Behandeling van het wetsvoorstel Intrekking van de Wet op de studiefinanciering en vervanging door de Wet studiefinanciering 2000 (Wet studiefinanciering 2000) (26873)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 1566-1593

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

13-07-2000

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 33, pagina 1566-1593

27-06-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26873Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 27 juni 2000)Pagina 1594-1594
Lijst van besluiten (dinsdag 27 juni 2000)Pagina 1593-1594
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling van West-Overijssel (26657)Pagina 1550-1566
Behandeling van het wetsvoorstel Intrekking van de Wet op de studiefinanciering en vervanging door de Wet studiefinanciering 2000 (Wet studiefinanciering 2000) (26873)Pagina 1566-1593
Behandeling van het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling van West-Overijssel (26657)Pagina 1536-1548
Presentie en opening (dinsdag 27 juni 2000)Pagina 1529-1529
Behandeling van het wetsvoorstel Gemeentelijke herindeling in de Over-Betuwe (26903)Pagina 1529-1536
Behandeling van de Notitie overgangsrecht in de sociale zekerheid (25900, nr. 87)Pagina 1548-1550

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 130 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Intrekking
van de Wet op de studiefinanciering en vervanging door de Wet studiefinanciering
2000 (Wet studiefinanciering 2000) (26873).De beraadslaging wordt geopend.Voorzitter: BoorsmaDe heer Woldring (CDA):Mijnheer de voorzitter! Tijdens de schriftelijke voorbereiding heeft de
CDA-fractie reeds kenbaar gemaakt dat zij met instemming van het wetsvoorstel
heeft kennisgenomen. Wij vinden het een aanzienlijke verbetering van de studiefinanciering.
Ook heeft de CDA-fractie met erkentelijkheid kennisgenomen van de memorie
van antwoord. Over een paar onderwerpen willen wij graag met de minister nader
van gedachten wisselen.Ik ga eerst in op de verhoging van het bedrag dat door studenten kan worden
geleend met ƒ 100. In de schriftelijke voorbereiding hebben wij de
minister gevraagd, of hij prioriteit wil geven aan deze verhoging en wel ten
gunste van de basisbeurs. De minister heeft daar een duidelijk antwoord op
gegeven: nee, dat doe ik niet, het heeft bij mij geen prioriteit; in het regeerakkoord
staat nu eenmaal dat wij het leendeel met ƒ 100 zullen verhogen. Wij
begrijpen overigens dat de minister een budgettair probleem heeft van 0,5
mld. als hij aan onze wens zou voldoen. Wij kunnen zelfs begrijpen dat de
prioriteiten van de minister ook in de nabije toekomst andere zijn dan de
onze. Daar kun je lang en breed over praten. De minister noemt nog een praktisch
argument: studenten komen toch wel aan hun centen, zij zorgen er wel voor
dat zij rond komen.Wij willen wel een principiële vraag stellen. De minister gebruikt
praktische beleidsargumenten, voor nu en in de nabije toekomst. Dat neemt
niet weg dat wij het over een principiële kwestie hebben. Het gaat namelijk
over het normbudget, dat verhoogd is vanwege een verhoging van de kosten van
het levensonderhoud. Het budget wordt verhoogd met ƒ 100. Als alle
studenten te maken krijgen met een verhoging van de kosten voor het levensonderhoud,
hoort dit dan niet in principe bij de basisbeurs? Alle studenten hebben immers
met deze verhoging van de kosten van het levensonderhoud te maken. Wij kunnen
voorlopig best erkennen dat het de minister nu niet uitkomt omdat hij andere
prioriteiten stelt en financiële problemen heeft. Dat is in orde, maar
de legitimiteit van het onderwerp is geen kwestie van ad-hocbeleid. Nee, dit
kun je structureel aan de orde stellen. Daarom vraag ik de minister of hij
erkent dat dit een principieel probleem is en dat dit, afgezien van praktische
beleidsargumenten, geen kwestie is die wij om partijpolitieke redenen of welke
redenen dan ook zomaar aan de orde stellen. Nee, het is een principieel punt
en daarom is het legitiem om het in de toekomst zonder enige toezegging opnieuw
aan de orde te stellen.Er is een andere kwestie waarover ik graag met de minister van gedachten
wil wisselen, namelijk de kwestie van de tweede studie. Het is bekend dat
een student die binnen vier jaar afstudeert, best nog een vervolgtraject of
een tweede studie kan volgen. Daar doet hij niet alleen ten behoeve van zijn
carrière, maar ook ten behoeve van de samenleving goed aan. Wij komen
in een samenleving terecht die qua technologie en andere kenmerken gecompliceerd
is. Wij zitten als samenleving op veel deskundigheid te wachten. Er zijn studenten
die rechten en economie of een technische opleiding met een andere opleiding
combineren. Ook in het HBO zijn er studenten die hun studie vlot hebben afgerond
en daarna een tweede opleiding willen volgen; op die manier worden zij hooggekwalificeerd
voor hun carrière en voorzien zij in een behoefte van de samenleving.
Toch komen die studenten in financiële problemen. Ik nodig de minister
uit om antwoord te geven op de vraag of hij een mogelijkheid ziet om te onderzoeken
hoe deze getalenteerde studenten gefaciliteerd, gestimuleerd of gesteund
kunnen worden. Met een tentatief antwoord op dit probleem zou hij immers een
belangrijk maatschappelijk en politiek probleem bij de kop hebben.De CDA-fractie staat positief tegenover flexibele betaling van collegegelden.
Wij zien de voorstellen daartoe met belangstelling tegemoet.Ik wil ook de implementatie van dit wetsvoorstel met betrekking tot de
universitaire studie aan de orde stellen. Indien dit wetsvoorstel in de praktijk
zal leiden tot meer studieflexibiliteit, hangt veel af van de regelingen die
universiteiten op korte termijn zullen treffen en van het overleg dat de minister
met de universiteiten zal voeren. Het is duidelijk dat de studieflexibiliteit
alleen door dit wetsvoorstel kan worden bevorderd, indien de instellingen
daar adequaat op inspelen. Voor de vaststelling van studieprogramma's en het
inspelen van universiteiten op dit wetsvoorstel verwijst de minister terecht
naar de verantwoordelijkheid van de instellingen. Hij zegt terecht dat studiefinanciering
geen studiepatronen of onderwijsprogramma's dicteert, maar op die punten juist
faciliteert. De CDA-fractie is dat met de minister eens. Ook wij erkennen
de eigen verantwoordelijkheid van de instellingen, maar wij hebben wel een
vraag. De minister heeft een ambitieus beleid betreffende deze flexibiliteit;
wij steunen dat beleid, maar moet je als minister dan niet ook de condities
scheppen die nodig zijn om dit wetsvoorstel tot een succes te maken en om
het echt effect te laten hebben? Het gaat bij studiefinanciering niet slechts
om het faciliteren van de ontwikkelingen in het hoger onderwijs, maar ook
om de vraag in hoeverre het hoger onderwijs aansluit bij dit wetsvoorstel.
Ik denk dat de minister er niet aan ontkomt om bepaalde randvoorwaarden te
stellen in het overleg met de instellingen, met inachtneming van hun vrijheid
en verantwoordelijkheid. Zou de minister kunnen aangeven wat hem voor ogen
staat om in samenwerking met de instellingen dit wetsvoorstel inderdaad een
succes te laten worden?In dit verband stel ik iets aan de orde waarmee ik vandaag geconfronteerd
werd. De commissie voor hoger onderwijs en wetenschapsbeleid van deze Kamer
heeft een brief over collegegelden ontvangen. Misschien is de minister ervan
op de hoogte. Wij spreken over de vrijheid en de verantwoordelijkheid van
instellingen. Wat gebeurt er nu aan de universiteit van Leiden? Het collegegeld
voor studenten van dertig jaar en ouder is verhoogd tot ƒ 3850. Alle
mooie praatjes over "onderwijs voor velen" en "een leven lang studeren" zullen
slechts lippendienst blijken te zijn als de minister nu geen grenzen stelt
en zijn verantwoordelijkheid neemt. Een en ander vraagt om een beleidskader.
De minister ontkomt er niet meer aan om tegen de universiteiten te zeggen
dat er sprake is van bedrog van de samenleving. Er wordt gesproken van een
leven lang studeren en er wordt gesteld dat men er alles aan zal doen om de
mensen hun kansen te geven. In de Tweede Kamer is gesproken over de grens
van dertig jaar. Er zou alles aan gedaan worden om te bevorderen dat mensen
die ertoe in staat zijn een studie kunnen volgen. De universiteit van Leiden
maakt echter van de eigen verantwoordelijkheid een stuk arrogantie die maatschappelijke
ergernis oproept. Ik hoor hierop graag een reactie van de minister.Mijnheer de voorzitter! Ik merkte reeds op dat voor de interpretatie van
het wetsvoorstel over de flexibiliteit van de studiefinanciering veel zal
afhangen van de nadere regelgeving. Ik doel dan niet alleen op de universiteiten,
maar ook op de minister.In dit verband stel ik een andere kant van de flexibiliteit aan de orde.
Het wetsvoorstel staat vol met technische regels. Dat is bij veel wetsvoorstellen
het geval. In de memorie van toelichting wordt gesproken over studieprogramma's,
opleidingstrajecten, studiepunten en relaties tussen studie, werk en arbeidsmarkt.
Het gaat voortdurend om flexibiliteit van de studiefinanciering, die geheel
past bij de dynamiek van onze samenleving. Dat is terecht, zeg ik er meteen
bij. Het past ook geheel in het kader van de nota HOOP 2000, die wemelt van
termen als dynamisch overleg, beweeglijke instellingen en maatschappelijke
dynamiek. De universiteit moet op alles inspelen en moet in allerlei behoeften
voorzien. Opnieuw zeg ik dat het terecht is. De schaduwzijde is dat de instrumentele
visie op de universiteit zodanig overheerst dat nergens, niet in de memorie
van toelichting op het wetsvoorstel, niet in HOOP 2000, in geen enkel stuk
van het departement van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen van de laatste
jaren, überhaupt gepraat wordt over de idealen of doelen van de universiteit.
Die dreigen volkomen uit het zicht te verdwijnen. Wij hebben het, als wij
spreken over de universiteit, over een van onze belangrijke cultuurgoederen,
niet alleen inzake de overdracht van kennis en informatie, maar ook als vrijplaats
voor het debat en de kritische oordeelsvorming. Het gaat om het zoeken naar
waarheid en ook en vooral om maatschappelijke verantwoordelijkheid en de academische
persoonlijkheidsvorming. Ik bedoel dit niet elitair, maar als een van de kenmerken
van de academie.Ook het door ons gesteunde streven, hoger onderwijs voor velen, hoeft
geen afbreuk te doen aan waar Von Humboldt vroeger over sprak, het ideaal
van "Bildung". De doelen en idealen van onze universiteiten raken uit beeld,
helaas niet alleen door de doorgeschoten specialisering, maar ook door de
fragmentering van de universiteiten en het voortdurend jachtig achter de arbeidsmarkt
aanlopen. De universiteit is een soort "multiversiteit" geworden. De universitaire
studies worden verlaagd tot: aanpassen aan de samenleving en aanpassen aan
de behoeften van de samenleving. De doelen en idealen van de universiteiten
hebben echter primair geen betrekking op het aanpassen aan de samenleving.
Het gaat juist om een kritische bijdrage aan de wetenschappelijke en de maatschappelijke
verantwoordelijkheid, opdat studenten later in de samenleving niet alleen
hun beroep kunnen uitoefenen, maar met die uitoefening kunnen bijdragen aan
de kwaliteit van en de humaniteit in de samenleving.Bij de begrotingsbehandeling in deze Kamer op 25 januari heeft namens
de CDA-fractie de heer De Jong terecht opgemerkt: "In het hoger onderwijs
moet het ook gaan om opleiding en vorming met het oog op het dragen van maatschappelijke
verantwoordelijkheid en het bevorderen van maatschappelijk verantwoordelijkheidsbesef."
Mijn fractie erkent dat er een wisselwerking bestaat tussen universiteiten,
het praktische leven en de behoeften in de samenleving. Universitaire
studies worden echter verlaagd tot wat onze oosterburen "Brotstudien" noemen,
die ten koste gaan van de academische en kritische persoonlijkheidsvorming.
Het onderbreken van een studie voor werk, zorg of topsport kan ongetwijfeld
een positieve bijdrage leveren aan iemands persoonlijkheidsvorming, maar bij
dit wetsvoorstel dient die onderbreking de studie te bevorderen. Het is niet
zomaar persoonlijkheidsvorming, maar een academische persoonlijkheidsvorming.In 1940 schreef de historicus Johan Huizinga dat sinds lange tijd wordt
gesproken over dienstbaarmaking van de universiteit aan de maatschappij, "alsof
zij ooit aan iets anders dienstbaar was geweest. Altijd loert hier weer de
denkfout waarin de hedendaagse mens zo gemakkelijk vervalt, dat hij van maatschappij
sprekende het begrip 'maatschappij' eigenlijk al heeft gereduceerd tot dat
van bedrijfsleven en het technisch toestel der gemeenschap." Ik weet natuurlijk
wel dat er tussen 1940 en nu heel wat is veranderd. Er is veel meer wisselwerking
tussen universiteit en samenleving, maar Huizinga bepleit terecht dat een
universiteit niet alleen inspeelt op de samenleving, maar dat zij ook een
zekere afstand bewaart. Natuurlijk is de universiteit dienstbaar aan de samenleving,
maar dan moet wel sprake zijn van een kritische dienstbaarheid. Dan gaat het
niet alleen om flexibiliteit en dynamiek, want als wij ons alleen daarop richten,
laten wij ons voorschrijven wat arbeidsmarkt, bedrijfsleven en samenleving
van de universiteit wensen.Mijnheer de voorzitter! Men begrijpe mij goed: wij stappen niet uit de
samenleving. Dat kan niet en dat willen wij ook niet. Wij negeren niet de
wensen van de samenleving en de behoeften van de arbeidsmarkt, maar er wordt
niet meer gesproken over het typische karakter van de universiteit in de zin
van doelen en idealen.De CDA-fractie steunt het beleid van de minister, ook wat de eigen verantwoordelijkheid
en de zelfstandigheid van de instellingen betreft. Er zijn echter wel grenzen.
Wij spreken de minister aan op zijn beleidskader. Ik zie dat een universiteit
voor bepaalde categorieën studenten een discriminatoire maatregel neemt
en ƒ 3850 aan collegegeld laat betalen, dat de universiteit gefragmenteerd
raakt en zich laat absorberen door de arbeidsmarkt en de behoeften van het
bedrijfsleven, dat de doelen en de idealen van de universiteit als kritische
cultuurinstelling verloren gaan. Ik vind dat in zo'n situatie aan de minister
mag worden gevraagd waar hij zijn grenzen legt. Mevrouw Van den Hul en de
heer De Jong hebben namens de CDA-fractie tijdens de begrotingsbehandeling
vastgesteld dat de minister rept van sterke instellingen en een verantwoordelijke
overheid en zij hebben daaraan toegevoegd dat het ook gaat om verantwoordelijke
instellingen en een sterke overheid. Wij spreken de minister als een sterke
minister aan op het stellen van grenzen met betrekking tot instellingen die
niet aansluiten bij deze wet of op zo'n zelfstandige manier te werk gaan dat
ze een groep burgers schade berokkenen of op z'n minst passeren en daarmee
indirect schade berokkenen. Tijdens bedoelde begrotingsbehandeling heeft de
minister gezegd dat hij zorgen heeft over de kwaliteit van het onderwijs in
onze samenleving in het algemeen en voegde daaraan toe dat hij op een abstract
niveau verantwoordelijk moet zijn voor de algemene toestand van het Nederlandse
onderwijs. Hoe abstract is die verantwoordelijkheid? Kan de minister onze
mening delen dat het gewenst en noodzakelijk is, universiteiten te herinneren
aan hun oorspronkelijke doelen en idealen en dat het de minister van OCW is
die een dergelijke herinneringsfunctie heeft? Deze vragen culmineren in de
volgende vraag: is de minister bereid om in de nadere regelgeving volgend
op dit wetsvoorstel expliciet aandacht te besteden aan de implementatie van
doelen en idealen van de universiteit, opdat de universiteit als belangrijke
cultuurinstelling niet wordt opgezogen door een samenleving van commercie
en markt? Ik zie het antwoord van de minister op deze vraag met meer dan gewone
belangstelling tegemoet.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! De Tweede-Kamerfractie van GroenLinks bracht eind 1997 de
notitie uit getiteld "Naar een betere studiefinanciering: Het Australische
model", voortbordurend op een notitie uit 1990. Destijds heb ik dat voorstel
aan de vorige minister van Onderwijs aangeboden, maar die wilde er niet veel
van weten. GroenLinks was voorstander van een gedeelde verantwoordelijkheid
van overheid, ouders en studenten. Het inkomen van een student was opgebouwd
uit drie ongeveer gelijke delen: een basisbeurs, een renteloos voorschot en
een verplichte ouderbijdrage. De studierechten golden voor zes studiejaren,
niet noodzakelijk aaneengesloten. Studenten moesten voor hun 27ste aan hun
studie begonnen zijn. De prestatienorm betrof alleen het renteloos voorschot
en er kwam een inkomensafhankelijke terugbetaling.Veel van deze elementen komen terug en mijn fractie is dan ook behoorlijk
tevreden met dit, door de Tweede Kamer stevig geamendeerde, wetsvoorstel.
Ook in dit wetsvoorstel is het inkomen van een studerende opgebouwd uit drie
delen: een bijdrage van de overheid, een bijdrage van de ouders en een bijdrage
van de student door werken of lenen; er is een diplomatermijn van 10 jaar;
is men voor het 30ste jaar met de studie begonnen, dan heeft men recht op
studiefinanciering; voor studenten die het diploma niet halen en bij het terugbetalen
een laag inkomen hebben, is er geen terugbetaling van de aanvullende beurs;
er zijn goede regelingen inzake de afstudeersteun; de studiefinanciering geldt
ook voor de HBO-V-opleidingen; en de bijverdiengrens is verhoogd naar ƒ
19.500, geïndexeerd. Daarover zijn we tevreden.Nu waarover we niet tevreden zijn: de basisbeurs is te laag, die moet
met zo'n ƒ 100 omhoog. Ook is het normbudget te laag berekend. Gisteren
kreeg ik de informatiekrant onder ogen en daarin stonden bedragen van de basisbeurs
en het normbudget die hoger zijn dan de mij bekende cijfers. Volgens de informatiekrant
gaan die bedragen in vanaf 1 september 2000. Wil de minister die verschillen
verduidelijken? De laatste jaren is het aandeel van de overheid ten aanzien
van het normbudget flink verlaagd. De overheid zou weer een groter deel van
de studiekosten voor haar rekening moeten nemen om het studeren aantrekkelijker
te maken. Ik ben dan ook ontevreden over het antwoord van
de minister op vragen over de hoogte van de basisbeurs. Ik citeer de minister:
"Verhoging van de basisbeurs met ƒ 100 in de nabije toekomst heeft
niet mijn prioriteit. Studenten zijn immers succesvol in het verwerven van
voldoende inkomsten." Ook naar onze mening is het nuttig als studenten een
deel van hun inkomen zelf verdienen, maar dat mag niet ten koste gaan van
hun studie. De overheid mag best een groter deel bijdragen dan ze nu doet;
de maatschappij is namelijk afhankelijk van goed opgeleide, onafhankelijk
en kritisch denkende mensen. Onderwijs is in de visie van GroenLinks meer
dan alleen cognitieve kennis opdoen en een vak leren. Dat is uit de aard der
zaak heel belangrijk, maar wij verwachten van onderwijs meer. In inspirerende
bewoordingen heeft het CDA hier ook al aandacht voor gevraagd.GroenLinks verwacht dat jongeren naast een vakopleiding worden opgeleid
tot kritische, zelfstandig denkende mensen en tot een houding van burgerschap.
Mijn fractie is daarom tevreden over de voorgestelde flexibilisering van de
studiefinanciering. Flexibilisering maakt de studie toegankelijker, de combinatie
van werken en studeren wordt erdoor mogelijk en, heel belangrijk, flexibilisering
haalt de studie uit de klemmende omarming van de huidige prestatiebeurs. Door
de wurggreep van studiefinanciering en studievoortgang komt de academische
vorming in het gedrang. De Wet studiefinanciering 2000 biedt studenten echter
de mogelijkheid om meer de diepte in te gaan en zich te oriënteren op
de breedte van wetenschap en maatschappij.Voorzitter! De heer Woldring citeerde zojuist uit een brief van de universiteit
van Leiden die ik nog niet onder ogen heb gehad. Hij memoreerde meer specifiek
dat Leiden thans een instellingscollegegeld vraagt van meer dan ƒ 3800.
In het verleden hebben wij weliswaar vastgesteld dat de universiteiten het
recht hebben om zelf het collegegeld te bepalen. Gezien het belang dat ook
door de regering aan een leven lang leren wordt gehecht, is het echter de
vraag of dit bedrag niet aan de hoge kant is. Is het mogelijk dat dit bedrag
in de toekomst nog verder zal oplopen?Iedereen die voor zijn dertigste levensjaar met een studie begint, heeft
recht op studiefinanciering. Bij 30 jaar moet het instellingscollegegeld worden
betaald. Klopt het dat voor mensen die net voor hun dertigste beginnen, de
diplomatermijn van tien jaar niet geldt en dat zij binnen de cursusduur afgestudeerd
moeten zijn? Ik vraag dit, omdat op blz. 8 van de memorie van antwoord staat
dat studiefinanciering een jeugdstelsel blijft, waarbij de leeftijdsgrens
van 34 jaar de uiterste termijn is waarop nog van het stelsel van studiefinanciering
gebruik kan worden gemaakt. In de memorie van antwoord wordt kennelijk uitgegaan
van een cursusduur van vier jaar. Betekent dit dat bij een cursusduur van
vijf jaar de leeftijdsgrens op 35 jaar wordt gesteld?Voorzitter! Amendement 57 wordt uitgewerkt in een AMvB. De norm voor de
kwijtschelding van de aanvullende lening wordt dan het belastbaar minimumloon,
waarbij het inkomen van de partner wordt betrokken. Wat betekent in deze zin
"betrekken bij"? Is dat iets anders dan gewoon bij elkaar optellen? Wanneer
is deze AMvB overigens gereed?Ik kom nu te spreken over de relatie tussen de flexibiliteit van de student
en die van de instelling. Het afstemmen van de opleiding op de wensen van
de student vraagt om een evenwicht tussen beider belangen. Dat zal niet gemakkelijk
zijn, maar toch moet het goed worden geregeld, wil de Wet studiefinanciering
2000 een succes kunnen worden. In de memorie van antwoord gaat de minister
in op de vragen die verschillende fracties hierover hebben gesteld. Zo meldt
de minister dat een werkgroep Positie student is ingesteld en dat in die werkgroep
een en ander zal worden besproken. Van de griffier hebben wij informatie ontvangen
over deze werkgroep. Uit de thema's die in deze informatie worden vermeld,
heb ik niet goed kunnen opmaken dat ook de Wet studiefinanciering 2000 wordt
meegenomen. Dat is niet verwonderlijk, omdat de werkgroep naar aanleiding
van HOOP is ingesteld. Kan de minister mij geruststellen en toezeggen dat
de werkgroep de Wet studiefinanciering 2000 bij zijn onderzoek zal betrekken?
In dit verband wil ik ook aandacht vragen voor de studeerbaarheid van de opleidingen.
Dat onderwerp kwam ik overigens ook niet tegen in de informatie van de griffier
over de werkgroep Positie student. Dit onderwerp lijkt de laatste tijd een
beetje uit het zicht verdwenen, terwijl het ooit een voorwaarde was voor de
bepaling van de hoogte van het collegegeld.Voorzitter! Ik heb een soortgelijke vraag over de flexibilisering van
het collegegeld. Hiervoor wordt wetgeving in het vooruitzicht gesteld. Een
en ander zal echter op korte termijn moeten worden geregeld, want deze wet
wordt, mits aangenomen, per 1 september van kracht. Is het mogelijk om een
en ander in deze korte tijd te regelen?De minister was niet erg scheutig in zijn beantwoording van de vragen
over het vouchersysteem. Ik hoop dat hij vandaag uitvoeriger wil zijn.Op een door mij gestelde vraag werd geantwoord dat vluchtelingen met een
A-status op dezelfde voorwaarden als een Nederlandse student aanspraak kunnen
maken op studiefinanciering. Deze studenten moeten dan wel voor hun dertigste
met hun studie zijn begonnen. De minister nodigt verder de Stichting voor
vluchtelingen studenten uit om projecten in te dienen die gericht zijn op
de verbetering van de mogelijkheden. Is die uitnodiging inmiddels verstuurd?Mijn vraag ging ook over buitenlanders met een afgeronde opleiding, zoals
artsen; over mogelijkheden om hun opleiding naar Nederlandse maatstaven aan
te passen. In hoeverre worden buitenlandse diploma's erkend? U weet dat dit
een heet hangijzer is. Wat zijn de mogelijkheden om binnen een redelijke termijn
bijgeschoold te worden? U weet ook dat de huidige praktijk is dat zij zo goed
als opnieuw moeten beginnen. Dat is absurd en arrogant van Nederland.De heer Wolfson (PvdA):Voorzitter! De PvdA-fractie ziet drie belangrijke redenen om positief
te staan tegenover dit wetsvoorstel. Het verbetert de toegang tot het hoger
onderwijs van studenten met niet-academische sociale achtergronden, het sluit
aan bij de dynamiek van onze samenleving en het schept orde in een langzamerhand
niet meer te doorgronden stuk wetgeving. De belangrijkste verdienste van het voorstel is dat het nu eens niet is
geschreven vanuit het gezichtspunt van de overheid, het onderwijsbestel of
de individuele instelling, maar vanuit de belangen en behoeften van de student.
De student staat centraal. Het is daarmee een democratisch voorstel; bovendien
wordt de toegang verbeterd. Ik kom in de verleiding om de minister het ultieme
compliment te maken: het is een sociaal-democratisch voorstel.Die studenten laten, zeker in de eerste jaren van hun studie, een risico-avers
gedrag zien. Zij lenen weinig zolang zij niet het gevoel hebben dat zij de
studie wel volbrengen. Als de ouders dan bijspringen, is dat mooi meegenomen,
maar voor studenten uit minder draagkrachtige gezinnen of met niet-academische
achtergronden schept het vooruitzicht zich in de schuld te moeten steken vaak
een drempel om te studeren. Die laatstgenoemde studenten kunnen in het voorliggende
voorstel hun "trekkingsrechten" in de eerste twee jaar van hun studie activeren,
waarna er meer duidelijkheid is of zij de studie zullen volbrengen en de mix
van lenen en werken beter aankunnen. Dat verlaagt de drempel en dat is goed
nieuws.Ook de andere flexibiliseringselementen – ik noem de diplomatermijn
van tien jaar, de verhoging van de leeftijdsgrens en de bijverdiengrenzen
en de versoepelingen van de prestatiebeurs – vergroten de toegankelijkheid
en sluiten aan bij de dynamiek van een samenleving die vraagt om vruchtbare
combinaties van studeren en werken of liever van studeren en andere werkzaamheden.Als derde pluspunt noemde ik de redactionele opknapbeurt. Dat is geen
overbodige luxe na meer dan zeventig wijzigingen in het oorspronkelijke voorstel.
Dit alles stemt tot voldoening. Voordat ik aan de mitsen en maren begin, wil
ik dan ook nadrukkelijke waardering uitspreken voor de wijze waarop de minister
deze ingewikkelde materie een stuk verder heeft gebracht.Een klein, maar principieel mitsje heeft onze fractie al ingebracht in
het voorlopig verslag, waarin wij ons afvroegen waarom aan instellingen bevoegdheden
op het stuk van afstudeersteun zijn ontnomen, tegen de achtergrond van het
ook door ons ondersteunde beleid om de autonomie en zelfredzaamheid van die
instellingen nu juist geleidelijk te vergroten. Het antwoord van de minister
heeft ons niet kunnen overtuigen. Als het bij de regelgeving voor afstudeersteun
al lastig is een goede balans te vinden tussen de beleidsvrijheid en de rechtszekerheid
van studenten, zoals de minister schrijft, dan belooft dat niet veel goeds
voor de beoogde balans in het onderhavige wetsvoorstel tussen de grotere flexibiliteit
die studenten krijgen om hun studie naar eigen inzicht in te richten en de
wijze waarop instellingen daarop in maatwerk moeten inspelen met flexibele
curricula en een flexibele verrekening van collegegelden. Want als dat niet
lukt, als die twee niet op elkaar afgestemd worden, zijn wij weer terug bij
af. Dan dreigt de flexibilisering alsnog vast te lopen in getouwtrek tussen
partijen met niet wezenlijk, maar ogenschijnlijk verschillende belangen. Dat
was de achtergrond van onze vraag destijds, die ik nu expliciteer, omdat het
lijkt alsof zij de minister is ontgaan.Wij zijn geenszins gerustgesteld door zijn al te gemakkelijke constatering
in de memorie van antwoord dat de beslissing om er enige tijd uit te stappen,
de individuele verantwoordelijkheid van de student is en blijft. Wat krijgen
die studenten dan? Een dooie mus? Aan de andere kant mag het geen onmogelijke
opgave voor de instellingen worden. De vrees dat de materiële uitvoerbaarheid
van de wet wel eens op problemen zou kunnen stuiten, wordt aangewakkerd doordat
wij nog niet weten wat de minister met de WHW van plan is, waarvoor ons in
het najaar nieuwe voorstellen in het vooruitzicht zijn gesteld. De heer Woldring
is hier al uitvoerig op ingegaan. Wij willen nu graag van de minister weten
hoe hij vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid voor het bestel wil omgaan
met de dilemma's die kunnen rijzen bij de onderlinge afstemming van de flexibilisering
van de studiefinanciering en de desiderata voor een doeltreffende en doelmatige
bedrijfsvoering van de instellingen. Wij wachten het antwoord met spanning
af.De heer Schuurman (RPF/GPV):Voorzitter! Ik voer het woord mede namens de fractie van de SGP. Toen
in 1986 het systeem van studiefinanciering werd ingevoerd, werd als ideaal
gezien de volstrekte financiële onafhankelijkheid van de student van
de ouders. Studiefinanciering zou die onafhankelijkheid moeten waarmaken.
Van dat hoge ideaal is zo langzamerhand niet zoveel meer over. Althans, de
studiefinanciering is bij lange na niet voldoende om in het levensonderhoud
van de student te voorzien. De studiefinanciering is in de afgelopen jaren
met vele procenten gedaald. De ouderafhankelijkheid is eerder toe- dan afgenomen.Bezuinigingen maakten niet alleen een eind aan een van de grote idealen
van de studiefinanciering, de onafhankelijkheid van de student, allerlei ingrijpende
wijzigingen, zoals tempo- en prestatiebeurs hebben de studie in de loop van
de tijd enorm onder druk gezet, zozeer zelfs dat het studeren aan de universiteit
onzes inziens aan kwaliteit heeft verloren. Niet voor niets willen tegenwoordig
velen het HBO en het WO laten integreren. Bijbanen en minimale vereisten om
de begeerde studiepunten te halen hebben het niveau van de universitaire studie
meer dan eens geschaad. De universiteit werd noodzakelijk gedwongen in deze
trend mee te gaan, zij het dat ondanks dat alles gelukkig nog veel van het
ideaal van de universiteit is overgebleven.Wanneer wij het systeem van de studiefinanciering sinds 1986 en de vele
veranderingen sindsdien, totaal zeventig wijzigingen, aan een kostenanalyse
zouden onderwerpen, dan zouden wij het systeem van vóór 1986
waarschijnlijk hoger waarderen en zouden wij tot de conclusie moeten komen
dat de administratieve en organisatorische kosten van de IBG beter direct
aan de studenten ten goede hadden kunnen komen via het systeem van vóór
1986. Wij zouden dan ook geen last hebben gehad van de toenemende druk van
het huidige systeem op de student en op het hoger onderwijs.Het voorliggende wetsvoorstel neemt veel van die druk van de ketel. Er
komt weer flexibiliteit voor de student. Toch blijft de prestatiebeurs de
universitaire studie en daarmee de universiteit onder druk zetten. Aan de
hand van minstens drie spanningsvelden is dat te verduidelijken. Ik noem de
spanning bij de student in zijn studie en zijn werk, de spanning tussen het
studieprogramma van de universiteit en de student en de spanning in de verhouding tussen universiteit en maatschappij.Ik begin met de spanning tussen studie en werk. Door de ontwikkeling van
de laatste jaren moesten veel studenten om in hun levensonderhoud te kunnen
voorzien bijbaantjes gaan zoeken. Van deze nood hebben wij ten dele een deugd
gemaakt door het samengaan van studie en werk positief te waarderen. In het
HBO gebeurde dat altijd al – denk maar aan de zogenaamde praktische
jaren – en in het wetenschappelijk onderwijs waarderen wij het duale
systeem ook meer en meer positief. Wij willen daarin graag meegaan. Studie
en werk moeten dan wel op elkaar betrokken zijn en de student zou van tevoren
de verplichting op zich moeten nemen om na een tijd van werken de studie af
te ronden. Momenteel zien wij echter veel studenten vroegtijdig "uittreden",
omdat zij in plaats van voor een afronding van de studie kiezen voor een veelbelovende
baan. Het Interstedelijk studentenoverleg (ISO) maakte onlangs nog eens duidelijk
dat de keuze voor bijbanen vanwege financiële druk meer dan eens tot
gevolg heeft dat studenten voortijdig stoppen met hun studie. Daarnaast zijn
er bedrijven die met hoge salarissen en dure auto's studenten wegkopen voordat
zij zijn afgestudeerd. Het aantal hoogopgeleiden groeit daardoor onvoldoende.
In de memorie van antwoord aan onze Kamer is de minister optimistischer gestemd
dan de schets die ik zo-even gaf, maar zijn daar voldoende gronden voor?Het tweede spanningsveld is ernstiger. Door de toegenomen flexibiliteit
van de student kan hij op elk moment zijn studie afbreken en ook op elk moment
zijn studie weer oppakken. Het kan haast niet anders dan dat de universiteit
daarmee opnieuw schade lijdt of kwaliteitsverlies ondergaat. Ofwel de universiteit
past zich aan bij het individuele gedrag van de student en heeft daardoor
een rem op noodzakelijke vernieuwing van het onderwijs, of de universiteit
gaat door met noodzakelijke vernieuwingen. In het eerste geval moeten de instellingen
hun onderwijsprogramma's en hun onderwijskundige eisen afstemmen op de wensen
van de individuele student. Dat betekent een grote last voor de instellingen,
die nauwelijks te dragen is. In het tweede geval moet de student zich aanpassen
aan de vernieuwingen in het onderwijs. Maar dat betekent dat oude studieprogramma's
niet meer passen bij herintreden van de student. De kans dat deze problemen
zich zullen voordoen bij een diplomatermijn van 10 jaar is allesbehalve uitgesloten.
In de memorie van antwoord zegt de minister dat aan deze problematiek aandacht
zal worden geschonken in een notitie die door de werkgroep "Positie student"
zal worden uitgebracht. Maar kunnen onzekerheden in de onderlinge afstemming
worden opgeheven zonder wettelijke regelingen? In de Wet op het hoger onderwijs
zal aan deze problematiek toch iets gedaan moeten worden? In de memorie van
antwoord wordt niet ingegaan op die kant van onze schriftelijk gestelde vragen.
Graag zouden wij de visie van de minister op dit ernstige spanningsveld horen
en ook willen weten wat hij daaraan denkt te doen.Het derde spanningsveld is dat tussen onderwijsprogramma's en snelle of
nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen waarop het onderwijs zich op zijn minst
zou moeten oriënteren, maar liefst op vooruit zou moeten lopen. Het zou
kunnen zijn dat het voorliggende wetsvoorstel deze vernieuwing van het hoger
onderwijs in de weg gaat staan. Ook daarover horen wij graag de minister.Een apart onderwerp dat de aandacht verdient, betreft de dubbele studies.
In de memorie van antwoord aan deze Kamer zegt de minister dat hij niet van
plan is dubbele studies te financieren. Hij wil niet terug naar wat dan wel
genoemd wordt het stapelen. Met hem zijn wij van mening dat dubbele studies
niet vanzelfsprekend moeten worden gefinancierd. Terecht is daaraan, toen
de noodzaak van bezuinigen op studiefinanciering onontkoombaar was, een einde
gemaakt. Maar is met het "badwater het kind ook niet weggegooid"? Immers,
dubbele studies hebben voor zowel de universiteit als voor de maatschappij
in het algemeen hun nut bewezen.Vakspecialismen zijn onvoldoende om grote wetenschappelijke vraagstukken
en maatschappelijke problemen aan te pakken of op te lossen. Multidisciplinaire
samenwerking is een vereiste. Het is daarom ook goed dat meerdere disciplines
in één persoon verenigd zijn. De universiteit heeft daaraan
behoefte, maar ook, zo is meer dan eens gebleken, allerlei bedrijven en maatschappelijke
organisaties. Het is spijtig dat wanneer getalenteerde studenten twee studies
willen volgen, zij daarvan de financiële lasten moeten dragen, althans
voorzover zij geen reserve aan studiefinanciering van de eerste studie meer
over hebben. Het gevolg is inmiddels dat nauwelijks nog twee studies door
één en dezelfde student worden afgerond. Recent klaagden de
universiteiten – Wageningen en Eindhoven, waarvan ik de rapporten gezien
heb – dat het grote aantal toekomstige vacatures aan hoogwetenschappelijk
personeel moeilijk te vervullen zal zijn. Het gemis aan dubbele studies is
daaraan mee debet. Van de huidige hoogleraren hebben velen twee studies gevolgd.
Daardoor is hun wetenschappelijke belangstelling blijvend gewekt en hebben
ze hun leven graag aan wetenschappelijk onderwijs en onderzoek willen besteden.
Die stimulans, zo blijkt uit een recent rapport dat aan de minister is uitgebracht –
"Talent voor de toekomst, toekomst voor talent" – ontbreekt momenteel
aan de universiteit. Meer dan 1,4 mld. zou in de komende tien jaar extra nodig
zijn om het wetenschappelijk onderzoek aan de universiteit op peil te houden.
Dat is de rekening van grote nalatigheid in het stimuleren en ondersteunen
van jong talent. Dat zag men vroeger wel in. Vele goede voorbeelden zijn daarvan
te geven. Inderdaad valt niet te ontkennen dat die bijzondere steun toentertijd
is uitgegroeid in een ongewenste ontwikkeling. Maar waarom zouden we niet
naar de tijd van de gunstige uitzonderingen teruggaan? Getalenteerde studenten
zouden ons inziens eerder aangemoedigd moeten worden dan afgeremd, zoals nu
veelal het geval is. Als maatschappij maken we ons dan schuldig aan het verwaarlozen
en niet ontwikkelen van aanwezig talent. Dat is vernietiging van het intellectuele
vermogen. Daarom stellen we nog eens met nadruk de vraag aan de minister of
hij bereid is onder bijzondere omstandigheden en onder strenge voorwaarden –
bijvoorbeeld dat op zijn minst twee positieve adviezen van hoogleraren noodzakelijk
zijn – de financiering van twee studies voor een beperkt aantal jaren
te willen overwegen. Bij een beperkt aantal jaren denken dus we niet aan een verdubbeling van de studiefinanciering bij het volgen van twee
studies, maar aan stimulering en steun voor een aantal jaren. Juist omdat
naar onze overtuiging door het weglaten van deze stimulans de universiteit
aan kwaliteit verliest en we te maken hebben met verschraling van het onderwijs,
overweeg ik in tweede termijn inzake dit onderwerp een motie in te dienen.Ik ben in mijn bijdrage niet zozeer ingegaan op allerlei details van het
wetsvoorstel. In de schriftelijke voorbereiding hebben we daaraan veel aandacht
gegeven. De memorie van antwoord is uitvoerig op allerlei vraagstukken ingegaan.
Voor ons voldoende om instemming met het wetsvoorstel te betuigen. Het wetsvoorstel
is helder van opzet en komt aan vele bestaande bezwaren tegemoet.Wij willen via u, voorzitter, de minister en zijn ambtenaren danken voor
de geweldige inzet, ook in de richting van onze Kamer, om duidelijk te maken
wat nu precies de inhoud van het wetsvoorstel is. Maar tegelijk zijn wij van
mening dat er in het verlengde van dit wetsvoorstel nog het een en ander te
verbeteren valt, waarbij wij vooral denken aan de bevordering van de kwaliteit
van het hoger onderwijs, en aan de bevordering van de eigenheid van dat onderwijs.
De leden Woldring en Wolfson hebben daaraan al aandacht besteed.Graag horen we de reactie van de minister op onze inbreng.De heer Van Vugt (SP):Mijnheer de voorzitter! Mijn tentamens zitten er op, weer een paar puntjes
binnen, en het Nederlands elftal heeft zondag de gehele natie laten genieten
van de schoonheid der voetbalkunst. Geen vuiltje aan de lucht dus en ook voor
mijn humeur waren deze zaken zeer bevorderlijk. Ware het niet dat ik mijzelf
moest buigen over het wetsvoorstel WSF 2000. Alweer een wetsvoorstel waarin
is omschreven hoe goed het wel niet gaat en hoe goed de overheid en het beleid
van de regering wel niet is. Alweer wordt aan de werkelijke problemen weinig
aandacht besteed en wordt hierop weinig daadkracht losgelaten. Maar ja, met
het bespreken van problemen kun je moeilijk mooie sier maken. En dat is toch
een hobby van menig politicus, niet waar? Zo voorziet het wetsvoorstel in
een verlenging van de diplomatermijn van 6 jaar naar 10 jaar en wordt de leeftijdsgrens
van 27 jaar naar 30 jaar gebracht. Met deze belangrijkste wapenfeiten wordt
de flexibiliteit van het hoger onderwijs gegarandeerd en hebben wij een stelsel
dat past, aldus de minister.Wat wordt er toch goed geanticipeerd op de maatschappelijke ontwikkelingen,
zodat wij bij kunnen blijven in de internationale vaart der volkeren. Dit
is de geest die het wetsvoorstel uitademt. Een geest die zo haaks staat op
de maatschappelijke realiteit, dat de vreugde van de glorieuze 6-1-overwinning
ook bij mij snel verstomde. Want wat is de maatschappelijke realiteit? Vraag
maar eens aan de opstellers van het manifest "Naar een universitair reveil".
In brede kring leeft onvrede over de wijze waarop onze universiteiten tegenwoordig
functioneren, zo opent het manifest. De maatschappelijke realiteit is er een
waarin studenten de afgelopen 10 jaar maar liefst 15% aan koopkracht hebben
ingeboet. Maar daar hoor je niets over. Of over het feit dat studenten steeds
meer tijd aan een bijbaantje moeten besteden om alle touwtjes aan elkaar te
knopen en dat dit wel eens ten koste zou kunnen gaan van de tijd die zij aan
maatschappelijke ontwikkeling en hun studie kunnen besteden. Neen, daar hoor
je de minister niet over, want het gaat allemaal hartstikke goed en de wetsvoorstellen
die de minister presenteert zijn, zo het kan, nog beter.Om een voorbeeld te noemen. Het maandbudget gaat met ƒ 100 per
maand omhoog. De studenten kunnen dit bedrag wel lenen. Fantastisch, wat een
daadkracht spreidt onze minister hier ten toon door studenten de mogelijkheid
te geven nog meer te lenen! Daar zitten de studenten echt op te wachten, ja.
Studenten bij wie in de meeste gevallen een aversie bestaat om te lenen. Dat
deze wijziging niets verandert aan de al jaren verslechterende koopkracht
van studenten is evident. Wat vindt de minister er eigenlijk van dat door
de jarenlange bezuinigingen op de beurs en op de studenten hun koopkracht
zienderogen achteruit is gegaan, uitgerekend in de periode waarin het de meeste
Nederlanders juist zo voor de wind gaat? Of is dat de eigen verantwoordelijkheid
van de student? Of geeft de minister geen prioriteit aan het verhogen van
de basisbeurs? Iets wat de minister in een ander verband in deze Kamer ten
overstaan van mijn persoon heeft verklaard en wat hij tevens in de memorie
van antwoord heeft aangegeven.Het kan wel zo zijn dat de minister daar geen prioriteit aan geeft, de
meeste studenten zullen daar heel anders over denken. Als het nu niet gebeurt,
wanneer dan wel? Studenten zijn toch ook mensen en die hebben toch ook recht
op een fatsoenlijk en menswaardig bestaan? Inderdaad, maar ik kan mij indenken
dat de generatie die zes jaar studiefinanciering heeft mogen genieten en een
beurs kreeg van meer dan ƒ 600 zich nauwelijks iets kan voorstellen
bij deze maatschappelijke realiteit. Dat blijkt wel uit het wetsvoorstel,
want daarin wordt bovengenoemde problematiek nauwelijks aan de orde gesteld;
laat staan dat er voorstellen tot verbetering worden gedaan. Bij gebrek aan
voorstellen en voorstellingsvermogen ben ik als volksvertegenwoordiger van
een zeer constructieve en meedenkende partij niet te beroerd om de minister
een handje te helpen. Hierbij wil ik dan ook voorstellen dat de minister de
basisbeurs verhoogt met het nominale bedrag van ƒ 100. Dit om het verlies
aan koopkracht enigszins te compenseren en om de druk om toch maar vooral
veel bij te verdienen ietwat te verlichten. Als de minister een dergelijk
voorstel deed, zou hij echt tegemoetkomen aan de wensen en noden van de studenten.
Daar zou hij zelfs mijn handen voor op elkaar krijgen. Maar de minister doet
het niet. Ik kan mij dan ook levendig voorstellen waarom de Hermans-zwemclub
zo snel na de oprichting weer ten grave is gedragen. Maar ja, wie hoge verwachtingen
schept, stelt teleur.Mijnheer de voorzitter! De regering heeft haar mond vol van het begrip
"een leven lang leren". De kenniseconomie stelt steeds hogere eisen aan de
kennis en vaardigheden van mensen. Daarom is het van belang dat mensen hun
hele leven blijven leren. Dat klinkt natuurlijk heel mooi. Maar waarom handhaaft
de regering dan een maximumleeftijdsgrens; een leeftijdsgrens die weliswaar
met drie jaar wordt verhoogd, maar die naar de mening van de SP nog steeds
ten minste op gespannen voet staat met het beginsel "een leven
lang leren". Waarom mogen mensen van vijfendertig niet investeren in hun kennis
en daarmee in de samenleving, met hulp van de overheid. Het aantal maanden
dat een student studiefinanciering kan krijgen blijft ongewijzigd vaststaan
op 48 maanden. Dan is er toch geen reden meer om een leeftijdsgrens te handhaven?
Het maken van onderscheid met betrekking tot het toekennen van studiefinanciering
louter op basis van leeftijd, is in mijn ogen niets meer en niets minder dan
leeftijdsdiscriminatie. Ja, maar, aldus de minister in de memorie van antwoord,
het stelsel van studiefinanciering is een jeugdstelsel dat jonge mensen in
staat moet stellen een initiële opleiding te volgen en boven de dertig
jaar is er sprake van een individuele verantwoordelijkheid en dient de student
zijn studie zelf te bekostigen. Oh! Sinds wanneer is het begrip "individuele
verantwoordelijkheid" gebonden aan een leeftijdsgrens van dertig jaar? Kan
de minister mij uitleggen waarom in de huidige situatie dan blijkbaar sprake
is van een individuele verantwoordelijkheid boven de 27 jaar? Waarom bestaat
die individuele verantwoordelijkheid straks pas opeens na het dertigste levensjaar?
Ik heb in mijn nog jonge leven liberalen heel wat uitspraken horen doen over
individuele verantwoordelijkheid, maar dit slaat toch echt alles. Geconcludeerd
dient te worden dat de leeftijdsgrens die nu en straks wordt gehanteerd volstrekt
arbitrair is. Maar is dat niet het geval met elke leeftijdsgrens? Daarom wil
ik hier opnieuw een constructief voorstel doen waar studenten en potentiële
studenten echt iets aan hebben: schaf de leeftijdsgrens af en beperkt het
adagium "een leven lang leren" niet louter tot woorden, maar voeg de daad
nu eens bij het woord.Dan het collegegeld. In het voorstel van de minister is het niet langer
afhankelijk van het genieten van studiefinanciering maar van de leeftijd of
iemand al dan niet het wettelijk dan wel het instellingscollegegeld dient
te betalen. Voor de goede orde, het instellingscollegegeld is doorgaans honderden
guldens hoger dan het wettelijk collegegeld. Zoals ook uit het betoog van
de heer Woldring bleek, zijn er universiteiten bij – zelfs de universiteit
waar ik mijn opleiding tracht te volgen – die een instellingscollegegeld
van meer dan ƒ 3800 hanteren. Een student die ouder is dan dertig moet
straks het instellingscollegegeld betalen, moet dus honderden guldens meer
ophoesten. Dan moet de minister mij toch eens iets uitleggen. In het huidige
stelsel van studiefinanciering wordt ervan uitgegaan dat in ruil voor een
beurs en een OV-kaart een tegenprestatie van de student wordt verwacht. Dat
klinkt logisch. Maar als wij dit uitgangspunt doortrekken naar de kwestie
van het instellingscollegegeld, doemen er bij mij een aantal vragen op. Want
als iemand ouder dan 30 jaar is, moet hij meer collegegeld betalen zonder
dat hij hiervoor een extra tegenprestatie van de onderwijsinstelling terugkrijgt.
Het geleverde onderwijs en de aangeboden diensten zijn exact gelijk, terwijl
iemand die ouder is dan 30 jaar er meer voor moet betalen dan iemand van onder
de 30. Meer betalen zonder extra tegenprestatie klinkt mij bijzonder onrechtvaardig
in de oren en riekt wederom naar leeftijdsdiscriminatie. Bovendien kun je
je afvragen of het bevorderlijk is voor de toegankelijkheid van het onderwijs
als mensen boven de 30 jaar meer voor hetzelfde onderwijs moeten betalen.
Hoe verhoudt zich dit tot het begrip "een leven lang leren"? Dat begrip wordt
zo langzamerhand wel een erg holle frase.Mijnheer de voorzitter! Als tussendoortje even iets geheel anders. Met
grote verbazing las ik niet al te lang geleden een interview met de minister
in het blad Forum van VNO-NCW. In dit interview stelde de minister dat hij
prioriteit geeft aan het aflossen van de staatsschuld boven extra investeringen
in het onderwijs. Wat is er waar van de weergave van zijn opvatting in dit
blad? Kan de minister, om misverstanden te voorkomen, in eerste termijn expliciet
aangeven wat zijn opinie is met betrekking tot de relatie staatsschuld en
extra investeren in het onderwijs, gezien de vele miljarden meevallers die
de laatste tijd bijna dagelijks over de Haagse rode loper schijnen te rollen?Mijnheer de voorzitter! Het prestatiebeursstelsel wordt gehandhaafd in
het onderhavige wetsvoorstel. De prestatiebeurs houdt met zoveel woorden in
dat studenten moeten presteren voor de beurs en de OV-kaart die zij ontvangen.
Eigenlijk moeten zij binnen vier jaar zonder kleerscheuren afgestudeerd zijn.
Opmerkelijk is het dat de invoering van de prestatiebeurs niets heeft veranderd
aan de gemiddelde afstudeertijd, die onveranderd ruim zes jaar blijft bedragen.
In hoeverre is de prestatiebeurs in dit opzicht succesvol geweest? Als de
prestatiebeurs niet of nauwelijks bijdraagt aan het verkorten van de gemiddelde
afstudeertijd, is het dan niet gewoon een goedkope wijze om te bezuinigen
op de uitgaven van studiefinanciering en om de studenten, die doorgaans toch
al niet in een al te rooskleurige vermogenspositie verkeren, nog eens extra
financieel te kortwieken? Bovendien bestaat het risico dat, als er een al
te grote nadruk wordt gelegd op prestaties, studenten gaan studeren met het
oogmerk om te voldoen aan de opgelegde prestatie-eisen in plaats van te studeren
met het oog op het vergaren van kennis, inzicht en vaardigheden en intellectuele
ontwikkeling en ontplooiing.Steeds vaker merk ik in mijn omgeving dat studenten leren om het vak te
halen. Zij specialiseren zich er dan ook in om op een zo effectief mogelijke
wijze – dat wil zeggen met een minimale inzet van middelen – zoveel
mogelijk puntjes bijeen te sprokkelen. Door de vele financiële risico's
en de enorme schuldenlast die wordt opgebouwd bij een studieduur van langer
dan vier jaar doen studenten er in toenemende mate alles aan om toch maar
vooral die puntjes binnen te halen. Zo dreigt het universitaire onderwijs
te degenereren van een tempel der wijsheid naar een studiepuntenfabriek. Dit
risico is des temeer aanwezig omdat ook de universiteiten er financieel bij
gebaat zijn, zo veel mogelijk studenten in een zo kort mogelijke tijd af te
laten studeren. Deelt de minister mijn opvatting dat deze zaken op zijn zachtst
gezegd ten minste een bedreiging vormen voor de kwaliteit van ons universitair
onderwijs?Ik geef een concreet voorbeeld. Gisteren kreeg ik een tentamenbriefje
van een tentamen dat ik vorige week had gemaakt. Ik had voor de bestudering
van de stof wegens tijdgebrek welgeteld nul uur uitgetrokken. De studieboeken
zitten nog steeds keurig verpakt in folie. Des te groter was mijn verbazing
toen ik zag dat op het tentamenbriefje onder het kopje "resultaat" een 6 stond.
Ik had het tentamen dus gehaald zonder daar ook maar de geringste
moeite voor te doen. Dat kan twee dingen betekenen: of ik ben buitengewoon
slim, of de kwaliteit van het onderwijs en dientengevolge van de tentaminering
holt zo snel achteruit, dat je het tegenwoordig op je sloffen kunt doen. Nu
acht ik het realiteitsgehalte van de eerste optie zo gering, dat ik toch opteer
voor de tweede mogelijkheid. Het baart mij oprecht zorgen – ik wil mij
in die zin aansluiten bij de zeer inspirerende woorden van de heer Woldring
over de kwaliteit van het onderwijs en de ontwikkelingen daarin – dat
tegenwoordig zowel studenten als universiteiten er alles aan doen om ervoor
te zorgen dat de bul zo snel mogelijk wordt gehaald, zonder zich veel te bekommeren
over het vergaren van kennis, inzicht en vaardigheden of over het eigen maken
van een kritische blik op de werkelijkheid en de bijbehorende methodiek. Dat
dit een directe aanslag betekent op de kwaliteit van het onderwijs, lijkt
mij evident, maar ik hoor de minister mij graag overtuigen van het tegendeel.Resumerend en heroverwegend – wat is het vak van de Eerste Kamer
toch mooi! – kom ik tot de conclusie dat gelet op de huidige ontwikkelingen
in het onderwijs, die jammer genoeg vaker negatief dan positief zijn, het
voorliggende wetsvoorstel in een wel erg karige mate antwoord biedt op ontstane
problemen. Mijn stellige overtuiging is dan ook dat de investeringen in het
onderwijs in ons land drastisch opgevoerd dienen te worden om de kwaliteit
te kunnen waarborgen en om het buitenland bij te kunnen benen. Zoals bekend,
wordt in de ons omringende landen structureel fors meer geïnvesteerd
in het onderwijs. Extra investeringen in het onderwijs betalen zich op de
lange termijn niet alleen economisch, maar ook sociaal-maatschappelijk terug.Desalniettemin betekent het wetsvoorstel een verbetering ten opzichte
van de oude situatie. Laten wij ook eens naar de positieve kant van de zaak
kijken. Immers, de leeftijdsgrens gaat iets omhoog en de diplomatermijn wordt
verlengd. De SP-fractie zal derhalve haar verantwoordelijkheid nemen en voor
het wetsvoorstel stemmen. In prestaties uitgedrukt – dat schijnt nogal
in de mode te zijn – krijgen de ambtenaren van het ministerie van mij
een dikke 10 voor de uitleg die zij de Kamerleden hebben gegeven en voor het
inzichtelijk maken in de problematiek en systematiek van de nieuwe wet. Het
wetsvoorstel krijgt een 5,5. De minister daarentegen, die ik gezien zijn capaciteiten
en de huidige economische situatie tot zoveel meer in staat acht, krijgt van
ons een 3. Met grote spanning zie ik de beantwoording van de minister tegemoet.De heer Schuyer (D66):De derde mogelijkheid voor de heer Van Vugt was dat hij een tentamen staatsinrichting
heeft gedaan. Dat kun je ook in de praktijk leren.Voorzitter! Ook aan de overzijde is gememoreerd dat de huidige minister
van onderwijs en wetenschappen dezelfde is als de voorzitter van de commissie-Hermans,
die door de vorige minister was ingesteld om te adviseren over het volstrekt
vastgelopen systeem van de studiefinanciering. Met dat rapport is op een onheuse
manier omgegaan. Het moet voor de huidige minister een voldoening zijn dat
hij nu in staat is om een belangrijk aantal elementen uit dat rapport in een
wet gestalte te geven. Voor mijn fractie is het belangrijkste daarbij dat
in de huidige voorstellen terecht weer wordt uitgegaan van aanmerkelijke bijdragen
van de ouders. Hoewel de Wet op de studiefinanciering in haar huidige vorm
pas van 1986 is, is het gedachtegoed dat in de wet vorm krijgt, afkomstig
uit de jaren zestig en zeventig. In die jaren is het begrip "volwassen" naar
beneden bijgesteld, uiteindelijk tot 18 jaar.Gekoppeld aan het begrip "volwassen" werd de opvatting dat mensen van
die leeftijd ook geheel financieel onafhankelijk van hun ouders moesten kunnen
leven en dat de overheid daarvoor de regelingen moest creëren. Ik heb
dat altijd een koppeling gevonden die gedoemd was te mislukken, omdat juist
in die jaren het langer leren werd nagestreefd. Op die manier kwamen de kosten
op twee manieren geheel bij de overheid te liggen; het was zonneklaar dat
de overheid daar nooit aan zou kunnen voldoen. Naar mijn overtuiging –
die overtuiging werd in die jaren echter ook in mijn partij bepaald niet algemeen
gedeeld – behoorde de overheid daar om twee redenen ook niet aan te
voldoen: ten eerste zou veel overheidsgeld terechtkomen bij groepen die daar
nooit om gevraagd hadden en het geld ook niet nodig hadden en ten tweede zou
hiermee de verplichting van ouders worden ontkend om de gehele opvoeding van
hun kinderen te voltooien. Daaronder valt in ieder geval het naar het vermogen
van het kind voltooien van een opleiding die dat kind perspectief geeft op
een zinvolle levensvervulling.Alleen als die uitgangspunten worden geaccepteerd, kan vervolgens van
de overheid verlangd worden regels te ontwerpen om de toegang tot het onderwijs
zeker te stellen voor iedereen, dus ook voor kinderen wier ouders geen of
een geringe bijdrage kunnen leveren. Met het nu in de wet vastleggen van een
veronderstelde ouderlijke bijdrage erkent de overheid dat het zonder dat niet
kan. Het had heel veel ellende bespaard als die erkenning al in de jaren tachtig
had plaatsgevonden: als één wet duidelijk heeft gemaakt dat
het door de overheid naar zich toe halen van verplichtingen makkelijker wordt
aanvaard dan het afstoten van die verplichtingen, is dat immers wel de Wet
op de studiefinanciering geweest. Bij de meer dan zeventig veranderingen die
sinds 1986 inzake de studiefinanciering hebben plaatsgevonden, ging het altijd
om begrenzingen van de gestelde ruimte; dat ging altijd met rumoer gepaard.Het meest in het oog lopend gebeurde dit met de voorstellen inzake de
reiskosten. Ik moet bekennen dat de vondst van de toenmalige minister om een
OV-jaarkaart te introduceren, mijn volledige instemming had. Wat was er mooier
dan vrij reizen in ons land op een leeftijd waarop ontdekkingen, ook ruimtelijk,
alleen maar kunnen fascineren? Ik herinner mij goed mijn verbazing toen vrijwel
de gehele studentengemeenschap zich tegen dat voorstel keerde. De beurs werd ƒ
60 gekort en men vond het daarom een sigaar uit eigen doos. Nu, een jaar of
tien later, zijn de bordjes geheel verhangen. Elke aanslag op de jaarkaart
wordt door de studenten te vuur en te zwaard bestreden en de voorstander van
toen zou er graag zo snel mogelijk van af willen. Indertijd is over het hoofd
gezien dat de spoorwegen de toeloop aanvankelijk helemaal niet zouden aankunnen,
waardoor de dienstverlening ten behoeve van het andere reizigers vervoer,
maar ook ten behoeve van het studentenvervoer zelf in de problemen zou komen.
Dit maakt duidelijk dat men studiefinanciering moet regelen zonder daarbij
allerlei kunstgrepen toe te passen die slechts zijdelings in verband staan
met de financiering van de studie. Vanuit dat perspectief is dit wetsvoorstel
een stap in de goede richting, maar het eindpunt is zeker nog niet in zicht.Wij beoordelen dit wetsvoorstel vanuit het perspectief van wat wij op
de lange termijn als het meest ideale systeem van studiefinanciering zien.
Dat is het vouchersysteem, waarbij op persoon vouchers worden uitgegeven die
dus niet overdraagbaar zijn. Het voordeel van zo'n systeem is dat men in beginsel
niet meer hoeft te rekenen met allerlei leeftijdsgrenzen en dat het ook te
gebruiken is voor nascholing. Bovendien kan dit systeem de toegankelijkheid
het best regelen en is het flexibeler dan elk ander systeem. Hoewel de huidige
voorstellen daar nog heel ver van verwijderd zijn, vormen zij wel een stap
naar meer flexibiliteit.De minister heeft aan de overzijde gesproken over de positie van de overheid,
waarbij hij heeft gesteld dat de rol van de overheid tot en met de masteropleiding
voor hem de grens is. In het huidige systeem deel ik die opvatting wel, maar
er is een andere invalshoek mogelijk en die zou ik in discussie willen zien.
Uitgaande van bepaalde budgettaire kaders zou het de overheid immers ook tamelijk
onverschillig kunnen zijn op welk moment consumenten gebruikmaken van de studiefinanciering.
Juist omdat de rol en de bijdrage van ouders divers is en de verdiencapaciteit
van studenten ook, kan dat tot gevolg hebben dat er meer onderwijs geconsumeerd
wordt. Dat is voor de opleidingsgraad van ons volk toch een aspect dat niet
te versmaden is. Het zou op dit moment te ver voeren om daarop uitvoerig in
te gaan, maar ik ben wel benieuwd naar de ambitie van de minister op dit dossier.
Acht hij de huidige wet voor, laat ons zeggen, de komende zes jaar voldoende
of heeft hij de ambitie om, bijvoorbeeld, in een volgende regeerperiode een
stap verder te komen?Voorzitter! Ik zal de verleiding om uitvoerig in te gaan op verdere toekomstverkenningen
met de studiefinanciering, ook gezien de tijd, achterwege laten en mij concentreren
op een paar aspecten die de uitvoering en de rechtvaardigheid van deze wet
betreffen. Ik begin met een aangelegenheid die via amendering door de overzijde
in de wettekst is gekomen. Dat is het gegeven dat nu ook studiefinanciering
gegeven wordt aan HBO-V-studenten, die via een duaal systeem al een inkomen
genieten. Ik zie maar even af van de vraag of dit amendement werkelijk veel
effect zal hebben. Men zal immers als HBO-V-leerlingverpleegkundige al snel
aanmerkelijk meer verdienen dan het in de wet geformuleerde maximum. De minister
heeft getracht, het voorstel van de overzijde te weerleggen met het argument
dat aanvaarding ervan vermoedelijk tot effect zal hebben dat tijdens de CAO-onderhandelingen
rekening gehouden wordt met het gegeven van de studiefinanciering. Terecht
is daarvan gezegd dat het een oneigenlijk argument is. Het is bovendien een
schoolvoorbeeld van verkokerd denken tussen departementen.Er is wel iets anders aan de hand, waarover geen enkel argument is gewisseld.
Op een vraag van mijn fractie in de schriftelijke behandeling wordt gesteld
dat er in de gezondheidszorg wel opleidingen zijn in de beroepsbegeleidende
leerweg en dat deze deelnemers geen studiefinanciering krijgen. Dat is uiteraard
bekend. Daar zit naar mijn gevoel nu precies de onrechtvaardigheid. Die moet
ertoe leiden dat of niemand of iedereen in dat type opleiding studiefinanciering
verstrekt moet worden. Nu worden de gezondheidszorginstellingen geconfronteerd
met twee typen werknemers in de duale leerweg, de ene die wel en de andere
die geen financiering krijgt. En dat terwijl het einddiploma uiteindelijk
precies dezelfde rechten geeft, namelijk die van verpleegkundige. Dat verschil
is in het eerste jaar, wanneer er nog geen inkomen wordt genoten en er alleen
een zakgeld wordt verstrekt, het meest duidelijk. Het kan zijn dat dit nog
net houdbaar is vanuit het perspectief van het gelijkheidsbeginsel, maar fraai
is het bepaald niet. Anders dan de minister veronderstelde in zijn verweer,
zal het leiden tot meer kosten in de zorg. Immers, het zakgeld zal worden
opgetrokken tot de hoogte van de studiefinanciering en het omgekeerde effect
zal plaatsvinden in de CAO. Mijn vraag is of de minister bij de beoordeling
van het amendement van de Tweede Kamer zijn ambtsgenoot op VWS heeft geraadpleegd.Voorzitter! Een ander aspect dat wij via de schriftelijke behandeling
aan de orde hebben gesteld, maar dat toch niet geheel bevredigend is beantwoord,
is de kwestie van de zeer dure initiële opleidingen die niet voor vergoedingen
in aanmerking komen, bijvoorbeeld die van verkeersvlieger. Dit voorbeeld is
bij het Belastingplan uitvoerig aan de orde geweest. In het antwoord wordt
verwezen naar de faciliteiten die opgenomen zijn in het nieuwe Belastingplan.
In dat plan, inmiddels tot wet verheven, wordt rekening gehouden met nascholing
en postdoctorale opleidingen. Daarvoor is inderdaad een behoorlijke belastingfaciliteit
opgenomen, maar deze is bij lange na niet genoeg om de initiële opleiding
tot verkeersvlieger te bekostigen. Het gaat hier om slechts een heel klein
aantal studenten. Veel gevaar voor grote precedentwerking kan ik niet ontdekken.
Wil de minister toch nog eens uit de doeken doen waarom nu juist dit type
opleidingen stelselmatig van studiefinanciering wordt uitgesloten? Ik zie
daar geen enkel argument voor.Voorzitter! Het rondpompen van geld, wat de heffing van collegegeld in
de ogen van mijn fractie is, wordt door de minister in de schriftelijke beantwoording
verdedigd met het argument dat er een signaalwerking van uitgaat dat studeren
geld kost. Dat argument lijkt mij niet sterk, als in het wetsvoorstel de bijdrage
van ouders structureel wordt vastgelegd. Men mag er gerust van uitgaan dat
ouders dat wel duidelijk kunnen maken aan hun kinderen en er bovendien een
sanctie bij hebben. Het rondpompen van geld, dat is bekend, kost heel veel
aan administratieve lasten. Het verminderen daarvan kan een aanmerkelijk financieel
voordeel opleveren. Dat geld kan worden gebruikt om de basisbeurs te verhogen,
zonder dat de minister voor een andere beleidskeuze komt te staan. Ik wil
ervoor pleiten om dit bij de volgende wijziging toch nog maar eens te bezien.Voorzitter! Zolang er geen systeem van vouchers wordt geïntroduceerd,
vind ik een meting van resultaten alleen na het eerste jaar aan de magere
kant. Ik kan mij voorstellen dat er ook een meting komt na
bijvoorbeeld het derde jaar als daarbij dezelfde coulantheid in acht wordt
genomen als bij de meting na het eerste jaar. Dat is niet bedoeld als betutteling,
maar als bescherming van die studenten die een studielening zien oplopen en
daarbij zware betalingsverplichtingen oplopen, terwijl het voor de beoordeelaars
van de studie zonder meer duidelijk is dat succes achterwege zal blijven.Voorzitter! Wij zien de minister regelmatig in dit huis, bij leven en
welzijn zelfs volgende week als wij spreken over het boeiende wetsontwerp
over de zij-instroom van leraren. Als ik bij dit wetsontwerp eindig met de
opmerking "tot de volgende keer" is dat toch anders bedoeld. Wij wachten de
antwoorden met belangstelling af.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik spreek graag de waardering van de VVD-fractie uit voor
het voorliggende wetsvoorstel. Die waardering geldt ook de voortvarendheid
en de wijze waarop de minister de studiefinancieringsproblematiek heeft aangepakt,
uiteraard geholpen door het rapport van het College toekomst studiefinanciering
dat door de minister is uitgewerkt in de nota Flexibele studiefinanciering.De vormgeving van de studiefinanciering is sinds het ontstaan nogal drastisch
gewijzigd via een 70-tal wetswijzigingen. Het merendeel van die wijzigingen
vloeide voort uit bezuinigingsoverwegingen (tempobeurs, prestatiebeurs) in
samenhang met de wens of, beter, de noodzaak tot versobering, onder gelijktijdig
stimuleren van een meer efficiënt en doeltreffend studiegedrag. In het
voorliggende wetsvoorstel staat de gedachte voorop dat de huidige regeling
toch een te strak keurslijf is. Zo wordt geconstateerd dat de diplomatermijn
van zes jaar van de prestatiebeurs te kort is voor studenten die een ander
dan gebruikelijk studiepad kiezen. Te denken valt aan studenten die werken
en studeren willen combineren of ervaring in het buitenland willen opdoen,
alvorens de arbeidsmarkt te betreden. De gedachte dat jongeren in één
keer de studie willen afmaken, verdwijnt steeds meer. Deze verandering in
opvattingen en ook andere maatschappelijke wijzigingen vragen een aanpassing
van het vigerende systeem, zowel onderwijsinhoudelijk als wat betreft het
financieringssysteem. De minister noemt dat in zijn memorie van antwoord "flexibeler
studeren" respectievelijk "flexibeler studiefinanciering". Tussen beide bestaat
dan een onlosmakelijk verband, vaak samengevat in het begrip "maatwerk voor
de student".Voorzitter! De VVD-fractie staat positief tegenover het voorliggende voorstel.
Ik wil mij dan ook beperken tot enkele kanttekeningen, daarbij uitgaande van
het begrip "maatwerk voor de student". Vanmorgen kreeg ik de brief van de
minister aan de voorzitter van de Tweede Kamer over de voorlichting over de
Wet studiefinanciering 2000 onder ogen. Bijgevoegd was de informatiekrant
aan studerend Nederland. De eerste lezing daarvan liet bij mij een goede indruk
achter; het is duidelijke en begrijpelijke informatie. In relatie met mijn
opmerking van zojuist over maatwerk wil ik echter ingaan op het uitermate
boeiende "hoofdartikel" van de minister op pagina 2. De minister vraagt: "Wat
wil je later worden? Antwoord geven op die vraag is voor jongeren in de 20ste
eeuw steeds moeilijker geworden." Vervolgens geeft de minister enkele indicaties
van ontwikkelingen die zich in de laatste decennia hebben afgespeeld en merkt
dan op dat er thans geen aanleiding is voor een standaardstudiesysteem. Hij
zet daar vraagtekens bij: "Iedere student moet een eigen invulling kunnen
geven aan de voorbereiding op de arbeidsmarkt en dus moet het hoger onderwijs
zo in elkaar zitten, dat individuele keuzes mogelijk zijn." Dan somt hij weer
een aantal mogelijkheden op: verschillende universiteiten, modules, studeren
in het buitenland. Verderop zegt hij dat het de beurt aan de instellingen
is om ook het onderwijsaanbod aan te passen aan de eisen van de student van
de 21ste eeuw. Ik dacht al na, maar toen begon ik helemaal na te denken. De
minister gaat verder: "Is de instelling voldoende op de hoogte van jullie –
hij richt zich tot de student – specifieke behoeftes ten aanzien van
het studieprogramma." Maatwerk voor de student dus. Maar bedoelt de minister
met deze passages dat de student zelf verantwoordelijk is voor zijn studieprogramma?
Uiteraard is hij wel verantwoordelijk voor de wijze waarop hij het studieprogramma
volgt, maar niet voor de inhoud, want die behoort toch tot de verantwoordelijkheid
van de professionele organisatie.Bij de begrotingsbehandeling en de behandeling van het HOOP sprak ik namens
de VVD-fractie mijn zorg uit over de gevolgen van flexibilisering voor de
kwaliteit van met name het wetenschappelijk onderwijs. Deze zorg neemt door
dit soort passages alleen maar toe. Het gaat daarbij én om de kwaliteit
van het wetenschappelijk onderwijs én om de kwaliteit van de afgestudeerden.
Studieprogramma's zullen regelmatig worden aangepast, maar de eindtermen zullen
niet veranderen: bij het wetenschappelijk onderwijs is dat het aankweken van
een academisch denk- en werkniveau, bij het hoger beroepsonderwijs het toepassen
van geprofessionaliseerde kennis. Onze zorg gaat niet zozeer om de inhoud
of de kwaliteit van het onderwijs zelf, maar vooral om de effecten die flexibilisering
en maatwerk kunnen hebben op het academisch denk- en werkniveau. Zullen afgestudeerden
dat in voldoende mate bezitten en zal door HBO'ers de geprofessionaliseerde
kennis in voldoende mate zijn opgedaan?Er is nog een ander aspect. Flexibel studeren betekent dat studenten later
in de studie kunnen worden geconfronteerd met de "houdbaarheid" van bepaalde
onderdelen van het studieprogramma; anders gezegd: zij kunnen worden geconfronteerd
met wijzigingen in het curriculum, waardoor eerder verkregen kennis niet meer
past. In de Tweede Kamer werd de wens uitgesproken dat in een dergelijke situatie
goede afspraken tussen instelling en student worden gemaakt over de wijze
waarop de consequenties van een curriculumwijziging kunnen worden opgevangen.
Wij moeten er echter voor waken dat dit leidt tot een verdere verlaging van
de kwaliteit van de afgestudeerden. De consequenties van een studieonderbreking
zullen kleiner zijn naarmate de duur van de onderbreking korter en het extra-curriculaire
karakter van de onderbreking kleiner is. De VVD-fractie vindt het in de eerste
plaats een verantwoordelijkheid voor de student zelf om voor deze consequenties
te waken. Er ligt ook een verantwoordelijkheid voor de instelling
om niet voortijdig over te gaan tot het maken van soepele regelingen. Ongetwijfeld
zullen examencommissies, visitatiecommissies en de inspectie hierop toezien.
Het komt de VVD-fractie dan ook voor dat een goede monitoring essentieel is
voor een toekomstige evaluatie en de uitwerking van deze wet. Deelt de minister
deze opvatting en wanneer kan de eerste evaluatie van de studiefinanciering
worden verwacht?Het kan overigens niet zo zijn dat a priori geldt dat als studenten na
hun studieonderbreking verder willen studeren, zij dit zouden moeten kunnen
doen op basis van een programma dat zij al eerder hebben gevolgd. Evenmin
mag men studieonderbreking zien als een teken van onvoldoende studeerbaarheid.
Afstudeersteun mag dan ook niet van toepassing zijn. Een hierbij behorend
aspect betreft de verlenging van de diplomatermijn van zes naar tien jaar.
De vraag doet zich voor of deze verlenging niet al te ruimhartig is. De minister
geeft aan dat bij een kortere termijn speciale groepen buiten de boot vallen
en dat hij van mening is dat de overgrote meerderheid van de studenten niet
van de volle diplomatermijn gebruik zullen maken. Beide uitspraken, maar vooral
de laatste intrigeren de VVD-fractie. Misschien kan de minister op deze uitspraken
nader ingaan?De betaling van het collegegeld niet meer per jaar, maar over kortere
termijn doet mede de gelegenheid ontstaan, tussentijds – dat wil zeggen
binnen een bepaalde onderwijsperiode – de studie te onderbreken. Wij
denken dat dit een onwenselijke zaak is. Hoe ziet de minister dit? Roept een
dergelijke benadering ook niet meer in het algemeen de vraag op of er tussentijdse
ijkpunten nodig zijn? De heer Schuyer wees hier ook op. De grote onzekerheden
die aan de voorgestelde verlenging verbonden zijn, kunnen dan sterk worden
verminderd, terwijl studenten toch een prikkel houden om snel te studeren.Aan de overzijde is de minister gevraagd om een onderzoek te laten uitvoeren
naar onder andere dit aspect. De VVD-fractie is van mening dat niet al te
lang op een conclusie kan worden gewacht. Zij is zelfs van mening dat hierover
eigenlijk nu al duidelijkheid had moeten bestaan, zulks temeer omdat bij invoering
van de bachelor/master-structuur – dit geldt overigens voor elk vouchersysteem –
grote wijzigingen van de studiefinancieringsopzet zullen optreden. De huidige
problemen zullen zich dan eveneens en in verhevigde mate voordoen. De minister
vertrouwt erop dat de IB-groep de nieuwe opzet zonder meer kan opvangen. De
onrust in Groningen zou samenhangen met de invoering van een nieuw systeem.
Voor de invoering van een nieuwe opzet wordt nog van het oude systeem gebruikgemaakt.
Dit mag zo zijn, het laat onverlet dat er onrust bij de IB-groep bestaat,
zoals de minister in een algemeen overleg van 17 april ook zelf memoreerde.Een aantal jaren geleden werd in dit huis forst gediscussieerd met de
toenmalige bewindsman over de – het zij toegegeven – veel complexere
invoering van de prestatiebeurs. De minister is er gerust op, maar dat neemt
zeker niet weg dat hij ook verantwoordelijk is. Een en ander leidt mij tot
de vraag hoe de minister zijn verantwoordelijkheid neemt als zich onverwachte
ontwikkeling zouden voordoen.Kan hij verder aangeven of hij enig inzicht heeft in de toename van de
administratieve lasten bij de instellingen door deze wet? In het algemeen
kan men zeggen dat de administratie bij de universiteiten onder grote druk
staat. Er treden dan ook vaak storingen op, ook bij de informatievoorziening
aan de studenten. Kunnen de universiteiten op eenvoudige wijze alle mogelijke
variaties die uit deze wet kunnen voortvloeien, op een verstandige wijze opvangen
als deze wet wordt aangenomen? Wij wachten het antwoord van de minister met
belangstelling af.De vergadering wordt van 18.25 uur tot 19.55 uur geschorst.Voorzitter: Korthals AltesMinister Hermans:Voorzitter! De positie van de studenten als deelnemers aan het hoger onderwijs
en aan het onderwijs in het algemeen is uitermate belangrijk. Bij mijn aantreden
heb ik mij dan ook voorgenomen om de studiefinanciering, gegeven de mogelijkheden
die het regeerakkoord daartoe bood, beter toe te snijden op de behoeften van
de studenten. Het verheugt mij dan ook dat de leden van uw Kamer brede waardering
uitspreken voor het wetsvoorstel en dat zij dat zien als een grote verbetering
van het studiefinancieringsstelsel en van de wetgeving. Ik begrijp dat de
heer Van Vugt een 10 geeft aan de medewerkers – dat ben ik met hem eens –
een 5,5 aan de wet en een 3 aan de minister. Hij had het over het Nederlands
voetbalelftal, waarvan hij zo genoten had. Het is bij elkaar 18,5 punt: gemiddeld
een 6 en dus geslaagd. Ook hier moet natuurlijk sprake zijn van een teamverband.
De waardering die door de Kamer is uitgesproken in de richting van mijn medewerkers
is op zijn plaats.De bedoeling van de wet was en is dat studenten meer bewegingsvrijheid
krijgen, flexibeler kunnen studeren en een manier van studeren kunnen vinden
die beter past bij de leef- en leerstijl van dit moment. De studiefinanciering
moet niet de richting en kaders aangeven waarbinnen moet worden gestudeerd,
maar moet onderwijskundige en maatschappelijke ontwikkelingen faciliteren
in plaats van deze te sturen. Daarom kan deze wet qua systematiek en opbouw
naar mijn mening langer mee. De heer Schuyer zei: tot volgende keer. Ik kan
mij voorstellen dat de ontwikkelingen in het hoger onderwijs, ook naar aanleiding
van de Bologna-verklaring in Europees verband, in de komende jaren mij ertoe
zullen brengen om voortdurend in de gaten te houden of het huidige studiefinancieringsstelsel
past op de vragen die voortkomen uit de ontwikkelingen in het onderwijsstelsel.
Ik zal dat ook zeker doen. Ik ben het met hem eens dat hier nu niet het "amen"
voor de 21ste eeuw ligt.Ik ben er wel van overtuigd dat de Wet studiefinanciering door de opbouw,
de flexibiliteit en de manier waarop kan worden ingespeeld op de ontwikkelingen
een goede basis biedt voor de komende jaren. De wet biedt de studenten meer
mogelijkheden om zelf te beslissen wanneer zij studiefinanciering willen opnemen.
Je kunt ook zeggen dat de druk van de ketel is. Toen ik aantrad als minister,
maar ook daarvoor in de commissie waaraan sommigen hebben gerefereerd, viel
het mij op dat studenten massaal in een soort gehaktmolen werden geduwd. Zij
werden ernaartoe gebracht en moesten vervolgens binnen zes
jaar afgestudeerd zijn volgens een programma dat door de universiteiten werd
klaargezet: that's it, niet meer en niet minder. Ik heb het altijd zeer verbazend
gevonden dat het in deze tijd op die manier zou moeten. Ik vind dat deze wet
veel meer mogelijkheden biedt om er flexibel op in te spelen.Bovendien krijgen studenten de gelegenheid om hun diploma te halen in
tien in plaats van zes jaar. Wij hebben geen onderscheid gemaakt tussen vier-,
vijf- of zesjarige studies, maar vanwege de helderheid en eenduidigheid gekozen
voor één termijn van tien jaar. Het zal de Kamer bekend zijn
dat er volop discussies gaande zijn over bèta- en technische opleidingen,
die voortdurend wisselen in tijdsduur, vier of vijf jaar. Technische bedrijfskunde
en technische bestuurskunde doen steeds meer opgang en worden vijfjarige opleidingen.
Wij hebben dan ook uit een oogpunt van helderheid en eenduidigheid gekozen
voor die termijn van tien jaar. De verruiming van die termijn biedt studenten
de mogelijkheid, ook uit onderwijskundig oogpunt – ik kom straks op
een aantal risico's die zowel hier als aan de overzijde zijn gesignaleerd –
om langer te doen over hun studie, bijvoorbeeld via duale trajecten, waarvan
ik een zeer groot voorstander ben, zowel in het hoger beroepsonderwijs als
in het wetenschappelijk onderwijs. Ook wordt studenten de mogelijkheid geboden
om naast hun studie maatschappelijke activiteiten te ontplooien.Een tweede belangrijk punt in de wet is het extra ontzien van de eerstejaars
studenten. De aanvullende beurs is in het eerste jaar een gift. Haalt de student
het eerste jaar niet, dan kan hij een herkansing doen binnen die tien jaar.
In de afgelopen periode moest het volledig binnen de cursusduur. Bovendien
is de leeftijdsgrens verhoogd tot 30 jaar met een uitloop naar 34 jaar. Dat
geldt voor alle studies, van vier, vijf en zes jaar. Studenten die voor hun
30ste met de studie begonnen zijn, kunnen deze onafgebroken met behoud van
studiefinanciering tot hun 34ste afronden. Met de thema's van flexibele studiefinanciering
en flexibel studeren kan deze wet het best getypeerd worden. Daarmee is het
duidelijk wat er gebeurt. Misschien kan het ook worden gevat onder datgene
wat ooit eens over het beleid van de staatssecretaris en van mij is gezegd:
er wordt ruimte in het onderwijs gemaakt voor nieuwe ontwikkelingen. Het is
geen kwestie van vooraf alles vastleggen. Er wordt bezien op welke wijze de
diverse partijen met elkaar tot afspraken kunnen komen.Door een aantal sprekers zijn opmerkingen over het normbudget gemaakt.
De verhoging van het normbudget met ƒ 100 via de verhoging van het
leendeel is beoordeeld. Het is niet mijn politieke prioriteit om de basisbeurs
met ƒ 100 per maand te verhogen. Ik wijs erop dat sinds mijn aantreden
de basisbeurs met ƒ 20 per maand is verhoogd; dat is de eerste keer
in twaalf jaar. Die ƒ 100 per maand zou structureel 0,5 mld. kosten.
Met alle respect voor de studenten ligt daar niet mijn politieke prioriteit.
Als ik het wel zou doen, zou ongetwijfeld een zeer bloeiende fanclub voor
mij ontstaan, maar ik vind het geen goed idee om mijn eigen fanclub te kopen.
Na afloop van mijn periode moet blijken dat de politieke prioriteiten goed
zijn gelegd. De heer Woldring heeft gevraagd of er geen principebereidheid
moet zijn om te zijner tijd, als de budgetten wél beschikbaar zijn,
de basisbeurs met ƒ 100 te verhogen. Zelfs op dat principiële
punt is mijn antwoord afwijzend. Er moet worden uitgegaan van de verantwoordelijkheid
van ouders, studenten en overheid. Als sprake moet zijn van een verhoging
van het normbudget anders dan via het leendeel, dan moet er daarvoor een gezamenlijke
verantwoordelijkheid zijn. Als ik een keuze zou moeten maken, dan kies ik
voor het leendeel of voor de student zelf.De heer Woldring (CDA):Het gaat om de consistentie van het betoog in de memorie van toelichting.
Het normbudget in relatie tot de verhoging van de kosten voor onderhoud, geldt
voor alle studenten. Het spreekt vanzelf dat een verhoging alle studenten,
en niet alleen zij die lenen, ten goede komt. Ik geef een logische regel.
Alle mensen zijn sterfelijk. Socrates is een mens. Socrates is sterfelijk.
Normbudgetten en kostenverhoging zijn toegenomen met ƒ 100. Elke student
is gebonden aan een normbudget. Dan verdient elke student in principe ƒ
100. Dat is een kwestie van logische consistentie en niet van politieke prioriteiten.
In principe kan de minister niet ontkennen dat het gaat om een logisch, consistent
iets. Je kunt natuurlijk ook logische consistentie ontkennen, maar dan zijn
wij over dit punt ook uitgepraat.Minister Hermans:Een collega van mij heeft een jaar of vijftien geleden gezegd: sinds wanneer
moet ik consequent zijn? Ik zal dat nu niet zeggen. Ik vind de redenering
van de heer Woldring namelijk niet consistent. Als een normbudget opgebouwd
is uit drie factoren (overheid, ouders en student) dan kun je de verantwoordelijkheid
voor verhoging van het normbudget niet volledig bij de overheid leggen. Het
is óf lenen, waarbij de overheid nog een gedeeltelijke verantwoordelijkheid
heeft, óf invulling door de student zelf. Immers, hij kan proberen
de ruimte te benutten om het eigen inkomen verder te verhogen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Klopt het dat de basisbeurs ƒ 444 bedraagt en het normbudget ƒ
1399? De basisbeurs zou dan ongeveer eenderde zijn van het normbudget. Kloppen
deze cijfers?Minister Hermans:Deze cijfers kloppen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Dan heb ik daar verder geen opmerkingen over, want de ongeveer gelijke
verdeling vind ik prima.Minister Hermans:Die cijfers gelden voor het hele kalenderjaar 2000. Voor 2000 zijn mij
op dit moment in ieder geval geen andere bedragen bekend. Het kan best zijn
dat, als wij straks praten over de indexering voor 2001, sprake zal zijn van
een verhoging. Maar de verhoging van het normbudget per 1 september 2000 zou
dan eventueel verband houden met de collegegeldverhoging die gaat plaatsvinden.
De bedragen die mevrouw Horikx noemde, zijn de gegevens die op dit moment
gelden. De ƒ 444 voor de basisbeurs stemt ook overeen met de verhouding
1/3, 1/3, 1/3. Als het normbudget uit drie elementen bestaat en je vindt dat
het bijvoorbeeld met ƒ 100 moet worden verhoogd, vind ik het niet meer
dan consistent dat dan ook drie partijen daarin moeten bijdragen.
Dat gaf ik de heer Woldring al aan, maar misschien blijven wij daarover van
mening verschillen. Ik vind dus dat de overheid hieraan geen prioriteit moet
toekennen, gelet op de budgettaire consequenties maar ook gelet op het feit
dat de ouders en ook de student zelf in het totale normbudget een verantwoordelijkheid
moeten dragen. Derhalve moet een verhoging van ƒ 100 in mijn optiek
over de drie componenten worden verdeeld. Dat is de keuze die ik maak.De heer Woldring (CDA):Waarom gebeurt dat dan niet: ƒ 30, ƒ 30 en ƒ 30?
De minister had het net over de ƒ 20 die erbij gekomen is. Dat principe
had dus kunnen worden toegepast.Minister Hermans:Als ik de basisbeurs met ƒ 30 per maand verhoog, dan kost dat structureel
een bedrag van 175 mln. per jaar. Als ik dat budget beschikbaar heb, stel
ik andere prioriteiten. Die politieke keuze maak ik dus opnieuw. Als er een
einde aan het politieke leven van deze minister komt – dat zal ongetwijfeld
een keer het geval zijn – dan is het best mogelijk dat een ander kabinet
een andere keuze maakt. Maar ik heb de keuze nadrukkelijk zo gemaakt en dat
heb ik ook omstandig aangegeven in de discussie over de vraag naar de verhoging
van het normbudget met ƒ 100.De heren Woldring en Wolfson hebben gevraagd naar getalenteerde studenten,
die bijvoorbeeld twee studies volgen. Moeten wij deze studenten niet financieel
extra tegemoet komen? Als je nu twee studies tegelijkertijd volgt, betaal
je één maal collegegeld. Als je dat doet, is er een extra slaagkans
op de arbeidsmarkt, zowel wetenschappelijk als daarbuiten. In mijn optiek
zou ook in dit geval een intensivering bij de student zelf moeten liggen.
Het moge overigens duidelijk zijn, dat een student ook kan lenen. Ik vind
het ook uitermate lastig qua uitvoering, want ik zie niet zo snel welke criteria
je daarbij kunt hanteren. Het zou dus ook in de uitvoering tot hoge kosten
leiden.Een stapeling van MBO en HBO is mogelijk, maar dat wordt nu niet gevraagd.
Het gaat nu om een dubbele studie. Stel dat de ene studie zes jaar duurt en
de ander vijf jaar, of de ene studie vijf jaar en de andere vier jaar. Dan
heb je voor vijf jaar studiefinanciering, maar je moet wel intekenen op het
halen van de vijfjarige opleiding binnen de termijn van tien jaar. Er is dus
in mijn optiek – daar komen wij wat langer over de spreken als het over
"een leven lang leren" en de rol van de overheid gaat – nadrukkelijk
een verantwoordelijkheid van de overheid. Er is, naast een individueel belang,
ook een collectief belang, zoals dat ook in de commissie studiefinanciering
op tafel kwam. Bij het collectieve belang is het de overheid die via de studiefinanciering
en via de bijdrage aan universiteiten meefinanciert: inschrijving, binnenkomen
en diploma. Die bijdrage wordt betaald. Maar wanneer een student binnen die
periode met één maal collegegeld betalen twee opleidingen wil
volgen, dan is dat voor die periode mogelijk. Gaat hij verder door, dan zijn
de onderhouds- en studiekosten voor rekening van de student zelf. Dat geldt
niet ten aanzien van de mogelijkheden voor het collegegeld, want onder de
30 jaar betaal je het wettelijk collegegeld. Mocht je na de vier jaar te hebben
afgerond nog twee jaar studeren, dan betaal je in die twee jaar dat lagere
collegegeld, vergeleken met het collegegeld voor mensen van boven de 30.De heer Schuurman vroeg, of er gegevens bekend zijn over het vroegtijdig
uittreden van studenten vanwege de discussie die de afgelopen jaren is gevoerd
over de studiefinanciering. Hij veronderstelde dat dat wellicht een reden
is voor de onvoldoende groei van het aantal hoger opgeleiden in onze samenleving.
Dit zou een gevolg kunnen zijn van een te laag budget en alle problemen die
de afgelopen tijd zijn ontstaan. Ik constateer dat 70 à 80% van de
studenten werkt. Werken is inmiddels gewoon. Wij zien geen signalen dat meer
studenten voortijdig uitvallen. Als wij praten over voortijdig weggaan –
in het BVE-veld heet dat "groenpluk", dus als men voor het behalen van een
diploma door een bedrijf wordt weggekocht – is daar maar één
antwoord op: waar het gaat om het niet nog behaald hebben van je startkwalificatie
in het beroepsonderwijs is er een blijvende verantwoordelijkheid voor de overheid
om ten minste tot startkwalificaties te kunnen komen, ook op latere leeftijd.
Maar in deze situatie, waarbij het gaat om een hogere opleiding, moet de arbeidsmarkt
haar verstand gebruiken, maar zeer nadrukkelijk ook de student. Ik vind dat
er ook een grote verantwoordelijkheid bij de student ligt. Als de student
zelf meent dat hij zijn studie dan maar niet moet afronden en wil gaan werken,
is dat de eerste verantwoordelijkheid van de student. Als de overheid regels
ter bescherming van de student in het leven zou gaan roepen waarin staat dat
hij niet eerder naar de arbeidsmarkt mag, raken wij ver van huis. Iets anders
is natuurlijk dat een diploma uitermate belangrijk blijft in het hele gebeuren,
ook in het stelsel van studiefinanciering. Als je een studie bent begonnen
die je niet afmaakt omdat je gaat werken, vervalt na tien jaar de prestatiebeurs
tot een daadwerkelijk terug te betalen lening. Daarin zit een afwegingsmoment
voor de student, die in staat moet zijn, die afweging zelf te maken.De heer Schuurman (RPF/GPV):Ik heb dat gegeven niet uit mijn duim gezogen, maar ik heb verwezen naar
het Interstedelijk studentenoverleg. Samen met nog een organisatie heeft dat
overleg een rapport uitgebracht, waaraan ik deze cijfers ontleen.Ik heb gesproken over drie spanningen, en dit betreft er één
van: een student gaat werken, en krijgt moeite met zijn studie. Maar het zou
best eens kunnen zijn dat hij extra moeite krijgt, omdat de universiteit vanwege
de vereisten voor studieprogramma's een dergelijke student zo onder druk zet,
dat hij zich bijna genoodzaakt voelt om aan de goede voorwaarden van het bedrijfsleven
te voldoen. De door mij genoemde drie punten wil ik wel in samenhang met elkaar
zien.Minister Hermans:Ik vind het heel lastig om, zonder dat ik het ISO-signaal op dit punt
wil bestrijden, zonder nader onderzoek van mijn kant zomaar te zeggen dat
de spanning tussen student en werk, tussen student en onderwijsprogramma en
tussen onderwijsprogramma en maatschappelijke ontwikkeling bestaat. Ik heb
tot nu toe geen signalen gekregen om te zeggen dat dat anders in elkaar zit.
Ik constateer dat 70 à 80% van de studenten op dit moment werkt, dus
naast de studie ruimte zoekt om met werk de studie mede te financieren en uiteindelijk tot een afronding van de studie te kunnen komen.
Het is heel lastig om aan te geven, of dat in de afgelopen jaren wel het geval
is geweest. Ik heb in ieder geval op basis van mijn politieke overweging aangegeven,
dat ik een begrenzing van zes jaar onmenselijk vond, vanwege een aantal net
door mij genoemde redenen. Een van die redenen zou spanning kunnen zijn. Op
het moment dat je binnen zes jaar een studie moet afronden en de basisbeurs
een stuk lager is, vraag je in het drieluik ook een eigen bijdrage van de
student. Dat kan via een lening, maar ook via werken. In het laatste geval
komt er een tijdsdruk, en daarmee dus ook de druk om je studie af te ronden
binnen de daarvoor gestelde termijn van zes jaar. Dat alles bij elkaar, inclusief
het belang dat ik eraan hecht dat studenten ook buiten hun studie zich maatschappelijk
kunnen oriënteren, heeft mij ertoe gebracht dit wetsvoorstel in te dienen.Vervolgens wil ik ingaan op de rol van de ouders, waarover ook in de Tweede
Kamer veel is gediscussieerd. Zeker in de totale afweging hebben de ouders
een belangrijke positie. Op het moment echter dat je die rol wettelijk gaat
vastleggen en voorschrijven, loop je aan tegen het algemene beginsel dat de
ouders de onderhoudsplicht hebben tot het 21ste jaar van hun kind en tegen
het feit dat veel studenten boven die leeftijd ook nog betaald krijgen door
de ouders. Wanneer je het dus gaat afgrendelen tot dat 21ste jaar, zit je
naar mijn mening aan de verkeerde kant van het probleem te werken. Je kunt
je veel beter richten op een goede relatie tussen student en ouders en op
het signalen geven aan de ouders over wat ongeveer van hen wordt verwacht
en wat een redelijke ouderbijdrage is. Ik constateer dat het overgrote deel
van de ouders daadwerkelijk meebetaalt aan de studie van kinderen. Dat is
natuurlijk omdat ze zich verantwoordelijk achten voor die studie, ook voorbij
het 20ste jaar. De grotere erkenning van de rol van de ouders blijkt ook uit
de voorlichting van de IB-groep. Een brief over het communicatieplan van de
IB-groep heb ik aan de Tweede Kamer verzonden. Zo er sprake is van een verstoorde
verhouding tussen studenten en ouders, zijn er uitzonderingsmogelijkheden
als het gaat om bijdragen vanuit de IB-groep richting de desbetreffende studenten.
Wij hebben het dan echt over uitzonderingssituaties, want als wij dat niet
zouden doen, zouden de sluizen volop worden opengezet.De Wet studiefinanciering 2000 geeft studenten veel meer ruimte om flexibel
van hun studiefinancieringsrecht gebruik te maken. Het betekent dus dat studenten
veel meer ruimte hebben om zelf te beslissen in welke periode en welk deel
van hun studie ze willen volgen en of ze gebruik willen maken van studiefinanciering,
de ouderbijdrage dan wel de bijdrage uit hun eigen inkomsten. Studiefinanciering
is daarmee een middel geworden dat flexibel kan worden ingezet door de studenten.
Ik denk dat dit uitermate belangrijk is, zoals ook de bijverdiengrens is opgetrokken,
mede gelet op de huidige economische situatie.Daarnaast is aan de orde de vraag of de universiteiten en hogescholen
in staat zijn om op die flexibele vraag in te spelen. Ik vind het van groot
belang dat er een grote mate van zelfstandigheid is bij de student en een
grote mate van zelfstandigheid bij de instellingen. Wanneer ik voor de instellingen
ga regelen hoe ze het studieprogramma moeten invullen, bereik ik precies het
tegenovergestelde. Op die manier heb ik vanuit Zoetermeer weer voorgeschreven
wat een flexibel studieprogramma zou moeten zijn. Ik vind dat studenten bij
hun instelling hun spierballen moeten laten zien. Ik heb tegen de studentenorganisaties
gezegd dat dit wellicht ook iets betekent voor hun organisatie, door niet
alleen nationaal te opereren maar nadrukkelijk ook bij de instellingen zelf,
teneinde ervoor te zorgen dat die instellingen ook daadwerkelijk gebruikmaken
van de mogelijkheid om veel flexibeler studieprogramma's aan te bieden. Het
betekent overigens niet dat de student zijn eigen studieprogramma mag samenstellen.
Hij mag dat alleen maar doen wanneer dat past binnen de algemene kwaliteitsnormen
die gelden voor een bepaalde opleiding. Voor de kwaliteit van de opleiding
ligt er een grote mate van verantwoordelijkheid bij de instellingen zelf,
wat door mij wordt gecontroleerd via een binnenkort aan de Tweede Kamer voor
te leggen stelsel van accreditering. Daarover komen wij dan ongetwijfeld nog
te spreken wanneer wij ook van gedachten wisselen over de aanpassing van de
wetgeving op het hoger beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs.
Het overleg met de universiteiten, hogescholen en met de erkende opleidingen
is al in een ver gevorderd stadium. Daarbij gaat het met name over een visitatiestelsel
en een accreditatiestelsel met behoud van kwaliteit. Wij hebben met de drie
instellingen afgesproken dat de lat zo hoog gelegd zal worden dat wij ons
goed kunnen meten met het buitenland. Dat betekent dat de opleidingen aan
de instellingen moeten voldoen aan een aantal voorwaarden. Er wordt gevisiteerd
en als de opleiding niet aan de maat is, krijgt zij een negatieve beoordeling,
wordt niet geaccrediteerd. Het gevolg van het stelsel dat ik nu voorstel is
dat ik bij een negatieve beoordeling de studie van de eerstejaarsstudenten
niet meer financier en dat de instelling de plicht heeft om ervoor te zorgen
dat studenten die al aan de opleiding begonnen zijn een adequaat afstudeerprogramma
voorgelegd krijgen. Die eis leg ik dus bij de instelling neer. Men wordt in
de gelegenheid gesteld om te corrigeren. Hieruit blijkt dat de minister een
heel belangrijke rol heeft als het gaat om de controle van de kwaliteit en
het certificeren van opleidingen.De heer Woldring (CDA):Ik begrijp dat wij hier nog te zijner tijd over komen te spreken, maar
de minister legt de bal te veel bij de studenten. Ik denk dat studenten niets
kunnen beginnen bij hun instellingen als er geen wettelijke voorwaarden worden
gesteld waaraan een college van bestuur en een faculteit zich te houden hebben.
Dan is een instelling een te zwaar machtsinstituut en daar kunnen studenten
en hun organisaties niet tegen opboksen. Ik vind dat dus een te zwak argument.Minister Hermans:Dat zou zo zijn als de student een te zwakke positie zou hebben in de
WHW en in het voorliggende voorstel waar het gaat om het daadwerkelijk hebben
van invloed op de opleiding. Ik wil nu juist dat er een zodanige balans is
tussen de Wet studiefinanciering 2000 en het HOOP dat de student een voldoende
sterke positie heeft. Ik heb mij heel sterk gericht op de vraag of die balans
er is, ook gelet op de beleidsontwikkelingen van de afgelopen tijd. Dat wil
dus zeggen dat de student mogelijkheden moet hebben binnen
de opleiding. Vervolgens is het van belang dat in de studiegids die meer en
meer bekend zal worden – en die wat mij betreft ook op internet of op
kennisnet zal gaan verschijnen – de resultaten van de visitatiecommissie
opgenomen worden en daarmee de kwaliteitsbeoordeling. Tegelijkertijd kan ik
mij heel goed voorstellen dat studentenorganisaties aankomende studenten op
de hoogte brengen van de flexibiliteit van studieprogramma's op dat punt en
ook wat de mogelijkheden van de studenten zijn bij instelling A of B om invloed
uit te oefenen op de flexibiliteit van de opleiding zelf. Dat zijn elementen
die van belang zijn. Als ik van tevoren aangeef wat ik versta onder flexibiliteit,
dan ben ik op de verkeerde manier bezig. Dan ben ik vooraf aan het regelen
wat flexibel is, terwijl juist de ontwikkelingen en de zelfstandigheid van
de student daar de maximale garantie voor zouden moeten bieden. Mocht blijken
dat er toch onvoldoende gebruik wordt gemaakt van flexibilisering bij de opleidingen
zelf, dan moet onderzocht worden tegen welke problemen men is aangelopen.
Als nu blijkt dat er voor verschillende universiteiten en hogescholen een
probleem is met de flexibiliteit, is het op dat moment aan mij om met de vertegenwoordigers
van de universiteit en van de hogerberoepsonderwijsinstellingen rond de tafel
te gaan zitten om te bekijken welke nadere maatregelen moeten worden genomen.
Ik ga er echter van uit dat instellingen daarop zullen inspelen en gebruik
zullen maken van die mogelijkheden, omdat daarmee het beste gegarandeerd wordt
dat voldoende studenten van voldoende kwaliteit van hun opleidingen gebruik
willen maken. Als er daadwerkelijk sprake is van een inflexibel opleidingsaanbod,
zal een instelling grote problemen krijgen met de instroom van studenten,
omdat zij niet meer tegemoetkomt aan de tijdgeest.De heer Woldring (CDA):Ik wacht nadere regelgeving af. Het heeft geen zin, hier nu op in te gaan.
Ik zeg wel bij voorbaat dat u mij niet geruststelt. Het is noodzakelijk dat
de overheid een kader stelt om de kans van slagen voor studenten, om flexibiliteit
en om het succes van het wetsvoorstel mogelijk te maken. U bent in het overleg
met de universiteiten dermate vergevorderd dat ik aanneem dat wij daarover
te zijner tijd zullen doorspreken. Ik zal nu mijn mond dan ook niet voorbijpraten.Minister Hermans:Daar wil ik u ook zeker niet toe aansporen. Mijn stellingname is dat studenten
in een positie worden gebracht om als zelfstandig studerenden power te ontwikkelen
ten opzichte van de instelling. Als in den brede blijkt dat die power niet
voldoende is of onvoldoende resultaat oplevert, kan er een rol voor de minister
zijn weggelegd, omdat er iets fout gaat. Ik ben optimistisch, maar u bent
er nog niet geheel gerust op. Mijn positieve instelling zal ongetwijfeld niet
veel afwijken van de uwe en ik hoop dat wij elkaar uiteindelijk kunnen vinden
en gezamenlijk constateren dat dit toch de beste weg is.Voorzitter! De heer Van Vugt heeft zijn tentamen gehaald, terwijl zijn
boeken nog in folie waren verpakt. Al mijn betogen over kwaliteit en toetsing
ervan in het onderwijs komen daarmee volledig in de lucht te hangen. Als de
heer Van Vugt erop aandringt, wil ik best de universiteit van Leiden vragen
om een herwaardering van zijn tentamen! Ik wil mij verder niet met afzonderlijke
gevallen bezighouden en ook niet met afzonderlijke opleidingen. Ik ga in op
de algemene kwaliteit van de opleiding en kom dan uit op de eerste mogelijkheid
die door de heer Van Vugt werd genoemd, namelijk dat duaal leren hem ertoe
heeft gebracht, het tentamen met succes af te kunnen ronden.Er zijn systemen van interne en externe mechanismen van kwaliteitsbewaking
en van kwaliteitszorg. De motie-Brood, ingediend in de Tweede Kamer, handelde
over de omstandigheid waarin een student zijn opleiding een tijdje onderbreekt
en vervolgens binnen de termijn van tien jaar opnieuw wil gaan studeren, maar
moet constateren dat het curriculum is bijgesteld. De verantwoordelijkheid
daarvoor ligt ten principale bij de instelling en de student zelf. Als een
student een flexibel studieprogramma wil volgen, moeten er afspraken worden
gemaakt met de instelling over de houdbaarheid van de afgelegde tentamens
en de voltooide modules. De instellingen moeten zich daaraan houden. Als de
houdbaarheidsdatum is overschreden, moeten zij de mogelijkheden aangeven voor
de student om alsnog bij te trekken. Door een onderbreking van de studie kan
de studeerbaarheid toenemen en het studiegedrag veranderen. Het is van groot
belang dat er evenwicht komt tussen de gewenste flexibiliteit van de student
en de noodzakelijke flexibiliteit en vernieuwing in het onderwijs. Je kunt
niet van een instelling verlangen dat het curriculum ten allen tijde hetzelfde
blijft. De vernieuwing van het onderwijs kan niet tien jaar stil liggen. Het
curriculum moet aangepast kunnen worden. Een student moet bij de keuze voor
een flexibel studieprogramma goed nagaan hoe lang het verantwoord is om er
uit te stappen.Wat de positie van de student in de instelling betreft, is er een werkgroep
ingesteld waarin de landelijke studentenvakbond en het ISO, het Interstedelijk
studentenoverleg, zitting hebben. De werkgroep zal mij spoedig adviseren naar
aanleiding van de vraag of de positie van de student voldoende is. De eerste
lezing leidde ertoe dat ik niet direct problemen zag. Het is best mogelijk
dat mij dat door het nader overleg met de organisaties wel duidelijk wordt.
Ik heb de Tweede Kamer gemeld dat ik de Kamer bij de begrotingsbehandeling
in november 2000 of zoveel eerder als mogelijk is, zal rapporteren over het
debat in deze werkgroep en de conclusies die daaruit zijn getrokken.Zojuist heb ik al geduid op de kwaliteit van het onderwijs. Als het goed
is, kunnen wij over het stelsel van accreditering, dat naar mijn mening ook
bij de internationale positionering van het hoger onderwijs zo vreselijk belangrijk
is, aan het eind van het jaar met de Tweede Kamer een afspraak maken. Vervolgens
vindt wetgeving plaats en kan ik ongetwijfeld ook in dit huis spreken over
de vraag of dat stelsel voldoende passend is voor een internationale oriëntatie
van het onderwijs. Dan zal waarschijnlijk ook het rapport van de commissie-Rinnooy
Kan op tafel liggen, evenals de bachelor/master-structuur en de adviezen op
dat punt. Ik wil het een overigens niet op het ander laten wachten, want accreditatie
heb je zonder meer nodig, maar het is best mogelijk dat het advies dat volgt
uit de discussie in de commissie-Rinnooy Kan ertoe leidt dat je het studiefinancieringsstelsel moet aanpassen. Voorlopig wil ik even
op dat advies wachten. Dat hoop ik overigens vlak voordat het kabinet op reces
gaat – rond 15 juli – binnen te hebben.Mevrouw Schoondergang vroeg mij waarom de Wet studiefinanciering 2000
niet in de opdrachtformulering van de Werkgroep positie student zit. Deze
werkgroep moet de positie van de student in de huidige WHW analyseren. Dat
is immers de wet op basis waarvan de daadwerkelijke studeerbaarheid, het studiegedrag,
het curriculum en de ontwikkeling van de universiteit plaatsvinden. Het stelsel
van studiefinanciering is niet meer dan een faciliterend middel in dat geheel.
Dat stelsel leidt juist door de flexibiliteit die nu ontstaat tot de vraag
of de WHW wel voldoende garanties biedt voor de student, zodat hij daarbinnen
daadwerkelijk kan opereren. Het gaat dus om het evenwicht tussen de gewenste
flexibiliteit voor de studenten en de noodzakelijke flexibiliteit van de instellingen.
Bij de gewenste flexibiliteit voor de student heb ik verwezen naar deze Wet
studiefinanciering. Nu gaat het erom of dat voldoende antwoord vindt in de
reeds bestaande wetgeving op het gebied van het hoger onderwijs. Daar wordt
specifiek naar gekeken. Daarom is deze wet als zodanig geen onderwerp van
discussie. In feite is het een aanleiding om te bekijken of de bestaande wetgeving
op dat punt aanscherping behoeft.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Voor alle duidelijkheid: wil dit zeggen dat...De voorzitter:Mag ik mevrouw Schoondergang vragen om in de microfoon te spreken? Ik
zie dat zij naar de minister kijkt, maar zij mag trouwens toch wel mijn kant
op kijken.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Nee, want ik praat nu tegen de minister, met permissie van de voorzitter.De voorzitter:U spreekt altijd tot de voorzitter. Altijd.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik vind het ontzettend asociaal om met het gezicht naar u
gericht te praten, terwijl ik iets aan de minister vraag.De voorzitter:U staat ook al die tijd met uw rug naar mij.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik ga wel zo staan dat ik naar beiden kan kijken. Goed, voorzitter?De voorzitter:Maar u blijft tot mij spreken.Minister Hermans:Als ik u was, zou ik een andere microfoon nemen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik ga een voorstel indienen voor een losse microfoon.Voorzitter! Mijn vraag ging over de afstemming van de opleidingen op de
flexibilisering van de student. Ik zei tegen de minister dat ik dit niet kan
terugvinden in de thema's die in de Werkgroep positie student worden behandeld.
De minister heeft namelijk geantwoord dat de afstemming wordt besproken in
de Werkgroep positie student. Ik kan uit zijn beantwoording nog niet opmaken
dat de afstemming van de opleiding op de flexibele vraag van de student afdoende
wordt besproken in de Werkgroep positie student. Is dat zo?Minister Hermans:Ik kan mevrouw Schoondergang geruststellen. Er waren twee redenen voor
het instellen van de Werkgroep positie student.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Dat was een andere, want toen was de WSF nog niet aan de orde.Minister Hermans:Jawel, want bij de behandeling van het Hoger onderwijs en onderzoeksplan
lag de Wet studiefinanciering al bij de Tweede Kamer. Er waren twee redenen
voor het instellen van de werkgroep: de WSF 2000 en het Hoger onderwijs en
onderzoeksplan 2000, waarin de autonomie van de instellingen verder wordt
vergroot. Beide punten zijn in feite noemers onder de teller daarboven, namelijk
de vraag of de positie van de student voldoende sterk is. Beide punten zijn
dus input voor de discussie over de positie van de studenten. De studenten
krijgen veel meer ruimte en de instellingen krijgen meer autonomie. Is dat
voldoende voor de balans op het punt van de positie van de studenten? Dat
was de hoofdinsteek van de Werkgroep positie student. Het punt is dus meegenomen.
Ik begrijp uw vraag, maar ik heb die vraag niet meer apart genoemd, zoals
ik ook niet heel specifiek spreek over het HOOP, maar wel over de autonomievergroting
van de instelling. Die autonomievergroting wordt in de Wet op het hoger onderwijs
en wetenschappelijk onderzoek geregeld. Vervolgens komt de vraag aan de orde
of de positie van de student alleen via de flexibele studiefinanciering voldoende
gewaarborgd is of dat ook de positie van de student in de verschillende organen
van het universitair en hoger beroepsonderwijs moet veranderen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Het gaat dus om een afstemming van het belang van de student en het belang
van de instelling.Minister Hermans:Ja, het allerbelangrijkste is om daar een goed evenwicht in aan te brengen.Alle sprekers zijn ingegaan op de positionering en de rol van de overheid
in het hoger onderwijs en bij de studiefinanciering en op de rol van de student
zelf. "Een leven lang leren" is daarbij natuurlijk volop aan de orde. Ik heb
een leeftijdsgrens gesteld. De heer Van Vugt heeft net als anderen gevraagd
of de leeftijdsgrens eigenlijk wel gehandhaafd moet worden. Ik geef direct
toe dat iedere leeftijdsgrens in beginsel arbitrair is, maar de basis van
de discussie is dat het stelsel van studiefinanciering een jeugdstelsel is.
Dat wil zeggen dat het bedoeld is ter dekking van een deel van de kosten die
gemaakt worden door iemand die een initiële opleiding volgt. Dan komt
er een volgende vraag: tot wanneer en tot waar is de overheid verantwoordelijk
voor de initiële opleiding? Ik heb in debatten met de Kamer aangegeven
dat die verantwoordelijkheid van de overheid loopt van de voor- en vroegschoolse
educatie tot en met de master ofwel het hoger onderwijs. Die verantwoordelijkheid
gaat bij het funderend onderwijs veel verder en dieper. In het voortgezet
onderwijs wordt via les- en cursusgelden een deel van de verantwoordelijkheid
bij de ouders gelegd, zeker na het verstrijken van de leerplichtige
leeftijd. Ten aanzien van het beroepsonderwijs hebben wij nadrukkelijk gesproken
van het ten minste kunnen behalen van een startkwalificatie. Omdat die startkwalificatie
een soort bodem is in het onderwijsbestel, behoudt de overheid, als die kwalificatie
in die eerste periode niet wordt gehaald, de verantwoordelijkheid om ervoor
te zorgen dat zij op latere leeftijd, ook boven de dertig jaar, alsnog kan
worden gehaald. In de onderwijsbeleidsbrief van vorig jaar werd dat ook aangegeven.Ten aanzien van niveau 3 en 4 van het middelbaar beroepsonderwijs, dus
boven het startkwalificatieniveau, neemt de rol van de overheid af en neemt
de rol van de student en de ouders toe. Bij het hoger onderwijs praten wij
nadrukkelijk over een driedeling: student, ouders en overheid. In de komende
jaren zal de politieke vraag ongetwijfeld zijn of de verantwoordelijkheid
van de overheid blijft gelden van 4- tot 30-jarigen. Of gaat de overheid zeggen
dat boven de startkwalificatie sprake is van een eigen verantwoordelijkheid
van de student of deelnemer c.q. de ouders? En wat doen wij met degenen boven
de 30 jaar? Daar ligt naar de mening van dit kabinet een zeer belangrijke
verantwoordelijkheid voor het individu en de sociale partners. Dan praat ik
over "een leven lang leren", gebaseerd op een door de overheid gefinancierde/medegefinancierde
opleiding in het initiële traject. Daarboven, boven de startkwalificatie
en boven de 30 jaar, komt er natuurlijk een grote mate van eigen verantwoordelijkheid.
Het is immers een misverstand als men meent dat "een leven lang leren" ook
"een leven lang financieren door de overheid" betekent. Dat is niet zo; die
politieke keus maakt dit kabinet in ieder geval niet.De heer Van Vugt (SP):Het is natuurlijk vrij makkelijk om met de riedel "een leven lang leren
is nog niet een leven lang studiefinanciering" de kritiek op het arbitraire
karakter van de leeftijdsgrens af te doen en om op basis daarvan te zeggen
dat er boven de 30 jaar een eigen verantwoordelijkheid bestaat. Waar komt
die eigen verantwoordelijkheid opeens vandaan? Los daarvan, niemand pleit
hier voor een leven lang studiefinanciering. Het feit is dat mensen recht
hebben op 48 maanden studiefinanciering. Waarom worden mensen niet in staat
gesteld om die 48 maanden studiefinanciering op te nemen, ongeacht hun leeftijd,
en op die wijze bij te dragen aan hun intellectuele ontplooiing en aan de
maatschappelijke welvaart? Op deze wijze worden mensen in staat gesteld om
een studie te volgen, ongeacht hun leeftijd. Het gaat dan om 48 maanden studiefinanciering,
klaar uit!Minister Hermans:De heer Schuyer heeft een vraag gesteld over het vouchersysteem, een soort
systeem van leerrecht dat mensen bij hun geboorte wordt gegeven. Daarvoor
pleit nu ook de heer Van Vugt. Dat is een heel ander type stelsel, waarbij
er sprake is van beperking van leerrechten. Als men niet voor die beperking
is, kan er geen vouchersysteem ingevoerd worden. Beperking van de leerrechten
betekent in dit geval dat men, door de overheid gefinancierd, een beperkt
aantal jaren mag studeren aan een instelling. Als men die beperking niet wil,
pleit men in feite voor onbeperkte financiering door de overheid voor alle
opleidingen die mensen willen volgen, al dan niet in tempo: in drie jaar,
vier jaar, acht jaar, tien jaar of twaalf jaar.Hier ligt een belangrijke principiële vraag. Ik zal in de notitie
over vouchers, die ik rond de zomervakantie aan de Tweede Kamer zal sturen,
aangeven dat die vraag eerst ten principale beantwoord moet worden. Als er
geen beperking van leerrechten mag zijn, betekent dit dat het vouchersysteem
in de vorm zoals de heer Schuyer het aangaf geen reëel systeem is. Als
er wel een beperking van de leerrechten mag zijn, kan dat betekenen dat voor
een vierjarige opleiding zes jaar recht op studiefinanciering wordt gegeven.
Men kan ook de overheid verplichten om achttien jaar lang een bepaald bedrag
te betalen. Het kabinet is echter nog niet zover. Beantwoording van de vraag
over beperking van leerrechten is bij dit alles immers een conditio sine qua
non.Er is ook gesproken over de grens van 30 jaar. De grens is opgetrokken
van 27 naar 30 jaar. Iedere grens lokt echter uit tot overschrijding. Dat
is ook gebeurd in de debatten met de Tweede Kamer. Amendering leidde ertoe
dat de grens op 34 jaar is gesteld. Ik wil het daarbij ook nadrukkelijk houden.
Overigens, na de leeftijd van 30 jaar levert de overheid wel degelijk indirecte
bijdragen. Ik doel dan op arrangementen in de zin van fiscale aftrek en studeren
met behoud van bijstand. Wij praten dan over heel andere discussies.Ik denk dat in het verhaal van een leven lang leren een onderscheid moet
worden gemaakt tussen de rol van de overheid, de rol van de sociale partners
en de rol en de eigen verantwoordelijkheid van het individu. Onder dat laatste
zet ik een dikke streep. Ik vind dat ieder individu in de samenleving niet
moet kijken naar wat de overheid aan zijn of haar opleiding doet. Het individu
in de samenleving moet kijken naar wat hij of zij over heeft voor een verdere
opleiding. Dan komen vervolgens de discussies aan de orde over tweede studies,
ver boven de 30 jaar, en de vraag wat daarbij de financieringsrol van de overheid
moet zijn. Als iemand een HBO-opleiding heeft gevolgd, en vervolgens op 45-jarige
leeftijd besluit om alsnog een universitaire opleiding te volgen, moet de
overheid daarvoor betalen of het individu zelf? Dat is nadrukkelijk een andere
discussie dan die over de startkwalificatie. Het gaat dan over de vraag tot
waar de verantwoordelijkheid van de overheid loopt. Het gaat om de financiering
en een stelsel met certificering, kwaliteitsbewaking en informatieverstrekking.
Bij de laatste punten is er sprake van een rol voor de overheid. Bij de financiering
zal er een zeer gedifferentieerd stelsel ontstaan als wij boven de startkwalificatie
en boven de grens van 30 jaar komen.De heer Van Vugt (SP):De eigen verantwoordelijkheid voor studenten ouder dan 30 jaar houdt in
de praktijk in dat zij geen studiefinanciering ontvangen van de overheid en
dat zij instellingscollegegeld moeten betalen. In het geval van Leiden ligt
dat bedrag ƒ 1000 hoger dan voor andere studenten. De minister geeft
echter zelf aan dat de leeftijdsgrens per definitie arbitrair is. Het is dan
toch volstrekt onwenselijk om een dergelijk onderscheid te maken?Minister Hermans:De leeftijdsgrens van 65 jaar inzake het pensioenrecht is ook een arbitraire
grens. Daar had men ook 66 jaar of 64 jaar van kunnen maken.
Dat is een politieke keuze die is gemaakt. Alles beredeneren volgens de wet
der logica of de wet van het onderzoek zou de politiek overbodig maken in
dit land. Op een gegeven moment wordt een politieke keuze gemaakt over de
grens aan de medeverantwoordelijkheid van de overheid bij de studie- financiering.
Dat is een politieke keuze en als je iets anders wilt, moet je daarvan alle
consequenties – onder andere voor andere financieringsmogelijkheden
van de overheid – kunnen overzien. In CAO's worden steeds vaker afspraken
gemaakt over scholingsmogelijkheden. In de jongste onderwijs-CAO zijn afspraken
gemaakt over een opleidingen- en onderwijsfonds waarin de overheid bij wijze
van start 14 mln. heeft gestort. Daarbij is het uiteindelijk aan de sociale
partijen zelf om te komen tot een goede vorm van scholing en opleiding, hetgeen
in deze kennissamenleving van grote betekenis is. Het is niet de overheid,
maar het individu en de sociale partners die hier een eerste verantwoordelijkheid
hebben.Gevraagd is naar het invoeren van meer tussenmomenten dan alleen in het
eerste jaar. Dat kan naar mijn mening alleen aan de orde zijn als sprake is
van onderwijskundige en onderwijsinhoudelijke argumenten. Alleen maar invoeren
omdat wij dan een extra checkpunt hebben, is een kunstmatig iets en als zodanig
onwenselijk. Het moet gaan om een kwalificatie die gewenst is op onderwijskundige
en onderwijsinhoudelijke gronden. Het kan zijn dat de heer Schuyer op zijn
wenken wordt bediend als de commissie-Rinnooy Kan een bachelorstructuur voorstelt
in het hoger onderwijs waarin ook plaats is voor een masterslijn.Door sommigen is opgemerkt dat er niets viel terug te vinden in de stukken
over de missie die de minister zou moeten of kunnen hebben met betrekking
tot de positie van het universitair onderwijs. Daarop had ik wellicht kunnen
ingaan, maar verleden jaar heb ik tijdens de jaarvergadering van de VSNU een
toespraak gehouden over de missie van de universiteiten. Daarbij heb ik onder
andere Wilhelm von Humboldt aangehaald. Ook heb ik gerefereerd aan het standpunt
van prof. Schuyt over academische vorming. Ik zal nu niet uit eigen werk voorlezen,
maar zal die speech doen toekomen aan de leden van de Kamer. Ik heb gesproken
over de vrijplaats van het denken, de academische vorming, het kritisch denken,
een brede oriëntatie enz. In de discussie over de kwaliteitsnormering
voor het wetenschappelijk onderwijs zal met name op die elementen moeten worden
ingespeeld en zal het onderscheid tussen hogere beroepsopleiding en wetenschappelijke
opleiding op deze punten tot zijn recht moeten komen. Daarin zit de essentie
van het verschil tussen beide opleidingen en dat moet in de kwaliteitstoets
volop tot uiting komen. Wij kennen ongetwijfeld allemaal het boek "Zen of
de kunst van het motoronderhoud" van Robert Pirsig. Hij heeft het over de
"kerk van de rede" en doelt in feite op de universiteiten. Ik vind in ieder
geval dat er sprake moet zijn van een herkenbaar profiel van universiteiten
ten opzichte van de hogere beroepsopleidingen. Overigens is in het buitenland
dat onderscheid niet altijd even helder. Die helderheid zal wel moeten worden
geboden door het accreditatiesysteem dat wij in Nederland gaan opzetten. Ik
kan nu niet voorspellen – en ik heb regelmatig contact met mijn Europese
collega's – welke richting uiteindelijk zal worden ingeslagen in Europees
verband. Worden het afzonderlijke universiteiten en hogescholen, of worden
ze geïntegreerd? Binnen de Nederlandse verhoudingen is het kunnen maken
van een goed onderscheid tussen universitair en hoger beroepsonderwijs wel
essentieel. Daarom zal ik daaraan in het accreditatiesysteem speciale aandacht
schenken.De heer Woldring (CDA):Voorzitter! Ik ben geroerd door de cultureel verreikende visie van de
minister op de universiteit. Maar waarom is deze visie in geen enkel stuk
van de afgelopen drie jaar terug te vinden? De overheersende visie bij de
aanpak van het hoger onderwijs is in terminologie en argumentatie door en
door instrumentalistisch. Er lijkt mij sprake van een ongecontroleerde houding –
zoniet bij de minister, dan wel bij zijn ambtenaren – die zo technocratisch
is, dat zij de minister met zijn culturele visie op de universiteit buitengewoon
moet verontrusten. Het lijkt mij dat hij daar buitengewoon attent op moet
zijn, wil dit wetsvoorstel geïmplementeerd worden in volgende, waarvan
ik hoop dat zijn visie daarin wel expliciet doorklinkt.Minister Hermans:Voorzitter! De heer Woldring weet dat ik voor alle daden van mijn ambtenaren
verantwoordelijkheid draag; de brede ministeriële verantwoordelijkheid
is voor mij de enige juiste weg. Ik wil hieraan toevoegen dat mijn speech
nadrukkelijk ook was gericht op het HOOP. Ergens in de nota heb ik een samenvatting
gegeven van mijn verhaal voor de VSNU. Bij de discussie over de wijziging
van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek zal ik aangeven
wat de artes liberales voor mij zouden moeten zijn. Dat kan ik vrij eenvoudig
doen, omdat mijn verhaal daarover in de universitaire wereld herkenbaar was
en zeer goed is ontvangen.Mevrouw Schoondergang vroeg naar de stand van zaken rond de erkenning
van buitenlandse scholing en diploma's. Die erkenning is primair de verantwoordelijkheid
van de Nederlandse instellingen. Daarbij kan wel gebruik worden gemaakt van
centrale expertise, ofwel van de IBG, ofwel van het NUFFIC. Als een opleiding
aan een buitenlandse universiteit wordt erkend, bijvoorbeeld een mastersopleiding,
dan vindt eerst registratie en vervolgens accreditatie van de opleiding plaats.
Met andere woorden, wij gaan na of de opleiding aan het door ons gewenste
niveau voldoet. Wij zullen dus inspelen op de ontwikkelingen die zij aangaf.Ook is gevraagd of de prestatiebeurs effect heeft gehad op de studieduur.
Daarover kan ik nog niet zoveel zeggen, want er is nog geen prestatiebeursstudent
die zijn prestatiebeursrechten heeft verbruikt; dat zal pas in het voorjaar
van 2002 het geval zijn. De tempobeurs heeft laten zien dat de nominale verblijfsduur
wel is gedaald, dus het is best mogelijk dat de prestatiebeurs dat ook heeft
bewerkstelligd. Ik kan daarover nu dus niet zoveel zeggen, maar ik zal deze
vraag meenemen bij de studentenmonitor.De heer Woldring vroeg naar de ƒ 3850 collegegeld aan de Universiteit
Leiden. De wet geeft universiteiten de mogelijkheid om een instellingscollegegeld
te heffen voor studenten boven de 30 jaar. In de Kamer is gediscussieerd over
de vraag of die differentiatie van collegegelden ook moet
worden toegestaan voor studenten onder de dertig jaar. Voorlopig heb ik daar
de rem op gezet; uit het oogpunt van de toegankelijkheid en de nog onzekere
uitkomst van de ontwikkeling van het stelsel vind ik een wettelijk vastgesteld
collegegeld voorlopig nog noodzakelijk, maar ik kan mij voorstellen dat dit
opnieuw ter discussie zal komen. De ƒ 3850 geldt dus voor studenten
boven de 30 jaar; bij hen is de rol van de overheid kleiner en de individuele
verantwoordelijkheid groter. Ook hier zal de student zelf de afweging moeten
maken of hij het wel of niet verantwoord vindt om een dergelijk bedrag te
betalen. Hij zal dit moeten afwegen tegen de kwaliteit van het aangebodene.
Er is nu een bedrag van ƒ 3800 genoemd voor een opleiding. Ik ken echter
een postinitiële masteropleiding in Delft van negen maanden waarvoor ƒ
65.000 moet worden betaald. Hieruit blijkt dat er bedrijven zijn die deze
technische opleiding van een zodanige kwaliteit vinden dat zij bereid zijn
om mensen van waar ook ter wereld naar Delft te sturen om daar te studeren.
Universiteiten die dergelijke opleidingen willen geven, zullen dus goed moeten
onderzoeken of wat zij aanbieden kan concurreren met hetgeen andere universiteiten
binnen en buiten Nederland aan mogelijkheden bieden.Mevrouw Schoondergang, de heer Schuyer en anderen hebben gevraagd of het
mogelijk is, de wet tijdig te evalueren. Zij vragen dit vooral omdat de wet
al per 1 september van kracht wordt. Ik denk dat dit mogelijk is. De Bologna-verklaring,
de conferentie in Praag in maart en de afstemming die ik probeer te bereiken
met mijn collega's van het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Vlaanderen over
de accreditatie kunnen tot zodanige ontwikkelingen in het hoger onderwijs
en de open onderwijsruimte leiden dat de wet de komende jaren opnieuw moet
worden bijgesteld. De flexibiliteit van de wet is echter een garantie dat
een aantal van die ontwikkelingen op een goede manier kunnen worden opgevangen,
zonder dat een fundamentele wijziging van de wet noodzakelijk is.Voorzitter! Er is een aantal vragen gesteld over de afstudeersteun en
de afstudeerregelingen. Ik denk dat het goed is om nog eens te wijzen op de
driedeling die hier is aangebracht. De verantwoordelijkheid voor de afstudeersteun
rust bij het centrale financiële agentschap van het departement. Deze
steun is bedoeld voor studenten die in landelijke organen een functie vervullen.
Ik denk daarbij aan politieke partijen, politieke jongerenorganisaties en
studentenorganisaties.Als er sprake is van een overschrijding van de in de wet genoemde termijn
van tien jaar, draagt de IB-groep de verantwoordelijkheid om te bezien of
er sprake is van bijzondere omstandigheden die ertoe hebben geleid dat de
student zijn opleiding niet in tien jaar heeft voltooid.De instellingen zelf kunnen afstudeersteun geven aan studenten die binnen
de instelling een functie vervullen. Verder beschikken zij ook over die mogelijkheid
als zij menen dat er sprake is van een uitzonderlijke situatie die afstudeersteun
aan een student rechtvaardigt.Ik heb nadrukkelijk gekozen voor deze driedeling, maar niet om de autonomie
van de instelling in te perken. De heer Wolfson opperde dit, maar dat is zeker
niet de bedoeling, zoals blijkt uit de manier waarop een en ander uit elkaar
is getrokken. De overschrijding van de termijn van tien jaar valt namelijk
onder de verantwoordelijkheid van de organisaties die zorgdragen voor het
hele stelsel van studiefinanciering. De landelijke politieke activiteiten
en de vertegenwoordigende activiteiten zijn daarentegen de gezamenlijke verantwoordelijkheid
van de minister en de studentenorganisaties. Wij zullen hierover dan ook samen
afspraken moeten maken. De specifieke situaties binnen een instelling –
ik denk aan de studeerbaarheid en studenten die zitting hebben in een vertegenwoordigend
orgaan van de instelling waar zij studeren – vallen onder de verantwoordelijkheid
van de instelling zelf. Al met al ben ik van mening dat op deze manier het
beste recht wordt gedaan aan de specifieke verantwoordelijkheden van de verschillende
organisaties.De heer Schuyer heeft op een heel aardige manier de discussie in de Tweede
Kamer over het HBO-V geanalyseerd. Tijdens deze discussie heb ik aangegeven
dat de wens van de Kamer erop neerkomt dat de kat op het spek wordt gebonden.
De werkgevers in de zorg kunnen namelijk achteroverleunen, nu zij de studenten
geen loon meer hoeven te betalen omdat zij studiefinanciering ontvangen. De
heer Wolfson wees erop dat men hierbij de verkeerde argumentatie heeft gebruikt
en dat men had moeten verwijzen naar het gelijkheidsbeginsel, omdat er bij
beroepsopleidende leerwegen geen recht op studiefinanciering bestaat en bij
de HBO-V wel. Ik vind het jammer dat ik nu pas kennis kan nemen van de argumentatie
van de heer Wolfson, want ik had zijn argumenten graag gebruikt. Ik ben namelijk
geen voorstander van de amendering van de Tweede Kamer. Ik betwijfel overigens
of zijn argumenten, gezien het verloop van de discussie, mij hadden geholpen
de Kamer te overtuigen.Mevrouw Schoondergang vraagt of er door het universitair asielfonds voorstellen
zullen worden gedaan, gericht op projecten voor vluchtelingen-studenten. Ja,
het universitair asielfonds is hiertoe uitgenodigd. Ik ben voortdurend in
gesprek met het fonds om de problematiek van vluchtelingen-studenten in kaart
te brengen. Ik probeer tegemoet te komen aan de wensen die ook u heeft aangegeven.
Er is een algemene discussie gaande rond het begrip "employability" over elders
verworven competenties. Dat geldt ook voor vluchtelingen-studenten, eventueel
met een volledige artsenopleiding in het land van herkomst achter de rug.
Hier wordt vaak heel gemakkelijk gezegd: dat telt niet, begin maar helemaal
opnieuw. Elders verworven competenties zullen in toenemende mate een rol spelen,
ook in de besluitvorming over onderwijskwaliteit. Instellingen moeten op grond
daarvan kunnen zeggen: wij waarderen dit zo, die punten moeten extra worden
bijgespijkerd vanwege het opereren in Nederland en dan kan alsnog uw diploma
in Nederland worden erkend. Ik ben in gesprek met het universitair asielfonds
over de mogelijkheden om dat op te pakken, met name in het kader van de algemene
discussie over de elders verworven competenties.Moeten vluchtelingen ook voor hun 30ste beginnen, net als gewone studenten?
Ja, voor hen gelden dezelfde rechten en plichten, dus ook zij moeten voor
hun 30ste beginnen. Dat is overigens een verruiming met twee jaar ten opzichte
van de huidige regeling. Universiteiten en hogescho len hebben
altijd de ruimte om er in een eigen afweging van af te wijken. Er is al een
verruiming met twee jaar en wij kijken naar de elders verworven competenties.
Al die elementen moeten er naar mijn mening toe kunnen leiden dat ook vluchtelingen-studenten
in staat worden gesteld om hier een universitaire opleiding c.q. een HBO-opleiding
af te ronden.De heer Schuyer vroeg naar de studiefinanciering voor verkeersvliegers,
de dure opleidingen. De Wet studiefinanciering volgt de WHW. De opleiding
komt in aanmerking, als de wettelijke procedures en criteria zijn gevolgd.
Dat betekent dat men daadwerkelijk een aanvraag moet hebben ingediend en dat
die aanvraag is erkend. Omdat er nog geen erkende aanvraag is, is studiefinanciering
nog niet mogelijk. Het moge overigens duidelijk zijn, gelet op het debat in
de Kamer daarover, dat het niet meer zo lang kan duren voordat de opleiding
zich zal melden. Ik denk dat het dan een HBO-opleiding zal worden en dat dan
ook studiefinanciering mogelijk is.De heer Van Vugt heeft een vraag gesteld over een opmerking van mij in
het blad Forum. Ik heb datzelfde debat ook in de Tweede Kamer gevoerd. Ik
zou zeggen: lees niet alleen de kop, maar lees het hele artikel. Daarin staat
dat, indien er financiële ruimte is, wij conform de afspraken in het
regeerakkoord de belastinginkomsten en meevallers moeten gebruiken voor aflossing
van de staatsschuld. Ik vind dat dan een zo groot mogelijk deel van het daaruit
voortvloeiende structurele rentevoordeel naar het onderwijs toe moet. Als
wij het anders zouden doen, zou ik problemen hebben met het regeerakkoord
dat ikzelf heb ondertekend. Bovendien zou sprake zijn van "snel gewin is kattengespin".
Ik heb in het onderwijs heel weinig met incidenteel geld. Je zou met 1 mld.
incidenteel natuurlijk heel mooie dingen kunnen doen, maar het onderwijs bouwt
vooral op structurele financiële componenten. In de Voorjaarsnota is
sprake van 1,3 mld. extra voor het onderwijs. Wacht u de begroting 2001 op
dat punt maar af. Ik kan er nu natuurlijk geen mededeling over doen; dat zou
onheus zijn tegenover het staatshoofd. Structureel 1,3 mld. erbij voor het
onderwijs; dat is een geweldig groot bedrag. Als er extra gelden beschikbaar
komen uit de aanwezige ruimtes – ik zit morgen in de Tweede Kamer voor
de suppletore begroting en heb uit de eerste berichten begrepen dat er allerlei
wensen van de Kamer zijn – zal deze minister de eerste zijn om niet
buiten, maar in het kabinet te vragen om dat geld naar het onderwijs toe te
laten gaan.De heer Ginjaar heeft gevraagd naar de mogelijke problemen bij de IB-groep.
De IB-groep heeft te maken met een herontwerp. De vraag is of het nieuwe studiefinancieringsstelsel
binnen de huidige systematiek kan worden afgehandeld. Mijn voorganger had
de bedoeling een heel nieuw systeem, een heel nieuw softwarepakket te gebruiken.
Vorig jaar maart heb ik geconstateerd dat dat 185 mln. extra zou kosten. Ook
op basis van externe expertise ben ik daarmee akkoord gegaan; ik heb dat geld
op tafel gelegd. Vervolgens kwam er eind 1999 een verzoek binnen voor nog
eens enkele tientallen miljoenen extra. Het expertisecentrum heeft daarop
nog een analyse gemaakt en mij gemeld dat het beter was om het project in
gedeelten uit te voeren en niet in één keer het hele stelsel
om te gooien. Om die reden wordt het nieuwe stelsel voor een groot deel in
het oude softwarepakket opgezet. Successievelijk zal aanpassing plaatsvinden.Natuurlijk zijn er uitvoeringsproblemen. De Rekenkamer heeft aangegeven
dat de zaak op het departement over het algemeen goed op orde is, maar dat
bij de IB-groep wel verbeteringen mogelijk zijn. Desondanks heb ik vertrouwen
in de IB-groep dat men eruit zal komen, zeker met de nieuwe aanpassingen in
het herontwerp dat men heeft liggen. Ik ben mij ervan bewust dat 1% problemen
bij de uitkering van de studiefinanciering betekent dat er 5000 mensen een
probleem hebben. Wij moeten dus gewoon streven naar 100% goede uitkeringen.
Dat zal nooit helemaal lukken, maar het is wel het streven.Leidt dit alles tot uitvoeringsproblemen bij de universiteiten? Dit voorstel
moet leiden tot vereenvoudiging en tegelijkertijd tot meer eigen verantwoordelijkheid
voor de universiteiten en hogescholen. In het overleg over de uitwerking van
het HOOP en bij discussies over de Wet studiefinanciering 2000 heb ik bij
de universiteiten geen opmerkingen gehoord in de zin dat men dit niet zou
kunnen uitvoeren. Men moet de organisatie en administratie er opnieuw op inrichten,
omdat er geen van tevoren gestelde vaste kaders zijn, maar sprake is van een
flexibel reageren op ontwikkelingen. De hele flexibilisering van de studiefinanciering
en het onderwijsaanbod zal niet van de ene op de andere dag gerealiseerd worden,
maar wel de goede richting uitgaan. Naar mijn mening wordt zij door de universiteiten
volop gedragen.De voorzitter:Met instemming van de sprekers die vóór hem op de sprekerslijst
staan, geef ik in tweede termijn als eerste het woord aan de heer Schuurman.De heer Schuurman (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! Er is een speciale reden waarom ik als eerste
spreker mag optreden. Ik kan dat meteen maar duidelijk maken door uitvoering
te geven aan wat ik in eerste termijn heb aangekondigd. Ik stel bij dezen
een motie voor.De voorzitter:Door de leden Schuurman, Ginjaar, Holdijk, Schoondergang-Horikx, Schuyer,
Van Vugt, Bierman, Woldring en Wolfson wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende: - dat van een proces van kwaliteitsverlies van
het universitair onderwijs kan worden gesproken;- dat vanwege de
noodzakelijkheid van algemene bezuinigingen in vroegere jaren, de studiefinanciering
van een tweede studierichting is afgeschaft;- dat niettemin terecht
een universitaire en maatschappelijke behoefte is blijven bestaan aan afgestudeerden
in twee studierichtingen;- dat dit door de hoge kosten Schuurmanvan
twee studies nauwelijks haalbaar is;van oordeel: - dat kwaliteitsvergroting van het universitair
onderwijs moet worden nagestreefd;- dat in de huidige situatie van
 studiefinanciering bestaand intellectueel vermogen te weinig
wordt ontwikkeld;- dat de overheid vanwege het algemene belang de
ontwikkeling van dat intellectuele vermogen zou moeten faciliteren;verzoekt de regering onderzoek te doen naar de kwaliteit van het universitair
onderwijs, naar de mogelijke belemmeringen die het volgen van een tweede studierichting
in de weg staan, en in dat onderzoek de mogelijkheid te betrekken daarvoor
gekwalificeerde studenten onder strenge condities financieel te stimuleren
of te ondersteunen om een tweede studie te volgen en van de resultaten van
dat onderzoek verslag te doen aan de Staten-Generaal,en gaat over tot de orde van de dag.Zij krijgt nr. 209e (26873).De heer Schuurman (RPF/GPV):Mijnheer de voorzitter! Het is jaren geleden dat er unanieme steun in
deze Kamer was voor een wetsvoorstel op het gebied van de studiefinanciering.
Dat is zeer merkwaardig. Het zou kunnen getuigen van een keerpunt. Als ik
spreek van een keerpunt, dan is de argumentatie vooral in het volgende gelegen.
Bij beleidsdebatten en bij wetsvoorstellen inzake de studiefinanciering zijn
in deze Kamer altijd zorgen geuit over het kwaliteitsverlies in het hoger
onderwijs, met name het universitair onderwijs. Een dergelijke zorg werd meestal
beantwoord door te verwijzen naar visitatie, die ervoor zou zorgen dat het
kwaliteitsniveau niet naar beneden zou gaan. Maar toch bleef die inhoudelijke
zorg wel bestaan. Formeel was dat antwoord correct, maar materieel bleef men
in deze Kamer twijfels uiten. Dan werd vooral gezegd dat de ontwikkelingen
in de studiefinanciering via het proces van tempo- en prestatiebeurs er misschien
wel een bijdrage aan zouden leveren, dat het wetenschappelijk onderwijs aan
kwaliteit aan het verliezen was.Ik kan het niet nalaten om op dit punt even te verwijzen naar het voorbeeld
dat de heer Van Vugt vanmiddag gaf van het tentamen dat hij moest afleggen.
Terecht heeft de minister gezegd: laten wij ons maar niet oriënteren
op dat ene tentamen. Maar het zou interessant zijn om de vraag te stellen:
is dat nu een incident van zo'n Eerste-Kamerlid dat nog een tentamen moet
afleggen, of komt dat veelvuldig voor? Ik werk op een universiteit en ik heb
dat toch ook meer dan eens gehoord. Soms werd bij voorbaat gezegd: zo'n tentamen
in zo'n vak kun je toch niet beantwoorden met een onvoldoende. Verschraling
van het wetenschappelijk onderwijs, verlies aan kwaliteit, is naar mijn mening
onmiskenbaar aanwezig. Gelukkig geldt dat voor heel veel vakken niet, maar
aan de rand van de universitaire studie is dat zeker het geval.In de motie wordt een suggestie gedaan: is het niet wenselijk om de kwaliteit
van het wetenschappelijk onderwijs weer te bevorderen door ruimte te bieden
voor dubbele studies? In de memorie van antwoord aan deze Kamer en ook vandaag
heeft de minister gezegd tegen dat stapelen te zijn. Er is geen sprake van
dat de ondertekenaars van deze motie voor het stapelen zouden zijn. De vanzelfsprekendheid
zouden wij dus ook willen schuwen. Maar er is mede door de studiefinanciering
(tempobeurs, prestatiebeurs) een ontwikkeling ontstaan, waardoor studenten
gedwongen worden bijbaantjes erop na te houden. Daardoor kwam de studie onder
druk en is de mogelijkheid van een tweede studie bijna volledig verdwenen.
De Technische Universiteit Twente heeft geprobeerd en probeert nog steeds
om binnen het bestaande studiefinancieringsstelsel zoveel mogelijk de gelegenheid
te bieden om twee studies te volgen. Dat is zeer prijzenswaardig. De feitelijkheid
is echter dat studenten dat wel willen, maar het financieel niet kunnen bolwerken
en vroegtijdig moeten afhaken. Er is blijkbaar wel behoefte aan. De universiteiten
getuigen er zelf van dat zij verlies hebben geleden aan intellectueel vermogen
en dat zij daar bij het voorzien in nieuwe vacatures elke keer weer op stuiten.
Het bedrijfsleven heeft daar ook uiting aan gegeven. Nu vind ik dat laatste
niet zeer verontrustend, want het bedrijfsleven kan daarvoor bij wijze van
spreken zelf financiën beschikbaar stellen. Maar bij de geesteswetenschappen
is dat bijna een onmogelijkheid. Maar toch is het een collectief belang of,
anders gezegd, een collectieve schade als wij het nalaten. Is het collectief
belang niet zo groot dat wij in bijzondere gevallen, zoals dat vroeger ook
gebeurde, getalenteerde studenten moeten stimuleren om een tweede studie te
volgen? Zou dat niet iets extra's kunnen zijn, boven op de bestaande studiefinanciering?
Zoals bekend hebben wij in Nederland de zogenaamde Melkertbanen. Om duidelijk
te maken wat wij bedoelen – ik heb het idee overigens geleend van collega
Wolfson –: wat zou het prachtig zijn als we in plaats van Melkertbanen
binnen het wetenschappelijk onderwijs nog eens zouden kunnen spreken van de
"bollebozenbeurzen" van Hermans! Het is noodzakelijk om dat intellectueel
vermogen dat er bij jongeren is, niet ongebruikt te laten, maar te stimuleren.
De minister zei, niet direct te weten hoe dat geregeld zou moeten worden.
Ik denk dat daarvoor strenge condities moeten gelden. Het initiatief zou bijvoorbeeld
gesteund moeten worden door een aantal hoogleraren die een dergelijke studie
ondersteunen. Wij zullen er keer op keer op terugkomen dat het huidige systeem
het intellectueel vermogen niet voldoende ontwikkelt, en dat daarmee toch
een collectief belang gemoeid is.Voorzitter! De minister heeft al begrepen dat wij met onze motie helemaal
geen politieke afkeuring of iets dergelijks beogen. Ik kom terug bij wat ik
zei: ik vind het heel merkwaardig en gelukkig heel plezierig dat wij vandaag
voor het eerst unaniem een wetsvoorstel goedkeuren in deze Kamer met betrekking
tot de studiefinanciering. Ik zie dat als een keerpunt. In deze Kamer hebben
wij altijd onze zorg geuit over het verlies aan kwaliteit. In dat licht moet
deze motie worden gezien. Wij hopen dat de uitkomst van het door ons gevraagde
onderzoek zal zijn dat beide Kamers daarover met de minister kunnen discussiëren,
juist met het oog op versterking en behoud van de kwaliteit van het wetenschappelijk
onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.De heer Woldring (CDA):Mijnheer de voorzitter! Namens de CDA-fractie mag ik de minister in eerste
instantie danken voor zijn antwoord. In het bijzonder wil ik dank uitspreken
voor zijn toezegging, de Kamer zijn speech voor de Vereniging van Nederlandse
universiteiten toe te sturen. Ik zal die speech zeer geïnteresseerd
lezen. De motie heeft de steun van de CDA-fractie, met name vanwege het feit
dat de minister niet meer gevraagd wordt dan een onderzoek te doen. In de
tweede plaats omdat het in deze motie niet gaat om alleen maar carrièrezucht
van studenten en hun toekomst, maar ook om de kennis en de technologische
ontwikkelingen van onze samenleving, waardoor wij in toenemende mate mensen
van hoge kwaliteit nodig zullen hebben.Er zijn wel een paar kwesties waarvan ik moet zeggen, dat ik met teleurstelling
kennis heb genomen van het antwoord van de minister. Dat neemt niet weg dat
wij dit wetsvoorstel zullen steunen en dat ook zullen blijven doen. Maar wij
blijven principieel van mening verschillen over de ƒ 100, die hoort
bij de basisbeurs. Ik ga daar niet over zeuren. De standpunten van minister
en van de CDA-fractie zijn duidelijk: daar zijn wij in de toekomst nog niet
van af.Mijnheer de voorzitter! Het volgende zit mij toch wel hoog. Ik heb dat
goed verwoord: de minister spreekt in het kader van de studiefinanciering
voortdurend over het jeugdstelsel, waarvoor hij verantwoordelijkheid draagt.
Als je dertig bent geweest, komt de verantwoordelijkheid te liggen bij de
instellingen en de studenten die daar studeren. Als die instellingen ƒ
3850 vragen, zegt de minister: laat de markt zijn werk maar doen. Dan zeggen
wij als CDA-fractie: nee, dat kan niet zomaar, je bent als minister toch verantwoordelijk
voor wat je in het parlement al jaren luidkeels hoort roepen, namelijk een
leven lang studeren, laat mensen toch gestimuleerd worden, adult education,
éducation permanente, en welke schitterende termen wij aanhalen om
elkaar te overtuigen hoe serieus wij het nemen. In hoeverre neemt de minister
het echt serieus om mensen boven de 30 jaar te stimuleren te studeren, indien
hij de Universiteit van Leiden niet wenst aan te spreken op een collegegeld
van ƒ 3850? Gelet op de regelgeving die voorafging aan dit wetsvoorstel
past het onzes inziens de minister om condities, voorwaarden en grenzen te
stellen binnen welke de universiteiten gebonden zijn om de flexibiliteit in
eigen verantwoordelijkheid te realiseren. Daarop moet de minister toch aanspreekbaar
zijn?Mijnheer de voorzitter! Als de minister zegt dat hij het overlaat aan
de vrijheid en verantwoordelijkheid van de instelling, zegt hij dan eigenlijk
niet de facto: laat de markt maar regeren? Dan kan ik zeggen dat er in de
toekomst een botsing komt tussen de minister en de CDA-fractie. Overigens
krijgt het wetsvoorstel als zodanig onze steun.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik zou bijna zeggen: ik wacht met belangstelling op de botsing tussen
het CDA en de minister. Het is een leuke discussie.Mijnheer de voorzitter! Wat betreft de motie sluiten wij ons aan bij de
toelichting die de heer Schuurman er reeds op heeft gegeven.In de memorie van antwoord is een passage opgenomen over de cursusduur
in relatie tot de leeftijd van 34 jaar. Ik krijg graag de bevestiging van
de minister dat wanneer de cursusduur vijf jaar is, de leeftijdgrens op 35
jaar wordt gesteld.Toen ik met betrekking tot de kwijtschelding van de aanvullende lening
vroeg of het hierbij om iets anders ging dan het gewoon bij elkaar optellen
van het inkomen van degene die de aanvullende lening heeft gehad en dat van
de partner, meende ik dat de minister neen schudde. Ik zou graag van hem vernemen
of "betrekken bij" iets anders is dan "bij elkaar optellen".De minister heeft gezegd dat hij de totstandkoming van het evenwicht tussen
het belang van de flexibele student en dat van de flexibele instelling niet
allemaal vanuit Zoetermeer wil regelen. Daar kan ik mij wel iets bij voorstellen.
De flexibele programma's worden natuurlijk wel zeer vergemakkelijkt als dat
in modulen wordt aangeboden. Ik denk dat dit een soort noodzakelijke tussenstap
is voor zo'n flexibel programma.De minister heeft verder gezegd dat de studenten voor hun eigen belangen
moeten opkomen; door middel van spierballen moeten studenten dat afdwingen.
Als die spierballen dan niet voldoende zijn, dan zou de minister inspringen,
zo heeft hij aangegeven. Dat is toch een belofte zijnerzijds. Ik begrijp dat
hij in dit geval de vinger aan de pols houdt en niet zozeer aan de spierballen,
want anders krijgt hij wellicht moeilijkheden. Je kunt namelijk niet de verantwoordelijkheid
leggen bij een groep mensen als zij niet in staat wordt gesteld die verantwoordelijkheid
waar te maken.Ik zou graag nog een reactie krijgen van de minister op de flexibilisering
van het collegegeld. Het betreft hier een nogal ingewikkeld systeem dat in
de praktijk nog moet gaan werken. Naar ik heb begrepen, zou daarover ook wetgeving
komen.De discussie over het vouchersysteem in relatie tot "een leven lang leren"
zullen wij met verve voeren wanneer die hier aan de orde is.Voorzitter! Wij stemmen van harte in met het voorliggende wetsvoorstel.
Ten slotte wil ik de minister bedanken voor zijn enthousiaste beantwoording.De heer Wolfson (PvdA):Voorzitter! De enthousiaste beantwoording van de minister sprak ook mij
aan. In ruil daarvoor zal ik de afstudeersteun verder laten rusten. Het was
ook alleen maar een opstapje naar de hoofdvraag die ik aan de minister heb
willen stellen in mijn korte bijdrage in eerste termijn en die ging over de
afstemming van de behoefte aan flexibiliteit van de student en de mogelijkheden
die de instellingen daar tegenover stellen. De gedachtewisseling tussen de
minister en de collega's Schoondergang en Woldring heeft mij nog niet geheel
gerustgesteld, maar ik wil ook niet kleinzerig klinken. Er zal natuurlijk
enig leergeld betaald moeten worden in het traject dat wij nu ingaan. Daar
moeten wij ook niet bang voor zijn. Ik geef de minister dan ook het voordeel
van de twijfel, zeker nu hij toegezegd heeft dat hij ons nader zal informeren
bij de behandeling van de WHW of bij de begrotingsbehandeling over het verloop
van het overleg met de betrokkenen, waaronder de studentenorganisaties. Dan
kunnen wij daar als dat nodig is nader op ingaan.Voorzitter! Ik wil nog een opmerking maken over de tweede studie. Ook
mijn fractie pleit niet voor stapelen, maar voor het – zoals de motie
ook zegt – onder strenge selectiecondities overwegen van een kwaliteitsimpuls
door na te gaan hoe studenten die zich willen verdiepen in verschillende disciplines
daarbij tegemoetgekomen kunnen worden. Niet alleen de maatschappij
als geheel, maar juist ook het wetenschappelijk bedrijf heeft behoefte aan
mensen die bredere verbanden kunnen leggen door verschillende disciplines
bij elkaar te brengen in deze periode van soms wel erg vergaande specialisatie.Voorzitter! Wij steunen het wetsontwerp en wij steunen tegen deze achtergrond
ook de ingediende motie.De heer Van Vugt (SP):Voorzitter! Met betrekking tot de motie sluit ik mij aan bij hetgeen door
de heer Schuurman uitstekend is verwoord.De minister heeft het over het toesnijden van de studiefinanciering op
de behoeften van de student. Als dit stelsel werkelijk toegesneden zou zijn
op de behoeften van de student, dan zou dit stelsel voorzien in een verhoging
van de studiefinanciering. Zo simpel is dat.Verder heeft de minister het over het feit dat de druk van de ketel is
gehaald door het oprekken van de diplomatermijn van zes naar tien jaar. De
werkelijk relevante druk komt niet zozeer door de lengte van de diplomatermijn,
maar door de duur van de studiefinanciering. Je weet als je gaat studeren
dat je voor vier jaar studiefinanciering krijgt en dat je binnen vier jaar
moet afstuderen, omdat je anders in de schulden komt te zitten. Het is leuk
en aardig dat de diplomatermijn wordt verlengd van zes naar tien jaar, maar
de student krijgt nog steeds voor maar vier jaar studiefinanciering en wil
dus zo snel mogelijk afstuderen. Die druk zit nog steeds op de ketel en de
student zit in nog precies dezelfde gehaktmolen als daarvoor.Vervolgens zegt de minister: zelfs als de middelen beschikbaar zouden
zijn, ben ik principieel van mening dat de beurs niet verhoogd dient te worden.
Er is namelijk sprake van een individuele verantwoordelijkheid van de student.
Wat vindt de minister dan van die 15% verlaging van de koopkracht in de afgelopen
jaren, waar hij ook al geen antwoord op had? Durft hij dan nog steeds te beweren
dat hij tegemoetkomt aan de behoeften van de studenten? Mag een student in
deze tijd van welvaart en rijkdom meegaan in de vaart der volkeren? Aan die
behoefte van de student komt de minister niet tegemoet. Graag nog een reactie
op dit punt.Ik borduur nog even voort op het kleine interruptiedebatje. De leeftijdsgrens
van 30 jaar is arbitrair, zo zegt de minister en eigenlijk iedereen. Financieel
maakt het echter nogal wat uit. Dat is een politieke keuze, zegt de minister.
Maar deugdelijke politieke keuzes dienen altijd gefundeerd te zijn op goede
gronden en die heb ik niet gehoord. Op welke gronden berust deze vergaande
politieke keuze?Volgens de minister is er niets aan de hand met de kwaliteit van het onderwijs
en is het rozengeur en maneschijn. Met de visitatiecommissies en de inspectie
wordt de kwaliteit van het onderwijs gegarandeerd. Er wordt goed op het onderwijs
toegezien en de kwaliteit ervan wordt bewaakt. Echter, vrijwel de gehele universitaire
gemeenschap en ook deze Kamer is, gezien de strekking van de motie, een andere
mening toegedaan. Het is dan toch wel erg vreemd dat de minister dat blijft
ontkennen. Hij durft de harde realiteit blijkbaar niet onder ogen zien en
blijft zich verstoppen achter toverwoorden zoals "eigen verantwoordelijkheid",
"flexibilisering" en "autonomie". Juist vanwege het belang van de kwaliteit
van het onderwijs zijn extra investeringen noodzakelijk.Extra investeringen zijn ook zeer goed mogelijk. Immers, er is sprake
van miljardenmeevallers. In het kader van het regeerakkoord is de zogenaamde
"Zalmnorm" afgesproken. Ik heb verwezen naar het interview met de minister
in Forum. Het probleem met de Zalmnorm is dat de meevallers aan de inkomstenkant,
volgens een bepaalde verdeelsleutel, worden besteed aan aflossing van de staatsschuld
en aan verdere lastenverlichting, terwijl maatschappelijk gezien – daar
is bijna iedereen het over eens, zelfs de VVD-fractie – verdere lastenverlichting
absoluut ongewenst is.Als de regering slim is en echt wil investeren in de kwaliteit van de
samenleving, waar paars de mond vol van heeft, blijft zij investeren in het
aflossen van de staatsschuld. Het is zeer verstandig om daarvan af te zijn,
gezien de vergrijzing en de oplopende kosten van de zorg. Vervolgens is er
ook nog een deel beschikbaar voor lastenverlichting. Uit enquêtes blijkt
dat men bereid is, lastenverlichting in te leveren voor een betere kwalitatieve
zorg of een beter onderwijsstelsel. 80% zegt daar "ja" tegen. Zelfs de VVD-fractie
vindt dat wenselijk. De minister kan in de ministerraad de heer Zalm erop
wijzen dat de Zalmnorm fantastisch is, maar dat het op dit moment wenselijk
is dat in plaats van lastenverlichting de meevaller besteed moet worden aan
extra, broodnodige investeringen in het onderwijs. Ik vind het dan ook jammer
dat de minister in het interview in Forum de schijntegenstelling oproept tussen
aflossen van de staatsschuld versus investeringen in de samenleving. Het kan
beide zonder dat dit per saldo een cent extra kost.Al met al kreeg het schriftelijk tentamen van de minister in de vorm van
de memorie van antwoord van mijn kant het rapportcijfer 3. Het mondeling tentamen
heeft de waardering dermate onder druk gezet dat ik daarvoor een 1 moet geven,
plus een punt voor de moeite. Ik kom dan uit op een 2.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! De heer Wolfson heeft een interpretatie van zijn handtekening
onder de motie gegeven. Daar sluit ik mij naadloos bij aan.Op de Zwitserse handelsdagschool die ik bezocht, had ik een leraar Engels.
Hij zei altijd: discussie heeft alleen maar zin met mensen waarmee je het
eens bent, want dan kun je een variant van iets naar voren brengen omdat je
op dezelfde manier praat. Ik voel mij, niet alleen op dit onderwerp, verwant
met de minister in zijn denken over onderwijs. Het mag van mij iets minder
pragmatisch. Hij mag ook iets meer op ad-hocsituaties, die absoluut nodig
zijn, reageren, maar wel vanuit een perspectief met een iets langere lijn.
Ik vind dat hij in zijn beantwoording bij deze Wet op de studiefinanciering
daartoe duidelijk een aanzet heeft gegeven om te laten zien hoe hij denkt
dat zich dat op de langere termijn ontwikkelt. Daar wil ik nog een paar opmerkingen
over maken.De minister zegt terecht dat aan de vouchers een discussie vooraf gaat,
namelijk de discussie over de inperking van leerrechten. Ben je daar wel,
of ben je daar niet aan toe? Het is misschien toch nuttig om nog eens te zeggen
dat wij het steeds bediscussiëren vanuit het perspectief
van de financiering die de overheid ervoor over heeft. Voor de rest mag iedereen
leren en onderwijzen zoals hij dat wil.Een ander element is dat de minister in de talrijke interviews die hij
heeft gegeven, telkens wijst op de verandering die het onderwijs ondergaat.
Het kernwoord daarbij is vaak "een leven lang leren", omdat de initiële
opleiding niet meer kan volstaan voor een heel (beroeps)leven. Als je daarover
doordenkt, ontkom je er niet aan, dat de overheid een bepaalde verantwoording
neemt, ook bij dat levenslang leren. Daarom pleit ik in andere situaties vrij
regelmatig voor initiatieven van de overheid bij de open universiteit. Dat
is vaak iets waarmee een en ander centraal kan worden georganiseerd tegen
geringe kosten. Ik denk dat ik hiervoor binnenkort bij de fractie van de PvdA
een warm voorstander vind. Als je dat vindt, kun je ook stellen dat een inperking
van de initiële leerrechten gerechtvaardigd is op grond van het feit
dat je iets meer over hebt voor dat levenslang leren, waarvoor de overheid
linksom of rechtsom een keer een verplichting krijgt. Daarom heb ik het idee
om dat toch eens te benaderen vanuit de stelling "dit hebben wij ervoor over".
Dat is een groot bedrag. Laten wij dat nou eens gewoon delen en vervolgens
mensen niet overdraagbare leerrechten geven. Anders ontstaat een handel.Ik begrijp heel goed dat de minister zegt dat de heer Schuyer inzake de
bachelor- en de mastersopleiding en de toets die daar mogelijkerwijs in zit,
kan worden bediend door de commissie-Rinnooy Kan. Gelet op de redenering van
de minister, vraag ik hem mij eens uit te leggen op grond waarvan de toets
na het eerste jaar dan wel geoorloofd is. De twee argumenten die hij gebruikt,
sluiten daar immers niet helemaal op aan. Wij gaan uiteraard van harte akkoord
met dit wetsontwerp.De heer Ginjaar (VVD):Voorzitter! Ik dank de minister graag voor zijn uitvoerige antwoord.De minister zegt dat de student spierballen moet laten zien. Mevrouw Schoondergang
refereerde daar ook aan. Hij voegt eraan toe dat, als een student bepaalde
wensen heeft, deze moeten passen binnen het programma van de instelling. Ik
parafraseer misschien, maar dat is wel de essentie. Dan zal verder door middel
van een visitatiestelsel, de onderwijscommissie enz. worden bezien of de opleiding
aan de maat voldoet.Ik hoor echter ook geluiden dat de student beschermd moet worden tegen
een machtspositie van de instituten. Ik hoorde mevrouw Schoondergang zeggen:
geen studieprogramma als een student dat niet kan waarmaken. De verantwoordelijkheid
voor de inhoud van het programma en voor het op universiteiten op peil brengen
van het academisch denken en werkvermogen ligt echter bij de professionals
in de instelling en niet bij de studenten. De professionals moeten de kwaliteit
van het programma en het afgeleverde product waarborgen.Mijn tweede opmerking heeft betrekking op de aansluiting tussen de flexibilisering
in het studieprogramma en de studiefinanciering, dus op de onderbreking van
de studie. De minister zegt dat de student en de instelling daar in feite
afspraken over zouden moeten maken; zo heb ik hem althans begrepen en ik ben
dat met hem eens. De student kan niet zomaar weglopen en een jaartje wegblijven;
daarover dient overeenstemming te bestaan met de instelling. Is het niet zo
dat binnen die overeenstemming ook afspraken over de lengte van de afwezigheid
passen? Zal de student drie maanden of een jaar wegblijven? Er kunnen ook
afspraken worden gemaakt over het vervolg van de studie in het licht van wat
gedaan is. Zouden daar ook geen ijkpunten in passen? Een ijkpunt kan worden
verkregen door vaststelling van het niveau van de student voor de onderbreking;
eventueel kan daar na de onderbreking op de een of andere manier op worden
teruggekomen. Ik herinner mij van mijn eigen studie dat je een tentamenbriefje
kreeg dat een halfjaar of een jaar geldig was. Als die tijd verlopen was,
moest je je tentamen opnieuw doen. Ik kan mij voorstellen dat dergelijke regelingen
ook worden getroffen om de nadelige effecten van de onderbreking op de kwaliteit
van het product – in casu de student – tegen te gaan.Het derde punt betreft de motie, die ik heel graag heb ondertekend. Het
begrip "instandhouding van het intellectuele vermogen" – anders uitgedrukt:
het tegengaan van verschraling – spreekt mij aan. Dat is een uitermate
belangrijk punt en is wellicht ook in het belang van de universiteiten zelf.Er is unanimiteit over dit wetsvoorstel. Het is lang geleden dat in dit
huis over een onderwijswet unanimiteit bestond; ik wens de minister daar van
harte geluk mee.Minister Hermans:Voorzitter! Ook ik constateer met groot genoegen dat in deze Kamer en
volgens mij ook in de Tweede Kamer unanimiteit over dit onderwerp bestaat.
Het is interessant om eraan te herinneren – ook de heer Wolfson zal
zich dat kunnen herinneren – dat een van de redenen van mijn voorganger
voor de installatie van de commissie die een onderzoek moest doen naar het
gewenste stelsel van studiefinanciering, was om te voorkomen dat zijn opvolger
minister van studiefinanciering zou moeten worden en daar voortdurend problemen
mee zou hebben. Uiteindelijk zijn wij daarin geslaagd en heeft hij daarin
dus gelijk gekregen.De heer Schuurman sprak van een keerpunt. Ook ik hoop dat daarvan sprake
is. Ik vind dat keerpunt ook in het debat met deze Kamer terug: wij moeten
met elkaar een juiste balans vinden tussen de positie van de student, de positie
van de instelling en de kwaliteit. Dat punt zal in de komende tijd best even
van "au" gaan; daar ben ik van overtuigd. Ik heb aangegeven dat ik die ontwikkeling
zeer nauw zal blijven volgen, maar niet bij het eerste het beste gepiep zal
ingrijpen; dan zou ik immers precies de kern eruit halen die ik erin wil hebben:
de positionering van de student en de instelling, het zoeken naar de juiste
balans. Als die zaak naar de ene of andere kant doorslaat, moet ik ingrijpen;
dat zal ik dan zeker doen. Ik vind echter dat een beetje student in deze tijd
met zoveel zelfstandigheid moet kunnen opereren dat hij zijn eigen studie
en de manier waarop hij wil studeren, inhoud moet kunnen geven. Daarmee ben
ik bij de heer Ginjaar aangekomen. Ik ben het met hem eens dat uiteindelijk
de certificering en de kwaliteit van de opleiding de verantwoordelijkheid
van de instellingen en de professionals daarbinnen is. Dat
volgt men of dat volgt men niet. Daar voldoet men aan of daar voldoet men
niet aan. Wanneer in het accreditatiesysteem dat wij nu gaan opzetten, blijkt
dat een instelling niet voldoet, zullen er direct maatregelen genomen moeten
worden. Wij moeten daar niet flauw over doen. Ik heb tegen de Universiteit
van Amsterdam over de communicatiewetenschappen een heel harde lijn getrokken.
Ik heb gezegd te zullen stoppen met de financiering van die opleiding als
de zaken niet snel verbeteren. Op het moment dat er geen registratie plaatsvindt,
heeft dat als gevolg dat men geen studiefinanciering of financiële rechten
krijgt. De hogeschool of universiteit krijgt dus geen financiële rechten
voor de bekostiging van de opleiding. De instelling moet dan maatregelen gaan
nemen. Er ligt daarmee een grote mate van verantwoordelijkheid bij de instelling
om een kwalitatief goede en hoogwaardige opleiding aan te bieden.Voorzitter! Ik kom bij de motie van de heer Schuurman cum suis. Die is
kamerbreed ondertekend. Ik lees in de motie de vraag om onderzoek te doen
naar de kwaliteit van het universitair onderwijs en de mogelijke belemmeringen
die het volgen van een tweede studierichting in de weg staan. In dat onderzoek
moet de mogelijkheid betrokken worden om gekwalificeerde studenten, onder
strenge condities, financieel te stimuleren of te ondersteunen om een tweede
studie te volgen en de resultaten hiervan aan de Staten-Generaal te doen toekomen.Ik zie deze motie heel breed. Ik kan mij veel voorstellen bij de achtergronden.
Ik kan nu niet een, twee, drie zeggen wat uit het onderzoek zal komen. Ik
zal in ieder geval onderzoek laten verrichten. Ik zal bekijken wat de mogelijkheden
zijn. Ik zal ook graag de ideeën en opvattingen die daarover bij de heer
Wolfson en anderen leven meenemen. Ook ik ben van mening dat wij moeten zien
te voorkomen dat talent zomaar wegvloeit of dat wij onvoldoende stimuleren
dat juist het toptalent de mogelijkheid krijgt voor een goede opleiding. Of
dat de BBH's zullen worden, de "bollebozenbeurzen van Hermans"? Laten wij
het maar afwachten. Ik wil eerst bezien wat het onderzoek aan mogelijkheden
oplevert.Voorzitter! Dit alles heeft vooral betrekking op behoud en versterking
van de kwaliteit, zo heb ik de heer Schuurman begrepen. Ik ben het met hem
eens dat dit een van de meest essentiële voorwaarden is. Daarbij is juist
de rol van de minister in het kader van het toekomstige onderwijsbeleid uitermate
belangrijk. Als de autonomie wordt vergroot en de positie van de student wordt
versterkt, moet bij de instelling een kwaliteitsbeoordeling neergelegd worden.
Vervolgens moet men vol openheid zijn over die kwaliteitsbeoordeling. De goede
opleiding moet er niet alleen komen om de minister te gerieven. Het gaat veel
meer om degenen die gebruikmaken van de opleiding en die daar studeren. Die
kant moeten wij met elkaar op.De heer Woldring heeft zijn dank uitgesproken voor (toezending van) de
speech die ik een jaar geleden bij de jaarvergadering van de universiteiten
heb gehouden. Hij vraagt of wij het niet eens worden over de ƒ 100
aan normbudget. Ik constateer dat daarvan inderdaad sprake is. Ik wil het
even daarbij houden. Wij hebben er een discussie over gevoerd.Bij het punt van de ƒ 3850 wil ik nog eenmaal de volgende stelling
poneren. Wij praten over een wettelijk collegegeld tot 30 jaar, om ervoor
te zorgen dat de toegankelijkheid van de initiële opleiding aanwezig
is voor iedereen in dit land die daarvoor de capaciteiten heeft. Als wij boven
de grens van 30 jaar komen en daarbij een andere rol aan de overheid geven,
hoort daarbij ook een andere rol voor de instellingen. Als de overheid zich
bij de financiering terugtrekt, kan ik mij voorstellen dat de instellingen
voor de dekking van de kosten meer van het individu vragen. Het gaat niet
simpelweg om de markt als een plaats van vraag en aanbod. Het is de markt
waarbij de student de keuze maakt om een bepaalde opleiding aan een bepaalde
instantie te volgen.De heer Woldring (CDA):De minister gaf zelf als argument aan dat in Delft ƒ 6500 voor
een opleiding wordt gevraagd en dat het bedrijfsleven gewoon betaalt. Dat
zal best! Het gaat hier echter om mensen die vroeger minder kansen hebben
gehad, of wat dan ook, en die nog eens met een studie willen beginnen. Vervolgens
worden zij geconfronteerd met een bedrag aan collegegeld waarvan de minister
zegt dat het zijn verantwoordelijkheid niet is. Ik heb daarom reeds in eerste
termijn de vraag gesteld of deze houding niet te vrijblijvend is. Zijn er
geen te verplichtende claims uitgesproken, onder meer betreffende "een leven
lang studeren"? Daardoor kan de minister naar mijn gevoel niet blijven zeggen
het over te willen laten aan studenten en instellingen. Ik denk dat een structureel
kader daaraan beperkingen behoort te stellen en daarop spreek ik de minister
aan in zijn verantwoordelijkheid.Minister Hermans:Ook hierin verschil ik van mening met de heer Woldring. Je kunt zeggen
dat de overheid er niet aan ontkomt haar verantwoordelijkheid te nemen in
het kader van het leven lang leren, maar de vraag is natuurlijk waar die verantwoordelijkheid
ligt. Bij de (kwaliteit van de) initiële opleidingen of heeft die verantwoordelijkheid
betrekking op het gehele traject? Ik zie wel degelijk een rol voor de overheid
als het gaat om het aanbieden van een onderwijsinfrastructuur. In overleg
met de sociale partners moet het kabinet nog zijn standpunt bepalen, maar
ik meen nu al te kunnen zeggen dat in het traject na de initiële opleiding
de eerste verantwoordelijkheid bij de sociale partners en het individu zelf
ligt. De verantwoordelijkheid van de overheid heeft in de eerste plaats betrekking
op het funderen van een brede en kwalitatieve basis voor het kunnen doorstuderen
en niet zozeer op het gehele traject. Er dient een zekere balans te zijn tussen
de collectieve verantwoordelijkheid en de individuele verantwoordelijkheid.
De collectieve verantwoordelijkheid is in het geding bij het creëren
van een kwalitatief goed startkwalificatieniveau, maar als dat traject is
afgelopen, draagt niet de overheid de eerste verantwoordelijkheid maar de
sociale partners en het individu.De heer Schuyer (D66):Ik begrijp dat wel, maar ik benader het vanuit de kostenkant. Als je een
aantal jaren voor de klas hebt gestaan, weet je dat veel mensen de school
vroegtijdig verlaten. Niet omdat zij het niet kunnen maar omdat zij het niet
willen op dat moment. Die wil ontstaat soms na het 30ste levensjaar. Ik vind
niet dat er een systeem moet worden ontwikkeld waarbij die
mensen niet de mogelijkheid wordt geboden gebruik te maken van iets wat hun
leeftijdsgenoten daarvoor wel konden.Minister Hermans:Nu zijn wij terug bij de discussie over de (gelimiteerde) leerrechten.
Hierover zal nog worden gesproken in het kabinet. Het kan zijn dat mensen
die leerrechten niet ten volle hebben gebruikt of dat zij die leerrechten
voluit hebben gebruikt tot hun 25ste jaar en hun opleiding hebben voltooid.
Als mensen dan op hun 33ste jaar nog een tweede studie willen doen, komt de
heer Woldring met zijn opmerking dat het idioot is om daarvoor ƒ 3850
te vragen. Ik ben dus een andere mening toegedaan.De heer Woldring (CDA):Nu worden appels met peren vergeleken. In Leiden worden zelfs bedragen
van ƒ 3850 collegegeld gevraagd en ik vind dat deze bedragen de pan
uitrijzen. De minister moet de instellingen duidelijk maken dat er wat dit
betreft grenzen zijn, omdat onze samenleving mensen, die voor hun 30ste levensjaar
minder kansen hebben gehad of wilden hebben, alsnog de mogelijkheid wil geven
om te studeren. De minister mag zich op dit punt niet vrijblijvend opstellen.
Ik realiseer mij dat deze benadering gevolgen heeft voor het onderwijsbudget,
maar het gaat niet om een grote groep en dus blijven die gevolgen beperkt.
Het gaat om een kleine groep mensen die alsnog een kans wil grijpen en daar
kan de samenleving zelfs baat bij hebben. De minister mag wat dit betreft
zijn verantwoordelijkheid niet ontlopen.Minister Hermans:Hiermee zijn wij weer terug bij de discussie over de vouchers en leerrechten.
De heer Woldring zal het met mij eens zijn dat een grote mate van eigen verantwoordelijkheid
ontstaat als iemand zijn leerrechten heeft verbruikt. Als iemand niet maximaal
gebruik heeft gemaakt van zijn capaciteiten, is gestopt of voor zijn dertigste
onvoldoende gemotiveerd was, dan is eigenlijk een ander systeem aan de orde,
namelijk een systeem met leerrechten. Om te voorkomen dat wij appels en peren
gaan vergelijken, lijkt het mij beter om die discussie te voeren bij een debat
over een leven lang leren, waarbij de vraag aan de orde kan komen of de verantwoordelijkheid
van de overheid geldt voor een aantal jaren, of is vervat in levenslang geldige,
niet-overdraagbare leerrechten.De heer Woldring (CDA):Ik wil nog een poging wagen: is de minister bereid om in het overleg met
de universiteiten een grens te stellen aan de hoogte van het collegegeld voor
studerenden ouder dan 30 jaar?Minister Hermans:Neen, omdat ik vind dat de instelling hiervoor verantwoordelijk is. Als
er een stelsel met leerrechten zou gelden, dan zou mijn antwoord bevestigend
zijn. In het huidige stelsel moeten de instellingen echter de ruimte hebben
om hun kosten met eigen middelen te dekken.Mevrouw Schoondergang vroeg naar de leeftijdgrens. De leeftijdgrens van
34 jaar die nu in de wet staat, geldt voor alle studenten, ongeacht de duur
van de opleiding.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Dan is het goed dat ik daarnaar heb gevraagd. Iemand die voor zijn dertigste
begint en bijvoorbeeld een studie van vijf jaar volgt, kan dus over het laatste
jaar geen studiefinanciering ontvangen. Dat vind ik onrechtvaardig, want de
student kan geen invloed uitoefenen op de cursusduur en bij een kortere studie
had hij wel alle jaren vergoed kunnen krijgen.Minister Hermans:De grens was eerst 30 jaar, maar de Kamer heeft die geamendeerd tot 34
jaar. Iedere grens lokt een overschrijding uit: zo is er voor studies met
een bepaalde toevoeging, zoals bij theologie, wel een grens van 38 jaar denkbaar
als men pas op zijn 29ste begint. Daarom vond ik de grens van 30 jaar juist,
hoe arbitrair die ook is. De leeftijdsgrens heeft niets te maken met de cursusduur,
maar met de vraag tot welke leeftijd men recht moet hebben op studiefinanciering.Voor de flexibilisering van collegegelden zal ik met nadere voorstellen
komen. Als studenten in een jaar bijvoorbeeld maar drie maanden studeren,
dan zullen ze maar voor drie maanden collegegeld hoeven te betalen. Nu moet
men een heel jaar betalen en krijgt men na lang wachten niet het volledig
bedrag terug. Ik zal met de instellingen over de invoering van een dergelijk
stelsel overleg voeren. Immers, bij een flexibel stelsel van studiefinanciering
past een stelsel van flexibele collegegelden. Over het vouchersysteem heb
ik zojuist enkele opmerkingen gemaakt.De heer Wolfson had het over de flexibiliteit van de studiefinanciering,
de flexibiliteit van de opleiding en de flexibiliteit van de instelling. Ik
denk dat dit in de komende tijd wel enige pijn zal opleveren. Ik zal ook de
Eerste Kamer over de resultaten van de werkgroep Positie student informeren.
Daarbij zal ook worden aangegeven of de bestaande wet- en regelgeving studenten
voldoende mogelijkheden biedt om hun positie waar te maken. Ik denk dat het
niet de bedoeling van de heer Wolfson is, maar ik wijs er toch maar op dat
wij geen maximale flexibiliteit en ruimte voor de student moeten creëren
en tegelijkertijd van de minister moeten vragen dat hij onmiddellijk een oplossing
biedt voor de problemen die een student tegen kan komen. Hierover heb ik ook
veel gediscussieerd met de studentenorganisaties. Ik heb in die discussies
aangegeven dat ik hun positie begrijp, maar dat ik ook vind dat zij hun positie
zelf moeten waarmaken en niet voortdurend bij de minister moeten aankloppen
om zaken voor hen te regelen. Als ik aan hun wensen zou toegeven, draai je
de situatie eigenlijk terug naar de situatie van de jaren tachtig.Mijnheer de voorzitter! De heer Van Vugt heeft een college gegeven over
de overheidsfinanciën. Het moet mij van het hart dat ik dat college niet
kon volgen, ook al heb ik een zwaar tentamen overheidsfinanciën afgelegd.
In Forum heb ik namelijk aangegeven dat ik de ruimte die ontstaat door de
extra belastingsinkomsten niet wil gebruiken voor belastingverlaging, maar
voor de reductie van de staatsschuld. Ik heb dus voorgesteld om alle belastingmeevallers
te gebruiken voor de reductie van de staatsschuld en heb niet gepleit voor
een 50/50-verdeling.De heer Van Vugt (SP):Mijnheer de voorzitter! Ik vraag mij in alle oprechtheid af of ons land
en het ministerie van OCW erbij gebaat zijn dat zij een minister hebben die
ervoor pleit dat meevallers voor de volle 100% worden besteed aan de reductie
van de staatsschuld in plaats van aan investeringen in het onderwijs.Minister Hermans:Als de heer Van Vugt zegt "in plaats van", schetst hij een karikatuur
van mijn positie en op die manier heeft nog nooit iemand een examen gehaald,
zeker niet in deze Kamer. Het is werkelijk te gek voor woorden dat hij niet
ziet dat de aflossing van de staatsschuld een structurele verbetering van
de uitgaven mogelijk maakt. Het is mijn wens dat van het geld dat zo vrijkomt,
zoveel mogelijk naar onderwijs gaat. Overigens is mijn wens in de Voorjaarsnota
gehonoreerd. Staatsschuldreductie is een logische stap en ik heb in de discussie
over de Zalmnorm dan ook niet gekozen voor de 50/50-verdeling maar voor de
100%-optie. Alleen op die manier zijn namelijk maximale investeringen in het
onderwijs mogelijk. Natuurlijk wil ook ik extra investeringen in het onderwijs.
Dit moeten dan echter wel structurele en geen incidentele extra investeringen
zijn. Overigens bevat de Voorjaarsnota zowel structurele als eenmalige, conjuncturele
elementen.Ik ben verder helemaal geen principiële tegenstander van de verhoging
van de basisbeurs. Ik heb dat ook nooit beweerd. Wat ik heb gezegd, is dat
het mijn politieke afweging is om die 0,5 mld. te gebruiken voor andere prioriteiten.
Ik kies al met al voor specifieke diepte-investeringen in de kwaliteit van
het onderwijs en niet voor een verhoging van de basisbeurs.Voorzitter! De heer Ginjaar heeft gesproken over ijkpunten in de beoordeling
van programma's en in de afspraken die met studenten worden gemaakt. Als een
student specifieke afspraken heeft gemaakt over de invulling van een studieperiode,
kan hij besluiten om aan het einde van die periode iets anders te gaan doen,
bijvoorbeeld werken. Als hij zich weer inschrijft aan de universiteit, moeten
er dan wel nieuwe afspraken worden gemaakt. Hij kan ook zelf aangegeven dat
hij zich binnen drie maanden zal melden om afspraken te maken over de manier
waarop hij zijn studie zal voortzetten. Er mag geen sprake zijn van vrijblijvendheid
en er zullen dan ook afspraken moeten worden gemaakt tussen de student en
de instelling over de wijze waarop zijn studieprogramma het beste kan worden
ingevuld. Ik schat in dat in de komende tijd een begin zal worden gemaakt
met het aanbieden van programma's met verschillende tempo's, verschillende
modules en verschillende volgorden van modules, waaruit studenten kunnen kiezen.
Ik schat ook in dat de diversiteit in de komende jaren zal toenemen. Die programma's
zullen ook afspraken bevatten over de uiterste houdbaarheidsdatum van tentamens
en over de consequenties van het verlopen van tentamens. Velen van ons zullen
het hebben meegemaakt. Je baalde vreselijk als tentamens waren verlopen, omdat
je dan helemaal opnieuw kon beginnen. Maar je had het uiteindelijk aan jezelf
te danken, want je wist het. Er was echter maar een mogelijkheid: het volgen
van het programma en de studie zoals door de universiteit of hogeschool aangaf.
In het nieuwe stelsel zal het mogelijk zijn om dat anders op te zetten.De heer Schuyer heeft een vraag gesteld over de toets na het eerste jaar.
De propedeuse in de universiteit is een herkenbare toets. Ook bij de HBO-instellingen
is er na het eerste jaar uit onderwijskundige optiek een mogelijkheid om te
bekijken of men wil doorgaan met die opleiding. Er is sprake van een aantal
onderwijskundige elementen. Ik geef toe dat ook na dat eerste jaar de vraag
is of alleen die onderwijskundige elementen een rol spelen dan wel of nadrukkelijk
ook de studiefinanciering een reden vormt. Die speelde natuurlijk ook een
rol. Het moge duidelijk zijn dat daarin enige ruimte is ontstaan, doordat
wij die nu anders hebben vormgegeven. Ik heb gezegd dat bij de bachelor-master
na drie jaar in de universitaire opleiding op een tussenmoment kan worden
gekeken of men moet stoppen na de bachelor dan wel of men kan doorgaan tot
de master, welk type master dat dan ook moet zijn.Voorzitter! Ik meen dat ik de vragen in tweede termijn heb beantwoord.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! De minister zou nog ingaan op de uitwerking van het amendement
op stuk nr. 57. Het betreft het terugbetalen van de aanvullende lening, als
je te weinig inkomen hebt. De formulering was "betrekken bij". Ik heb gevraagd
of dat betekent "bij elkaar optellen".Minister Hermans:Ja, bij elkaar optellen.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.De voorzitter:De motie zal volgende week in stemming komen tegelijk met de motie die
vanmiddag is ingediend naar aanleiding van de notitie Overgangsrecht in de
sociale zekerheid. Ik verwacht de stemmingen met de herziene agenda voor volgende
week aan het eind van de namiddag op dinsdag.Sluiting 22.15 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19992000-1566-1593.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl