelen. Immers, over de begrippen "zeggenschap"
en "toestemming" mag geen mist ontstaan of, zo die er zou zijn, blijven hangen.De volgende vraag is naar de inschatting wanneer de wet over de zeggenschap
over lichaamsmaterialen bij de Kamer komt. De demissionaire status van het
kabinet en van deze minister is mij niet ontgaan. Het nieuwe kabinet moet
ermee komen, maar er bestaat op het departement toch wel een soort draaiboek
voor voorgenomen wetgeving? Deze vraag heeft alleen een procedureel karakter.Zoals bekend waren en zijn onze fracties niet gelukkig met de Wet op het
foetaal weefsel. Menselijke embryo's en foetaal materiaal mogen naar onze
mening niet dan onder uiterst scherpe voorwaarden worden gebruikt en al helemaal
niet speciaal worden gemaakt voor medisch wetenschappelijk onderzoek. Bovendien
zijn en komen er veelbelovende en ethisch meer verantwoorde alternatieven
voorhanden door volwassen stamcellen en navelstrengbloed. Het gebruik van
eigen materiaal is beter dan het gebruik van materiaal van anderen, omdat
dit laatste altijd het risico van afstoting in zich draagt. Het is in het
algemeen ethisch gemakkelijker inpasbaar.Het gebruik van stamcellen uit het eigen navelstrengbloed blijkt op termijn
meer mogelijkheden te bieden om ziektes te behandelen. De mogelijkheden voor
zowel eigen gebruik als voor verwanten of familieleden verdienen een zorgvuldige,
zij het wat ons betreft nog altijd kritische overweging. Dit wetsvoorstel
houdt in dat lichaamsmateriaal dat moet worden bewaard voor in de toekomst
eventueel noodzakelijke geneeskundige behandelingen, moet worden aangeboden
aan orgaanbanken, omdat dit waarborgen biedt voor kwaliteit.Artikel 9 geeft in samenhang met artikel 8 aan commerciële instellingen
niet de mogelijkheid om orgaanbank te zijn. Onze fracties vragen zich af wat
de reden is voor deze strenge eis. Een zekere behoedzaamheid op een nieuw,
zich ontwikkelend terrein steunen wij graag, maar wij vragen ons af wat de
reden hiervoor is. Als deze instellingen geen mogelijkheden meer hebben om
materiaal op te slaan, zal er minder ruimte zijn voor onderzoek naar het gebruik
van navelstrengbloed. Verondersteld dat dergelijke organisaties wel orgaanbank
kunnen zijn, dan dienen zij uiteraard wel aan dezelfde nauwkeurige, zware
vereisten te voldoen als niet-commerciële orgaanbanken.Dit lijkt op termijn een belangrijk alternatief voor het gebruik van embryonale
stamcellen. Een verbod tot het opstellen van stamcellen op eigen naam draagt
het risico in zich dat veelbelovende mogelijkheden niet kunnen worden benut.
Betekenen de woorden "zonder winstoogmerk" in artikel 9 concreet dat de activiteiten
zoals van Cryo-Cell, waarover wij in het verleden weleens hebben gesproken
in de Kamer, niet meer mogelijk zijn?De AMvB's waarover artikel 8 spreekt, zijn een belangrijk aspect bij deze
wet, die een beetje de inrichting heeft van een kaderwet. Er worden nogal
wat AMvB's voorzien, die inhoudelijk van groot belang zijn. Nu zijn wij om
staatsrechtelijke redenen in het algemeen terughoudend met het bevorderen
dat AMvB's langs de Kamer worden geleid. Staatsrechtelijk is het zuiver om
wetgeving en uitvoering van wetgeving te onderscheiden. Toch hebben wij wel
sympathie voor het verzoek van de CDA-fractie op pagina 33 van het verslag,
omdat het om een gewichtige materie gaat, waar wij niet scherp genoeg op kunnen
zijn. Het verzoek van de CDA-fractie om toe te zeggen dat die AMvB's langs
de Kamer komen, is inmiddels vertolkt in het amendement van mevrouw Ross-van
Dorp en mevrouw Terpstra op stuk nr. 9. Wij hebben alles afwegend, onze algemene
benadering in herinnering houdend, toch wel sympathie hiervoor.Naar het oordeel van sommige deskundigen en in ieder geval van vele futuristen
zijn er spectaculaire ontwikkelingen te verwachten; medisch-technologische
ontwikkelingen, gentherapieën, noem maar op. Het ligt wel genuanceerd,
hoe deskundiger mensen zijn, hoe relativerender zij er vaak over spreken.
Maar dat er kansen tot ontwikkeling worden gebracht – ik druk mij menselijk
uit – is duidelijk.Waar het ons om gaat bij al deze ontwikkelingen is dat wij goed acht geven
op het ons opgelegde beheer van Gods schepping, het bijbels genormeerde rentmeesterschap.
Enerzijds begrijpen wij dat deze wet in de gegeven omstandigheden en ontwikkelingen
nodig is. Anderzijds hebben wij principiële bezwaren tegen wat ik nu
maar noem een instrumentalisering en vertechnisering van het menselijk leven
en de menselijke voortplanting en een verdingelijking van menselijke organen
enz. Niet alles wat kan, mag ook. Dat is onze oprechte overtuiging. Wij willen
een normerende overheid op dat punt, trouwens ook op andere punten, maar niet
in het minst op dit terrein. Dit wetsvoorstel past op zichzelf bij deze visie.Mevrouw Van Geen (D66):Voorzitter. Lichaamsmateriaal dat wordt gebruikt in medische behandeling
moet veilig en goed zijn. De ontwikkelingen op dit terrein, in de medische
wetenschap en de medische praktijk, verlopen razendsnel waardoor het op dit
moment moeilijk is om alles tot in detail vast te leggen en te regelen. De
D66-fractie is erg blij met dit wetsvoorstel waarmee in principe wordt geregeld
dat een en ander in grote lijnen op een verantwoorde manier gebeurt. De opzet
van het wetsvoorstel is helder en biedt garanties voor de kwaliteit die nodig
is. Deze garanties zijn mede overtuigend door het draagvlak dat in de praktijk
is gecreëerd met de werkwijze bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel.
Met name de invloed van deskundigen is in mijn ogen belangrijk, omdat wij
in de Kamer niet moeten pretenderen dat wij al deze dingen tot in detail kunnen
regelen. Wij moeten vertrouwen hebben in de manier waarop de regelingen totstandkomen
en worden ingevuld. Door de benadering die hier is gekozen, is dat overtuigend.Het antwoord van de minister op vragen over de samenhang van dit wetsvoorstel
met andere regelingen, bijvoorbeeld de Wet op de orgaandonatie, de Wet foetaal
weefsel en de Embryowet, was verhelderend. De leden van de D66-fractie begrijpen
nu dat waar de eerdergenoemde wetten betrekking hebben op het stadium van
het ter beschikking komen van lichaamsmateriaal, dit wetsvoorstel het stadium
daarna behelst, namelijk dat van het bewaren van het materiaal tot de toepassing
bij een geneeskundige behandeling. Ook de nota van wijziging, die onder andere
is ingediend naar aanleiding van de vragen van de D66-fractie over de redenen
om foetaal weefsel en bestanddelen van embryo's uit te zonderen van de aanbiedingsplicht
aan orgaanbanken, stemt de leden van deze fractie tevreden.Tevens lijkt het de D66-fractie juist dat nu ook cellijnen binnen de reikwijdte
van deze wet zijn gebracht. Toch leidt deze toevoeging ook tot vragen, omdat
het juist de ontwikkelingen rond stamcellen zijn die snel gaan. Als stamcellen
in de toekomst moeten worden aangeboden aan een orgaanbank zonder winstoogmerk,
kan dit betekenen dat de commerciële ontwikkelingen die nu op dit gebied
in Nederland plaatsvinden ofwel moeten worden stopgezet, ofwel moeten voortgezet
in andere landen binnen de Europese Unie totdat een certificaat als orgaanbank
is ontvangen. Teneinde de technologische ontwikkelingen op dit gebied niet
te remmen, pleit de fractie van D66 ervoor om het bestaan van commerciële
laboratoria niet op voorhand onmogelijk te maken. Natuurlijk moeten ze aan
strenge regels voldoen en door de inspectie worden gecontroleerd.Onder het Spaanse voorzitterschap is besloten om in de EU het traject
naar een richtlijn lichaamsmateriaal op te starten. Het daartoe opgestelde
working paper stelt eisen aan instellingen die handelingen verrichten met
lichaamsmateriaal. D66 is blij dat het erkenningssysteem in het voorliggende
wetsvoorstel goed aansluit bij het in het working paper voorgestelde certificeringssysteem
voor orgaanbanken. Toch vragen wij ons af hoe het met de vorderingen van dit
working paper staat. Wanneer zal de internationale richtlijn klaar zijn en
wat zal dat betekenen voor dit wetsvoorstel? Natuurlijk is een Europese harmonisatie
van wet- en regelgeving gewenst, maar tot voor kort kon er geen overeenstemming
worden bereikt over de te volgen procedure. Door de toename van het grensoverschrijdend
medisch verkeer en medische behandelingen in het buitenland is deze zaak echt
urgent. Nu is de EU vaak niet zo snel en de minister zal in haar eentje ook
niet de nodige snelheid kunnen afdwingen. Daarom vraag ik haar hoe het in
de tussentijd is geregeld. Is er informatie beschikbaar over de kwaliteit
van lichaamsmateriaal in buitenlandse ziekenhuizen? Dat kan van
belang zijn voor Nederlandse patiënten die behandeling in het buitenland
overwegen. Als die informatie er niet is, wil de minister bevorderen dat dat
wél het geval is?Mevrouw Arib (PvdA):Voorzitter. Het doel van dit wetsvoorstel is dat regels worden gesteld
om de veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal en daarvan afgeleide producten,
die worden gebruikt voor geneeskundige behandeling van de donor zelf of van
anderen, te waarborgen. Het gebruik van lichaamsmateriaal en daarvan afgeleide
producten is niet zonder risico voor de ontvangende patiënt. Er is kans
op overdracht van ziekten door virussen, bacteriën, schimmels enz. Er
is verder kans op afstoting en ongewenste bijwerkingen. Het bewerken van materiaal
waarbij chemische stoffen, virussen en bacteriën worden gebruikt, kan
tot nieuwe risico's leiden. Veiligheid en kwaliteit van lichaamsmateriaal,
dat voor geneeskundige behandeling wordt gebruikt, worden in sterke mate bepaald
door de veiligheid en kwaliteit van het uitgangsmateriaal, de instellingen
die met het materiaal werken en de bewerkingsmethode zelf. Veiligheid en kwaliteit
van lichaamsmateriaal voor geneeskundige behandeling zijn dus afhankelijk
van de zorgvuldigheid en deskundigheid waarmee de achtereenvolgende fasen
vanaf de donor tot aan de ontvanger worden doorlopen. Kwaliteit en veiligheid
van lichaamsmateriaal dat in het kader van de Wet op de orgaandonatie wordt
toegewezen door een orgaancentrum, zijn gewaarborgd middels een vergunningensysteem
en toezicht door het staatstoezicht op de volksgezondheid.Nog niet gewaarborgd zijn kwaliteit en veiligheid van onbewerkt materiaal,
namelijk restmateriaal en onbewerkt lichaamsmateriaal dat afkomstig is uit
het buitenland en dat terwijl onbewerkt lichaamsmateriaal bedoeld is om direct
te transplanteren. Daarnaast ontbreekt het aan eenduidige wet- en regelgeving
waarbinnen eisen en voorwaarden kunnen worden gesteld aan het bewerken van
lichaamsmateriaal, vanaf het beschikbaar komen tot aanbieding voor geneeskundige
behandeling. Wel worden door verschillende fabrikanten in Nederland en het
buitenland kwaliteitssystemen gehanteerd, maar deze zijn niet af te dwingen.
Veiligheid van zowel basismateriaal als bewerkingsmethoden is van wezenlijk
belang. Er is dus alle reden voor kwaliteitswetgeving ten behoeve van voor
geneeskundige behandeling bestemd lichaamsmateriaal waarop de Wet op de orgaandonatie
niet van toepassing is, dus zowel voor onbewerkt als bewerkt materiaal.Wij zijn het volledig eens met de uitgangspunten van de wet, maar ook
met de eisen die worden gesteld. Ik wijs op de strenge eisen die worden gesteld
aan de orgaanbanken. Die moeten nog nader worden uitgewerkt in algemene maatregelen
van bestuur. Wij zullen de amendementen van de CDA-fractie steunen die ertoe
leiden dat die algemene maatregelen van bestuur aan de Kamer moeten worden
voorgelegd. Wij onderschrijven verder de eis dat orgaanbanken een erkenning
van de minister nodig hebben waaraan beperkingen en voorschriften kunnen worden
verbonden, zoals gesteld in artikel 9. Ook zijn wij het ermee eens dat bewerkt
materiaal niet mag worden afgeleverd als het niet is goedgekeurd door een
door de minister aan te wijzen dienst of instelling. De keuring vindt dan
plaats aan de hand van regels die in een algemene maatregel van bestuur worden
neergelegd. Wij zijn het er verder mee eens dat de aangewezen instellingen
jaarlijks een verslag moeten uitbrengen aan de minister.Waar sprake is van het gebruik van lichaamsmateriaal voor geneeskundige
behandeling is toestemming van diegene die het materiaal afstaat, een belangrijke
voorwaarde. Zonder toestemming, geen gebruik. Die toestemming moet worden
gegeven op basis van goede voorlichting. Dit uitgangspunt is vastgelegd in
de WGBO. De zeggenschap wordt niet in het voorliggende wetsvoorstel geregeld.
Wij hebben daar moeite mee. De Raad van State heeft ook de nodige opmerkingen
gemaakt. Die hebben met name betrekking op het feit dat er op dit moment geen
duidelijke regeling voor de zeggenschap over weggenomen lichaamsmateriaal
bestaat. Met de Raad van State zijn wij van mening dat het ontbreken van wetgeving
of een regeling onzekerheid oplevert voor betrokkenen, met name voor patiënten,
artsen en onderzoekers. Ik vraag de minister hierop een toelichting te geven,
want haar antwoorden op vragen hierover zijn onduidelijk. Zij zegt dat elk
van de genoemde wettelijke regelingen regels bevat voor een bepaalde vorm
van primair gebruik. Zij ziet daarom geen reden om een voorstel te doen voor
de zeggenschap over weggenomen lichaamsmateriaal.Er wordt gesteld dat ongeveer 25 instellingen erkenning zullen aanvragen.
Uit berekeningen komt een bedrag van 325 mln euro per jaar naar voren. Is
dit voldoende?De Raad van State heeft ook opmerkingen gemaakt over de lastenverzwaring
die uit dit wetsvoorstel voortvloeit. De Raad waarschuwt ervoor dat de extra
handelingen die de instellingen moeten verrichten zoals het verzamelen van
gegevens, tot een taakverzwaring zullen leiden. Is het medisch personeel hierop
wel voldoende toegerust en beschikt het over voldoende capaciteiten om deze
extra handelingen uit te voeren? De minister gaat ervan uit dat dit geen probleem
hoeft te zijn. Ik wijs echter op de ervaringen die zijn opgedaan met de uitvoering
van de Wet op de orgaandonatie. De wetgeving is goed, maar de werkdruk van
veel artsen is zo hoog dat zij bijvoorbeeld nalaten om het donorcodicil of
het register te raadplegen. Het is cruciaal dat het medisch personeel voldoende
is toegerust op deze taken om te voorkomen dat er minder lichaamsmateriaal
beschikbaar komt. Ik hoor hierop graag de reactie van de minister.Wij hebben ons als positief uitgelaten over dit voorstel en wij hebben
er vooralsnog mee ingestemd. De nota naar aanleiding van het verslag en de
nota van wijziging zijn geen aanleiding om onze opstelling te wijzigen. Integendeel,
het is van groot belang om regels te stellen voor het waarborgen van de veiligheid
en de kwaliteit van lichaamsmateriaal dat wordt gebruikt voor geneeskundige
behandeling, zeker nu dit gebruik een grote vlucht neemt. De tweefasenaanpak
spreekt ons aan, snel regelen wat rijp is voor regeling, terwijl de regelingen
voor bewerkt materiaal later via algemene maatregelen van bestuur worden ingevuld
als meer duidelijkheid bestaat over die problematiek, ook in internationaal
verband. In dat verband informeer ik naar de vorderingen en
eventuele resultaten van het internationale overleg ter zake. Ook zou ik graag
de stand van zaken willen weten op het gebied van de harmonisatie van eisen
aan geneeskundig gebruik van lichaamsmateriaal. Ik heb begrepen dat het Spaanse
voorzitterschap op dit onderwerp nogal wat ambities had. Ik wil graag weten
wat de inzet van Nederland op dit punt is. Verder dringt de PvdA-fractie aan
op het snel indienen van het wetsvoorstel inzake zeggenschap over lichaamsmateriaal.
Goede voorlichting dient daarbij speerpunt te zijn. Mijn fractie is het van
harte eens met de nota van wijziging. De PvdA-fractie heeft aangedrongen op
het opnemen van de uitzondering van de verplichting om sperma aan te bieden
aan de orgaanbank bij eigen ivf-behandeling. De minister heeft dit overgenomen.
Mijn fractie is ook blij met de duidelijkheid over het feit dat in kweek gebrachte
cellen eveneens onder het begrip lichaamsmateriaal vallen en met de duidelijkheid
over het feit dat ook foetaal weefsel en de bestanddelen van embryo's aan
de orgaanbank moeten worden aangeboden.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. De CDA-fractie heeft op de meeste vragen die zij in de schriftelijke
inbreng heeft gesteld, bevredigende antwoorden gekregen. De aanvankelijke
ongerustheid binnen mijn fractie over de inhoud van het voorstel is voor een
heel groot deel weggenomen. Hoewel de CDA-fractie tegen de wetsvoorstellen
inzake het gebruik van foetaal weefsel en embryo's heeft gestemd, vindt onze
fractie het van groot belang dat ter beschikking gesteld lichaamsmateriaal
veilig en van goede kwaliteit is, wil het voor geneeskundige doeleinden gebruikt
mogen worden. Hierbij past een normatieve overheid; het is goed dat er wetgeving
komt. Desondanks wil ik over een aantal punten nog vragen stellen. De ongerustheid
is immers nog niet geheel weggenomen en ook resten nog een aantal onduidelijkheden.
Het betreft vooral punten als zeggenschap, herleidbaarheid en veiligheid.Ons is niet duidelijk wat de relatie is tussen zeggenschap en het bewaren
van lichaamsmateriaal. In hoeverre blijft die relatie ingevolge deze wet bestaan?
De wet die ons al in 2001 is beloofd, is er nog niet. Hoe staat het met de
voorbereiding daarvan? Over niet alle materiaal dat valt onder de wet die
wij nu behandelen, is de zeggenschap geregeld. Uiteraard is er sprake van
toestemmingsvereisten ingevolge de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst.
Ik kan mij echter voorstellen dat dit op een aantal punten niet voldoende
is om eenduidigheid te verkrijgen over de wijze waarop materiaal kan worden
gebruikt. Dan gaat het vooral om gevallen waarin materiaal kan worden overgedragen
aan commerciële instellingen. Dan moet het volgens mij zo zijn dat degene
die het lichaamsmateriaal ter beschikking heeft gesteld, daar ook de zeggenschap
over kan uitoefenen. Hij moet in ieder geval zijn mening over de gebruiksmogelijkheden
kenbaar kunnen maken. Voor ons is niet duidelijk of orgaanbanken lichaamsmateriaal
mogen afstaan aan commerciële bedrijven, zonder dat daarvoor expliciet
toestemming nodig is van degene die het materiaal ter beschikking heeft gesteld.
Dat lijkt ons zeer onwenselijk. Hoe wordt in de tussentijd omgegaan met materiaal
dat ter beschikking is gesteld en dat wordt bewaard in orgaanbanken, maar
waarover de zeggenschap nog niet is geregeld? Hoe gaat het als er wel zeggenschap
is en men bezwaar wil maken tegen hetgeen er reeds is gebeurd?Mevrouw Terpstra (VVD):Dit is aan de orde gekomen in het verslag en in de nota naar aanleiding
van het verslag. Over dit onderwerp heeft de minister geschreven dat ook bij
het overdragen van lichaamsmateriaal naar bijvoorbeeld commerciële orgaanbanken,
altijd – na schriftelijke en mondelinge voorlichting – expliciet
toestemming moet worden verleend voor gebruik. Degene van wie het lichaamsmateriaal
is, moet daar dus per geval toestemming voor geven. En als het eenmaal is
aangemerkt voor het een, dan mag het niet meer gebruikt worden voor het ander.
Dit is ook de opstelling die de VVD kiest. Ik dacht dat er op dit punt geen
onduidelijkheid was.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Nee, het is voor een aantal categorieën lichaamsmateriaal wel geregeld,
omdat die zijn opgenomen in andere, reeds behandelde wetten, maar er is ook
lichaamsmateriaal waarvoor dit niet geldt. Navelstrengbloed valt bijvoorbeeld
wel onder deze wet, maar de zeggenschap daarover is niet expliciet geregeld.
Ik vraag me dus af hoe het daarmee bij opslag gaat; daar zou misschien een
beperking aan gesteld moeten worden als het gaat om overdracht aan commerciële
instellingen.Mevrouw Terpstra (VVD):Maar ook hierbij geldt het "informed consent", denk ik.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Daarom vraag ik ook aan de minister hoe de relatie met de donor in zulke
gevallen zal zijn. Die zal toch anders zijn dan bij dat andere materiaal waarvoor
het wel al geregeld is.Voorzitter. Omdat er nog heel veel nadere regels bij AMvB zullen moeten
worden gesteld en omdat mijn fractie die graag heel nauwkeurig zou bekijken,
heb ik samen met mijn collega Terpstra een amendement ingediend dat erop ziet
dat deze AMvB's zullen worden voorgehangen. Omdat het niet om kleine, maar
wezenlijke zaken gaat, vind ik dit echt noodzakelijk.In alle leden van artikel 8 wordt er gesproken van "bij of krachtens".
Met "of krachtens" wordt subdelegatie bedoeld. Dit is mij niet duidelijk;
kan de minister uitleggen hoe hierbij subdelegatie bedoeld kan zijn?Ook na de nota naar aanleiding van het verslag nog eens heel goed doorgelezen
te hebben, is het mij nog niet geheel duidelijk hoe belangrijk de minister
het eigenlijk vindt dat lichaamsmateriaal, bedoeld voor geneeskundige behandeling,
herleidbaar wordt opgeslagen. De minister lijkt het kunnen herleiden tot de
bron niet te beschouwen als een absolute voorwaarde voor het garanderen van
de veiligheid. Hoe zit dit precies? Enerzijds wordt er in het wetsvoorstel
nadrukkelijk gesteld dat het van belang is om de bron te kennen, in verband
met ziektes als aids en met de aanwezigheid van tumorcellen, maar genetische
defecten worden niet genoemd. Ik kan me voorstellen dat men hierop steeds
meer kan en wil testen, waarbij het toch van belang is om de bron van het
materiaal te kennen. Anderzijds staat er in het voorstel dat het in het belang
van de bescher ming van de privacy niet verplicht zou moeten
zijn, al het lichaamsmateriaal herleidbaar te bewaren. Daarbij wordt dan weer
verwezen naar de Wet foetaal weefsel. In het algemeen is de CDA-fractie van
opvatting dat de veiligheid van lichaamsmateriaal dat voor transplantatie
bedoeld is, belangrijker is dan bescherming van de privacy van de donor. Traceerbaarheid
van de bron kan ook van belang zijn voor de donor zelf; ik sprak al over genetische
defecten. Mocht het lichaamsmateriaal afwijkingen vertonen, dan zou de donor
wat mij betreft het recht moeten hebben om hiervan desgewenst op de hoogte
te worden gesteld. Hoe is dit nu geregeld? Wij kennen allen de problemen rondom
het recht op weten of niet weten. Niet alles kan hierbij al duidelijk zijn,
maar misschien kan de minister toch enigszins aangeven hoe belangrijk herleidbaarheid
in dit verband voor haar is.Ik keer even terug naar de relatie met de Wet foetaal weefsel. In het
tweede lid van artikel 7 van deze wet staat: "Een instelling of een persoon
die in de uitoefening van een geneeskundig beroep of bedrijf foetaal weefsel
voorhanden heeft, stelt een reglement vast betreffende de wijze waarop en
de termijn gedurende welke foetaal weefsel wordt bewaard." Ik ga er nu van
uit dat dit alleen het weefsel betreft dat niet bedoeld is voor geneeskundige
behandeling en dat dit iets is wat de instelling zelf zou kunnen regelen.
Wij gaan er wel van uit dat foetaal weefsel dat beschikbaar komt voor geneeskundige
behandeling, in een orgaanbank wordt opgeslagen en herleidbaar bewaard wordt.
Klopt dit? De Wet foetaal weefsel is immers opgesteld met het doel, het verbod
op transplantatie voor foetaal weefsel op te heffen en nader te reguleren.
In de nota naar aanleiding van het verslag wordt gesuggereerd dat de stand
van de wetenschap nog niet zo ver gevorderd is dat foetaal weefsel voor transplantatie
gebruikt kan worden en het dus misschien ook niet noodzakelijkerwijs behoeft
te worden opgeslagen in een orgaanbank. Dan vraag ik mij af hoe het werkelijk
zit met het gebruik van foetaal thymusweefsel, waarvoor juist de Wet foetaal
weefsel mede was ontworpen. Ik kan mij nog herinneren dat wij een stevig debat
hebben gehouden over de vraag in hoeverre het noodzakelijk was om de wet überhaupt
op te stellen.Het lijkt de CDA-fractie niet terecht een uitzondering te maken op de
verplichting voor instellingen waar lichaamsmateriaal beschikbaar komt, om
dit aan te bieden aan de orgaanbank, zeker als het gaat om foetaal weefsel
dat voor transplantatie geschikt of bedoeld is. Ik vraag mij in dit verband
dan ook af of abortusklinieken een vergunning voor orgaanbank gaan aanvragen.
Wordt er aan deze wet in relatie tot de Wet foetaal weefsel aandacht besteed
in de abortusklinieken? Hoe staat het bij de uitvoering van de Wet foetaal
weefsel op het punt van de informatie die wordt gegeven aan vrouwen die weefsel
ter beschikking willen stellen? Ik benadruk nogmaals dat het moment van aborteren
nooit beïnvloed mag worden door het ter beschikking willen of kunnen
stellen van foetaal weefsel.Collega's hebben al het nodige over navelstrengbloed gezegd; ik wil daar
nu ook wat over kwijt. Het wordt op dit moment slechts zelden herleidbaar
bewaard in de navelstrengbloedbank, maar het kan wel. Door onder andere de
commerciële activiteiten van Cryo-Cell en alle publiciteit die daar omheen
is geweest, zijn steeds meer mensen geïnteresseerd geraakt in het herleidbaar
bewaren. Ook al is de kans dat stamcellen voor eigen gebruik aangewend kunnen
worden op dit moment uiterst klein, de CDA-fractie pleit wel voor de mogelijkheid
om navelstrengbloed desgewenst herleidbaar op te slaan voor bijvoorbeeld niet
meer dan de kostprijs; ook met het oog op toekomstige ontwikkelingen in de
medische wetenschap. Het is van belang dat mensen die keuze hebben, anders
dan alleen via de commerciële weg die door dit wetsvoorstel en als artikel
9 niet wordt veranderd, geheel is afgesloten. Ik sluit mij aan bij de opmerking
van collega Terpstra, dat het goed is dat wij zelf dat aanbod doen en mensen
niet alleen de commerciële weg bieden.Stamcellen vallen onder dit wetsvoorstel. Dat vinden wij uitstekend. Zouden
zij gezien hun inzet voor geneeskundige behandeling niet automatisch herleidbaar
moeten worden opgeslagen met het oog op de veiligheid en kwaliteit van dit
lichaamsmateriaal? Stamcellijnen behoeven volgens het voorstel niet in een
orgaanbank te worden opgeslagen, ook niet wanneer zij voor transplantatie
zijn bedoeld. Waarom is deze uitzondering gemaakt? Als het om transplantatie
gaat, moeten wij proberen zo min mogelijk uitzonderingen op de regel te verzinnen.De veiligheid van sperma is de laatste tijd ter discussie geweest in verband
met erfelijke ziekten. Ik vind het overigens uitstekend dat met het oog op
de veiligheid en het bewaren van sperma alle spermabanken aan dezelfde regels
moeten voldoen. Er is alle reden om dit in het wetsvoorstel te regelen. Toen
laatst sprake was van een overdraagbaar gendefect via een donor naar kinderen,
werd in krantenberichten gesteld dat dit defect van een spermadonor een bedrijfsrisico
is. Ik verwacht niet dat de minister het daarmee geheel eens kan zijn. Het
zou goed zijn – en ik hoop dat de minister ons daarin volgt –
dat bij het beschikbaar komen van steeds meer genetische tests die daadwerkelijk
iets kunnen zeggen over de kwaliteit van sperma, die tests ook worden uitgevoerd.
De vraag is in hoeverre dit kostenverhogend werkt, maar een kostenverhoging
mag absoluut geen reden zijn om van testen af te zien. Veiligheid gaat boven
alles. Hoe zit het met het recht van de donor op de kennis over genetische
defecten die bij een onderzoek zijn aangetroffen? Hoe gaat dat op dit moment
in zijn werk? Wordt een donor ingelicht over de kennis die is opgedaan via
testen?Ik kom nu op het punt van de internationale kwestie, de kosten en de geconsulteerde
partijen die opmerkingen hebben gemaakt over kosten. De Guide on safety and
quality assurance for organs, tissues and cells van de Raad van Europa is
al wel verschenen, naar ik heb begrepen, maar nog niet in Nederlandse bibliotheken
verkrijgbaar. Ik had hem eigenlijk willen inzien. Voor de zaken die krachtens
artikel 8 geregeld moeten worden, zullen wij die wel moeten inzien. Is de
inhoud van de wet conform de aanbevelingen in deze gids? Kan de minister daar
al iets over zeggen? Ik heb deze gids nog niet gezien.Wat betreft de geconsulteerde partijen in het veld is het buitengewoon
plezierig dat het merendeel van hen zich positief opstelt. Zij hebben aangegeven
zorgen te hebben over de verwachte stijging van de kosten als
gevolg van de implementatie van dit wetsvoorstel. Ik kan mij voorstellen dat
dit terechte zorgen zijn. Ik zou de minister dan ook willen vragen om daar
wat nader op in te gaan, ook in verband met het kleinschalig opslaan van onder
andere botmateriaal. Ik kan mij voorstellen dat dit misschien ook voor ander
materiaal zou kunnen gelden. De CDA-fractie zou in ieder geval graag zien
dat – zoals collega Terpstra dit ook heeft gevraagd – kleinschalige
opslag van botmateriaal wel mogelijk blijft.Over de amendementen merk ik het volgende op. Het amendement van collega
Terpstra dat ertoe strekt dat wij geen bemoeienis zouden dienen te hebben
met de samenstelling van het bestuur, is mede door de CDA-fractie ondertekend.Ten aanzien van het amendement op artikel 9 wil ik eerst het antwoord
van de minister afwachten. Als het gaat om commerciële instellingen,
vinden wij dat deze aan alle criteria moeten voldoen waar de andere instellingen
ook aan zouden moeten voldoen. Dat zou op zich voldoende moeten zijn om ervan
verzekerd te zijn dat ook daar de orgaanbanken volgens de regels kunnen functioneren.
Aan de andere kant weet de minister hoe zorgvuldig ik ben, als het gaat om
piëteitvol omgaan met lichaamsmateriaal afkomstig van embryo's en foetussen.
Ik kan mij voorstellen dat dit een van de redenen kan zijn waarom de minister
heeft gezegd: laten wij dat niet doen. Ik verneem graag haar reactie in dezen.Mevrouw Terpstra (VVD):De piëteitvolle behandeling heb ik genoemd in mijn bijdrage. Vanzelfsprekend
moet dat door zowel niet-commerciële, als commerciële bedrijven
zo worden gedaan; dat is helder. Ik vind dat dit eigenlijk hoort bij de kwaliteitseisen
die je stelt aan welke instelling dan ook. Ik ken uw zeer consistente lijn,
daar waar het gaat om lichaamsmateriaal dat ter beschikking wordt gesteld
om niet. Ik ben het met u eens dat het zeker niet zo zou moeten zijn dat dit
tegen betaling wordt afgestaan. Aan de andere kant, als je het hebt over op
de persoon herleidbare opslag van eigen materiaal voor uiteindelijk de eigen,
autologe geneeskundige behandeling, is er geen sprake van dat je dit verkoopt.
Nee, je stelt het in bewaring en dat doe je tegen een bepaalde prijs. Het
komt weer bij jezelf terug en bij niemand anders. Ik vind dit een wat andere
weg dan de casus waar u altijd heel helder en consistent in bent.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik kan mij heel goed verplaatsen in de richting die u kiest. Ik probeer
altijd wel worst-case-scenario's te bedenken, waardoor ik zou vinden dat ik
het misschien toch niet zou willen. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat, als
het gaat om zaken die verre toekomstmuziek zijn, mensen mogelijkerwijs toch,
als wordt ingespeeld op emoties, angsten of verwachtingen, over de streep
getrokken worden om lichaamsmateriaal om een of andere reden op te slaan.
Dan zou je misschien kunnen zeggen dat mensen maar zo slim moeten zijn dat
zij dit niet doen. Commerciële instellingen kunnen wij niet zonder meer
houden aan allerlei regels, al kunnen wij hen natuurlijk wel houden aan regels
omtrent het werven, aan een reclamecode enz. Het is echter buitengewoon gevoelig
en ik kan mij voorstellen dat er redenen voor zijn om terughoudend te zijn
op dat punt, redenen die de minister waarschijnlijk ook heeft, want anders
had zij artikel 9 niet zo geformuleerd.Mevrouw Terpstra (VVD):Je kunt commerciële instellingen juist wel aan de regels houden,
als je deze de erkenning geeft voor een officiële orgaanbank, want dan
moet men zich houden aan alle kwaliteitseisen en alle veiligheidseisen en
bovendien ook aan alle keuringseisen. Voorts voorkom je daarmee dat je bijvoorbeeld
zelfstandig werkende vroedvrouwen die meewerken aan het verzamelen van navelstrengbloed,
bijvoorbeeld bij een bevalling thuis, bestempelt tot instellingen die verplicht
zijn onder de wet om dit alleen te laten opslaan bij een erkende orgaanbank
zonder winstoogmerk.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Mijn hoop is erop gevestigd dat op het moment dat wij zaken publiek aanbieden,
mensen zich absoluut niet meer tot de commerciële instellingen zullen
wenden. Daarom leg ik graag de nadruk op het van overheidswege aanbieden van
die mogelijkheid. Ik zou dat heel graag zien. Daarmee is niet gezegd dat het
andere allemaal heel slecht is, maar ik zou het gewoonweg beter vinden als
dit een publieke zaak is.Mevrouw Van Geen (D66):Ik heb op het gebied van het winstoogmerk ook wel mijn zorgen. Als je
een winstoogmerk hebt en commercieel handig bent, dan bedenk je dat je materiaal
hebt dat uniek is en voor een persoon heel belangrijk: dat kun je dan fantastisch
exploiteren. Je kunt bijvoorbeeld de kosten per jaar laten verdubbelen; dat
is met het oog op een winstoogmerk een heel handige truc. Ik vind dit winstoogmerk
een zorgelijk punt.De voorzitter:Aan wie stelt u deze vraag?Mevrouw Van Geen (D66):Aan degene die het winstoogmerk goed mogelijk wil maken.De voorzitter:Nee, dan had u dit moeten vragen aan mevrouw Terpstra op het moment dat
zij op het spreekgestoelte stond. Wij hebben de gewoonte – al is daar
best weleens een uitzondering op – dat op deze wijze geen interrupties
gesteld worden.Mevrouw Van Geen (D66):Mag ik dan aan mevrouw Ross vragen of zij het met mij eens is?De voorzitter:Inderdaad, interrupties worden gesteld zoals u het nu doet.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik had dit al zo begrepen, voorzitter. Ik dacht inderdaad dat mevrouw
Van Geen nog wilde vragen of ik het daarmee eens ben en ik wil daarop als
volgt antwoorden. Een bedrijf moet winst maken en een bedrijf kan ook failliet
gaan. Bij dit soort zeer gevoelige zaken kan ik mij voorstellen dat het niet
wenselijk is om mensen, wat betreft dit gevoelig materiaal, misschien in een
richting te laten kijken die zij straks duur moeten bekopen. Immers, zij kunnen
dan in hun verwachtingen zwaar teleurgesteld worden en dat zou ik niet willen.
Wat betreft het winstoogmerk verneem ik graag de reactie van de minister.
Ik kan mij voorstellen dat daar grote bedenkingen tegen te maken zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter. Wij bespreken de Wet regels inzake de veiligheid
en kwaliteit van lichaamsmateriaal dat kan worden gebruikt bij een geneeskundige
behandeling. Laat ik beginnen met te stellen dat de fractie van GroenLinks
steun verleent aan de intentie van de wet, namelijk dat de toename van het
gebruik van lichaamsmateriaal een landelijke, controleerbare organisatiestructuur
noodzakelijk maakt, alsook duidelijke, eenduidige en normatieve regels voor
de veiligheid en kwaliteit bij het gebruik van lichaamsmateriaal. De wet lijkt
in de Kamer op brede instemming te kunnen rekenen. Wij hebben dan ook weinig
inhoudelijke bezwaren tegen de wet, maar wij hebben wel een bezwaar van wetstechnische
aard. Daarover wil ik een aantal opmerkingen maken. Eerlijkheidshalve moet
ik daarbij toegeven dat ik dit noodgedwongen doe, omdat ik namelijk geen expert
ben op dit terrein, maar mevrouw Evelien Tonkens vervang die door privé-omstandigheden
hier niet aanwezig kan zijn.Wat mij betreft is het grootste probleem de kenbaarheid van de wet. Alle
betrokkenen moeten goed geïnformeerd kunnen zijn over wat er in die wet
staat. Dat vind ik een eerste vereiste van een nieuwe wet. Het gaat hier om
twee wetten waarvan de tweede nog onbekend is. Die tweede wet is eigenlijk
heel bepalend voor de inhoud van deze wet. Zolang die tweede wet – de
zeggenschap bij het gebruik van lichaamsmateriaal – onbekend is, blijft
er onzekerheid bestaan bij de betrokkenen.Als tweede introduceert deze wet een zeer ingewikkeld systeem van fasering.
Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat ook bij de minister tot en met
de nota naar aanleiding van het verslag onduidelijkheid heeft bestaan over
wat zij daar zelf mee bedoelt. In de memorie van toelichting wordt namelijk
een andere definitie van fasering gehanteerd. Daar wordt namelijk gesteld
dat met deze wet zowel beoogd wordt om het lichaamsmateriaal te kanaliseren,
namelijk via de orgaanbank, als om regels te stellen voor de veiligheid en
kwaliteit bij het gebruik van lichaamsmateriaal. Uit de nota naar aanleiding
van het verslag blijkt dat de minister met deze wet alleen een duidelijke
organisatiestructuur in het leven wil roepen, dus een kanalisatie van het
gebruik van lichaamsmateriaal te regelen. Ik denk dat de definitie in de nota
naar aanleiding van het verslag terecht is. Deze wet bevat namelijk helemaal
geen normatieve regels voor de kwaliteit en de veiligheid bij het gebruik
van lichaamsmateriaal. Opvallend is dat de commissie-Actal een derde definitie
hanteert van wat nu eigenlijk in deze wet geregeld wordt, welke fases behandeld
worden en welke niet. Dit betekent dat er eigenlijk geen duidelijkheid is
over wat de wet nu wel en niet beschrijft. Dat ikzelf al zoveel slagen om
de arm moet houden met betrekking tot hetgeen in de wet is beschreven, bevestigt
dat de wet onvoldoende duidelijkheid geeft over wat ermee beoogd wordt. Naar
mijn mening beoogt deze wet alleen een organisatiestructuur in het leven te
roepen. Hetgeen in de titel van de wet staat, namelijk regels inzake de veiligheid
en kwaliteit van lichaamsmateriaal, wordt niet in deze wet geregeld. Wij vinden
dat heel problematisch.Wat gebeurt er namelijk? Alles wat over de veiligheid en kwaliteit zou
moeten gaan, wordt geregeld bij algemene maatregel van bestuur. Dit is een
wetje met 18 artikelen en bevat vijf voorstellen voor een algemene maatregel
van bestuur. Ik vind dat geen wijze van wetgeving. Een wet hoort een norm
te stellen en dat doet deze wet niet. Deze wet delegeert alle belangrijke
normen die nog gesteld moeten gaan worden naar vijf algemene maatregelen van
bestuur. Dat is niet goed. Kan de minister aangeven waarom zij dat doet?Waarvoor wordt een algemene maatregel van bestuur gemaakt? Een algemene
maatregel van bestuur wordt gemaakt om allerlei technische details te regelen
die men niet bij wet wil regelen omdat die de wet zouden vervuilen. Dat lijkt
mij hier niet aan de hand. Hier worden namelijk in die algemene maatregelen
van bestuur de normen gesteld voor de veiligheid en de kwaliteit.Een andere reden om voor een algemene maatregel van bestuur te kiezen,
is als er nog geen consensus is bij alle betrokkenen en als men alles wat
pijn doet aan een wet wil verschuiven naar een later stadium. Dat lijkt mij
hier ook niet aan de hand. Als dat wel zo is, verneem ik dat graag van de
minister want dan is er een probleem met deze wet. De derde reden waarom voor een algemene maatregel van bestuur gekozen
kan worden, is dat de beschreven regels heel snel kunnen wisselen. Daar waar
het gaat om de kwaliteit en veiligheid van lichaamsmateriaal, lijkt het mij
evenwel dat de regels uitermate duurzaam en bestendig moeten zijn. Ik snap
dus niet waarom alles wat in deze wet geregeld zou moeten worden, later geregeld
moet worden. Er is dan ook gekozen voor een stijl van wetgeving die de mijne
niet is en die ik eigenlijk slecht vind. Hierdoor blijft onduidelijkheid bestaan,
zowel voor de instellingen als voor de betrokkenen. Ik vind dat niet goed,
als het gaat om zo'n gevoelig onderwerp als het gebruik van lichaamsmateriaal.
Ik ben het trouwens met mevrouw Ross eens dat er ook nog sprake is van een
soort subdelegatie. Het wordt in een algemene maatregel van bestuur geregeld
of niet, maar dan worden via een algemene maatregel van bestuur misschien
allerlei regeltjes vastgesteld in nog lagere wet- en regelgeving. Als dat
gebeurt, weten de gemiddelde patiënt en de gemiddelde instelling nauwelijks
nog waar zij moeten gaan zoeken wat in de onderhavige wet geregeld wordt.Behalve dat het wetsvoorstel duidelijke normen ontbeert, blijft er ook
onduidelijkheid bestaan over de kosten die het wetsvoorstel met zich brengt
voor alle betrokken instellingen. Het Adviescollege toetsing administratieve
lasten is in dit verband om advies gevraagd. Het kan echter niet anders dan
dat het advies uitermate onvolledig is. Immers, pas als wij de algemene maatregelen
van bestuur kennen, weten wij wat de werkelijke kosten zullen zijn voor de
betrokken instellingen. Daarom zullen wij vanzelfsprekend steun verlenen aan
het amendement-Ross-van Dorp/Terpstra. Het moet mij wel van het hart dat dit
amendement nogal onvolledig is. Ook in de artikelen 6 en 12 worden AMvB's
geïntroduceerd. Het lijkt mij goed om het amendement zo te herschrijven
dat die erin opgenomen worden. Ik wil de minister in ieder geval vragen om
op het moment dat die algemene maatregelen van bestuur bekend zijn, het Actal
opnieuw om advies te vragen. Verder vraag ik haar, het College bescherming
persoonsgegevens in te schakelen op het moment dat de algemene maatrege len van bestuur geschreven zijn, omdat de precieze gevolgen voor
de privacy van de betrokkenen pas bekend worden op het moment dat de algemene
maatregelen van bestuur bekend zijn. Gezien de overgangssituatie waarin wij
ons bevinden met de Wet bescherming persoonsgegevens, lijkt het mij goed dat
het college in staat wordt gesteld om te toetsen of deze wet en de onderliggende
regelgeving in overeenstemming zijn met de Wet bescherming persoonsgegevens.Ik zag tot mijn grote verrassing in de stukken dat mijn voorgangster mevrouw
Hermann al in november vorig jaar een amendement heeft ingediend. Naar mijn
mening kan dit amendement worden ingetrokken, omdat de minister de Kamer een
nota van wijziging heeft doen toekomen waarin het in het amendement voorgestelde
wordt geregeld.De voorzitter:Het amendement-Hermann (stuk nr. 4) is ingetrokken.Het woord is nu aan de heer De Graaf van de LPF die zijn maidenspeech
zal houden.De heer De Graaf (LPF):Mijnheer de voorzitter. Ik wil vooraf zeggen dat ik vanwege het feit dat
wij nog maar zo kort in de Kamer aanwezig zijn dat wij nog geen persoonlijk
medewerkers en beleidsmedewerkers hebben, bijzonder veel sympathie heb voor
het wetsvoorstel dat straks aan de orde komt. Dit betreft de gelijke behandeling
van gehandicapten en zo voel ik mij nu een beetje. Desondanks willen wij toch
iets over het onderhavige wetsvoorstel zeggen, want regels inzake de veiligheid
en kwaliteit van lichaamsmateriaal zijn heel belangrijk. Het voorstel is een
stap in de goede richting, maar wij hebben er wel wat vragen over. De bedenkingen
die wij hierover hebben, zijn niet altijd goed onderbouwd omdat wij, zoals
ik net al zei, voorgaande wetsvoorstellen dikwijls onvoldoende kennen.Wij hebben natuurlijk ook zorgen over het overbrengen van virussen of
eiwitten die ziekte of afstoting kunnen veroorzaken, alhoewel dit op een andere
manier geregeld zou behoren te zijn. Wij denken dan aan de Embryowet en de
Wet foetaal weefsel. Uiteraard denken wij dat daarvoor van alles geregeld
is. Ik begrijp dat de minister dat ook gedaan heeft. Wij denken tegelijkertijd
aan xenotransplantatie, maar onze zorg daarover wordt meteen weggenomen, omdat
de minister reeds alle voorzorgsmaatregelen daartegen genomen heeft en dat
onderwerp buiten dit wetsvoorstel houdt. Wij vinden dat er ook voor gentherapie
allerlei zaken geregeld moeten zijn, maar naar ik begrepen heb, bestaat daarvoor
een aparte wet.Dergelijke zaken kunnen door verschillende instellingen met winstoogmerk
worden gebruikt. De vraag is dan of je een winstoogmerk moet toelaten. Wij
vinden van wel, want opslag van weefselmateriaal door commerciële bedrijven
lijkt ons een goede zaak voor de ontwikkeling van technieken. Wij hebben daar
dus geen bezwaar tegen. Zojuist werd een vraag gesteld over opgedreven winsten.
Je hoeft daar alleen maar bang voor te zijn als er maar één
bedrijf is dat op dit terrein actief is. Wij hopen dat er vele bedrijven zullen
zijn die op dat gebied iets gaan doen. Mocht dat niet het geval zijn, dan
moet de minister daar inderdaad een regel voor maken en moeten er tarieven
worden afgesproken. Ik hoop echter dat dit niet gebeurt, want wij zijn voor
marktwerking op allerlei onderdelen van de gezondheidszorg.Ik vind dit een goed wetsvoorstel om mee te beginnen. Ik denk daarbij
aan de woorden van mevrouw Halsema dat allerlei andere zaken bij algemene
maatregel van bestuur worden geregeld. Dit is noodzakelijk vanwege de ontwikkeling
die deze materie nog zal doormaken. Het wetsvoorstel kan niet alles dekken,
omdat onderliggende zaken nog een enorme ontwikkeling doormaken. Het is dan
eenvoudiger om een algemene maatregel van bestuur af te kondigen indien noodzakelijk.De voorzitter:Het doet mij plezier om u te feliciteren met uw maidenspeech.De vergadering wordt van 11.32 uur tot 11.50 uur geschorst.Minister Borst-Eilers:Mijnheer de voorzitter. Ik wil de Kamer danken voor haar bereidheid om
dit wetsvoorstel ondanks de huidige demissionaire situatie nog te behandelen.
Het is van groot belang, en dat onderschrijft de Kamer gelukkig ook, dat regels
worden gesteld over de veiligheid van lichaamsmateriaal omdat er tot nu toe
geen regelgeving is die de veiligheid en de kwaliteit van het gebruik voldoende
waarborgt.Er wordt steeds meer gebruik gemaakt van verschillende soorten lichaamsmateriaal
en hiervan afgeleide producten. We kennen al langer het gebruik van hartkleppen
en hoornvliezen, maar er komen ook allerlei nieuwe mogelijkheden, zoals het
inplanten van cellen die insuline produceren bij patiënten met suikerziekte
of pogingen om de ziekte van Parkinson te behandelen door het inbrengen van
gezond hersenweefsel. Zo zullen nog vele pogingen volgen en wij hopen natuurlijk
allemaal dat daar ook successen bij zullen zijn.Het belangrijkste doel van dit wetsvoorstel is inderdaad om ervoor te
zorgen dat dit lichaamsmateriaal zo veilig is als maar enigszins kan en dat
het gecontroleerd is op ziekteverwekkers. Ik denk daarbij aan de verschillende
vormen van hepatitis en aids, maar ook aan BSE. Het is bekend dat BSE weleens
via hersenvliezen van de ene op de andere mens is overgebracht. Als het lichaamsmateriaal
wordt bewaard of bewerkt, kunnen nieuwe besmettingen optreden en ook dat moet
allemaal onmogelijk worden gemaakt. Een van de belangrijkste redenen om dit
wetstraject te starten, is het feit dat zoveel ziekenhuizen zelf lichaamsmateriaal
bewaren. De Gezondheidsraad heeft indertijd door een onderzoek kunnen vaststellen
dat er heel grote verschillen zijn in de manier waarop ziekenhuizen dat doen
en dat daar risicovolle situaties bij zijn.Het wetsvoorstel kent in feite drie hoofdpunten. Ik noem eerst de verplichting
om bewaarbare lichaamsmaterialen aan te bieden aan een erkende orgaanbank.
Deze verplichting kent een paar uitzonderingen. Lichaamsmaterialen die al
in het kader van de Wet op de orgaandonatie zijn toegewezen aan een bepaalde
ontvanger, hoeven geen extra route via de orgaanbank te volgen. Deze worden
in het orgaancentrum beoordeeld op veiligheid en kwaliteit. Daarvoor zijn
regels gesteld in de Wet op de orgaandonatie. Ook het lichaamsmateriaal dat
voor eigen behandeling is bedoeld, valt buiten deze verplichting.
Dat geldt dus ook voor het bewaren van autoloog navelstrengbloed met stamcellen.Mevrouw Terpstra (VVD):Als ik niet nauwlettend heb geluisterd, bied ik daarvoor mijn excuses
aan, maar de minister keek mij uitdagend aan.Zij zegt dat het bewaren en in bewaring geven van eigen lichaamsmateriaal
niet hoeft te worden aangemeld bij een orgaanbank.Minister Borst-Eilers:Dat is toch een van de uitzonderingen in de wet?Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik begrijp dat de minister aangeeft dat de verplichte overdracht aan de
orgaanbank niet aan de orde is bij zaken die voor autoloog gebruik bedoeld
zijn. Vindt zij daarmee ook dat dit niet moet kunnen? Ik kan mij immers wel
voorstellen dat men het wel doet, omdat de orgaanbank er is en men het wil.Minister Borst-Eilers:In de wet hebben wij het als volgt bedoeld. Er bestaat bijvoorbeeld zoiets
als een autologe beenmergtransplantatie. Daarbij wordt bij iemand met kanker
beenmerg afgenomen. Dan volgt een chemokuur en dan wordt het merg weer teruggegeven
aan dezelfde patiënt. Dat hoeft natuurlijk niet via een orgaanbank te
verlopen. Als wij het hebben over het langdurig bewaren van stamcellen in
navelstrengbloed, wil ik hier graag verklaren dat het mij wijs lijkt dat wij
daaraan wel die eisen stellen. Dan gaat het om het tien, twintig of dertig
jaar bewaren van stamcellen. Ik weet niet of dit helemaal helder is in de
wet, maar dit is ook onderdeel van de wetsbehandeling. Laat ik uitspreken
dat ik vind dat dit wel binnen deze regels moet vallen.Voorzitter: DittrichMevrouw Terpstra (VVD):Nu kan ik er echt geen chocola meer van maken. De minister kan niet in
een tussenzinnetje zeggen dat het eigenlijk buiten de wet is, maar dat een
bedrijf als Cryo-Cell lichaamseigen cellen en lichaamsmateriaal langdurig
mag opslaan. Op een interruptie van mevrouw Ross zegt zij: wat ik hier zeg,
hoort ook bij de wet, dus ik vind dat het maar niet moet kunnen. Het is van
tweeën een: of zij maakt een wetswijziging, waar ik mij zeer tegen zou
verzetten, of zij doet dat niet. Zij kan niet zomaar met een zinnetje zeggen
dat het zo moet.Minister Borst-Eilers:Ik kom nog uitgebreid terug op Cryo-Cell. Het gaat dan over de kanalisatie,
maar het is misschien wat rommelig om er nu uitgebreid op in te gaan. Het
gaat erom dat in de wet een uitzondering wordt gemaakt voor autoloog gebruik,
als het wordt teruggeplaatst bij de patiënt zelf. Dan is er geen verplichting
om het via een orgaanbank te doen.Mevrouw Terpstra (VVD):Bij nota van wijziging hebt u erbij gezegd dat het in het kader van één
geneeskundige behandeling is. Het langer dan voor één geneeskundige
behandeling bewaren van navelstrengbloed voor autoloog gebruik valt er niet
onder.Minister Borst-Eilers:Waarom zou dat niet voor meerdere geneeskundige behandelingen zijn? Het
wordt bewaard. Als iemand één ziekte krijgt, kan het wel, en
als hij meerdere ziektes krijgt of een paar keer behandeld moet worden, kan
het niet? Dat kan toch ook niet?Mevrouw Terpstra (VVD):Met alle respect, er is een uitgebreide discussie geweest in de nota naar
aanleiding van het verslag. Er is een uitzondering gemaakt voor het beschikbaar
stellen van dat materiaal voor autoloog gebruik voor één specifieke
geneeskundige behandeling, en terecht, bijvoorbeeld wanneer er een ader uit
een been wordt gehaald ...Minister Borst-Eilers:Die er een half uur later weer in wordt geplaatst.Mevrouw Terpstra (VVD):Dat hoef je vanzelfsprekend niet eerst aan te melden en te verslepen naar
een orgaanbank. Daarom hebt u er in de nota van wijziging bij gezegd: ten
behoeve van één geneeskundige behandeling. Het in bewaring geven
van beschikbaar gekomen lichaamsmateriaal voor een mogelijke geneeskundige
behandeling in de toekomst valt er dus niet onder.Minister Borst-Eilers:Dat wilde ik verduidelijken. Ik kan mij voorstellen dat er ook mensen
zijn die het interpreteren zoals wij het niet bedoelen, namelijk dat het navelstrengbloed
wordt opgeslagen ter wille van de stamcellen voor een geneeskundige behandeling
in de toekomst, als die persoon een ziekte krijgt waarbij behandeling met
die stamcellen nuttig kan zijn. Om die interpretatie de wereld uit te helpen
was ik juist bezig om te zeggen dat wij het er in dat geval onder deze wet
moeten laten vallen. Wij zijn het dus met elkaar eens.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Er wordt al navelstrengbloed opgeslagen en herleidbaar bewaard, omdat
de artsen hebben geconstateerd dat dit nuttig kan zijn bij een defect dat
te verhelpen valt met de stamcellen uit navelstrengbloed, voor autoloog gebruik.
Dat is op initiatief van een arts die al iets heeft geconstateerd. Er is nu
ook een maatschappelijke beweging van mensen die zeggen: misschien is dat
in de toekomst iets voor mij. Voordat dit samen in deze wet wordt geregeld,
moet volgens mij eerst worden onderzocht op welke wijze dat herleidbaar opslaan
kan worden georganiseerd voor zowel autoloog als voor allogeen gebruik. Anders
komen er misschien twee verschillende stromen. Sommige mensen zeggen dan dat
zij het alleen voor henzelf willen en er is nu een navelstrengbloedbank waar
meerdere mensen een beroep op kunnen doen. Het is dus niet erg eenvoudig.Minister Borst-Eilers:Mede om die reden is er alles voor te zeggen dat de opslag van stamcellen
in het navelstrengbloed wel binnen deze wet valt. Hierbij gaat het niet zozeer
over gewone bloedcellen, want wij hebben een aparte wet op de bloedvoorziening.
Die langdurige opslag moet er gewoon onder vallen. Ik bied mijn excuses aan
voor de verwarring die ik gecreëerd heb, terwijl ik juist duidelijkheid
wilde scheppen.Het eerste punt is het aanbieden van houdbaar lichaamsmateriaal aan de
erkende orgaanbanken. Het tweede punt is dat dit wetsvoorstel de mogelijkheid
biedt om eisen te stellen aan het wegnemen, bewaren, bewerken en vervoeren,
zowel door orgaancentrum en orgaanbanken als door derden. Tot slot verbiedt
het wetsvoorstel het afleveren van bewerkt lichaamsmateriaal – dan zijn
wij weer bij de ontvangende patiënt aangeland – zonder de goedkeuring van een door de minister aangewezen instelling.Over de fasering is ook onduidelijkheid ontstaan. Er zijn twee fasen.
De eerste fase richt zich op onbewerkt lichaamsmateriaal en de kanalisatie
daarvan. Zodra die artikelen in werking zijn getreden, zijn ziekenhuizen verplicht
om lichaamsmateriaal dat ter beschikking komt en dat voor een geneeskundige
behandeling bedoeld is aan de orgaanbank over te dragen. De tweede fase is
de fase van inwerkingtreding van de artikelen over de keuring van bewerkt
lichaamsmateriaal. Er is dan van alles gebeurd met het lichaamsmateriaal om
er een geneesmiddel, een medisch hulpmiddel of een derde benaming, die er
nog niet is, een geneeskundig product van te maken. Dat is niet meteen uitgewerkt,
omdat het afhangt van de ontwikkelingen op Europees niveau. De kwestie van
het gebruik van bewerkt lichaamsmateriaal en de eisen die daaraan gesteld
moeten worden, zal binnen de Europese Unie geregeld worden. Wij weten nog
niet eens of men het een geneesmiddel, een medisch hulpmiddel of iets anders
gaat noemen. Daarom is het niet verstandig om dat nu voor Nederland al helemaal
uit te werken om vervolgens tot de conclusie te komen dat het allemaal anders
moet.Het is bovendien niet zo dat er geen enkele waarborg is voor de veiligheid
en de kwaliteit van bewerkt lichaamsmateriaal. De arts die dat toepast in
een behandeling dient zich te vergewissen van de kwaliteit. Ik denk aan de
gentherapie. Er is indirect wel een kwaliteitseis, maar het is de bedoeling
van de Europese Unie dat het echt in detail geregeld wordt.Het gebruik van dat materiaal zal natuurlijk wel extra kosten meebrengen.
Nu deponeert men uitgenomen gewrichten, heupen of knieën, in een vrieskast
in een ziekenhuis. In de orthopedie worden meestal botschilfers gebruikt om
defecten na een botbreuk te repareren. Als men daarvoor botstukjes nodig heeft,
doet men een greep in de vrieskist. Die manier van doen vinden wij niet helemaal
verantwoord. De temperatuur van de vrieskist is niet gegarandeerd constant.
Er is ook geen enkele eis dat het gebruikte bot is getest op ziekteverwekkers.
Het valt in de praktijk wel mee omdat een bot niet is voorzien van bloedvaten.
Toch is het niet netjes en er moet dus iets nieuws voor komen. Kwaliteit kost
geld en veiligheid gaat voor geld.Mevrouw Terpstra, mevrouw Arib en mevrouw Ross maken zich terecht zorgen
over de kosten. Zo'n ziekenhuis krijgt dan weer extra kosten en het budget
is toch altijd al te krap. Ik wijs op de nieuwe bekostiging van de ziekenhuizen
waar wij binnenkort toe overgaan, waarbij wij kostendekkende tarieven geven
en waarbij het budget, voor zover het nog parameters bevat voor kosten die
buiten de directe behandeling van de eigen patiënten vallen, zo veranderd
zal zijn dat alles kostendekkend is. Het is mogelijk dat de tarieven verhoogd
worden, maar ik vind dat er in de nieuwe systematiek ook een goede mogelijkheid
voor is. Ik maak mij er dus geen zorgen over dat het niet goed geregeld kan
worden. Wellicht besparen wij nog kosten als wij het veiliger maken, want
in de situatie dat ingebracht materiaal een besmetting heeft veroorzaakt zijn
er ook weer extra kosten door de ziekte die de patiënt door de overdracht
van het weefsel heeft opgelopen. Ik denk dat de kosten, macro gezien, niet
verhoogd zullen worden, maar daar schiet een individueel ziekenhuis natuurlijk
weinig mee op. Ik concludeer dat met dit wetsvoorstel een noodzakelijke stap
wordt gezet voor het waarborgen van de veiligheid en de kwaliteit. De kern
is de verplichting van ziekenhuizen om lichaamsmateriaal aan te bieden aan
een erkende orgaanbank, gespecialiseerd in het veilig bewaren.Mevrouw Terpstra, later gesteund door mevrouw Ross, heeft gevraagd of
er geen uitzondering moet worden gemaakt voor de Vereniging voor Orthopedie
die voorstander is van een kleine opslag voor stukjes bot in het eigen ziekenhuis.
Ik wil niet terug naar het oude systeem. Wij hebben dit wetsvoorstel juist
vanwege het niet helemaal gegarandeerd zijn van dit soort opslag aan u voorgelegd,
maar wij moeten praktisch blijven. In mijn ogen zou dit maar op één
manier kunnen, namelijk doordat de orgaanbank als het ware een satellietje
creëert in het bewuste ziekenhuis. De opslag moet dan wel onder verantwoordelijkheid
van de orgaanbank gebeuren. Ik denk dat het op deze manier geregeld kan worden.
Daar moeten wij dan ook niet al te ingewikkeld over doen. Dit moet dan wel
via de orgaanbank lopen en het kan dan ook niet zo zijn dat, zoals zojuist
werd gezegd, de ene dag bot wordt afgenomen bij de ene persoon en dat dit
vervolgens de volgende dag wordt ingebracht bij een ander. Eerst moeten alle
testen worden uitgevoerd en daarom denk ik dat het helemaal niet slecht is
als alles toch naar de orgaanbank gaat. Daaraan wil ik vasthouden. De orgaanbank
kan wel een klein depot inrichten op de afdeling orthopedie van een ziekenhuis,
maar voor wat betreft de kwaliteit moet dit depot onder verantwoordelijkheid
van de orgaanbank vallen.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):De minister zei dat het aan ziekenhuizen verplicht is gesteld om materiaal
aan te bieden aan de orgaanbank. Zij bedoel toch ook te zeggen dat abortusklinieken
dezelfde verplichtingen hebben? Ook daar wordt materiaal afgenomen. Het gaat
om instellingen, niet alleen om ziekenhuizen.Minister Borst-Eilers:Ja, daar heeft u gelijk in. Deze wet geldt voor alle instellingen die
bij patiënten materiaal afnemen waarvoor de wet geldt.Mevrouw Terpstra (VVD):Hoe zit het dan met de zelfstandig werkende vroedvrouw bij een thuisbevalling?Minister Borst-Eilers:Die moet de placenta en navelstreng ook aan een orgaanbank aanleveren.
Die bewaart dat toch nooit zelf?Mevrouw Terpstra (VVD):Maar zo iemand is niet een instelling en is dan dus ook niet genoemd in
deze wet.Minister Borst-Eilers:Mijn medewerkers gaan dat waarschijnlijk op dit moment na. Als het zo
is, moeten wij in de definities aan het begin van het wetsvoorstel ook de
individuele hulpverlener die materiaal afneemt opnemen. Datzelfde kan ook
voor de huisarts gelden, al komt dat in de praktijk natuurlijk niet vaak voor.
Het is waar dat de vroedvrouw op een gegeven moment met zo'n navelstreng in
de handen staat. Dat geldt ook voor de huisarts die een bevalling doet.De voorzitter:Komt u daarop in tweede termijn terug?Minister Borst-Eilers:Ik kan er in tweede termijn op terugkomen en een wijziging voorleggen
van de definities als het inderdaad niet is gedekt. Dat wordt nu nagegaan.Er zijn over de wetstechniek verschillende opmerkingen gemaakt, ook kritische.
Ik denk met name aan de inbreng van mevrouw Halsema. Ook door vele andere
sprekers zijn er kritische opmerkingen gemaakt over het feit dat er wel erg
veel per AMvB zal worden geregeld.De heer De Graaf (LPF):In verband met datgene wat zojuist is gezegd door mevrouw Terpstra kan
ik zeggen dat ik met de artsen in onze fractie uiteraard een goed voorbeeld
heb. Placenta's en dergelijke werden gebruikt voor het vervaardigen van cosmetische
artikelen. De heren kregen daarvoor tussen de middag altijd gebakjes.Minister Borst-Eilers:Die traditie herinner ik mij ook nog.Mevrouw Halsema heeft een heleboel redenen genoemd voor AMvB's. Een van
de redenen die zij noemde is in dit kader de hoofdreden, namelijk dat er op
dit terrein ontzettend veel aan verandering onderhevig is. In het eisenbesluit
zullen de regels worden opgenomen over wat er moet gebeuren en op welke ziekten
het materiaal moet zijn getest. Ik kan bijna garanderen dat er ieder jaar
een nieuwe ziekte bij zal komen. Eerst werd eerst getest op hepatitis B, vervolgens
op het aidsvirus, hepatitis C, BSE enz. Je zou dan telkens weer de wet moeten
wijzigen. Het is dus beter om het te delegeren aan lagere regelgeving. Dan
is er ook nog het punt van "bij" of "krachtens" AMvB. In het eerste geval
worden de hoofdeisen geformuleerd, bijvoorbeeld de eis dat onderzocht wordt
of er BSE-prionen aanwezig zijn. In het laatste geval gaat het bijvoorbeeld
om de vraag welke test moet worden uitgevoerd en welke de grenswaarden zijn
met betrekking tot de veiligheid.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het eerste lid van artikel 8 is imperatief geformuleerd, terwijl het tweede
en derde lid bepalen dat er een AMvB kan worden uitgevaardigd. Vanwaar dit
onderscheid? Het lijkt mij in alle drie gevallen noodzakelijk dat er nadere
regels worden geformuleerd.Minister Borst-Eilers:In het eerste lid gaat het om het eisenbesluit. Daarbij gaat het om zaken
die sowieso moeten gebeuren. Er kunnen daarnaast nog eisen worden gesteld,
anders dan door orgaancentra en orgaanbanken. In de praktijk kunnen er ook
andere partijen aan te pas komen, bijvoorbeeld vervoerders. Voor alle zekerheid
is bepaald dat daaraan ook eisen kunnen worden gesteld. De orgaancentra en
orgaanbanken kunnen het natuurlijk ook zelf regelen zodat er geen andere partijen
aan te pas komen. In artikel 3 gaat het over aantekening houden en melden
van bijwerkingen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als er derden aan te pas komen, gaat het niet om gecertificeerde en door
de minister ingestelde instellingen. Het lijkt mij van groot belang dat er
regels worden gesteld aan veiligheid en kwaliteit. Anders creëer je een
gat in de regelgeving; het lijkt mij dat dit imperatief moet worden geformuleerd.Minister Borst-Eilers:Het cruciale punt is hier echt of er anderen aan te pas komen. Ik denk
aan een vervoersbedrijf. Het lijkt mij wat ver gaan om aan zo'n bedrijf per
AMvB nadere eisen te stellen. In de Wet op de orgaandonatie staan ook geen
eisen aan vervoersbedrijven die bijvoorbeeld organen vervoeren. Naar analogie
daarvan is het ook hier niet imperatief gesteld.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Maakt dit het mogelijk dat een orgaanbank gebruik maakt van een melkwagen
onder het motto: er zijn op dit punt geen regels gesteld, dus kunnen wij het
zelf bepalen?Minister Borst-Eilers:Lid 1 van artikel 8 verplicht die orgaanbank ervoor te zorgen dat er sprake
is van een goede kwaliteit. Dus nogmaals, ik verwacht niet dat artikel 8,
lid 2, zo snel zal worden toegepast. Toch is het niet overbodig, want er kunnen
op een gegeven ogenblik problemen ontstaan waardoor er toch eisen moeten worden
gesteld. Ik stel voor dat de Kamer zich als medewetgever de ruimte laat om
eisen te kunnen stellen als dit nodig blijkt te zijn.Mevrouw Terpstra (VVD):De minister is wat onduidelijk over de verantwoordelijkheidstoedeling
en de regie. Ligt de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit en de regie van
het vervoer van het lichaamsmateriaal bij de instelling of wellicht een rechtspersoon
die het aanmeldt bij de orgaanbank of bij de orgaanbank?Minister Borst-Eilers:De instelling moet het lichaamsmateriaal aanleveren aan de orgaanbank.
Hoe dit verloopt, moeten zij samen afspreken. Het enige waartoe de instelling
of de individuele hulpverlener wordt verplicht, is tot het aanleveren van
het materiaal bij de orgaanbank. De orgaanbank moet toezien op de veiligheid
van het vervoer, ook van het vervoer naar de orgaanbank toe.Mevrouw Terpstra (VVD):Dus vanaf het moment van aanmelding is het een verantwoordelijkheid van
en ligt de regie bij de orgaanbank?Minister Borst-Eilers:Ja, zo is het bedoeld. Als een vroedvrouw op een warme ochtend een bevalling
heeft geleid en zij heeft de navelstreng zolang in een plastic tasje bewaard,
dan zal de orgaanbank dit materiaal niet accepteren.Mevrouw Terpstra (VVD):Dit betekent dat de extra kosten niet zozeer voor rekening komen van de
instelling of de rechtspersoon, maar voor rekening van de orgaanbank?Minister Borst-Eilers:Dit zal straks in het Eisenbesluit duidelijk worden neergelegd. De orgaanbank
en de instellingen zullen afspraken maken over de manier waarop de orgaanbank
het materiaal aangeleverd wil krijgen wil hij het überhaupt accepteren.
Voorheen werden operatieresten zonder meer in een vrieskist gegooid; ik heb
dit met eigen ogen gezien. Nu zal het materiaal op een door de orgaanbank
vereiste manier moeten worden aangeleverd. Dit zal extra kosten met zich meebrengen,
ook voor de administratie.Mevrouw Terpstra (VVD):Het wordt mij nu niet duidelijker. De noodzaak van het op een kwalitatief
goede en veilige manier aanleveren, opslaan, bewaren en vervoeren van het
materiaal is mij helder. Daarover zijn wij het ook allemaal eens. Het gaat
niet meer aan om dit materiaal zonder meer in een vrieskist te gooien. Nu
is het de vraag wie vanaf de aanmelding verantwoordelijk is
voor en dus ook de kosten draagt van het vervoer. De instellingen die aanleveren,
zullen natuurlijk administratieve kosten moeten maken. Zij moeten zeker stellen
dat de patiënt van wie lichaamsmateriaal wordt verkregen, toestemming
heeft gegeven en weet waarvoor het gebruikt zou kunnen worden. Dit zijn extra
handelingen, maar die zijn al geregeld in specifieke wetten.Nu spreken wij over een andere wet, een wet die ziet op het stadium daarna.
Ik wil graag weten wie in dit stadium daarna betaalt. De ziekenhuizen zijn
erg verontrust over de extra kosten die dit met zich meebrengt. Als de minister
zegt dat dit de verantwoordelijkheid is van de orgaanbanken – die mening
deel ik overigens – zij moeten zorgen voor kwalitatief goed vervoer,
dan moeten zij toch ook betalen. Wie bepaalt, betaalt!Minister Borst-Eilers:Wat wordt nu de taakverzwaring van de ziekenhuizen uit hoofde van de aanbiedingsplicht?
In bepaalde gevallen zal de orgaanbank ook administratieve handelingen vragen.
Verder moet men een gestructureerde werkwijze volgen die wordt afgesproken
met de orgaanbank. De ziekenhuizen moeten zorgen voor optimale vervoersomstandigheden
naar de orgaanbank. Dit is een taakverzwaring. Het kan echter heel goed zijn
dat de afspraak wordt gemaakt dat de orgaanbank het materiaal bij het ziekenhuis
komt ophalen. Ik verwijs naar de analogie van de bloedtransfusie. De bloedbank
kan het bloed naar de ziekenhuizen brengen, maar er zijn ook ziekenhuizen
die dit anders hebben geregeld en het bloed met hun transport bij de bloedbank
ophalen. Wie de kosten maakt, moet die ook vergoed krijgen. Men mag het op
een pragmatische manier regelen. Ik kan mij voorstellen dat een orgaanbank
met de ziekenhuizen afspreekt dat zij het materiaal even bij een bepaalde
temperatuur bewaren in een vrieskist die de orgaanbank heeft gezien en geaccordeerd
en dat het eens per dag wordt opgehaald.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. De minister sprak van een aanbiedingsplicht. Ik kom daar even
op terug in verband met foetaal weefsel. Als iemand foetaal weefsel wil doneren,
wordt het natuurlijk al ter beschikking gesteld voordat het is afgenomen.
Mij is niet duidelijk of dan al het materiaal dat gebruikt zou kunnen worden,
ook daadwerkelijk aan de orgaanbank ter beschikking gesteld moet worden. Of
wordt dit op een andere manier geregeld? Kan het ter beschikking komen zonder
dat het verplicht wordt doorgesluisd? Het lijkt mij dat dit verplicht is,
maar dat is mij niet duidelijk geworden.Minister Borst-Eilers:Dit is afhankelijk van de vraag waarvoor de desbetreffende vrouw toestemming
heeft gegeven.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Wordt de foetus, of het gedeelte waarvoor toestemming is gegeven om het
uit de foetus te nemen, direct aangeboden? Moet ik het zo zien?Minister Borst-Eilers:Ja, mits het voor geneeskundige behandeling bestemd is, want daarover
gaat het hier.Voorzitter. Mevrouw Terpstra en mevrouw Arib vroegen of de bereidheid
van ziekenhuizen om mee te werken wellicht zou verminderen, in het licht van
de verzwaring van de belasting van de ziekenhuizen. De Raad van State heeft
daar ook op gewezen. Wij hebben hiermee enkele ervaringen opgedaan, bijvoorbeeld
bij de botbank Gelderland en bij de navelstrengbloedbank die het tegendeel
laten zien. De botbank Gelderland heeft ons medegedeeld dat het aantal ziekenhuizen
dat besluit om de botopslag aan de botbank uit te besteden voortdurend blijft
groeien, omdat men het blijkbaar een prima idee vindt. Ook de navelstrengbloedbank
spreekt van een grote bereidwilligheid bij ziekenhuizen om mee te werken aan
de inzameling van navelstrengbloed voor de opslag in die bank.Ik krijg inmiddels het antwoord aangereikt op de vraag over het begrip
"instelling". Dit luidt als volgt: vroedvrouwen en huisartsen zullen straks
ook onder het begrip "instelling" zullen vallen, zoals dat geregeld wordt
in het wetsvoorstel inzake zeggenschap over lichaamsmateriaal.Mevrouw Arib (PvdA):Ik kom even terug op de verzwaring van de belasting van ziekenhuizen,
naar aanleiding van het antwoord dat de minister heeft gegeven op de opmerkingen
van de Raad van State. Gaat de minister ervan uit dat die verzwaring ziekenhuizen
geen problemen zal opleveren? Kan de Kamer ervan op aan dat de zwaardere belasting
geen enkele rol zal spelen, in de zin dat er straks minder lichaamsmateriaal
ter beschikking zal worden gesteld?Minister Borst-Eilers:Daar ga ik ook zonder meer van uit, omdat dit ook in het eigen belang
is. Al het materiaal kan namelijk door diezelfde artsen en hetzelfde ziekenhuis
weer worden opgevraagd voor de behandeling van patiënten. Een orthopeed
heeft er belang bij dat er in zijn eigen regio gemakkelijk botmateriaal bij
een orgaanbank beschikbaar is. Om die reden zal men er vast en zeker aan meewerken.
Zo zijn ook de geluiden. De wet zeggenschap lichaamsmateriaal zal derhalve
ook van toepassing zijn op het materiaal dat een beroepsbeoefenaar afneemt.
Daarin zal duidelijk worden gemaakt dat de vroedvrouw en de huisarts ook onder
het begrip "instelling" vallen.Mevrouw Terpstra (VVD):Dat lijkt mij niet logisch. Die wet gaat vooral over regelingen ter zake
van informed consent en dergelijke. Volgens mij moet het in dit wetsvoorstel
worden geregeld.Minister Borst-Eilers:Ik had ook al toegezegd om de definitie in dit wetsvoorstel aan te passen.
U krijgt daarvoor nog een wijziging toegestuurd. Zo zal ook in deze wet het
begrip "instelling" worden opgerekt tot deze personen. Tussen nu en de stemmingsdatum –
vermoedelijk aanstaande dinsdag – kunt u dat nog krijgen.Er is ook nog gevraagd naar de internationale ontwikkelingen. Wij zijn
onder het Spaanse voorzitterschap bezig met een richtlijn over kwaliteit en
veiligheid van het gebruik van humane cellen en weefsels. Die zal heel sterk
aansluiten bij de al bestaande richtlijn over het bloed. De Kamer weet misschien
dat Nederland bij de totstandkoming van deze laatste richtlijn een grote rol
en ook een voortrekkersrol heeft gespeeld. Ik denk dat wij bij de richtlijn
waarmee wij nu bezig zijn, als een mes door de boter zullen gaan, omdat die
er sterk op lijkt. De Europese Commissie is gisteren al met de richtlijn akkoord
gegaan en volgende week komt de Europese Raad van ministers
van Volksgezondheid bijeen. Ik verwacht dat wij dan een belangrijke stap zullen
kunnen zetten.Als de AMvB's er zijn, komt er eigenlijk pas meer inzicht in de administratieve
lasten. Inderdaad komt Actal er dan nog aan te pas; ze zullen sowieso aan
dit adviescollege voorgelegd worden. Ik zeg ook graag toe dat het College
bescherming persoonsgegevens hierbij zal worden ingeschakeld.Ik ben al een poos in gesprek met Cryo-Cell en ik heb ook geprobeerd,
zij het tot dusverre met weinig succes, ervoor te zorgen dat men op een andere
manier propaganda maakt. Deze firma gaat er wel heel vast van uit dat er zulke
reële mogelijkheden zijn voor mensen om later via hun eigen navelstrengbloed
gered te worden dat alle ouders hier eigenlijk direct aan zouden moeten meewerken.
Zij loopt hiermee toch wel erg ver op de ontwikkelingen vooruit, dit is wel
erg futuristisch. De bank in Leiden die navelstrengbloed opslaat, heeft onlangs
van mij nog een subsidie ontvangen; ik draag deze bank een warm hart toe,
want ik vind dat ze voortreffelijk werkt. Deze bank berekent inderdaad gewoon
kostendekkende tarieven, wat ik bij deze materie toch wel verre te verkiezen
vind boven commerciële tarieven. Maar overigens komt er hiermee geen
einde aan commerciële activiteiten. Het materiaal moet worden aangeboden
aan de orgaanbank, die het kan doorgeleiden naar een instelling die er van
alles mee kan gaan doen. Dat kan ook een commerciële activiteit zijn,
men kan er een geneesmiddel, een nieuw medisch hulpmiddel of wat dan ook van
maken. Deze wet betekent dus niet het einde van Cryo-Cell.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter! Ik neem aan dat de minister wel van zins is om de zeggenschap
over het navelstrengbloed dat bij orgaanbanken binnenkomt, zodanig te regelen
dat men zelf kan aangeven of men dit wil.Minister Borst-Eilers:Absoluut. Maar, zoals ik al zei, het is nog niet wetenschappelijk bewezen
dat het opslaan van bloed voor individuele behandeling later een meerwaarde
heeft. Daar staat tegenover dat je maar één keer in je leven
over navelstrengbloed beschikt, namelijk als je net geboren bent, dus er is
ook wel iets voor te zeggen om mensen die dit willen, hier de ruimte voor
te geven.Mevrouw Terpstra vroeg zich af of het niet verstandig zou zijn om een
orgaanbank die een ISO-certificaat heeft, automatisch erkenning te geven.
Ik denk dat de erkenning in zo'n geval heel vlot zal verlopen, maar telkens
als de aanduiding van een certificering verandert – dat gebeurt nogal
eens – zou je ook die erkenning daarop moeten aanpassen. Het lijkt mij
dan ook beter om die erkenning apart te geven, maar nogmaals, als iemand met
zo'n certificaat aankomt, is het proces natuurlijk al voor 90% afgerond. Ik
zal ervoor zorgen dat het in die gevallen heel vlot geregeld wordt, maar met
het oog op de wisselingen in de aanduiding van een certificering lijkt het
mij niet raadzaam om de twee precies als precies hetzelfde te definiëren.Ik begrijp dat vele sprekers het jammer vinden, dat vind ik zelf ook wel,
dat het wetsvoorstel Zeggenschap en dit wetsvoorstel niet tegelijkertijd aan
de Kamer kunnen worden voorgelegd. De wet zeggenschap is inderdaad, zoals
mevrouw Terpstra zei, het sluitstuk van dat hele pakket. Zij ziet eigenlijk
alleen toe op lichaamsmateriaal dat voor een ander doel wordt gebruikt dan
waarvoor het is afgenomen. In die andere gevallen hebben wij inmiddels specifieke
wetten, zoals WOD, Wet foetaal weefsel en Embryowet. De verwachting op mijn
departement is dat eind van dit jaar het wetsvoorstel zeggenschap naar de
Kamer gaat.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Ik heb de minister gevraagd hoe belangrijk voor haar de herleidbaarheid
is bij het opslaan van het materiaal. Zij zegt dat uitzonderingen gemaakt
kunnen worden, omdat het in andere wetteksten anders is geregeld op grond
van privacyoverwegingen. Ik deel niet de opvatting dat privacyoverwegingen
zwaarder zouden kunnen wegen dan veiligheid van het materiaal. Ik wil dat
de minister daar nog iets over zegt. Het lijkt mij nogal sterk dat wij voor
foetaal materiaal op grond van privacyoverwegingen uitzonderingen gaan maken.
Ik kan mij voorstellen dat met foetaal materiaal dat getransplanteerd wordt,
dezelfde dingen mis zijn als met ander materiaal.Minister Borst-Eilers:Nee, daar voel ik niets voor. In de Wet foetaal weefsel is de zeggenschap
toch heel correct geregeld.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Wel de zeggenschap, maar niet de herleidbaarheid. Het staat wel in artikel
7, maar in de nota naar aanleiding van het verslag merkt de minister op dat
in de Wet foetaal weefsel ingevolge het belang dat aan privacy wordt gehecht,
anders wordt gekeken op de herleidbaarheid van het materiaal dan bij ander
materiaal. Kan de minister daarover nog iets zeggen?Minister Borst-Eilers:Het algemene uitgangspunt, dat ook in deze wet staat, is dat de herleidbaarheid
bij geneeskundige behandeling belangrijk is en dat daaraan altijd voldaan
moet worden. Als er bijwerkingen of ongewenste effecten optreden, moet je
die kunnen herleiden opdat je ervoor kunt zorgen dat andere mensen niet met
hetzelfde materiaal worden behandeld. Het is een andere zaak als het foetaal
weefsel, wat nu nog het geval is, voor wetenschappelijk onderzoek wordt gebruikt
en nog niet in de klinische praktijk. Dan behoeft de herleidbaarheid nog geen
harde eis te zijn.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Maar thymusweefsel, dat geïmplanteerd kan worden, zal toch zeker
herleidbaar moeten worden bewaard?Minister Borst-Eilers:Ja, absoluut. Als weefsel wordt ingebracht bij een andere persoon of patiënt,
moet het herleidbaar zijn. Daarop ziet ook een van de artikelen over de registratie
van de gegevens.De heer Van der Vlies heeft gevraagd naar de inbreng van Nederland in
de Europese richtlijn. Wij zijn daarbij actief betrokken geweest via de ambtenaren.
Op het gebied van bloed waren wij zelfs een beetje de leidende natie. Wanneer
de internationale richtlijn gereed is, kan ik u na volgende week schriftelijk
laten weten, afhankelijk van hetgeen men in de Raad daarover bespreekt.Het lijkt mij verstandig om nu op de amendementen te reageren. Over het
amendement op stuk nr. 9 laat ik het oordeel graag aan de Kamer
over. Dat amendement heeft betrekking op het voorhangen van de AMvB's. Er
wordt nu nog één AMvB genoemd, maar ik heb begrepen dat het
de bedoeling is om het aantal iets uit te breiden. Mijn oordeel blijft echter
dat ik dit graag aan de Kamer overlaat.In het amendement op stuk nr. 10 van mevrouw Terpstra, medeondertekend
door de leden T. de Graaf en Jense, wordt gesteld dat het wetsvoorstel geen
bepaling hoeft te bevatten over de aard van de bedrijfsvoering. Met dat amendement
heb ik wel moeite. Ik denk dat dit niet verstandig is. Mevrouw Terpstra zegt
dat opslag voor commercieel gebruik ook mogelijk moet zijn. Ik heb al gezegd
dat het eerst naar de orgaanbank gaat en in de volgende stap van de kanalisatie
naar de commerciële instellingen kan. Daarvoor hebben wij in de wet geen
verdere bepalingen opgenomen. Het gaat namelijk om die eerste stap: de orgaanbank.Mevrouw Terpstra (VVD):Mijn amendement ziet erop toe dat zowel een instelling mét als
een instelling zónder winstoogmerk in de gelegenheid zou moeten zijn
om zich aan te melden als erkende orgaanbank. Zij moeten ook aan alle eisen
van veiligheid en kwaliteit voldoen. Daar gaat het om en niet om de vorm van
bedrijfsvoering. Waarom sluit de minister de commerciële instellingen
uit?Minister Borst-Eilers:U wilt commerciële orgaanbanken mogelijk maken, mevrouw Terpstra?Mevrouw Terpstra (VVD):Waarom niet? Dit wetsvoorstel beoogt toch te zorgen voor kwaliteits- en
veiligheidseisen? Het is toch de bedoeling het zo te kanaliseren dat het veiliger
en kwalitatief beter wordt?Minister Borst-Eilers:Als wij spreken over het gebruik van lichaamsmateriaal om daarvan allerlei
producten te maken, moet dat natuurlijk ook commercieel kunnen. Dan zitten
wij ook een beetje in de sfeer van de farmaceutische industrie. Als het echter
gaat om het bewaren van materiaal wat mensen hebben afgestaan ten bate van
anderen, voel ik niet voor winstoogmerk. Dat is een beetje een moreel principe.
Als men er winst mee maakt, is de mening van het kabinet dat er enigszins
misbruik gemaakt wordt van de goedgeefsheid van anderen. Ook bij de bloedtransfusie
huldigen wij niet alleen het principe dat bloed afgestaan wordt zonder winstoogmerk
maar ook dat bloedbanken in Nederland geen winstoogmerk hebben. Het zijn instellingen
die kostendekkend werken. Nogmaals, als men er vervolgens een product van
gaat maken, zijn alle wegen voor de commercie open. Ik zie dat mevrouw Terpstra
het er uiteraard niet mee eens is, maar ik ontraad aanvaarding van dit amendement
op grond van deze argumenten.Het amendement op stuk nr. 11 van mevrouw Terpstra strekt ertoe, de voorschriften
betreffende de samenstelling van het bestuur te laten vallen. Die bepaling
komt uit de Wet orgaandonatie. Toen was de Kamer het er wel mee eens. Iedereen
heeft natuurlijk het recht om van opvatting te veranderen, maar dat is de
reden waarom die bepaling erin staat. Ik laat het oordeel over dit amendement
graag aan de Kamer over.Voorzitter. Het lijkt mij misschien het handigste als ik nu maar stop
in eerste termijn. Naar mijn mening heb ik in ieder geval de hoofdzaken behandeld.De voorzitter:Er kan slechts sprake zijn van een hele korte tweede termijn, gelet op
de verdere agenda van vandaag.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik dank de minister voor haar antwoorden. Ik zal aan uw verzoek voldoen,
voorzitter, door het kort te houden en zonder grote betogen nog een paar puntjes
op de i proberen te zetten.Ik wil beginnen met de verwarring over de uitzondering voor de verplichting
voor het aanmelden van lichaamsmateriaal voor de orgaanbank. Ik begrijp nu
dus goed dat artikel 4, lid 2.b, en artikel 4, lid 2.c, in feite de uitzondering
maken voor alle lichaamsmateriaal dat afkomstig is van embryonaal of foetaal
weefsel en dat ter beschikking komt voor autoloog gebruik? Dus niet alleen
voor één geneeskundige behandeling in tijd gezien en in tijd
beperkt, maar ook voor een langere duur? Als dat niet zo is, hoor ik dat graag. Verder wilde ik graag een punt op de i zetten ten aanzien van de verantwoordelijkheids-
en kostentoedeling van het vervoer nadat lichaamsmateriaal beschikbaar is
gekomen. De minister zegt dat de verantwoordelijkheidstoedeling een gezamenlijke
problematiek is. Zowel de instelling die het lichaamsmateriaal heeft verworven,
als de orgaanbanken die uiteindelijk het lichaamsmateriaal krijgen, zijn verantwoordelijk
voor de kwaliteit en de veiligheidseisen. Dit betekent echter in feite dat
niemand zich echt verantwoordelijk voelt en dat hiermee dus een mist is geschapen.
Ik zou het dan ook op prijs stellen dat de minister niet alleen zoekt naar
een pragmatische oplossing, maar ook formeel regelt wie de verantwoordelijkheid
en de regie heeft. Dat de uitvoering vervolgens onder die regie aan een ander
wordt toegewezen, is geen probleem. Dat kan pragmatisch worden opgelost. Ik
dacht trouwens dat in het wetsvoorstel staat dat de orgaanbank daarvoor verantwoordelijk
is. Het moet duidelijk zijn dat die dan ook de regie en de eindverantwoordelijkheid
heeft en dus ook voor de kosten verantwoordelijk is.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben het met u eens dat de minister iets anders zei dan in het wetsvoorstel
staat. In het wetsvoorstel staat zeer uitdrukkelijk dat de verantwoordelijkheid
bij de orgaancentra en de orgaanbanken ligt. Ik wil dit ook graag bevestigd
zien.Mevrouw Terpstra (VVD):Er groeit nog iets moois tussen ons.Ik ben dankbaar voor de toezegging van de minister dat de kleinschalige
botopslag, zoals de orthopedische beroepsbeoefenaren die hebben bepleit, op
een pragmatische manier opgelost moet worden. Onder eindverantwoordelijkheid
van de orgaanbank moet de kleinschalige botopslag bij kleine dependances in
ziekenhuizen geregeld kunnen worden. Vanzelfsprekend moet voor het gebruik
bij een ander aan de keurings- en veiligheidseisen worden voldaan. Hierdoor
zie je tegelijkertijd hoe belangrijk het is dat de inhoud van de inspraakronde
teruggekoppeld wordt naar de Kamer. Daardoor kan zij bij haar afweging en
straks bij de invulling van de AMvB's een vinger aan de pols houden. De certificering van de spermabanken is zo ontzettend zwaar dat het eigenlijk
mogelijk moet zijn dat zij hierbij automatisch ook als orgaanbank worden erkend.
Aangezien de certificering nog weleens wordt veranderd naar gelang de stand
van de wetenschap, vindt de minister evenwel dat hier toch altijd nog even
naar gekeken moet worden. Als de eisen voor certificering worden veranderd
naar gelang de stand van de wetenschap, zal er echter alleen nog maar alerter
worden gereageerd en zullen de veiligheidseisen hierdoor eerder aangescherpt
worden dan dat zij er negatief door beïnvloed worden. Daarom vind ik
dat de minister in ieder geval moet toezeggen dat de administratieve rompslomp
waarmee spermabanken te maken krijgen bij het vragen van erkenning als gecertificeerde
orgaanbank, tot een minimum wordt beperkt. Dat zou toch met een briefje geregeld
moeten kunnen worden. Als alles weer opnieuw bekeken moet worden door de ambtenaren,
zou dat alleen maar tijdverspilling zijn.Ik heb mijn wenkbrauwen gefronst, toen ik in de nota naar aanleiding van
het eindverslag las dat wij niet op de hoogte zijn van het precieze aantal
spermabanken. Er werd zelfs met enig understatement en een beetje geestig
gesteld dat wij de eenmansspermabanken niet kennen. Kunt u daar nog iets over
zeggen? Ik vind dit namelijk buitengewoon merkwaardig. Hoe kunt u daar trouwens
controle op uitoefenen, als u ze niet kent?De minister heeft toegezegd, te willen bekijken of het niet beter is om
in het onderhavige wetsvoorstel iets te regelen voor de vroedvrouwen en huisartsen
in plaats van in de wetgeving inzake de medezeggenschap. Het lijkt mij trouwens
wel raar, als een zelfstandig werkende huisarts of vroedvrouw wordt aangeduid
als instelling. Ik vind dat het woord rechtspersoon dan gebruikt moet worden,
dat is wat hanteerbaarder dan het woord instelling.De minister heeft gezegd dat de ministers van de Europese Gezondheidsraad
volgende week vergaderen over de Europese Richtlijn. Kan zij nu alvast iets
zeggen over de inhoud van de Europese richtlijn? Het is voor ons wel van belang
om te weten wat voor Europese richtlijn eraan komt, nu wij een wet behandelen
die dadelijk alleen nog maar door de Tweede Kamer is aangenomen, of niet.Ik vind de argumentatie van de minister voor het ontraden van aanvaarding
van het amendement op stuk nr. 10 niet helder en niet sterk. Wil zij daar
in tweede termijn nog verder op ingaan? Bij bespreking van het amendement
op stuk nr. 11 heeft de minister opgemerkt dat er in de Wet op de orgaandonatie
ook een artikel is opgenomen over de samenstelling van het bestuur. Dat mag
zo zijn, maar inmiddels zijn wij wel een stap verder en hebben wij besloten
om allerlei instellingen meer autonomie te geven en niet meer alles vanuit
Den Haag te regelen. Ik vind dat wij ons vanuit Den Haag echt niet meer met
de samenstelling van het bestuur moeten bezighouden.De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw Terpstra mag haar opvatting hebben over de bemoeienis van de wetgevende
macht met de samenstelling van besturen van bijvoorbeeld organen en instellingen
waar de overheid belang bij heeft en waar zij soms zelf opdrachten parkeert.
Nu suggereerde zij echter dat wij daar met elkaar op teruggekomen waren. Daar
is mij niets van bekend. Bij welke gelegenheid is dat gebeurd, want ik wil
graag bij de les blijven?Mevrouw Terpstra (VVD):Volgens mij is er een uitgebreide discussie geweest, onder andere tijdens
de behandeling van de zorgnota, waarin werd gezegd dat wij af moeten van de
betutteling vanuit Den Haag en dat wij de mensen juist veel meer autonomie
en mogelijkheden voor eigen bedrijfsvoering moeten geven.De heer Van der Vlies (SGP):Zeker, maar de aanwezigheid van bepaalde deskundigheden, disciplines en
invalshoeken binnen besturen kan nog altijd binnen de beïnvloedbare sfeer
van de overheid en de wetgevende macht blijven, herinner ik mij van die discussie.
Vandaar mijn interventie.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik verbaas mij erover dat juist u dat zegt, want ik heb begrepen dat u
vanuit uw eigen organisaties helemaal niets van doen wilt hebben met inmenging
van buitenaf, vooral niet bij de samenstelling van besturen.De heer Van der Vlies (SGP):Nee, natuurlijk niet, maar dat zijn besturen van organisaties en instellingen
waar de overheid niets mee van doen heeft. Het gaat hier om bij wet ingestelde
instellingen en organisaties. Dat is even wat anders. Dat onderscheid moeten
wij wel blijven maken.Mevrouw Terpstra (VVD):Wij zitten hier niet op dezelfde lijn en dat weet de heer Van der Vlies.Mevrouw Arib (PvdA):Voorzitter. Ik heb een korte vraag.De voorzitter:Ik sta ook alleen korte interrupties toe, want wij hebben vandaag een
zware agenda.Mevrouw Arib (PvdA):Mevrouw Terpstra verwijst naar de behandeling van de zorgnota. Volgens
mij was dat een discussie over verantwoordelijkheden, terwijl wij vandaag
een discussie voeren over lichaamsweefsel. Ik herken mij absoluut niet in
de opmerking dat de overheid zich volgens de PvdA-fractie helemaal niet mag
bemoeien met wat de partijen in het veld met elkaar doen.Mevrouw Terpstra (VVD):U hebt gelijk. Wat dat betreft luisteren wij alle twee wat selectief.
Het mag duidelijk zijn dat de PvdA-fractie juist over de overheidsinvloed
bij bijvoorbeeld de samenstelling van besturen een heel andere opvatting heeft
dan de VVD-fractie.Voorzitter. Ik heb nog een opmerking over Cryo-Cell en andere toekomstige
bedrijven die lichaamsmateriaal voor autoloog gebruik willen opslaan, tegen
betaling inderdaad. De minister gaf een beeldende beschrijving van de reclame
die Cryo-Cell maakt. Ik heb het foldertje ook gelezen en mij is opgevallen
dat die ietwat genuanceerder was dan de minister hier verwoordde. Dat maakt
echter niet erg veel uit.De minister is niet helemaal consistent in haar redenering. Aan de ene
kant zegt zij dat het niet erg waarschijnlijk is dat navelstrengbloed, en
dus de stamcellijn, een meerwaarde heeft voor het individu. Aan de andere
kant wijst zij erop dat de navelstrengbloedbank waarover zij beschikt, die
kant wel op zou kunnen gaan. Dat wijst er toch op dat zij ook
wel gevoel heeft voor het feit dat mensen dit soort materiaal, dat maar eens
voorkomt, namelijk alleen bij de geboorte, zoals zij ook heeft gezegd, individueel
willen opslaan. Ik kan mij niet voorstellen dat je dit alleen zou moeten doen
bij publieke organisaties en erkende bloedbanken. Dat zou je ook op een kwalitatief
goede manier kunnen doen bij een commerciële instelling.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter. Ik dank de minister voor haar beantwoording. Ik wil kort ingaan
op enkele punten, in willekeurige volgorde. De wet op de zeggenschap lichaamsmateriaal
is inderdaad het sluitstuk van het pakket wetgeving dat wij met elkaar hebben
gemaakt. Ik begrijp dat er nog dit kalenderjaar een wetsvoorstel bij de Kamer
kan liggen. Wij hadden het liever eerder gehad, maar goed, de feiten liggen
zoals zij liggen. Wij zullen dat met belangstelling tegemoet zien.De fracties van de ChristenUnie en de SGP zijn het met de minister eens
dat wij heel terughoudend en prudent moeten zijn wat betreft commercialisering
op dit terrein van de gezondheidszorg, omdat er allerlei ontwikkelingen kunnen
toeslaan die wij niet willen en waarvan wij de consequenties niet kunnen overzien,
mede gelet op de internationale context. Zij maakt een onderscheid tussen
producten die te herleiden zijn tot lichaamsmateriaal, en organen. Dat onderscheid
kan ik meemaken.De minister zegt dat zij in gesprek is met Cryo-Cell en dat dit bedrijf
in de acquisitie te hoge verwachtingen presenteert. En dat was het, althans
zo vernam ik het. In dit wetsvoorstel wordt een relevante omgeving gedefinieerd
voor Cryo-Cell. Mijn vraag aan de minister is welke positie Cryo-Cell daarin
inneemt en onder welke voorwaarden.De fracties namens welke ik spreek, vinden dat de ontwikkeling van stamcellen
uit navelstrengbloed voor toepassing op jezelf of je verwanten hoger scoort
in onze ethische toets dan de embryonale stamcellen. De minister zal zich
dit herinneren uit de discussie die wij hierover hebben gehad. Daarom hebben
wij positieve belangstelling voor de ontwikkelingen bij wat Cryo-Cell onderneemt
en onderzoekt. Wij willen deze niet onzorgvuldig geamputeerd zien uit het
normatieve kader dat wij hiervoor hebben gemaakt. Graag verneem ik het antwoord
van de minister hierover.Mevrouw Van Geen (D66):Voorzitter. Ik dank de minister voor haar antwoorden. Er zijn nog twee
punten waarover ik iets meer wil horen. Ik kan mij voorstellen dat concurrentie
in heel veel situaties aan te bevelen is als een goed idee. Als het gaat om
unieke, onvervangbare producten, is er geen sprake van concurrentie, maar
eerder van een chantageachtige situatie. Op het moment dat je het navelstrengbloed
bij een bepaalde instantie hebt ingeleverd, ben je afhankelijk van die instantie
voor het goed bewaren ervan. Dat brengt mij tot grote terughoudendheid of
in elk geval duidelijke voorwaarden rond een eventueel winstoogmerk. Ik wijs
dat niet helemaal af, maar die voorwaarden vind ik erg belangrijk.Een ander punt is de kwaliteit van het lichaamsmateriaal in de ons omringende
landen. De minister heeft gezegd dat volgende week duidelijk wordt hoe het
gaat met de Europese regelgeving daarover. Ik kan mij voorstellen dat zij
daar even op wil wachten. Als die Europese regelgeving niet op heel korte
termijn – binnen een maand – tot een verandering van de systematiek
zal leiden, dan lijkt het mij belangrijk om informatie te hebben over de kwaliteit
en de kwaliteitsbewaking van het lichaamsmateriaal in buitenlandse ziekenhuizen.
Dat lijkt mij van belang voor besluiten over behandeling in buitenlandse ziekenhuizen,
wat op het ogenblik mogelijk is. Het zicht op de kwaliteit hoort er wat mij
betreft bij. Mocht die informatie er al zijn, dan wil ik graag dat die toegankelijk
wordt gemaakt. Mocht die informatie er nog niet zijn, dan vraag ik de minister
om te bevorderen dat die beschikbaar komt.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. Ook ik dank de minister voor de antwoorden die zij gegeven
heeft en met name ook voor de toezegging om te bekijken of het mogelijk is
om kleinschalig materiaal te blijven opslaan, onder de kwaliteitseisen en
veiligheidsgaranties die deze wet moet bieden. Het weer delegeren naar anderen
zou weleens kunnen beteken dat er enig verlies optreedt en dat is natuurlijk
niet de bedoeling.Ik maak mij enigszins zorgen over de handhaafbaarheid van deze wet omdat
het moeilijk lijkt te zijn om bij alle instellingen en privé-personen
te controleren of zij zich houden aan de nader te stellen regels in artikel
8, bijvoorbeeld omtrent het vervoeren en het bewaren van materiaal. Wij zullen
daar nog indringend over van gedachten wisselen en ik hoop dat wij daar uitkomen.
Ik maak mij zorgen over de controle. Ik ben bang dat dit een enorme administratieve
lastendruk zal meebrengen. Ik hoop dat de minister met ons wil nadenken over
de vraag hoe wij die kunnen beperken, zonder de eisen die wij aan veiligheid
en kwaliteit stellen geweld aan te doen.Ik ben blij dat de minister heeft gezegd dat navelstrengbloed –
omdat het om stamcellen gaat – altijd onder deze wet valt. De zeggenschap
daarover is weliswaar nog niet geregeld, maar dat zullen wij nog doen. Dat
betekent dat alle navelstrengbloed dat afgenomen wordt daadwerkelijk aangeboden
zal moeten worden aan orgaanbanken, nog afgezien van de vraag of dat commerciële
of niet-commerciële orgaanbanken zijn. Ik vraag de minister dan ook om
duidelijker te zijn. De AMvB's zullen meer duidelijkheid geven over de vraag
hoe het gaat met het navelstrengbloed, maar ik roep de minister middels een
motie op om te onderzoeken op welke wijze het herleidbaar opslaan van navelstrengbloed
in erkende orgaanbanken voor zowel autoloog als allogeen gebruik zo mogelijk
tegen kostprijs gerealiseerd kan worden. Het gaat om solidariteit. Het navelstrengbloed
is, enkele uitzonderingen daargelaten, voor iedereen beschikbaar.De Kamer,gehoord de beraadslaging,constaterende dat herleidbaar opslaan van navelstrengbloed in erkende
orgaanbanken tot de mogelijkheden behoort;Ross-van Dorp van mening dat dit van publiek belang is met het oog op (toekomstige)
ontwikkelingen in de geneeskunde met betrekking tot zowel autoloog als allogeen
gebruik van stamcellen;constaterende dat aan herleidbaar opslaan van navelstrengbloed ten behoeve
van mogelijk autoloog gebruik van stamcellen maatschappelijke behoefte bestaat
en dat commerciële activiteiten hierin niet langer (direct) kunnen voorzien
na inwerkingtreding van de Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal;verzoekt de regering, te onderzoeken op welke wijze het herleidbaar opslaan
van navelstrengbloed in erkende orgaanbanken voor zowel autoloog als allogeen
gebruik, zo mogelijk tegen kostprijs, gerealiseerd kan worden,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door de leden Ross-van Dorp, Arib en Halsema.
Naar mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 12(27844).Mevrouw Terpstra (VVD):Voorzitter. Ik heb een vraag die zowel op de motie slaat als op de wetstekst
zoals die luidt door de nota van wijziging. Volgens mij is er sprake van een
misverstand.Mevrouw Ross zet in haar motie dat na inwerkingtreding van de Wet veiligheid
en kwaliteit lichaamsmateriaal commerciële activiteiten niet langer (direct)
kunnen voorzien in de behoefte aan herleidbaar opslaan van navelstrengbloed.
Dat staat op gespannen voet met de wijziging die de minister in de nota van
wijziging heeft aangebracht in artikel 4, lid 2c. Die wijziging houdt in dat
de verplichting tot het aanbieden aan de orgaanbank uit het eerste lid niet
geldt met betrekking tot "uit bestanddelen van het menselijk lichaam of van
een embryo dan wel uit foetaal weefsel in kweek gebrachte cellen". Via de
nota van wijziging wordt dus deze uitzondering gemaakt. De tekst van de motie
is dan ook niet juist.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Mijn motie heeft betrekking op navelstrengbloed en niet op in kweek gebrachte
cellen van embryo's of foetaal weefsel. Navelstrengbloed valt ook ingevolge
wat in de nota van wijziging staat onder dit wetsvoorstel. De minister heeft
met zoveel woorden in het interruptiedebatje verklaard dat navelstrengbloed
wordt aangeboden aan een orgaanbank, althans de stamcellen. Het valt dus niet
onder de Wet inzake bloedvoorziening.Mevrouw Terpstra (VVD):De letterlijke tekst van de nota van wijziging op dit punt is: "uit bestanddelen
van het menselijk lichaam of van een embryo dan wel uit foetaal weefsel in
kweek gebrachte cellen". Stamcellen zijn dat ook.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Stamcellen hoeven niet direct in kweek gebracht te zijn. Stamcellen isoleer
je uit het navelstrengbloed en kun je vervolgens in kweek brengen, maar dat
hoeft niet. Je kunt deze cellen zelfs weer direct inplanten in de persoon
die ze ter beschikking heeft gesteld. In kweek brengen heeft met name te maken
met de cellijnen. Overigens zou ik graag van de minister willen weten waarom
cellijnen, die je ook voor transplantatie kunt gebruiken, zijn uitgezonderd
via de nota van wijzigingen die zij voorstelt. Ik denk dat de minister duidelijk
zal kunnen maken hoe het zit met de interpretatie die u geeft, maar ik lees
het anders. Ik vraag daarom met deze motie om een onderzoek omdat het mij
nog absoluut niet helder is hoe wij dat zouden kunnen organiseren.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik onderschrijf het doel van uw motie. Ik wil dat onderzoek ook graag
en zou het fijn vinden als erkende orgaanbanken ook herleidbaar navelstrengbloed
opslaan. Het zou echter interessant zijn als u in de derde alinea het laatste
deel van de volzin schrapt, want dan ontstaat daarover geen onduidelijk en
krijgt u toch uw onderzoek. U krijgt dan ook nog een meerderheid voor uw motie.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Een meerderheid zou fantastisch zijn, maar ik hoop dat dit op grond van
de huidige motietekst ook kan. Ik zie namelijk niet in wat het probleem is.
Ik denk dat de motietekst voor zichzelf spreekt. Het gaat om het tegen kostprijs –
want wij hebben het niet over de commerciële kant die wellicht eveneens
mogelijk is – herleidbaar opslaan in de bestaande navelstrengbloedbank.
Het lijkt mij dat onderwerp van onderzoek moet zijn hoe het kan toegaan in
de navelstrengbloedbank die wij nu hebben.Ik heb nog een vraag aan de minister over het ter beschikking stellen
van foetaal weefsel. Ik lees in de nota naar aanleiding van het verslag dat
het aanbieden van foetaal weefsel pas aan de orde is wanneer de stand van
de wetenschap zodanig is dat het materiaal gebruikt kan worden. Dat zou betekenen
dat er een relatie bestaat tussen het terbeschikkingstellen en het gebruik.
Ik vraag mij af of dat dan wel goed gaat. Op het moment dat een vrouw heeft
beloofd weefsel ter beschikking te stellen voor transplantatie en dat weefsel
pas zou worden afgenomen op het moment dat het nodig is, zou er een relatie
kunnen ontstaan die anders is dan bij het afnemen van ander weefsel. Misschien
begrijpt de minister mijn huiver een beetje. Het mag niet gaan lijken op het
op bestelling krijgen van benodigd materiaal. In relatie tot de abortus vind
ik dat niet zo'n prettige gedachte.Ik heb helaas geen antwoord gehad op mijn vragen over de relatie tussen
donor en kennis van genetische defecten. Dat betreft dus de meer juridische
kant van de zaak. Ik hoop dat de minister hierop nog schriftelijk kan reageren
voordat wij hierover weer komen te spreken aan de hand van de invulling van
de AMvB's. Ik kondig nu alvast aan dat mijn amendement ter zake zodanig zal
worden gewijzigd dat het betrekking heeft op alle AMvB's.Minister Borst-Eilers:Voorzitter. Mevrouw Terpstra kwam terug op de verantwoordelijkheid op
het gebied van bijvoorbeeld het vervoer. Het wetsvoorstel bepaalt dat de orgaanbank
verantwoordelijk is voor hetgeen er na de aanmelding gebeurt. In het eisenbesluit
op grond van artikel 8 kunnen nadere bepalingen worden opgenomen op dit punt.
De orgaanbank is ook verantwoordelijk voor het kleine depot bij de afdeling
orthopedie.Aan hetgeen ik heb gezegd over de certificering heb ik niet zoveel toe
te voegen. Ik wil niemand tot onnodige administratieve activiteiten
dwingen. De huidige certificeringstrajecten staan los van de erkenning en
ik denk dat wij dat zo moeten houden. Overigens zullen de veldpartijen ook
nog invloed kunnen uitoefenen op de praktische uitwerking van de globale in
een AMvB te stellen eisen. Normen worden immers altijd ontwikkeld in samenspraak
met de beroepsgroep die hierin op grond van haar expertise zelfs leidend is.Ik denk dat wij binnenkort volledig op de hoogte zullen zijn van het aantal
spermabanken. Hierover ben ik regelmatig met de beroepsgroep in gesprek. Men
heeft zich verenigd in de Nederlands-Belgische Vereniging voor Kunstmatige
Inseminatie, alleen hebben niet alle spermabanken zich bij die vereniging
aangesloten. Maar ook de niet aangesloten spermabanken kunnen zich niet onttrekken
aan toezicht. Wij willen alle spermabanken verplichten om zich aan de erkenningsvoorwaarden
te houden. Daarom ook hebben wij ze binnen de reikwijdte van deze wet gebracht.
Ik neem aan dat, als dit wetsvoorstel tot wet is verheven, wij volledig op
de hoogte zijn van het aantal en het reilen en zeilen.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik heb dit niet voor niets gevraagd. Op pagina 17 van de nota naar aanleiding
van het eindverslag schrijft de minister: "Daarnaast is van belang dat sommige
spermabanken onderdeel uitmaken van een afdeling binnen een ziekenhuis; een
onbekend deel van de spermabanken is echter vrijgevestigd en heeft geen binding
met een ziekenhuis. (...) Bij de spermabanken die als eenmansbedrijf gevestigd
zijn, ontbreekt deze stimulans tot kwaliteitsverbetering." Dit betekent dat
de minister geen zicht heeft op die spermabanken en dus ook geen contact ermee
kan onderhouden.Minister Borst-Eilers:Wij hebben wel contact met de beroepsgroep van de gynaecologen, de huisartsen
en de artsen die zich speciaal met onvruchtbaarheid bezighouden. Die hebben
allen een vereniging en moeten hun collega's aanspreken. Bovendien zijn zij
allen onder het toezicht van de inspectie gesteld. Ik begrijp wel wat mevrouw
Terpstra bedoelt, maar artsen zijn niet aan ons totaal onbekende mensen, alleen
weten wij niet dat sommigen een spermabankje hebben. Wij proberen daar nu
achter te komen.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik vind dit merkwaardig. Ik vind dit nog gekker dan dat je niet weet hoeveel
blauw er op straat staat.Minister Borst-Eilers:Wij weten wel hoeveel artsen er zijn. In welke regel of wet wil mevrouw
Terpstra dan een grondslag vinden om te weten te komen wat iedere arts in
Nederland doet? De arts handelt binnen de ruimte van zijn specialisatie. Een
gynaecoloog of een medicus die onvruchtbaarheid behandelt, heeft de medische
bevoegdheid om dit te doen. Wij dringen er wel op aan dat zij dit aan ons
laten weten, omdat dit een speciale "tak van sport" is in de gynaecologie.
Er is nergens een verplichting opgenomen dat zij dit moeten melden.Mevrouw Terpstra (VVD):Ik vind dit ernstig. Dit ligt in lijn van de opmerkingen van de CDA-fractie
over de handhaafbaarheid van de wet. Je moet die mensen natuurlijk wel weten
te bereiken.Minister Borst-Eilers:Ik sta open voor alle suggesties.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Misschien moet een melding verplicht worden gesteld?Minister Borst-Eilers:De artsen zijn verplicht dit te melden. Die verplichting is ook in deze
wet opgenomen, maar de handhaving verloopt vaak via signalering. Je kunt nooit
uitsluiten dat er niet ergens een gynaecoloog is die in een enkel geval een
kunstmatige inseminatie met donorsperma doet en niet laat weten dat hij dit
doet. Zodra men een spermabank heeft, is men natuurlijk gehouden dit te melden.
De handhaafbaarheid is echter moeilijk. Dit is inderdaad een serieus punt,
maar ik weet niet hoeveel zorgen wij ons hierover moeten maken. Het is inderdaad
niet met absolute zekerheid vast te stellen dat er niet nog ergens een kleine
spermabank is van het bestaan waarvan wij niet weten. Wij doen een beroep
op de professionaliteit en het verantwoordelijkheidsgevoel van de beroepsgroep
om ervoor te zorgen dat er zo snel mogelijk een einde komt aan die onbekende
situaties.Mevrouw Terpstra heeft nog gevraagd naar de inhoud van de Europese richtlijn.
Wij hebben vanmiddag een algemeen overleg over de Gezondheidsraad waarin dit
onderwerp uitgebreid zal worden besproken. Hoe de richtlijn er uiteindelijk
zal uitzien, weten wij nog niet zeker. Wij kennen alleen het voorstel dat
is uitgebracht. Dit sluit prima aan bij deze wet. Ik zou ook kunnen zeggen
dat wij bij de voorbereiding van de wet hebben opgelet dat wij niet van dit
voorstel afwijken. Een belangrijk punt van het voorstel voor de richtlijn
is dat orgaanbanken niet commercieel mogen zijn. Misschien is dit nog een
extra argument om het amendement onder stuk nr. 10 af te wijzen, want anders
ontstaat er straks weer een afwijking met de Europese regelgeving.Mevrouw Terpstra heeft naar aanleiding van het amendement onder stuk nr.
11 gewezen op de ontwikkelingen die gaande zijn. Ik laat het oordeel aan de
Kamer over; ik heb dit amendement niet ontraden.Er is nog gesproken over de folder van Cryo-Cell. Ik heb geen twijfel
uitgesproken over een nuttige toepassing op een later moment, maar ik heb
gezegd dat het niet wetenschappelijk is bewezen. Cryo-Cell deed het te veel
voorkomen dat het wetenschappelijk onderzoek al verder is dan het in feite
is. Nu wij een mooie toekomst tegemoet gaan met velerlei nieuwe ontwikkelingen
op dit terrein, vind ik het niet onzinnig dat ouders er toch voor kiezen om
het navelstrengbloed te laten opslaan. Ik wijs erop dat er een niet-commerciële
bank in Leiden is die uitsluitend werkt met kostendekkende tarieven. Die zou
ik verkiezen boven Cryo-Cell. Overigens wijs ik de heer Van der Vlies er nog
op dat Cryo-Cell als orgaanbank iets ander is dan Cryo-Cell als ontwikkelaar
van allerlei behandelmogelijkheden. Cryo-Cell kan uit navelstrengbloed van
een orgaanbank stamcellen verkrijgen en daarmee aan de gang gaan. Dat is een
interessante ontwikkelingsmogelijkheid. Zowel aan bepaalde universiteiten
als bij bepaalde bedrijven, zoals Cryo-Cell, wil men proberen met die navelstrengstamcellen
therapeutische mogelijkheden te creëren, waarvan ik denk dat die in moreel opzicht redelijk onbelast zijn.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Voorzitter. Worden op dit moment mensen die navelstrengbloed doneren aan
de navelstrengbloedbank, ervan op de hoogte gesteld dat dit bloed zou kunnen
worden doorgegeven aan commerciële bedrijven? Moeten deze mensen daarvoor
toestemming geven?Minister Borst-Eilers:Ik zal ervoor zorgen dat die informatie er komt, want men behoort dit
natuurlijk te weten.Mevrouw Terpstra vroeg of er misverstand bestaat over de vraag wat wel
en niet via de orgaanbank moet worden opgeslagen. Opslag van materiaal voor
eventueel toekomstig autoloog geneeskundig gebruik moet plaatsvinden via de
orgaanbank. Alleen het autoloog gebruik, waarop mevrouw Terpstra in de eerste
termijn doelde, voor één behandeling die in één
proces plaatsvindt, is van deze kanalisatie vrijgesteld. Dat is de situatie.Ik ben het eens met de opmerking van mevrouw Van Geen over het winstoogmerk.
Alleen een goedwerkende markt zou de afhankelijkheid die ontstaat als het
materieel eenmaal is ingeleverd, alsmede het risico dat men onbeperkt met
de tarieven gaat spelen, kunnen voorkomen. Dit is echter gemakkelijker gezegd
dan gedaan, want de ouders moeten dan zelf het navelstrengbloed dat zij bij
firma A hebben ondergebracht, weghalen om het vervolgens bij firma B onder
te brengen. Ik vind dit allemaal reuze ingewikkeld. Het is veel rustiger en
beter om te werken met een gewone, niet-commerciële bank die kostendekkende
tarieven hanteert.Mevrouw Van Geen sprak over een termijn van een maand in verband met de
Europese richtlijn, maar ik kan haar al bijna garanderen dat het zo vlug niet
gaat in Europa. De Commissie heeft zich er nu achter gesteld, maar er is ook
nog een Europees Parlement en de lidstaten zijn nog niet over alle details
uitgediscussieerd. Ik zal bezien welk inzicht wij hebben in de kwaliteitsgaranties
in het buitenland. Dat zal ik de Kamer doen toekomen.Mevrouw Ross bepleitte nog om overbodige rompslomp te vermijden. Zij maakt
zich zorgen over de handhaafbaarheid. Wij zullen dit nauwlettend in de gaten
houden bij de behandeling van de AMvB's, die overigens om commentaar aan Actal
worden voorgelegd.Mevrouw Ross vroeg of alle navelstrengbloed aan de orgaanbank moet worden
gezonden. Dat is zo, mits het gaat om de stamcellen en mits het gaat om geneeskundige
behandeling. Ook in het onderwijs wordt veel gebruik gemaakt van navelstrengbloed
om studenten allerlei technieken aan te leren.Het oordeel over de motie over herleidbare opslag laat ik graag aan de
Kamer over.De aanbiedingsplicht voor foetaal weefsel is pas aan de orde als er sprake
is van geneeskundige behandeling. Voor zover er al sprake is van enige routine,
wordt dit weefsel nu alleen beschikbaar gesteld voor wetenschappelijk onderzoek
en eventueel voor onderwijs. Dan valt het er buiten. Zodra er echter sprake
is van reële mogelijkheden voor een geneeskundige behandeling en het
weefsel ook daarvoor wordt afgestaan – de vrouw moet daar dan haar toestemming
voor geven – moet het worden geregeld via de kanalen zoals die in de
wet worden vastgelegd.Mevrouw Ross-van Dorp (CDA):Dit betekent dat het materiaal pas wordt bewaard op het moment dat het
daadwerkelijk toegepast kan worden. Het is dus niet mogelijk dat er foetaal
weefsel en embryonale bestanddelen ergens zijn opgeslagen in Nederland die
daar maar liggen en absoluut niet kunnen worden gebruikt?Minister Borst-Eilers:Nee, dat klopt.Mevrouw Ross vroeg om een schriftelijke reactie op de kwestie rondom de
donor. Ik zal die geven vóór de stemming van aanstaande dinsdag.Mevrouw Halsema zei in eerste termijn iets over kenbaarheid van de wet.
Ik ben het met haar eens dat als wij al af ten toe misverstanden onder elkaar
hebben over hoe de wet moet worden gelezen, het voor de burgers buiten deze
zaal helemaal een probleem is. Wij hebben al eerder voorlichtingsbrochures
voor het publiek uitgebracht over bepaalde wetten die mensen direct raken.
Wij zullen dit ook nu doen, wij gaan in simpel en helder Nederlands uitleggen,
redenerend vanuit de persoon, wat het betekent als men lichaamsmateriaal afstaat.De algemene beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Wij zullen hier aanstaande dinsdag over stemmen, op voorwaarde dat alle
stukken die zijn toegezegd, bij de Kamer zijn ingediend en de aangekondigde
amendementen die zouden worden veranderd, bekend zijn bij de Kamer.De vergadering wordt van 13.32 uur tot 14.15 uur geschorst.Voorzitter: WeisglasDe voorzitter:De ingekomen stukken staan op een lijst die op de tafel van de griffier
ter inzage ligt. Op die lijst heb ik voorstellen gedaan over de wijze van
behandeling. Als aan het einde van de vergadering daartegen geen bezwaren
zijn ingekomen, neem ik aan dat de Kamer zich met de voorstellen heeft verenigd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20012002-5021-5042.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl