Behandeling van het onderdeel Wetenschapsbeleid en hoger onderwijs van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2006 (30300 VIII)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2005-2006, pag. 1086-1103

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

11-04-2006

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

nr. 23, pagina 1086-1103

28-03-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30300-VIIIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het onderdeel Wetenschapsbeleid en hoger onderwijs van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2006 (30300 VIII)Pagina 1109-1133
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 28 maart 2006)Pagina 1134-1134
Behandeling van het onderdeel Wetenschapsbeleid en hoger onderwijs van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2006 (30300 VIII)Pagina 1086-1103
Lijst van besluiten (dinsdag 28 maart 2006)Pagina 1133-1134
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Werkloosheidswet en enige andere wetten in verband met aanscherping van de wekeneis (29738)Pagina 1103-1109
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de accijns en van enkele andere wetten (29729)Pagina 1086-1086
Presentie en opening (dinsdag 28 maart 2006)Pagina 1085-1085

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 114 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het onderdeel Wetenschapsbeleid
en hoger onderwijs van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar
2006 (30300 VIII).De voorzitter:Ik heet de minister en de staatssecretaris van harte welkom in deze Kamer.De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Maas-de Brouwer (PvdA):Voorzitter. Twee jaar geleden spraken wij in deze Kamer ook over excellentie
in het hoger onderwijs- en wetenschapsbeleid. Het was een geïntegreerd
beleidsdebat waaraan ook EZ deelnam, over de kennissamenleving en de noodzakelijke
dwarsverbanden tussen onderwijs, wetenschap, economie en arbeidsmarkt. Innovaties
op sociaal en economisch gebied zijn nodig om onze concurrentiepositie en
onze innovatiekracht te versterken. De ontwikkeling en verspreiding van kennis
en kunde zijn daarbij cruciaal. Vandaag staat het beleidsdebat in het teken
van excellentie in onderwijs en onderzoek. Mijn fractiegenoot Kim Putters
zal spreken over onderzoek. Mijn bijdrage zal gaan over excellent hoger onderwijs.De Lissabondoelstellingen spreken voor zich. Groots en meeslepend zijn
ze, maar niet echt duidelijk. 50% hoger opgeleiden is het doel. Wij
willen graag weten of wij het dan hebben over participatie per cohort, over
gediplomeerden per leeftijdsgroep of over een percentage van de gehele beroepsbevolking.
Dat maakt voor de prioriteiten in hogeronderwijsland nogal wat uit. Het gaat
bovendien bij de Lissabondoelstellingen ook nog eens om moeilijk te verenigen
doelstellingen: vergroting van de toegankelijkheid, verhoging van rendement
en behoud van niveau. Vandaag is dit de leidraad voor onze inbreng. Kan de
staatssecretaris of het kabinet een tussenstand geven van de reeds bereikte
mijlpalen van de Lissabonagenda op het punt van toegankelijkheid, rendementsverbetering
en het "opscholen" van de bevolking, en een ruwe schets van de weg
die ongetwijfeld nog te gaan is?Een excellent hoger onderwijs bestookt de politiek met vragen en ideeën
voor regelgeving dan wel voor het schrappen van regels, om zich optimaal van
deze maatschappelijke taak te kunnen kwijten. En een excellent hoger onderwijs
rapporteert trots de relevante cijfers, waaruit blijkt hoe het bijdraagt aan
het slimmer worden van onze maatschappij.Hoe kan het dan toch dat de Lisbon Council recent opnieuw rapporteert
dat de kwaliteit en het aantal van de afgestudeerden achterblijft? Zijn onze
instellingen dan niet inventief genoeg? Of is de politiek misschien zelf de
rem op de ontwikkeling? Veel politici willen immers groots en meeslepend besturen?
Vooral op dit moment hebben wij een ploeg aan zet die groots wil hervormen
en daar ook nog eens aller dankbaarheid voor hoopt te oogsten. Dat hervormen
gaat voornamelijk via het klassieke blauwdrukmodel. Dat is op zichzelf pikant,
want buiten de Haagse kaasstolp is de blauwdruk helemaal uit en heerst juist
het openinnovatiemodel. Nog nimmer was het Haagse maakbaarheidsdenken zo sterk
als de afgelopen jaren. Voor veel sociaal-democraten die zich hebben laten
wijsmaken dat zij voornamelijk aan die ziekte leden, is dat wel een ontregelende
ervaring, denk ik. Maar het is gewoon de Haagse illusie dat wetgeving het
belangrijkste instrument is om maatschappelijke verandering te bewerkstelligen.
Als je een hamer in je hand hebt, zie je nu eenmaal overal spijkers.Verleden jaar heb ik staatssecretaris Rutte uitgedaagd om de Raad van
State eens een heel andere innovatieve vraag voor te leggen; in plaats van
een kant-en-klaar wetsontwerp, een helder stuk met de door hem te bereiken
doelen. Daarbij zou de Raad van State proactief kunnen aangeven welk type
wet- en regelgeving geschikt is om die doelen te bereiken. Onze fractie pleitte
toen ook voor een veel meer bottom-up gestuurd wetgevingsproces.De staatssecretaris sloeg die raad in de wind en zit nu op de valreep
van de levensduur van dit kabinet, en misschien zelfs ook wel van zijn eigen
levensduur als lid van dit kabinet, met een bulk aan kritiek en commentaar
die het onwaarschijnlijk maakt dat hij ooit in zijn persoonlijke portfolio
die inhoudelijke doorbraken in het hoger onderwijs kan vermelden. Ook de discussie
over de profielen in het voortgezet onderwijs, die nu volop woedt, is weer
een voorbeeld van een wonderlijk wetgevingsproces. De PvdA-fractie zou wel
eens willen horen hoe de Raad van State over deze lappendeken oordeelt. Wij
constateren echter dat de minister en de staatssecretaris het wel zonder die
deskundigheid menen te kunnen stellen. Het zij zo. De kiezer oordeelt straks
wel.Ik zei het al eerder, de Lissabondoelstellingen zijn een kans voor het
hoger onderwijs en een bedreiging tegelijk. Want nog nooit waren de verleidingen
zo groot om de normen een beetje op te rekken. Dan halen wij de streefcijfers
tenminste nog een béétje. Het politieke vlees is zwak, zeker
met verkiezingen voor de deur. Daarom wil de Partij van de Arbeidfractie het
in het kader van die excellentie graag hebben over normen.Als wij kijken hoe ons hoger onderwijs certificeert, constateren wij dat
in Nederland de kat wel heel erg op het spek gebonden is. Onderwijzen en certificeren
zijn bij ons hoger onderwijs immers in één hand. Er zijn nog
nauwelijks mogelijkheden om opleidingsonafhankelijk te certificeren. De opleidingen
vormen eigenlijk een diplomakartel. Maar er zit nog een andere, misschien
wel grotere weeffout in het systeem. Instellingen kunnen hun bekostiging beïnvloeden
met een hoog aantal afgestudeerden. En met de voorgestelde leerrechten verandert
daar, als ik het goed begrijp, fundamenteel niets aan. Het systeem van de
leerrechten zou goed werken als de beoordeling onafhankelijk was. Het is echter
pervers, als die instellingen zélf zowel de meetlat ontwikkelen als
deze hanteren.Om de kwaliteit van het hoger onderwijs te bewaken, hebben wij in Nederland
een zogenaamd accreditatiesysteem. Dat systeem is nog maar nauwelijks ingevoerd
en ligt, naar goed Nederlands gebruik, al behoorlijk onder vuur.
Vandaag zal een aantal van mijn collega's daar aandacht voor vragen.Onze fractie heeft ervoor gekozen, één aspect van dat systeem
in het bijzonder te belichten. Dat is de wijze waarop het accreditatiesysteem
de kwaliteit van examens en examencommissie borgt. Wij constateren dat de
kwaliteit van de examinering in het hoger onderwijs bij herhaling als zeer
middelmatig wordt beoordeeld. Of het nu de inspectie is, een visitatiecommissie
of de Onderwijsraad, alle constateren dat het beoordelen in het hoger onderwijs
niet professioneel gebeurt. Er zijn vragen bij de validiteit en de betrouwbaarheid.
Ook de objectiviteit laat te wensen over. Terwijl overal in onze complexe
maatschappij gewerkt wordt aan transparantie en aan horizontalisering van
toezicht, zijn wij op het punt van de toetsing en examinering in het hoger
onderwijs nog, wat ik noem, onbewust onbekwaam. Wij willen van de staatssecretaris
horen hoe hij daar tegenaan kijkt. Neemt hij de voorstellen van de inspectie
en de Onderwijsraad over om de kwaliteit van de examinering een zwaarder gewicht
te geven bij het eindoordeel van de NVAO over het verlenen van een accreditatie?
En is hij het ook met ons eens, dat de Onderwijsraad terecht stelt dat uit
het systeem de weeffout moet worden gehaald, die erin bestaat dat opleiden
en toetsen in dezelfde hand zijn?Naar de mening van mijn fractie is de totale beoordelingspraktijk waarmee
een student binnen en buiten het systeem te maken krijgt, aan herziening en
verbetering, aan een integrale, minder verkokerde visie toe. Kan de staatssecretaris
ons bijvoorbeeld aangeven hoe hij de beoordelingsmomenten tussen het voortgezet
onderwijs en het hoger onderwijs ziet? Dit ook in het kader van de profielendiscussie
die weer oplaait. En hoe schakelt men idealiter tussen bachelor en master?
Ook als die master aan een andere instelling gevolgd wordt? Leerrechten zullen
immers mobiliteit faciliteren? Hoe certificeren wij competenties in het kader
van een leven lang leren? Te lang hebben wij genoegen genomen met discussie
over zaken als "selecteren aan de poort", zonder het totaaloverzicht
van de beoordelingsmomenten en -praktijken aan de orde te stellen.Wij willen daarnaast dat de professionaliteit van het meten van studieresultaten
in het hoger onderwijs versterkt wordt. Wij zien dit als noodzakelijke voorwaarde
voor het realiseren van de ambities. Wij hebben daar een aantal inhoudelijke
redenen voor.Ten eerste, nu het selecteren aan de poort in opmars is, is het belangrijk
dat dit goed en betrouwbaar gebeurt. Geef de toppers wat hen toekomt.Ten tweede, dat is belangrijk voor het realiseren van de gewenste toegankelijkheid.
Onderzoek leert immers dat vooral zich emanciperende groepen – de mensen
die dus nog niet tot de dominante coalitie behoren – nadeel hebben van
niet objectieve beoordeling. Ik weet niet of op OCW Vijven en Zessen van A.D.
de Groot nog wel eens wordt herlezen, of Pygmalion in the classroom. Het zijn
aanraders, ook voor de NVAO en voor de VBI's. De staatssecretaris is historicus,
dus kent vast zijn klassieken. Ook het onderzoek van Van Heek c.s. naar verborgen
talenten is opnieuw, zij het in een geheel andere context, actueel.In de sport wordt talent al vroeg gescout. Hoe doen wij dat eigenlijk
in ons onderwijssysteem? Is dat wel voldoende op scouten gericht? Is de staatssecretaris
in dat kader op de hoogte van de succesvolle programma's in de Verenigde Staten,
waarbij bepaalde groepen zelfs al vanaf hun 12de gestimuleerd worden om het
hoger onderwijs als ambitie te hebben? Voorkomen van uitval is beter dan het
heruitvinden van de moedermavo.Als uitsmijter heb ik ten slotte nog een heel andere vraag aan deze staatssecretaris.
Wij hebben in Nederland een zogenaamd binair stelsel van hoger onderwijs.
Wereldberoemd in Nederland, maar daar dan ook alleen. Wie eraan willen tornen,
krijgt al gauw pek en veren over zich. Erger kun je het bijna niet maken in
onderwijsland.Voorzitter. Wij gunnen de staatssecretaris op de valreep wel wat. Een
doorbraakideetje. Hij zal daar wellicht verbaasd over zijn, maar een sociaal
democraat is, zoals u weet, geen krent. Is de staatssecretaris met ons van
mening dat de discussie over het binaire stelsel over de opleidingsinhoud
en over de kwaliteit van afgestudeerden moet gaan? En is hij het ook met mij
eens, dat examens en toetsen uitstekend gebruikt kunnen worden om duidelijk
te maken waar het nu eigenlijk om draait in het onderwijs? Is dát ook
niet wat bedoeld werd met de motie-Lambrechts die indertijd werd ingediend
bij de behandeling van de Accreditatiewet aan de overzijde? Hoe staat het
met de uitvoering van die motie?Wij zijn benieuwd naar de antwoorden en zien uit naar het debat.De heer Putters (PvdA):Voorzitter. Ik zal namens mijn fractie het onderdeel onderzoek behandelen.Voor het versterken van de innovatieve kracht en de concurrentiepositie
van ons land zijn de ontwikkeling én verspreiding van kennis en kunde
van groot belang. Daarin moeten wij excelleren. Het woord "excelleren"
wekt wellicht de indruk dat wij ons richten op hoogvliegers, Nobelprijswinnaars,
uitvindingen die de wereld op haar grondvesten doen schudden. Voor de Partij
van de Arbeidfractie is dat een té beperkte blik op excelleren. Voor
innovatieve kracht is zowel een excellente basis als een briljante top noodzakelijk.
Je kunt veel mooie ballen in de top van de kerstboom hangen, maar als de basis
te smal is, valt hij om. Gerenommeerde topinstituten zijn mooi, maar niet
voldoende. Wetenschappelijk onderzoek moet in brede zin presteren, zowel in
kennisontwikkeling als in de toepassing ervan. De Partij van de Arbeidfractie
meent dat wetenschappelijk onderzoek op drie terreinen moet excelleren: 1. Universiteiten en hogescholen moeten hun onderwijs en onderzoek adequaat
(kunnen) verzorgen, zodat ze een broedplaats zijn en blijven voor kennisontwikkeling
en kennisvermeerdering.2. Onderzoeksinstituten moeten kennisdragers
zijn en zorgen voor onafhankelijk, kritisch nadenken. De samenleving en de
economie moeten dat optimaal benutten als motor voor collectieve welvaartsontwikkeling.3. Wetenschappelijk onderzoek vervult als "onafhankelijk geweten
van de samenleving" de functie van cultuurdrager. Het draagt bij aan
de vorming van sociale, culturele en algemeen maatschappelijke waarden.Om te excelleren, zoals in de Lissabonstrategie bedoeld, moeten wij daarom
streven naar meer kwaliteit, toegankelijkheid, autonomie, variëteit en
doelmatigheid van het onderzoek. Hoe staat dat er in de praktijk voor? Zijn
wij op de goede weg naar meer excellentie?Ik loop de drie genoemde terreinen af. Excelleert het onderzoek in kennisontwikkeling
en kennisvermeer­dering? Kennisallianties zijn belangrijk voor kennisvermeerdering.
Twee jaar terug stelden wij, zoals mijn collega Trude Maas al zei, de noodzaak
hiervan aan de orde in het beleidsdebat over de kennissamenleving in deze
Kamer. De overheid moet daarvoor adequate randvoorwaarden scheppen, maar wij
constateren nog steeds tegenkrachten. Ik noem enkele voorbeelden hiervan.Bureaucratie en financiële belangen maken het onaantrekkelijk om
samen te werken. De commissie-Chang constateert in haar voorlopige rapportage: "Voor
het goed kunnen vervullen van de primaire taak om kennis als vermogen te produceren,
is het van belang dat er een robuuste eerste geldstroom bestaat." Deze
is echter vaak restpost op de begroting van universiteiten en staat onder
druk. Chang concludeert dat "de belangrijkste barrière voor universitaire
bestuurders voor de implementatie van veranderingen – bijvoorbeeld naar
aanleiding van externe onderzoeksevaluaties – het ontbreken van de noodzakelijke
financiën is". Kortom, financiële en administratieve tegenkrachten
belemmeren nog steeds de samenwerking over faculteiten, universiteiten en
instituten heen. Het loont vaak niet. Hoe maakt de regering korte metten hiermee?Verontrustend zijn daarnaast de berichten dat het steeds lastiger wordt
voor buitenlandse studenten en wetenschappers om in Nederland verblijf te
krijgen. Het antiterrorismebeleid versterkt dit nog eens. De afgelopen week
zijn daar ook nog eens extra berichten in het nieuws over gekomen. Er zijn
bovendien fulltime veel fte's per instelling bezig met het regelen van politiezaken
en verblijfsvergunningen, maar het resultaat is steeds beperkter. Mijn fractie
vindt dat alarmerend, omdat de uitwisseling met buitenlandse onderzoekers
cruciaal is voor excellentie. Hoe pakken de bewindslieden dit probleem aan?
Het is de vraag of overleg met minister Verdonk hierover zoveel zin heeft.
Als excellentie in voetbalkunstjes al niet telt, hoe doen wij dat dan met
intellectueel knappe jongens en meisjes uit het buitenland?Dat brengt ons bij de constatering dat het kabinet een tegenkracht in
zichzelf is. Waar minister Van der Hoeven multidisciplinaire topinstituten
van de grond probeert te trekken, stelt haar collega Brinkhorst de stopzetting
van subsidies aan dergelijke instituten in het vooruitzicht. Uit evaluatie
van de vier technologische topinstituten blijkt dat zij goed bijdragen aan
kennisuitwisseling tussen wetenschap en praktijk. Zij leveren betere kwaliteit
van onderzoek, goede onderzoekers en een relevante kennisinfrastructuur. Hun
voortbestaan is afhankelijk van het partnerschap tussen overheid en bedrijfsleven.
Mijn fractie kan dan ook niet rijmen dat minister Brinkhorst zijn steun op
termijn intrekt. De doelen zijn binnen handbereik en de regering maakt een
terugtrekkende beweging. Waarom? Waarom niet goede voorbeelden in de etalage
zetten en bijvoorbeeld NWO en ZonMw geen nadrukkelijker rol geven bij het
stimuleren en verspreiden van dergelijke best practices?Dit soort tegenkrachten werken vertragend op de weg naar excellentie.
Wat gaat de regering hieraan doen in termen van regelgeving, financiering
en afstemming met collega's in het kabinet? Kunnen zij misschien al een tipje
van de sluier oplichten over wat er uit het kabinetsberaad over de reductie
van administratieve lasten gekomen is? Welke duit hebben de bewindslieden
van OCW in dat zakje gedaan?Dit brengt mij op het tweede terrein waarop geëxcelleerd zou moeten
worden, het excelleren in het zijn van kennisdrager. Ontwikkelde kennis en
kunde moeten benut worden, maar het blijft te vaak steken in de lemen tussenlaag.
De toestroom van onderzoekers moet daarom vergroten en overheid en bedrijfsleven
zouden zich meer moeten openstellen voor onderzoekers. Ook hier constateren
wij enkele tegenkrachten en ook daarvan enkele voorbeelden. Nederland kent
een laag aantal promovendi in vergelijking met het buitenland. Het is goed
dat universiteiten via onderzoeksmasters de zgn. "high potentials"
stimuleren richting het onderzoek, maar wij zien tegelijk dat aansluitende
promotietrajecten worden ingekort tot drie jaar. Onderzoekers van buiten de
universiteit kunnen instromen, maar eigen studenten hebben een aanmerkelijk
voordeel als zij aan hun universiteit blijven. Belemmert dit niet de mobiliteit
van onderzoekers en uitwisseling van kennis? Wat levert het bovendien op in
termen van kwaliteit als wij weten dat de gemiddelde promotieduur meer dan
vijf jaar behelst? Enige tijd terug heb ik de minister hierover schriftelijke
vragen gesteld. Zij gaf als antwoord dat dit in termen van kwaliteitsvermindering
niet de bedoeling is, en ook niet in termen van vermindering van mobiliteit.
Toch gebeurt het! Een lijst van instituten laat promotietrajecten "indalen"
in onderzoeksmasters, van het Tinbergen Instituut tot de UvA, de VU, de EUR
en de UvT. Kan de minister aangeven hoe breed verspreid deze trend is en hoe
ze er tegen aankijkt? Werkt het driejarige promotietraject niet "inteelt"
en een blinde vlek voor high potentials van buiten de instelling in de hand?
Hoe zorgen wij ervoor dat de mobiliteit van onderzoekers en de kwaliteit van
onderzoek hierdoor niet verminderen?Er liggen daarnaast barrières voor doorstroom tussen onderzoek
en de samenleving. Onderzoekers blijven veelal in de wetenschap hangen, terwijl
zij daarbuiten ook meerwaarde moeten hebben. De zogenaamde "tenure track"
kan via carrièrepaden en doorstroommogelijkheden leiden tot meer uitwisseling.
Hoe stimuleert de regering dit? Hoe kijkt zij bijvoorbeeld aan tegen het rapport "Tussen
wens en werkelijkheid: carrièreperspectieven van jonge onderzoekers",
van het Promovendi Netwerk Nederland? En zou het imago van gepromoveerden
en de doctortitels in het bedrijfsleven niet opgepoetst moeten worden?Andersom is het nog steeds onaantrekkelijk om vanuit het bedrijfsleven
aan een promotieonderzoek te beginnen. Zou de regering kennisinstellingen
en onderzoeksinstituten niet meer kunnen bewegen richting professional masters
en doctorates? Zou niet meer ingespeeld moeten worden op uitstapjes tussen
wetenschap, bedrijfsleven en overheid? Daarbij is vaak een wisselwerking tussen
fundamenteel en toegepast onderzoek aan de orde en dat stimuleert excellentie!
Hoe veel werk wordt hier eigenlijk van gemaakt en hoe staat het met de kwaliteitsborging?
Kunnen de bewindslieden daar ook een extra impuls aan geven?Kortom, de toestroom, mobiliteit en doorstroom van onderzoek naar de samenleving
en andersom moeten sterker bevorderd worden. Wij zouden op dit punt graag
een reactie van de bewindslieden krijgen.Dan het derde terrein van excellentie. Excelleert het onderzoek in het
zijn van cultuurdrager? Wetenschap voegt intellectuele waarde toe aan mensen
en leidt tot reflecties op en oplossingen voor ontwikkelingen
in de samenleving. Wij constateren een spanningsvolle relatie tussen marktwerking
en concurrentie enerzijds en de noodzaak tot samenwerking anderzijds. Universiteiten
moeten ondernemend zijn, onderzoek binnenhalen en concurreren. Zij trekken
zich meer terug op het eigen domein, waardoor de kwaliteitsimpuls van interfacultaire
en interuniversitaire onderzoeksscholen in het gedrang komt. De vraag is daarnaast
hoe onafhankelijk het onderzoek kan blijven en hoe kwaliteit verbeterd wordt
in die context. Universiteiten moeten meer met de vraag rekening houden en
kunnen niet altijd de autonome wetenschapsontwikkeling in het vizier hebben,
waarvoor samenwerking vaak noodzakelijk is. Kortdurende financiering voor "sexy"
onderzoeksprojecten verdringt soms fundamenteel onderzoek. Hoe borgen wij
de voor valorisatie zo noodzakelijke basis van fundamenteel onderzoek? Zou
clustering van onderzoek niet beter zijn dan wildgroei van prioriteitsgebieden,
overigens vaak gestimuleerd vanwege allerlei politieke vragen en wensen? Onderzoekers
dreigen opgejaagd te worden om van geldstroompje naar geldkraan te hollen.
Ik citeer maar even de columnist Piet Borst die zegt: "Dat kweekt handige
jongens, maar nog geen briljante vernieuwers." Met andere woorden, welk
vergezicht hebben de bewindslieden voor ogen voor de rol van de wetenschap
in de samenleving?Hoe nu verder? Hoe bereiken wij meer kwaliteit en toegankelijkheid van
onderzoek en meer mobiliteit van de onderzoekers? Kennisuitwisseling, valorisatie,
betrokkenheid van bedrijven en goed werkgeverschap zijn cruciaal. Wij vragen
een reactie op enkele suggesties.De heer Van Raak (SP):U vraagt de minister en de staatssecretaris naar hun opvatting over de
rol van de wetenschap in de samenleving. Nu hoor ik de politiek en ook het
bedrijfsleven, bijvoorbeeld via het Innovatieplatform, heel vaak over de rol
van de wetenschap in de samenleving. Zou u eigenlijk niet veel eerder een
oproep moeten doen aan de wetenschap zelf om haar visie te formuleren op haar
rol in de samenleving en dat in ieder geval niet alleen over te laten aan
politici of opdrachtgevers?De heer Putters (PvdA):Zeker, dat ben ik volstrekt met u eens. Onderzoeksinstellingen en universiteiten
zouden op dat punt misschien wel wat meer ongehoorzaamheid kunnen tonen en
zouden soms wat meer door de regels heen moeten breken. Ik ben het daar van
harte mee eens en ik zal dan ook enkele suggesties doen waarbij volgens mijn
fractie de onderzoeksinstellingen en universiteiten ook zelf aan zet zijn.
Toch zou ik graat van de regering vernemen hoe zij prikkels daartoe inbouwt,
hoe dit gestimuleerd wordt. Ik verwacht van de bewindslieden zeker geen top-downplan
over de ontwikkeling van de wetenschap in de samenleving.Als u mij toestaat, toch enkele suggesties. In de eerste plaats zou er
volgens ons meer geïnvesteerd moeten worden in promotietrajecten en eerste
geldstroomonderzoek, vooral met aandacht voor "transferable skills",
zoals dat wel in mooi Nederlands wordt genoemd, in onderzoekersopleidingen.
Daarvoor is wel een visie op de beoogde effecten van onderzoek in de samenleving
nodig. Kan meer ingezet worden op het switchen tussen wetenschap, bedrijfsleven
en maatschappij, ook in de vaardigheden die onderzoekers aangeleerd krijgen?
Ligt daar – hier komt het, mijnheer Van Raak – geen "zorgplicht"
van instellingen en de overheid richting zowel studenten als onderzoekers?
Graag een reactie hierop.In de tweede plaats is er een groot potentieel van vrouwelijke en allochtone
onderzoekers dat volgens ons nu niet wordt aangesproken. Excelleren is volgens
mijn fractie ook het benutten van beschikbaar talent. Hoe gaat de overheid
zichzelf, instellingen en onderzoeksinstituten daarop meer aanspreken, bijvoorbeeld
door een krachtiger arbeidsmarktbeleid?In de derde plaats eindigen arbeidsrelaties met onderzoekers vaak abrupt.
De Flexwet werkt vaak nadelig uit voor postdocs, er is niet snel sprake van
vaste contracten en projectfinanciering is vaak op de korte termijn gericht.
Mijn fractie zou wel eens van de bewindslieden willen horen hoe zij stimuleren
dat onderzoekers bij goed functioneren ook de zekerheid krijgen dat zij gedurende
een periode hun kwaliteiten echt kunnen bewijzen.In de vierde plaats ligt bij accreditaties en visitaties veel nadruk op "stock":
het meten van aantallen studenten, publicaties, promovendi en eerstegeldstroomonderzoeken.
Er is meer aandacht nodig voor de "flow", de weg die kennis gaat.
Dat vergt nadenken over een zorgplicht voor onderzoeksinstellingen, tenure
tracks en maatwerk, adequate aansluiting tussen onderzoeksmasters en promotietrajecten
en structuren voor kennisdeling. Is de minister bereid om te bezien of in
accreditatie, visitatie en toezicht hier meer de nadruk op gelegd kan worden
zodat het accent verschuift van de stock naar de flow en het resultaat voor
de samenleving meer centraal staat?Ik rond af. Wij moeten focussen op het type mensen en kennis dat wij nodig
hebben. De toegankelijkheid, kwaliteitszorg en mobiliteit van opleidingen
en onderzoekersloopbanen moeten beter. Het voortbestaan van de geschetste
belemmeringen kunnen wij ons niet veroorloven. Wij vernemen graag hoe de bewindslieden
deze wegnemen en wat de nieuwe HOO-wetgeving daaraan bijdraagt. Wij wachten
met belangstelling de reactie van de bewindslieden af.De heer Woldring (CDA):Voorzitter. Evenals bij de begrotingsbehandeling in 2004 en 2005 wil de
CDA-fractie vandaag in de eerste plaats aandacht besteden aan de kennisinnovatie.
Vervolgens zal ik aandacht besteden aan de financiering van onderzoek, visitatie
en accreditatie, zorgplichten van instellingen voor hoger onderwijs en de
kwaliteit van onderwijs en studenten.De CDA-fractie heeft waardering voor de initiatieven die door het Innovatieplatform
en ook door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zijn genomen
op het terrein van kennisinnovatie en voor de plannen die op stapel staan,
maar wij hebben grote zorg over de achterblijvende investeringen in de kennisinnovatie.
Ook al haalt Nederland de meeste doelstellingen van Lissabon 2000 niet, dat
neemt niet weg dat de Lissabonambitie dermate belangrijk is dat er veel meer
geïnvesteerd moet worden in kennisinnovatie. Evenals bij vorige begrotingsbehandelingen
moeten wij ook dit jaar constateren dat Europa procentsgewijs minder investeert
in wetenschappelijk onderzoek dan bijvoorbeeld de Verenigde Staten en Japan,
en dat Nederland in Europa achterblijft. Dat geldt niet alleen
voor wetenschappelijk onderzoek, maar ook voor het onderwijs in het algemeen.
Het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA heeft in zijn rapport Vernieuwen
met ambitie (2005) geconstateerd dat het Nederlandse uitgavenniveau voor onderwijs
in het algemeen significant lager is dan dat van landen waarmee wij ons willen
meten, en zelfs lager dan het gemiddelde van de Europese Unie; recente publicaties
van de OESO laten hetzelfde beeld zien. Uit de begroting van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap blijkt dat de rijksbekostiging van studenten in het wetenschappelijk
onderwijs de komende jaren opnieuw achteruitgaat.In het Paasakkoord is afgesproken dat een deel van de extra aardgasinkomsten
in het Fonds Economische Structuurversterking geïnvesteerd zal worden
in kennisprojecten; inmiddels is het bedrag om te investeren in die kennisprojecten
vastgesteld op 1 mld. Dat betekent een belangrijke impuls voor kennisinnovatie.
Wij hebben er waardering voor dat de minister dat geld gebruikt voor structurele
verbeteringen in de infrastructuur van onderwijs en onderzoek. Die structurele
verbeteringen zijn hard nodig! Men kan wel zeggen, op basis van internationaal
vergelijkend onderzoek, dat het Nederlandse (universitaire) onderzoek nog
steeds van goede kwaliteit is, maar dat langetermijnresultaat is wel te danken
aan hoge investeringen in het verleden. De bezuinigingen op het universitaire
wetenschappelijk onderzoek in de voorbije jaren impliceren risico's voor het
handhaven van die hoge kwaliteit. Des temeer zijn wij verheugd over de extra
gelden die beschikbaar komen. Ook wil de CDA-fractie waardering uitspreken
voor de beleidsmaatregelen en extra middelen ten behoeve van promovendi en
hun carrièreperspectieven, een onderwerp dat wij in de afgelopen jaren
enkele keren aan de orde hebben gesteld.Wanneer vervolgens in de beleidsagenda van de begroting wordt opgemerkt –
met een verwijzing naar het Paasakkoord – dat onderwijs, kennis en innovatie
zullen profiteren van toekomstige aardgasmeevallers, dan rijst de vraag: wat
gebeurt er als die meevallers in de toekomst tegenvallen? Ook al is het Fonds
Economische Structuurversterking momenteel goed gevuld met aardgasbaten, politieke
prioriteiten kunnen snel veranderen. De CDA-fractie is van mening dat een
langetermijnstrategie voor wetenschappelijk onderzoek alleen maar mogelijk
is indien de regering voor haar deel garant staat voor de financiering op
lange termijn. Die garantie en een consistent langetermijnbeleid zijn noodzakelijk
voor kennisinnovatie, economische groei en werkgelegenheid. Daarom stellen
wij het kabinet de volgende vragen: hoeveel procent van de genoemde 1 mld.
voor kennisprojecten is structureel, in die zin dat de overheid er voor een
aantal jaren garant voor staat? Deelt het kabinet de mening van de CDA-fractie
dat, indien Nederland een beleid wil voeren dat structureel bijdraagt tot
verbeteringen van wetenschappelijk onderzoek – en dus bijdraagt tot
de Lissabonambities – de overheidsfinanciering voor die verbeteringen
ook structureel moet zijn en niet afhankelijk gemaakt moet worden van fluctuerende
aardgasmeevallers?Tijdens de laatstgehouden begrotingsbehandeling van OCW in de Tweede Kamer
maakte de motie-Jan de Vries c.s. (30300-VIII, nr. 121) deel uit van de beraadslagingen.
In die motie werd de regering verzocht, samen met marktpartijen en kennisinstellingen,
te komen met een langetermijnstrategie voor onderwijs en onderzoek en een
daarbij behorend investeringsplan. De minister verklaarde dat zij kon instemmen
met die motie, die overigens later door de Tweede Kamer werd verworpen. In
haar reactie op de motie verklaarde de minister dat ook gekeken moet worden
naar de dingen die wij al doen met de bestaande middelen en of de bestaande
middelen voldoende effectief worden ingezet. De minister beschouwde de motie
derhalve als een steun in de rug voor het door haar gevoerde en te voeren
beleid. De CDA-fractie in deze Kamer voegt eraan toe dat het niet slechts
moet gaan om wat nu reeds wordt gedaan met de bestaande middelen, maar ook
om nieuwe middelen en daarmee samenhangend om een langetermijnstrategie en
een daarbij behorend investeringsplan. In de beleidsagenda van de begroting
wordt vermeld dat het kabinet in 2006 zal komen met een onderzoeksagenda Kennis
en innovatie, waarin duidelijk moet worden gemaakt of, en zo ja hoe, het beleid
moet worden aangescherpt. Wat is de bedoeling van het opstellen van een onderzoeksagenda?
Wordt daarin slechts aandacht besteed aan het wel of niet aanscherpen van
het bestaande beleid of ook aan een langetermijnstrategie en een investeringsplan
voor de lange termijn?Ter wille van de bewaking en bevordering van de kwaliteit van het hoger
onderwijs zijn visitatie en accreditatie belangrijke instrumenten. Voordat
de NederIands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) overgaat tot het wel
of niet accrediteren van een opleiding, wordt die eerst gevisiteerd door een
visiterende en beoordelende instantie (VBI). Vervolgens velt de NVAO een eigen
oordeel. Al met al is het proces van visiteren en accrediteren voor de opleidingen
tijdrovend en kostbaar en brengt het veel administratieve lasten voor de instellingen
met zich mee. Om kosten te besparen worden tussen de VBI's en de NVAO soms
afspraken gemaakt over clustering van activiteiten. Volgens de inspectie geschieden
die afspraken op incidentele basis, waardoor de instellingen niet precies
weten aan welke eisen zij moeten voldoen. Dus leveren de instellingen uit
onzekerheid grote en vaak overbodige hoeveelheden papier aan.Indien een opleiding niet wordt goedgekeurd voor accreditatie, dan heeft
zo'n opleiding weliswaar de mogelijkheid om zich binnen een jaar opnieuw te
laten accrediteren, maar de sanctie op het niet geaccrediteerd zijn is dat
die opleiding in dat jaar van herkansing geen nieuwe studenten mag aannemen.
De voorzitter van de NVAO, de heer Dittrich, heeft in een interview in de
Staatscourant van 8 februari jongstleden opgemerkt dat die sanctie de
nekslag voor een opleiding kan betekenen. Die sanctie is volgens hem te zwaar
en ongewenst. Hij pleit dan ook voor aanpassingen na de eerste accreditatieronde,
dat wil zeggen na mei 2009. Weliswaar heeft de inspectie de bevoegdheid om
na de accreditatie te interveniëren, maar in het advies van de Onderwijsraad,
Doortastend onderwijstoezicht, wordt opgemerkt dat tussen de NVAO en de inspectie
in de praktijk een ondoorzichtige relatie bestaat.In de brief van de staatssecretaris aan de Tweede Kamer (26 september
2005) wordt gesteld dat de eerste accreditatieronde zal worden afgemaakt en
dat het huidige accreditatiestelsel dus tot en met mei 2009 blijft bestaan.
In dezelfde brief schrijft de staatssecretaris dat ook voor de kortere termijn,
binnen de huidige regelgeving en het accreditatiekader, veel kan worden gedaan om de werkwijze en de informatielast te vereenvoudigen en de administratieve
lasten substantieel te beperken. De CDA-fractie wil aan de staatssecretaris
graag de volgende vragen stellen. Wat betekent in dit verband "kortere
termijn"? Welke maatregelen zijn of worden genomen om te komen tot een
betere afstemming van de werkzaamheden van de VBl's en de NVAO, waardoor voor
de instellingen een duidelijke situatie ontstaat? Wat is en wordt er gedaan
aan een nadere afstemming van de taken en de bevoegdheden van de NVAO en de
inspectie voor het hoger onderwijs? Moeten de aanpassingen van de accreditatie
waar de heer Dittrich voor pleit, wachten tot na 2009? Waarom zouden die aanpassingen
binnen de bestaande wet- en regelgeving niet op kortere termijn kunnen gebeuren?
Betekent de genoemde substantiële beperking van de administratieve lasten
voor de instellingen de beperking van ten minste 25% waar de staatssecretaris
naar streeft?Regelmatig wordt tegenwoordig gesproken over de inrichting van het hoger
onderwijs vanuit een "stelsel van zorgplichten", zoals dat heet.
Uit de stukken blijkt dat die zorgplichten ten minste betrekking hebben op –
ik noem een rijtje dat ik tegengekomen ben in de stukken over dit onderwerp,
ook in de discussie aan de overzijde – informatie aan studenten, studiebegeleiding,
verlenen van vrijstellingen, onderwijs- en examenregelingen, beslechten van
geschillen over studieresultaten, kwaliteit van het onderwijs, medezeggenschap
van werknemers, representatieve vertegenwoordiging van studenten, positie
en taken van de raad van toezicht, inrichting van de bestuursorganisatie van
de instellingen en afstemming van de opleidingen op de arbeidsmarkt. Wat wil
de staatssecretaris veel geregeld zien, terwijl hij vaak betoogt dat de overheid
zich steeds meer uit het hoger onderwijs zal terugtrekken. De CDA-fractie
stelt de staatssecretaris dan ook de volgende vraag: om welke zorgplichten
gaat het precies, teneinde de interne onderwijskwaliteitszorg van de instellingen
te bevorderen? Hoe wil de staatssecretaris komen tot minder voorschriften
van de overheid en tot een vermindering van de administratieve lasten van
de instellingen (met maar liefst 25%)? Hij wil immers tegelijkertijd
een stelsel van zorgplichten voorschrijven dat zo uitgebreid is dat het zich
moeilijk laten rijmen met minder voorschriften door de overheid en vermindering
van de administratieve lasten.Ook bij de in te voeren leerrechten vrezen wij een toename van de administratieve
lasten voor de instellingen van hoger onderwijs. De leerrechten staan wat
ons betreft niet ter discussie, maar de uitgebreide en ingewikkelde regelgeving,
de consistentie en de uitvoerbaarheid ervan vervullen ons – daarmee
bedoel ik de CDA-fractie in deze Kamer, die juist let op consistentie en uitvoerbaarheid –
met grote zorg. Wij zullen het wetsontwerp te zijner tijd op zijn merites
beoordelen.In verband met het open bestel voor het hoger onderwijs is ook plaats
voor commerciële opleidingen. Ook al hebben wij aarzelingen bij commerciële
opleidingen, wij zijn er niet zonder meer bij voorbaat op tegen, indien zij
onder andere kunnen aantonen over voldoende kwaliteit te beschikken. Indien
bepaalde commerciële masteropleidingen hun kwaliteit hebben bewezen,
kunnen zij een waardevolle stimulans zijn in de sector van onderzoek en ontwikkeling
van het bedrijfsleven, die nog steeds achterblijft in investeringen in kennisinnovatie.
De vraag die ik graag aan de staatssecretaris wil stellen, is de volgende.
Hoeveel experimenten met commerciële masteropleidingen worden thans gedaan?
En hoeveel studenten staan bij die instellingen ingeschreven? Is reeds nu
iets te zeggen over de kwaliteit van die instellingen?Voorzitter. Ik heb nog iets over experimenten. Wij vragen aandacht voor
de verkorte, tweejarige hbo-opleidingen die bekroond worden met een zogenaamde "associate
degree". In NRC Handelsblad van 11 maart jongstleden werd bericht
dat de staatssecretaris positief tegenover dit experiment zou staan, omdat
het zou bijdragen aan het vergroten van het aantal hogeropgeleiden en omdat
het tegemoet zou komen aan een behoefte in het midden- en kleinbedrijf. De
CDA-fractie heeft aarzelingen bij dit experiment. Niet omdat wij de behoefte
van het midden- en kleinbedrijf ontkennen. Ook niet omdat wij een arbeidsmarktkwalificatie
van geen betekenis zouden vinden, maar wel omdat die tweejarige hbo-opleiding
kan worden geïnterpreteerd als een zelfstandige en afsluitende opleiding
met een daaraan verbonden "associate degree". Dat wil zeggen dat
die verkorte hbo-opleiding zou kunnen worden gezien als een eindstation en
niet als een tussenstation om een volwaardige hbo-opleiding af te maken. De
CDA-fractie wil aan de staatssecretaris de volgende vraag voorleggen. Impliceert
een verkorte, tweejarige hbo-opleiding niet het risico dat studenten een volledige
hbo-opleiding vroegtijdig afbreken en dat straks gesproken kan worden van
hbo-uitval? Deelt de staatssecretaris onze mening dat een "associate
degree" niet de status moet krijgen van een diploma, maar hoogstens kan
dienen als een certificaat dat bedoeld is om een opleiding tijdelijk te onderbreken
en om een hbo-opleiding in zijn geheel te zijner tijd af te maken?Als het gaat om het bevorderen van excellentie in het hoger onderwijs,
dan valt op dat de staatssecretaris veel waarde hecht aan de kwaliteit van
onderwijs en ook aan getalenteerde studenten. Om die doelen te bevorderen,
hecht de CDA-fractie veel waarde aan doorlopende leerwegen en is zij voorstander
van het bevorderen van doorstroommogelijkheden van studenten naar hogere onderwijsniveaus.
Wij wensen daarom een meer doelgerichte selectie aan de poort van instellingen,
bijvoorbeeld door middel van een toets van zelfreflectie die ertoe kan bijdragen
dat studenten zelf de vraag kunnen beantwoorden of zij wel het bij hen passende
niveau en de voor hen geschikte opleiding kiezen. Vervolgens moeten na de
poort hoge kwaliteitseisen aan het onderwijs en aan de studenten worden gesteld.Overigens doen zich na de poort interessante ontwikkelingen voor, onder
andere als er bijzonder getalenteerde studenten blijken te zijn. Er zijn studenten
die het voor elkaar krijgen om een tweede masterdiploma te behalen. Ook volgens
de plannen omtrent de leerrechten behouden studenten de mogelijkheid, hetzij
gelijktijdig, hetzij na elkaar, twee masterdiploma's te halen. Daar ligt ons
probleem dus niet, maar mogelijk wel bij het volgende. Is onze informatie
correct dat de staatssecretaris het voornemen heeft om studenten die een tweede
masterdiploma behalen, niet meer te financieren in het nieuwe bekostigingsstelsel
(2007) van de instellingen? In dat geval zouden de instellingen de studenten
die een tweede masterdiploma behalen niet meer doorberekenen aan de faculteiten
waar voor die tweede masterstudenten wel extra werk moet worden gedaan.Indien onze informatie juist is, dan spreekt de CDA-fractie daar haar
zorg over uit. Niet alleen omdat het niet financieren van een tweede masterdiploma
onredelijk is, maar vooral omdat een kennissamenleving juist veel belang heeft
bij die getalenteerde studenten. De overheid moet uitermate zorgvuldig en
faciliterend met die studenten omgaan. Bovendien gaat het niet om grote aantallen
studenten en derhalve ook niet om grote bedragen, maar het gaat wel om uitzonderlijk
getalenteerde studenten waar een kennissamenleving om zit te springen.Een ander probleem is het volgende. Indien getalenteerde studenten een
studie, waar officieel vijf jaar over gedaan mag worden, in drie jaar kunnen
voltooien, dan rijst de vraag waarom hun restleerrechten beperkt worden tot één
en niet tot twee jaar. Het belonen van getalenteerde studenten met twee jaar
restleerrechten stimuleert hen tot snel studeren en tot het overhevelen van
geld en tijd van de ene levensfase naar een latere levensfase. Die stimulans
bevordert zowel excellentie als een levenlang leren! De vraag die de CDA-fractie
aan de staatssecretaris voorlegt, is: indien onze informatie juist is, welke
argumenten liggen dan ten grondslag aan die twee beleidsonderdelen die excellente
studenten eerder ontmoedigen dan stimuleren? Is een heroverweging van die
beleidsonderdelen niet redelijk en in het belang van de kennissamenleving
niet noodzakelijk?Mevrouw de voorzitter. De CDA-fractie ziet de antwoorden van de bewindslieden
met zeer veel belangstelling tegemoet.Mevrouw Dupuis (VVD):Voorzitter. Wij voeren in deze Kamer vandaag een debat over kwaliteit
in het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, ja zelfs over excellentie.
Mijn fractie heeft ervoor gekozen om in dit debat vooral het hoger onderwijs
centraal te stellen. Wij doen dit in een situatie waarin allerlei wetgeving
voorligt rond de financiering van hoger onderwijs en onderzoek, en waarin
de Commissie Dynamisering volop aan de slag is en binnenkort zal komen met
een rapportage. Een voortgangsrapportage is in december 2005 uitgebracht.Er gebeurt van alles, en in dit opzicht zijn wij tevreden over de voortvarendheid
van de staatssecretaris. Er gebeurt van alles, maar is het ook genoeg, en
levert het voldoende op voor het doel dat bereikt moet worden, namelijk meer
kwaliteit, meer excellentie zelfs, in het Nederlandse hoger onderwijs en onderzoek?
Over deze vraag wil ik namens de VVD-fractie een aantal algemene, maar essentiële
uitgangspunten voor het beleid aan de orde stellen, namelijk: 1. selectie
van studenten, onder andere aan de poort, als middel om de kwaliteit van de
studenten aan de universiteiten te verbeteren; 2. de mogelijkheden van universiteiten
voor het werven van fondsen onder een gunstig fiscaal regime; 3. de werking
van het huidige systeem van accreditatie, inclusief de beoordelingsparameters
die gehanteerd worden en last, but not least: 4. de dynamisering van het onderzoek.Wat betreft de kwaliteit van studenten en selectie aan de poort geldt
dat in Nederland excellentie over het algemeen niet iets is om trots op te
zijn, tenzij het gaat om de kijkcijfers van popgroepen en populaire tv-persoonlijkheden.
Helaas is ook in het hoger onderwijs excellentie van studenten niet een primaire
focus. Wij denken dat dit mede is veroorzaakt door de dubieuze doelstelling
om "hoger onderwijs voor velen" mogelijk te maken. Daarin is niet
besloten een zekere toetsing en kwaliteitsbewaking van kennis en studievaardigheden
van studenten. Waar de Angelsaksische universiteiten al meer dan honderd jaar,
en vaak al veel langer, studenten selecteren, werd dat tot voor kort in Nederland
kennelijk als strijdig met het gelijkheidsbeginsel beoordeeld. Het resultaat
is er dan ook naar. In de wereldtopscore van universiteiten doen de Amerikaanse
en Britse universiteiten het het best. Nederland staat met een eerste universiteit
op de 73ste plaats.In Nederland is er inmiddels bij veel studenten die aankomen op de universiteit
sprake van aanzienlijke kennisachterstand. Dit maakt succesvol hoger onderwijs,
leidend tot excellentie, minder gemakkelijk en soms ronduit onmogelijk. Hoe
kan dit tij gekeerd worden? Wat is de visie van de staatssecretaris hierop?
Wel vinden ook in Nederland inmiddels experimenten met selectie van studenten
aan de poort plaats. In oktober 2004 meldde de staatssecretaris dat er al
bij 50 opleidingen vormen van selectie plaatsvinden. Kan de staatssecretaris
daarover iets meer vertellen? Welke selectie-instrumenten worden er gebruikt?
Wat zijn de ervaringen? In de literatuur wordt gemeld dat alleen al het bestuderen
van de eindexamenresultaten door de instelling van hoger onderwijs informatie
kan geven over de aanleg, belangstelling en mogelijkheden van een toekomstige
student. Toch schijnt dit in Nederland nauwelijks voor te komen. De instellingen
van hoger onderwijs maken het zich daardoor wel gemakkelijk; of zou dit samenhangen
met het betalingssysteem, dat per student gaat?Een van de problemen die ten minste zouden kunnen worden aangepakt door
selectie aan de poort, is een onjuiste studiekeuze. Wie nog nader aan de tand
wordt gevoeld in verband met toelating voor een opleiding, zal zich meer verdiepen
in die opleiding. Wat is er nog te doen aan verbeterde voorlichting van potentiële
studenten met het oog op de juiste studiekeuze? De wervende betogen van de
diverse opleidingen op studievoorlichtingsdagen lijken niet het meest geschikt
om studenten te bewegen zich te verdiepen in het curriculum van een door hen
overwogen studierichting. Meelopen met studenten aan de universiteit lijkt
voor vijfde- en zesdejaars vwo'ers een meer geëigende manier van voorlichting,
zoals de Leidse opleiding politicologie dat heeft geregeld. Wat vindt de staatssecretaris
hiervan?Een van de mechanismen die, naar wel wordt gezegd, leidt tot een minder
dan optimale inzet van studenten hangt samen met het gegeven dat in Nederland
de collegegelden voor het hoger onderwijs nog altijd beperkt zijn. Wie veel
moet betalen om een opleiding te mogen volgen, zou alleen al daardoor meer
gemotiveerd zijn om ook hard te werken, iets wat in Nederland – de goeden
niet te na gesproken – niet echt gebruikelijk is. Over de leerrechten
wordt nu in de Tweede Kamer gesproken, daarom onthouden wij ons op dit moment
van commentaar daarover.Dit brengt mij bij het tweede punt, te weten de mogelijkheden voor instellingen
van hoger onderwijs om fondsen te werven. Een van die mogelijkheden is natuurlijk
een gedifferentieerd collegegeld, waarbij sommige opleidingen duurder zijn
voor de student dan andere, bijvoorbeeld omdat zij ook later op de arbeidsmarkt
meer geld opleveren. Ook zouden topmasterprogramma's extra betaald kunnen
worden. Het lijkt in ieder geval te overwegen om de universiteiten
de mogelijkheid te bieden een onderwijspolitiek te voeren door middel van
de verschillende heffingen voor collegegeld. Wat is de opinie van de staatssecretaris
hierover? In hoeverre is dit nu al toegestaan voor wie wil? Indien het nog
niet kan, is de staatssecretaris dan bereid dit mogelijk te maken? De universiteiten
krijgen zelf immers ook te maken met betalingen in relatie tot kwaliteit;
het ligt voor de hand dat zij op hun beurt ook voor hogere kwaliteit meer
collegegeld vragen.Een andere bron van inkomsten die door de universiteiten steeds meer wordt
gezocht, is sponsoring door bedrijven, en vooral ook donaties door alumni.
Hierbij wil de VVD-fractie graag weten of het gesprek over een gunstig fiscaal
tarief voor schenkingen aan de universiteiten al op gang is gebracht. Wij
denken verder ook aan een beperkte successiebelasting bij nalatenschappen,
zoals die geldt voor erkende goede doelen. Is de universiteit niet bij uitstek
ook een goed doel in deze zin? Wat is de mening van de staatssecretaris op
dit punt? Kan en wil hij zich hiervoor inzetten? Of heeft hij het al gedaan
en is hij bij collega Wijn langs geweest? Wat ons betreft is het de hoogste
tijd voor dergelijke facilitering van het hoger onderwijs. Wat vindt de staatssecretaris
van het plan om als universiteit aandelen uit te geven aan alumni?Een derde punt van aandacht voor de VVD-fractie is een ander kwaliteitsaspect
van het hoger onderwijs, namelijk de accreditatie. Hierover hebben ons gemengde
berichten bereikt. Een van de meest merkwaardige en verontrustende berichten
betreft de VBI's. Deze commerciële bureaus werken in opdracht van de
NVAO. Het verontrustende is, dat deze bureaus niet alleen zelf de doelen en
eisen formuleren die aan de hbo-opleidingen gesteld moeten worden, maar die
vervolgens ook toetsen. Wij vragen ons overigens af waarom de opleidingen
niet zelf hun onderwijsdoelen formuleren, die dan vervolgens inderdaad extern
getoetst zouden kunnen worden. Als er nu iets is in het hoger onderwijs dat
als eis aan de opleidingen gesteld zou moeten worden, zijn het hun einddoelen,
in termen van vakkennis en vaardigheden. Het komt de VVD-fractie als uiterst
ongewenst voor dat deze einddoelen van buitenaf worden geformuleerd.Vervolgens is er veel te doen over twee soorten beoordelingen, namelijk
de procesbeoordeling en de ex-postbeoordeling. Deze laatste beoordeling schept
veel meer mogelijkheden om de inhoud van een opleiding te beoordelen dan een
procesbeoordeling. Graag willen wij weten van de staatssecretaris hoe hij
hier tegenover staat en wat hij vindt van de twee, onzes inziens elkaar uitsluitende,
rollen van de VBI's. Ook bereiken ons berichten over zeer bureaucratiserende
visitaties. Wie houdt hier eigenlijk toezicht op de grenzen van bureaucratie?Dan kom ik in de vierde plaats toch ook te spreken over het onderzoek.
Het is moeilijk om op dit moment, waarop de Commissie Dynamisering Onderzoeksbekostiging
nog aan de gang is, hierover in detail in debat gegaan. Wel willen wij zeggen
dat de vertrouwelijke voortgangsrapportage ons veel vertrouwen geeft. Wij
hebben een aantal opmerkelijk kritische uitspraken aangetroffen over de Nederlandse
academische cultuur, die wij geheel delen. Dit betreft punten zoals het geringe
draagvlak in de samenleving voor een cultuur van academische excellentie –
dit zijn onze woorden – en de weeffouten in het betalingssysteem van
scholen, die zouden leiden tot te lage rendementen op het punt van kwaliteit
van onderwijs en de afgeleverde scholieren. Wat ons betreft komt dit debat
iets te vroeg; wij zouden graag met de minister en staatssecretaris debatteren
over de eindrapportage van deze commissie. Maar het is niet moeilijk om de
richting te formulieren die het hoger onderwijs in Nederland zou moeten inslaan.
Het hele onderwijs zou in Nederland nog een aanzienlijke verbeteringsslag
moeten maken, te beginnen bij het primair onderwijs. Daarover hebben wij op
14 maart met de minister van OCW gedebatteerd. Niet alleen echter aan
de basis, maar ook aan de top van het onderwijssysteem valt er nog veel te
doen, om in kennis bij te blijven met de landen in de wereld waarmee Europa
zal moeten concurreren en in feite al concurreert: de USA en Oost-Azië.
Daarbij merk ik op dat het niet alleen gaat om de economie, maar ook om welzijn.
Steeds weer blijkt uit onderzoek hoezeer goed onderwijs en welzijn in een
samenleving positief zijn geassocieerd. Het moet leuk worden om slim en goed
te zijn, om beter te zijn dan klasgenoten of medestudenten. Hoongelach in
de collegezalen over studenten die doorvragen met goede vragen is niet op
zijn plaats. Laten wij het hoongelach reserveren voor degenen die weigeren
zich in te spannen en te weinig kennis hebben en houden.Ik heb nog een detailpunt dat hier los van staat, maar dat wel grote consequenties
heeft. Het betreft de wijze van peerbeoordeling die NWO toepast. Er is al
herhaaldelijk door diverse betrokkenen opgemerkt dat de beoordelaars bekend
zouden moeten zijn en dat de indiener anoniem zou moeten blijven. Nu is dat
net andersom. De beoordelaars zijn anoniem en de indiener is bekend. Zeker
in Nederland is dat een punt. Ons land is eigenlijk te klein voor een onderlinge
beoordeling. Heeft de staatssecretaris hierover een oordeel en, zo ja, welk?Er is nog veel te doen voor de staatssecretaris en de minister. De VVD-fractie
wacht de aankondiging van hun acties gaarne af.De heer Van Raak (SP):Voorzitter. Wij vinden het toch een beetje sneu voor de staatssecretaris.
Toegegeven, de VVD had geen fraaie campagne. Maar om de campagneleider zo
hard te straffen, dat had hij toch ook weer niet verdiend. Want stel je voor:
je bent een jonge, veelbelovende staatssecretaris voor hoger onderwijs, in
de bloei van je leven, in een functie met perspectief en je wordt gedegradeerd
tot fractievoorzitter van de VVD. Een functie, zo weten wij allemaal, die
al te gemakkelijk het einde kan betekenen van je politieke carrière.
Wij wensen de staatssecretaris en campagneleider veel sterkte. Hoe ervaart
hij zelf deze afstraffing?Galileo Galilei tuurde begin zeventiende eeuw in Florence door zijn nieuwe
telescoop, overigens een Nederlandse innovatie, en ontdekte bergen op de maan.
Deze en andere ontdekkingen waren onverenigbaar met de toenmalige christelijke
opvattingen over de kosmos. Die moest bestaan uit perfecte cirkels. De astronomen
van de rooms-katholieke kerk waren niet erg onder de indruk. Als de telescoop
van Galilei dingen laat zien die niet kunnen bestaan dan zal het wel geen
erg betrouwbaar instrument zijn, was hun commentaar. Galilei werd gedwongen
om zijn ontdekkingen geheim te houden en, toen dat niet helemaal
lukte, zijn opvattingen te herroepen. De staatssecretaris kent dit verhaal.
Hij heeft immers geschiedenis gestudeerd en daar 7 jaar over gedaan, zo voegen
wij daar altijd aan toe.Wij zijn nu vierhonderd jaar verder en wetenschappers hoeven in de meeste
landen niet meer te vrezen voor vervolging. De waarheidsaanspraken van de
wetenschappen worden door velen hoger aangeslagen dan de aanspraken van de
georganiseerde religies. Het zijn nu juist christenen en moslims die zich
moeten verantwoorden als zij beweringen doen die in strijd lijken met wetenschappelijke
opvattingen. Vorig jaar sprak ik de minister bijvoorbeeld nog aan op haar
bemoeienissen met de discussie over intelligent design. Hoe staat het daar
trouwens mee? Heeft zij op dit gebied nog initiatieven georganiseerd?De status van de wetenschappen lijkt hoger dan ooit. Politici slaan elkaar
tijdens debatten met onderzoeksrapporten om de oren waarin het ene wetenschappelijke
instituut het ene en het andere instituut het tegenovergestelde aantoont.
Het zal hier vandaag opnieuw gebeuren. Ook ondernemers roepen de wetenschappen
te hulp om hun gelijk aan te tonen, bijvoorbeeld in reclames waarin mannen
in witte jassen mij vertellen dat wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond
dat dit product toch echt beter is dan dat van de concurrent. Aan de waarheidsaanspraken
van de wetenschappen wordt veel waarde gehecht. Deze positie maakt deze wetenschappen
kwetsbaar.De onafhankelijkheid van de wetenschappen staat opnieuw onder druk. De
moderne Galilei wordt echter niet meer vervolgd, maar in dienst genomen. Ik
citeer: "Opdrachtonderzoek is sterk toegenomen. Samenwerking van onderzoeksinstellingen
met derden vormt op zichzelf een goede ontwikkeling, maar door de bij de ontwikkeling
achterblijvende overheidsfinanciering worden universiteiten en onderzoekinstellingen
te veel afhankelijk van externe opdrachten. Ontsporingen kunnen optreden:
de opzet van onderzoek, de gegevensverzameling en de interpretatie worden
soms aangepast om een voor de opdrachtgever gunstige uitkomst te verkrijgen
en de publicatie van die uitkomst wordt soms verhinderd, vertraagd of aangepast
aan de wensen van de opdrachtgever. Dit geldt zowel voor opdrachten van overheden
en belangengroepen als voor industriële opdrachtgevers."Dit citaat is afkomstig uit het onderzoek Wetenschap op bestelling, uitgevoerd
door de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. De minister heeft
dit onderzoek naar de omgang tussen wetenschappelijke onderzoekers en hun
opdrachtgevers op verzoek van de SP-fractie laten uitvoeren. De uitkomsten
hebben ons bevestigd in onze vermoedens. De SP krijgt al jarenlang klachten
over misstanden in de wetenschappen en heeft onderzoek gedaan naar problemen
in bijvoorbeeld de medische wetenschappen en de archeologie. Over dat laatste
vindt op dit moment in de Tweede Kamer een debat plaats.De KNAW is duidelijk. Zij spreekt van normvervaging bij het verwerven
en uitvoeren van opdrachten. Wetenschappers streven naar kortetermijnsuccessen
om financiering van nieuw onderzoek veilig te stellen, besteden te weinig
aandacht aan mogelijk schadelijke effecten van de toepassing van onderzoeksresultaten
en beloven soms meer dan het onderzoek kan waarmaken. Ook concludeert de KNAW
dat door het vele onderzoek in opdracht het systeem van peer review, de onderlinge
beoordeling door wetenschappers, niet meer toereikend is voor de bewaking
van de onafhankelijkheid van de onderzoekers. Dat probleem mag niet onderschat
worden. Onderlinge beoordeling is een belangrijke legitimatie voor de waarheidsaanspraken
van de wetenschappen. Zijn de bewindslieden ook zo geschrokken van deze uitkomsten?
Of denken zij dat ook dit onderzoek van de KNAW maar met een korreltje zout
moet worden genomen omdat het in opdracht is uitgevoerd.Onderzoekers worden volgens de KNAW niet alleen onder druk gezet door
commerciële opdrachtgevers. Integendeel, ik citeer: "Ambtenaren
van enkele departementen gaan te werk alsof zij kant-en-klare producten kopen
bij het uitzetten van onderzoeksopdrachten of adviezen." In gesprekken
met wetenschappers hoor ik dezelfde klacht – ik was gisteren nog op
de TU Delft – over departementen die rücksichtslos uitkomsten komen
inkopen. Ik heb soms ook wel eens vragen over het vele onderzoek dat de ministers
over mij uitstorten, klopt dit allemaal wel, is het allemaal wel methodologisch
verantwoord en sluiten de conclusies wel aan bij het onderzoek? Laat ik het
voorzichtig zeggen: degenen die de conclusies formuleren, lijken mij lang
niet altijd dezelfden als degenen die het onderzoek hebben verricht.Twee weken geleden vroeg ik de minister of zij in de gaten houdt of al
die onderzoeken die in haar opdracht worden gedaan ook voldoen aan academische
criteria. De KNAW heeft in haar onderzoek een verklaring van wetenschappelijke
onafhankelijkheid opgenomen. Daarin worden eisen gesteld aan de opzet van
onderzoek, het formuleren van opdrachten, de wijze van beloning, de publicatievrijheid,
de openbaarmaking van de opdrachtgevers en vooral het contract tussen opdrachtgevers
en onderzoekinstellingen. Vooral dat contract bepaalt of de goede voornemens
ook werkelijk worden uitgevoerd. Is de minister bereid om in ieder geval voor
haar departement deze verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid te
accepteren? Als dat het geval is, moet daar bij volgende onderzoeken die worden
uitgezet nadrukkelijk naar worden gekeken. Is de minister bereid om ook haar
collega's op de goede weg te helpen? Ik vind het heel opmerkelijk dat wetenschappers
die veel onderzoek in opdracht doen met name veel kritiek hebben op de ministeries
als opdrachtgever.De KNAW doet een groot aantal aanbevelingen, aan onderzoekers en hun werkgevers,
aan colleges van bestuur van de universiteiten, aan opdrachtgevers en aan
de ministeries. Wanneer kunnen wij een reactie van de minister hierop verwachten?
Hoe gaat zij bewerkstelligen dat ook onderzoekers, opdrachtgevers en vooral
universiteitsbestuurders hun verantwoordelijkheid op dit terrein nemen?Een belangrijke vraag is van wie de wetenschappen zijn. Het is natuurlijk
opmerkelijk dat wij nu een beroep doen op opdrachtgevers, die een belang hebben
bij de uitkomsten van onderzoek, om terughoudendheid te betrachten en recht
te doen aan de academische waarden. Ik las gisteren in NRC Handelsblad dat
er zo veel ondernemers in raden van toezicht van universiteiten worden benoemd.
Moeten juist die mensen gaan toezien op het functioneren van de universiteiten?
De hoeders van de wetenschappen moeten de wetenschappers zelf zijn, dus de
onderzoekers, de hoogleraren en de universiteitsbestuurders.
In een artikel voor het Innovatieplatform heb ik dat de academische trots
genoemd.Dat Galilei gehoorzaamde aan zijn opdrachtgevers kan ik begrijpen, want
enkele jaren voor diens ontdekking was zijn collega Giordano Bruni nog op
de brandstapel terechtgekomen. Daarvoor hoeven nu echter nog maar weinig wetenschappers
in Nederland te vrezen. Waarom is er dan toch die terughoudendheid? Ik denk
dat het meer een kwestie van mentaliteit van de academische onderzoekers is,
van het ontbreken van een houding van "ik sta voor de onafhankelijkheid
van mijn onderzoek en ik laat mij niet door een ondernemer of bestuurder de
wetenschappelijke wet voorschrijven". Het is ook een kwestie van collegialiteit.
Sommige academische onderzoekers worden onder druk gezet om opdrachten binnen
te halen en vinden bij misstanden onvoldoende steun bij leerstoelhouders en
universiteitsbestuurders. Het is vooral een kwestie van geld. De KNAW stelt
dat door de achterblijvende overheidsfinanciering steeds meer onderzoekers
steeds meer afhankelijk worden van externe opdrachten. Delen de bewindspersonen
mijn opvatting over het belang van academische trots voor de onafhankelijkheid
van de wetenschappen? Onderkennen zij dat de commerciële mentaliteit
in de universiteiten die trots kan ondermijnen? Zien zij voor zichzelf een
rol weggelegd om die academische trots opnieuw te versterken?Een aantal universiteiten heeft besloten om gedragscodes voor goed academisch
onderzoek op te stellen. In 2004 publiceerde de Vereniging van Samenwerkende
Nederlandse Universiteiten een algemene gedragscode. Daarmee zijn sommige
universiteiten aan de slag gegaan en andere niet. Dit kan worden beschouwd
als een eerste stap van wetenschappers om de zeggenschap over de wetenschappen
te herwinnen. Het toont ons ook hoe groot het probleem ondertussen is geworden.
Academische waarden die eens golden als algemeen aanvaard, moeten nu worden
geformaliseerd. Ongeschreven uitgangspunten van goed onderzoek moeten nu worden
opgeschreven.Natuurlijk zijn de verschillen groot. Dat merk je ook in gesprekken met
en tijdens bezoeken aan universiteiten. Sommige wetenschappen zijn kwetsbaarder,
zoals het medisch wetenschappelijk onderzoek; andere weer veel minder. Op
13 februari jongstleden heeft de SP in het gebouw van de oude Tweede
Kamer een symposium over de onafhankelijkheid van het medisch onderzoek georganiseerd.
Onder meer medische onderzoekers, vertegenwoordigers van het bedrijfsleven
en de KNAW kwamen toen tot de conclusie dat het in ieder geval in deze sector
van onderzoek niet goed gaat. In een initiatiefnota hebben de Tweede-Kamerfractie
en het wetenschappelijk bureau van de SP 25 voorstellen gedaan om de onafhankelijkheid
van het medisch onderzoek te versterken. De problemen doen zich niet alleen
in het medisch onderzoek voor en beperken zich ook niet tot de commercieel
belangrijke bètawetenschappen. Het rapport van de KNAW laat zien dat
ook de menswetenschappen onder druk staan, bijvoorbeeld in het beleidsonderzoek.
Zelfs de geesteswetenschappen blijven niet buiten schot. Ik noemde bijvoorbeeld
al de archeologie.De SP-fractie is voornemens om dit jaar opnieuw een symposium te organiseren
en onderzoekers uit verschillende vakgebieden bijeen te brengen om met hen
de problemen van de onafhankelijkheid in de uiteenlopende wetenschappen te
inventariseren en na te gaan waar welke initiatieven worden genomen om de
wetenschappen beter te bewapenen. Graag nodig ik de minister en de staatssecretaris
alvast van harte uit om daarbij aanwezig te zijn. De koffie is in ieder geval
gratis.De heer Putters (PvdA):Voorzitter. Ik wil de heer Van Raak een vraag stellen over zijn nadrukkelijke
pleidooi voor het behoud van de onafhankelijkheid van het onderzoek. Ik kan
dat voor een groot deel volgen, al lijkt het mij nogal eendimensionaal. Wat
vindt de heer Van Raak van de uitwisseling tussen het bedrijfsleven en de
wetenschap? Kan de participatie van het bedrijfsleven in het wetenschappelijk
onderzoek volgens de SP-fractie überhaupt een meerwaarde hebben?De heer Van Raak (SP):Zeker! Het lijkt mij heel goed als er veel wordt samengewerkt met bedrijven
en overheden. Dat kan op het gebied van financiering, vraagstelling en dergelijke.
De relevantie van de wetenschap schuilt alleen toch voor een groot deel in
de onafhankelijkheid ervan en in het feit dat de uitkomst niet van tevoren
bekend is? Voor bedrijven, bestuurders en onszelf, politici, is het heel goed
als de onafhankelijkheid van het wetenschappelijk onderzoek te allen tijde
gewaarborgd is. Die moet worden gewaarborgd voordat er op wat voor een manier
dan ook kan worden samengewerkt.De heer Putters (PvdA):U zou wel iets meer moeten zeggen over de manier waarop dat mogelijk is.
Wij hebben het over excelleren in het onderzoek. Ik denk dat juist de interactie
tussen de wetenschap en het bedrijfsleven een meerwaarde heeft en dat wij
de kennis die door de interactie wordt verkregen, moeten benutten voor de
ontwikkelingen die wij op gang willen brengen, voor innovaties en noem maar
op, voor waar wij het over hebben. Wat vindt u daarvan? Ik snap uw pleidooi
voor onafhankelijkheid, maar hoe moet daar volgens u mee worden omgegaan?De heer Van Raak (SP):Wil je excelleren in de wetenschap, dan moet er überhaupt eerst wetenschap
zijn. In sommige vakgebieden is daar geen sprake meer van. Op een groot aantal
vlakken van het medisch wetenschappelijk onderzoek bestaat geen wetenschap
meer in de zin van onafhankelijk onderzoek, een eigen onderzoeksagenda, peer
reviews, onderlinge controle en een onderlinge beoordeling van wetenschappers.
Dat maakt wetenschap tot wetenschap: dat het geen politici zijn en ook geen
ondernemers, maar wetenschappers die onderling in een wetenschappelijke gemeenschap
het onderzoek beoordelen. Dat wordt steeds moeilijker. Als wij niet aan de
basis beginnen, kan er nooit worden geëxcelleerd. Er moet eerst wetenschap
zijn, wil men in de wetenschap kunnen excelleren. Het probleem is dat die
wetenschap wordt uitgehold. Het gaat mij niet om de manier waarop wij dat
precies organiseren en financieren en om de manier waarop wetenschappers met
wie dan ook gaan samenwerken, maar om het feit dat wetenschappers altijd het
laatste woord moeten hebben. Dat is helaas in veel wetenschapsgebieden niet
meer het geval, al weet ik niet om welke wetenschapsgebieden het precies gaat.
Dat wil ik inventariseren, maar niet in mijn eentje. Dat kan ook niet. Ik
heb daar zeker deze bewindslieden bij nodig. Hebben zij zelf
nog plannen om de onafhankelijkheid van onderzoekers in de verschillende takken
van wetenschap te onderzoeken? Ik waarschuwde de minister twee weken geleden
al dat onderzoek vaak nieuw onderzoek uitlokt. Ziet zij hier misschien toch
opnieuw een rol weggelegd voor de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen?
Het onderzoek dat tot nu toe is gedaan, is heel algemeen. Ik ben benieuwd
hoe het daarmee in de verschillende gebieden van de wetenschap is gesteld.Over één ding zijn wij het in deze Kamer allemaal eens:
Nederland moet zich op het gebied van wetenschappelijk onderzoek en academisch
onderwijs kunnen meten met de wereldtop. Over hoe dat het beste te bereiken,
lopen de meningen nogal uiteen. Voor het kabinet loopt de weg naar de top
via het bedrijfsleven. Vooral de minister van Economische Zaken dringt aan
op meer samenwerking met bedrijven, daarin gesteund door het Innovatieplatform.
Uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling in Nederland blijven achter bij die
in andere Europese landen. Dat geldt voor de overheid, maar nog méér
voor het bedrijfsleven. Kunnen de bewindslieden uitleggen waarom ondernemers
zo weinig ondernemend zijn? Waarom geven bedrijven in Nederland zo weinig
uit aan onderzoek en ontwikkeling? Is het wel goed om juist hier ons vertrouwen
in te stellen?Hetzelfde geldt voor de overheid. Ook de overheidsuitgaven aan hoger onderwijs
en wetenschappen als aandeel van het BNP lopen achter bij veel andere Europese
landen. Soms is er om politieke redenen wél ineens extra geld, getuige
het programma NWO BIG, maar dan moeten instellingen binnen drie weken voorstellen
doen om Nederlands onderzoek naar het wereldtoneel te tillen. Dan is er wél
geld, maar geen tijd voor vernieuwing. Universiteiten hebben volgens mij geen
behoefte aan periodieke meevallers, maar aan stabiele onderzoeksbudgetten.
Daarover hoor ik veel klachten op universiteiten, in ieder geval de universiteiten
die ik bezoek. Vooral de laatste rondes zijn niet goed gegaan.Als dit kabinet aanstuurt op vernieuwing, past het eigenlijk maar één
truc toe: meer marktwerking. Universiteiten en hogescholen moeten met elkaar
meer om geld en studenten concurreren. Vooral de minister van Economische
Zaken is, als ik het goed heb begrepen, voorstander van meer prestatiebeloning.
Onderzoeksgelden moeten gedynamiseerd worden, zoals dat heet. Met ingang van
dit jaar wordt, als ik het goed heb begrepen, 50 mln. afgehaald van de vaste
onderzoeksfinanciering die universiteiten krijgen, en herverdeeld op basis
van prestaties. Maar ja, wat is een wetenschappelijke prestatie? Gaat de minister
van Economische Zaken dat beoordelen?De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid stelt dat universiteiten
al genoeg worden afgerekend op prestaties. In de praktijk, zo vrezen wij,
zal prestatiebekostiging vooral ten koste gaan van de eerste geldstroom, zeker
als je daar de vele vormen van "matching" bij ziet die ten koste
van de eerste geldstroom gaan. Instellingen krijgen geld uit de derde of tweede
geldstroom en moeten daar zelf geld uit de eerste geldstroom bijleggen. Dat
zijn grote bedragen. Het is juist de eerste geldstroom die naar onze opvatting
voor de universiteiten een onafhankelijk en voor de langere termijn verzekerd
onderzoeksbudget mogelijk maakt. Kunnen de bewindslieden ons verzekeren dat
de komende jaren de eerste geldstroom niet zal dalen ten opzichte van de tweede
en derde geldstroom en dat zij niet worden "weggematcht" met deze
geldstromen? Kunnen zij verzekeren dat deze geldstroom zal groeien? Dat zie
ik het liefst. Volgens mij ging de voorkeur van de heer Putters daar ook naar
uit.Als het gaat om studenten wil de staatssecretaris ook meer marktwerking.
Door de invoering van leerrechten moeten studenten gemakkelijker van universiteit
kunnen overstappen en instellingen worden gestimuleerd om opleidingen aan
te bieden die beter passen bij de behoeften van de studenten. Je zou denken
dat de universiteiten en de studenten blij zijn met deze nieuw te verwerven
vrijheid, maar dat valt tegen. Universiteiten en hogescholen verzetten zich
tegen de leerrechten en vrezen voor nieuwe bureaucratie en extra kosten voor
marketing. Dergelijke opmerkingen zouden de bewindslieden zich moeten aantrekken.
Studenten vrezen voor het niveau van hun opleiding en zijn bang dat universiteiten
zich nog meer dan nu gaan toeleggen op modieuze cursussen. Ook is er kritiek
op de voorgenomen selectie aan de poort. Universiteiten vrezen ook in dezen
hoge kosten en extra bureaucratie. Kritiek is er bovendien op het systeem
van accreditatie, waarbij instellingen in de praktijk hun eigen controleur
inhuren. Mevrouw Maas-de Brouwer, de heer Woldring en mevrouw Dupuis zeiden
daar in hun eigen woorden ongeveer hetzelfde over. Heeft de staatssecretaris
deze kritiek ook gehoord? Wat vindt hij daarvan?De staatssecretaris wil dat studenten sneller studeren. Wij hebben het
vandaag in dit debat over de kwaliteit van de wetenschap en de kwaliteit van
het onderwijs. Maar maatregelen om de studie te versnellen, zoals de prestatiebeurs,
de invoering van de bama-structuur en de verhoging van de collegegelden, hebben
volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek geen positief effect gehad.
Zijn studenten lui, zoals ik de staatssecretaris wel eens heb horen suggereren?
Die ervaring heb ik niet. Studenten werken over het algemeen hard, zeker als
je bedenkt hoeveel bijbaantjes ze moeten nemen om hun studie te kunnen bekostigen.
Heeft de staatssecretaris wel eens overwogen dat het niet alleen zaak is om
snel te studeren, maar vooral om goed te studeren? Waarom dan toch die focus
op snelheid?Snelheid wordt ook verwacht van onze promovendi, die de toekomst zijn
van de wetenschappen. Het is een wijdverbreide opinie dat vier jaar eigenlijk
te kort is voor een promotieonderzoek, dat toch tot doel heeft jongeren op
te leiden tot wetenschapper. De heer Putters sprak al over wat hij naar ik
meen de "indaling" noemde, waardoor de promotietijd nog verder wordt
ingekort. Het Promovendi Netwerk Nederland en het Landelijk Postdoc Platform
hebben een onderzoek laten doen naar de carrièreperspectieven van jonge
onderzoekers en de uitkomsten kunnen de minister en de staatssecretaris niet
blij stemmen. Nederland kent een relatief laag aantal promovendi en deze weinige
jonge onderzoekers hebben geringe kansen op een aanstelling. Het systeem van
promovendi, postdocs en universitair docenten is nog steeds hopeloos piramidaal
en leidt tot een ongezonde afvalrace, die veel talent doet afhaken of naar
het buitenland doet vertrekken.Het promovendi- en postdocsysteem is ook weinig stimulerend. Dat is ook
af te leiden uit de titel van het rapport Tussen wens en werkelijkheid. Die
getuigt niet van veel creativiteit en originaliteit. Gelukkig doen de jonge wetenschappers enkele aanbevelingen om zichzelf te stimuleren,
zoals een beter doorstoombeleid, de invoering van een zogenoemd tenure track
systeem, waarin talent een kans krijgt om zichzelf te bewijzen, een betere
allocatie van middelen, waarbij opnieuw nadrukkelijk aandacht wordt gevraagd
voor de eerste geldstroom, en het investeren in loopbaanmogelijkheden buiten
de universiteiten. Kunnen de bewindslieden al reageren op deze voorstellen?De staatssecretaris zien wij hier waarschijnlijk volgend jaar niet meer
terug. De minister mogelijk wel, maar zij zit dan aan het einde van haar periode.
Wij zien uit naar een koerswijziging in het wetenschapsbeleid, waarbij minder
gekeken wordt naar de opdrachtgevers en meer naar de onderzoekers. Ik ben
erg gelukkig dat in ieder geval op de universiteiten een discussie is gestart
over de eigen rol van de onderzoekers op de wetenschapsmarkt. Ondertussen
blijven wij proberen om in de politiek het onderwerp van de onafhankelijkheid
van de wetenschappen op de agenda te krijgen en in de universiteiten de discussie
over het behoud van de academische waarden te bevorderen.De heer Schuyer (D66):Voorzitter, ik spreek mede namens de Onafhankelijke senaatsfractie. Als
kleine fractie moest ik uit enkele wetsontwerpen die behandeld moesten worden
een keuze maken aan welk debat ik een bijdrage zou leveren. De keuze ging
tussen het onderwijsdebat over de kwaliteit van kort geleden of aan het debat
van vandaag. Ik heb vanwege de actualiteit van het thema met overtuiging voor
vandaag gekozen. Excelleren in onderwijs en onderzoek veronderstelt dat men
voor het hoger onderwijs in ieder geval in de masterfase goed kan selecteren.
Daarom is het meten van prestaties en het voorspellen van succes eveneens
onderwerp van dit debat.Ik wil beginnen met een drietal algemene, maar in mijn ogen niettemin
noodzakelijke opmerkingen. Mijn eerste opmerking is, dat wij spreken over
een duivels moeilijk onderwerp waarbij eigenlijk niemand precies weet hoe
je het beste tot resultaat komt. De instellingen weten het niet, het departement
niet en wij ook niet. Deze constatering zou uitgangspunt moeten zijn voor
het beleid dat de politiek wil voeren. Als niemand het panacee heeft, is het
zinvol om veel ruimte te laten voor een diversiteit aan ontwikkelingen. Dit
betekent dat de wetgever grote ruimte moet laten voor het invullen van onderwijsontwikkelingen
die zich met dit onderwerp bezighouden. Eigenlijk zou de enige voorwaarde
moeten zijn dat een nauwkeurige rapportage wordt verricht van hetgeen men
probeert. Bij mislukken wordt een instelling daarop niet direct afgerekend.
Na een aantal jaar beschikken wij dan over een reeks van rapportages. Aan
de hand daarvan is het wellicht mogelijk te komen tot een begrenzing tot de
ontwikkelingen die bewezen succes hebben geboekt. Dat is een kwestie van heel
lange adem. Bewindspersonen moeten de moed opbrengen om niet zelf in de eigen
regeerperiode direct het succes te willen boeken. Er is over dit punt natuurlijk
veel meer te zeggen, maar ik vermoed dat deze aanduiding voor de bewindspersonen
volstaat om erop te kunnen reageren. Mijn fractie zou dat op prijs stellen.Mijn tweede opmerking van algemene aard is, dat er op het terrein van
onderwijs en onderzoek invloeden zijn die van heel andere kanten komen dan
het departement van Onderwijs. Dat betreft uiteraard het bedrijfsleven met
vragen op het terrein van onderwijs en onderzoek. Het bedrijfsleven stuurt
zelf grote onderzoeksafdelingen aan, maar ook andere departementen. Dat laatste
is voor een overheid van directere invloed. Ik noem hierbij twee voorbeelden.
De minister van Economische Zaken heeft enkele weken geleden gesteld dat universiteiten
zich veel meer in concurrentie met elkaar moeten begeven en dat zij als bedrijven
dienen te worden bestuurd met alle consequenties voor selectie en prijsstelling
van dien. Deze aansporing werd overigens gegeven vanuit een internationale
invalshoek. Hij werd gerelateerd aan de Lissabondoelstellingen. Daarover kom
ik nog te spreken. Het is echter belangwekend te vernemen hoe de bewindslieden
van Onderwijs tegen deze opmerkingen aankijken. Graag hoor ik dus van hen
hierop een reactie.Het gaat hierbij overigens steeds om de vraag hoe wij excellente universiteiten
binnen onze grenzen kunnen krijgen. De minister van Economische Zaken stoorde
zich terecht aan het gegeven dat Nederland niet voorkomt in de top-50 van
universiteiten in de wereld. Dat is natuurlijk geen goede score voor een van
de tien rijkste landen ter wereld. In zijn bijdrage aan de uitzending van
Buitenhof op zondag 12 maart jongstleden ging de heer Plasterk in op
de uitdaging die de Europese Unie zich heeft gesteld om een Europees MIT-instituut
op te richten. Hij vond Nederland een goede plek voor een dergelijk instituut,
zowel qua ligging als qua talenregiem. Vinden de bewindslieden het ook een
poging waard om te proberen dit instituut naar Nederland te halen? Of maakt
het echec van het Europees grondwettelijk verdrag – waarbij Plasterk
met overtuiging heeft opgeroepen om tegen te stemmen – Nederland bij
voorbaat kansloos voor een zo pretentieuze instelling?Een derde externe invloed die ik wil noemen is die van de wetgeving met
betrekking tot de honorering van mensen die werkzaam zijn in de publieke of
semi-publieke sector. Er kan op zichzelf geen bezwaar bestaan tegen de openbaarmaking
van deze honoreringen, maar als dat vervolgens gepaard gaat met allerlei restricties
inzake de hoogte ervan, wordt het iets anders. Dat kan nog wel geaccepteerd
worden voor bestuurders van de instellingen, maar niet voor excellente wetenschappers
waarmee soms financiële arrangementen dienen te worden afgesproken. Het
op dit gebied insnoeren van universiteiten werkt het beleid om excellent onderzoek
en onderwijs aan te trekken en te stimuleren tegen. Op dit terrein moet ruimte
aan universiteiten worden gelaten. Zien de bewindslieden dit knelpunt, en
zijn ze bereid om er voor te zorgen dat dit soort beperkingen niet in wetgeving
of anderszins wordt vastgelegd?Ik kom vervolgens toe aan kwesties die min of meer bij uitsluiting het
terrein van het departement van Onderwijs betreffen, te beginnen met de positie
van de jonge onderzoekers en hun carrièreperspectieven. Enkele andere
woordvoerders hebben daarvoor ook reeds aandacht gevraagd. Het is al enkele
malen gememoreerd dat het ronduit verontrustend is wat hierover is gerapporteerd
door het Promovendi Netwerk Nederland (het PNN). Het aantal promovendi in
Nederland is bijna de helft lager dan het Europees gemiddelde. Bovendien wordt
dit cijfer nog eens vertekend door het toenemend aantal buitenlandse promovendi
die niet voor de Nederlandse markt behouden blijven omdat zij terugkeren naar
hun vaderland. Daarmee is een groei van de Nederlandse kenniseconomie,
die zo hard nodig is voor onze economische ontwikkeling, in groot gevaar.
Voor degenen die aan de universiteiten promoveren, is het toekomstperspectief
bedroevend. Dat komt zeker niet in de laatste plaats door een versteend financieringssysteem
waarin talent nauwelijks wordt gewogen. De bewindslieden zouden er goed aan
doen te beginnen met het erkennen van deze feiten in plaats van ze met praatjes
voor de vaak weg te willen redeneren.In een brief van maart 2006 gaat de voorzitter van de Universiteit van
Maastricht, de heer Ritzen, in op een nieuw bekostigingsmodel voor onderzoek
aan de universiteiten. En nu ben ik voluit bereid om in te zien dat de heer
Ritzen tijdens zijn ministerschap ook geen prioriteit gaf aan de ontwikkeling
van de kenniseconomie in Nederland, maar dit doet weinig af aan zijn analyse
van nu. Zijn kritiek – en ik verlang een reactie daarop van de bewindslieden –
omvat een beperkt aantal punten. Ten eerste. Waarom is het nodig om vooruit
te lopen op de resultaten van de door de bewindslieden zelf ingestelde commissie-Chang,
die zich bezighoudt met het opzetten van een nieuw bekostigingsmodel voor
onderzoek, en daarbij dan nog uit te gaan van een model met veel gebreken?
Ten tweede. Waarom wordt bij die ontwikkeling de kwaliteit van onderzoek en –
ik zeg het met nadruk – onderwijs vrijwel geheel buiten beschouwing
gelaten? Ten derde. Bestaat er bij de bewindslieden geen enkel begrip voor
de hartenkreet dat er te veel in één keer moet – de invoering
van de bama-structuur loopt tot 2010 – en dat er daardoor een onevenredige
uitvoeringslast voor de instellingen is? Ten vierde. Waarom kiezen de bewindslieden
een systeem van financiering waarbij de jonge universiteiten voor onderzoek
worden ondergefinancierd, terwijl de prestaties van deze universiteiten hiervoor
geen aanleiding geven? Mijn fractie zou het verstandig vinden om eigenlijk
eerst maar het advies van de genoemde commissie af te wachten; waarom heeft
de regering daar niet voor gekozen?Enkele jaren geleden hebben wij met de voorgangers van deze bewindslieden
uitvoerig gesproken over het meten van prestaties toen het wetsontwerp over
de Nederlands-Vlaamse accreditatieorganisatie voor het hoger onderwijs aan
de orde was. "Meten is weten, maar doe meer met ongeveer" is een
gezegde dat wel wat meer gevolgd zou kunnen worden. Dit zou zeker het voordeel
hebben dat de administratievelastendruk sterk zou verminderen. Aan de andere
kant kan meten natuurlijk niet achterwege blijven, integendeel. Dit zal ook
niemand willen bepleiten. Maar nu wij een paar jaar bezig zijn, is het wel
goed om te bezien of bijstellingen nodig zijn. Om dit te kunnen beoordelen
is het goed om nog even op een rij te zetten, waarom wij er indertijd toe
hebben besloten en waarom op deze wijze. De kern was de overeenkomst tussen
de ministers van de Europese Unie in Bologna om de bama-structuur in te voeren
en de opleidingen internationaal vergelijkbaar te maken. Er waren in principe
twee manieren van meting mogelijk: certificering en accreditatie. Er is toen
unaniem – door de een met wat meer overtuiging dan door de ander –
gekozen voor accreditatie. Ik vergelijk de keuze tussen deze twee wel eens
met het verschil tussen fotografie en film. Fotografie geeft een beeld op
een bepaald moment, dat is certificering; film geeft doorlopende beelden over
een langere periode: accreditatie. En mijn fractie koos indertijd uit overtuiging
voor accreditatie omdat die instellingen de mogelijkheid bood, eigen doelen
te formuleren en daarop te worden beoordeeld. In onze ogen geeft dit meer
permanente meting en meer bewustzijn bij de deelnemers.In het debat hierover heeft mevrouw Broekers-Knol professor Vincent Icke
geciteerd, die profeteerde dat de accreditatie het muizengaatje zou worden
waardoor de bureaucraten naar binnen sluipen. Nu behoor ik niet tot degenen
die er een sport van maken om bestuurders en managers op voorhand in de beklaagdenbank
te zetten, maar nu er zelfs een aparte ministerraadsvergadering is gehouden
om te bezien hoe de administratieve druk kan worden teruggedrongen –
dit is overigens een erkenning dat veel door de overheid zelf is veroorzaakt –
is het wel zaak om ook hier goed naar te kijken. In dit verband zijn ons enkele
waarschuwingen aangereikt. In de Staatscourant van 8 februari –
de heer Woldring heeft er al op gewezen – staat een interview met de
voorzitter van het accreditatieorgaan, de heer Dittrich, die op een paar punten
van zorg wijst. Als afkeuring van een opleiding de nekslag voor die opleiding
betekent, dus zonder dat er een kans is om de opleiding te verbeteren, dan
hebben wij met inquisitie te maken en niet met accreditatie. Als er in dit
artikel ook nog gesteld wordt dat het steeds moeilijker wordt om mensen te
vinden die de accreditatie kunnen verrichten met een eigen directe relatie
tot de dagelijkse praktijk, dan wordt hiermee ook de kwaliteit van de accreditatie
zelf aan de orde gesteld. Dit komt overeen met een opmerking van mevrouw Oudemans –
ook hierop is al gewezen – dat er niet wordt beoordeeld op inhoud, noch
op resultaat, maar vrijwel uitsluitend op basis van processen. Dit is een
bekend euvel. Zo kan men bij een certificering van het ISO volmaakt scoren
bij het maken van betonnen zwemvesten, als men de door het bedrijf zelf beschreven
procesgang maar volmaakt volgt. Met andere woorden, er is alle reden om te
bezien of datgene wat in de accreditatie gemeten wordt, voor het doel wel
adequaat is. Ik zou graag zien dat de bewindslieden hierop reageren en de
aard van de financiering van het hoger onderwijs bij hun antwoord betrekken.
Ook hierom is al gevraagd. Er wordt immers wel naar resultaat gefinancierd,
maar het is de vraag of het resultaat dat gefinancierd wordt, de kwaliteit
wel voldoende borgt. Mijn fractie vreest dat hier nogal wat aan schort. Overigens
is dit nu typisch een onderwerp waarvoor geldt dat niemand een geheel perfecte
oplossing bij de hand heeft, zodat het zich leent voor diverse experimenten,
zoals ik in het begin van mijn bijdrage al heb gesteld.Mevrouw Oudemans richt haar pijlen ook op de visiterende en beoordelende
instanties, de VBI's. Als commerciële organisaties die de instellingen
adviseren over de ijkpunten en vervolgens zelf het accreditatierapport maken,
zouden die te vergelijken zijn met accountantsorganisaties, waar deze dubbelslag
nu juist geheel is afgeschaft naar aanleiding van enkele grote ongelukken.
De opmerkingen van de heer Dittrich op dit punt in het genoemde interview
missen dan ook wel wat overtuigingskracht. Graag worden wij ervan op de hoogte
gesteld, hoe de bewindslieden dit probleem zien. Of beter, zien zij eigenlijk
wel een probleem?Een vraagstuk van grote importantie is, wat er nu eigenlijk bij goede
accreditatie wordt gemeten. Op de manier waarop accreditatie nu plaatsvindt,
kan de meting alleen een minimumgarantie voor de bekostiging opleveren. Hierop
heeft mevrouw Broekers-Knol in een debat van enkele jaren geleden
al gewezen. Maar een minimumgarantie is natuurlijk in het geheel niet voldoende.
Met behoud van minimumeisen waarop financiering volgt, behoort accreditatie
verdergaande uitspraken op te leveren over de kwaliteit van de opleiding.
Dit betekent dat opleidingen ook onderling vergeleken mogen worden. Hoe zien
de bewindslieden dit eigenlijk?Voorzitter, er is in Nederland een uitstekend instituut dat bij selectie
van aankomende studenten een belangrijke rol zou kunnen spelen; ik doel op
het Cito. Het is te betreuren dat daar eigenlijk zo weinig gebruik van wordt
gemaakt voor het hoger onderwijs. In het door het Cito gemaakte rapport "Schipper
mag ik overvaren?", dat handelt over selectie van aankomende studenten,
wordt een reeks van mogelijkheden geschetst die nu niet of weinig gebruikt
worden. Organisatorisch het meest ingrijpend is de opmerking dat intensievere
voorbereiding van aankomende studenten op een universitaire studie en vooral
op de door hen gekozen richting zou kunnen leiden tot betere resultaten. Die
voorbereiding zou mogelijk zijn als een deel van de examenvakken eerder kon
worden afgesloten dan op het tijdstip van examinering, dus als er flexibiliteit
was. Dit geldt vooral als met de moderne techniek de mogelijkheid geopend
wordt om eindexamens, net zo goed als tentamens op de universiteiten, zo zeg
ik er in één adem bij, met behulp van computers af te leggen,
waardoor examinering in beginsel elke dag en in ieder geval vergaand geïndividualiseerd
kan plaatsvinden. De minister heeft aangekondigd, op dit gebied experimenten
te zullen laten uitvoeren. Hoe staat het hiermee en hoe zien deze experimenten
er eigenlijk uit?Ik kondigde in het begin van mijn betoog aan, net als anderen nog kort
op de agenda van Lissabon te zullen ingaan. Duidelijk is nu wel dat de doelstelling
daarbij te ambitieus is geweest, in ieder geval het tijdschema voor het bereiken
daarvan. Niettemin blijft de opdracht overeind om de economie van Europa sterk
concurrerend te maken. Dit zal alleen mogelijk zijn met een kennisvoorsprong
op ten minste een aantal aan te duiden gebieden. Zou het niet verstandig zijn
als Nederland het initiatief nam om de Lissabondoelstelling op die manier,
dus op een gekwalificeerd aantal gebieden, aan te scherpen en te preciseren?
De Lissabondoelstelling is een Europese doelstelling, maar Nederland moet
een bijdrage leveren door er ten minste voor te zorgen dat twee van onze universiteiten
in de top vijftig terechtkomen. Bovendien lijkt het raadzaam om in Europa
tot nadere afspraken te komen over de vraag welk land wat doet, zodat er niet
dubbel werk wordt gedaan. Kunnen de bewindslieden iets zeggen over de voortgang
inzake de Lissabondoelstellingen?Wij willen ten slotte niet nalaten om onze verwondering uit te spreken
over de opmerkingen van de minister van Buitenlandse Zaken over de Lissabondoelstelling.
Hij stelde daar nooit enig vertrouwen in te hebben gehad, omdat hij nu eenmaal
geen fiducie heeft in een soort van planeconomie die in Rusland heeft gefunctioneerd
of beter gezegd: niet gefunctioneerd. Is dat een opvatting van het kabinet
en, zo ja, sinds wanneer dan? Zo nee, waarom hebben de bewindslieden van onderwijs
geen stelling genomen tegen deze uitspraak? De minister van Buitenlandse Zaken
doet wel meer wonderlijke uitspraken, bijvoorbeeld na het nee van de bevolking
inzake het grondwettelijke verdrag, maar die over de Lissabondoelstelling
behoort tot de meest wonderlijke.Voorzitter. Tot slot: ik heb in mijn bijdrage niet gesproken over de vraag
of hbo en universiteit moeten worden samengevoegd. In de eerste plaats heb
ik dat niet gedaan vanwege de zekerheid dat hetzij collega Walsma hetzij collega
Woldring daarover zou spreken en dat zou doen in een ons niet onwelgevallige
zin. Zij hebben het daarover echter niet gehad. In de tweede plaats heb ik
dat niet gedaan, omdat ik het onderwerp vorig jaar heb aangeduid in min of
meer provocerende zin. Er valt wat ons betreft pas te praten over een gezamenlijk
aanbod in één instituut wanneer ook de toegang tot dat hoger
onderwijs één ingang kent. Zolang er een vijfjarig havo en een
zesjarig vwo is, is dat niet het geval. Daarin is het verschil gelegen met
de Angelsaksische en de Amerikaanse landen. Daar kent men wel één
ingang. Bovendien kennen die landen een systeem van toelatingsexamens. Er
moet natuurlijk altijd gezorgd worden voor doorstroming van het een naar het
ander, maar mijn fractie is er niet van overtuigd dat dit punt nu adequaat
is geregeld, met name niet in het perspectief van het onderwerp van vandaag.
Zijn er bijvoorbeeld cijfers bekend over het succes van de studie bij de studenten
die na de propedeuse in het hbo, dus na een jaar, de overstap naar de universitaire
variant van de gekozen studierichting maken? Naar onze informatie zijn die
dramatisch slecht.Wij wachten het antwoord op onze laatste vraag en de daarvoor gestelde
vragen met belangstelling af.De heer Schuurman (ChristenUnie):Mevrouw de voorzitter. Ik mag vanmiddag ook namens de fractie van de SGP
spreken. Het beleidsdebat van vandaag vindt plaats op een cruciaal moment.
Het lijkt erop dat de staatssecretaris binnenkort een andere politieke functie
zal aanvaarden. Indien dat, wat ons betreft: onverhoopt, gebeurt, zal dat
toch consequenties hebben voor de afhandeling van een aantal wetsvoorstellen
die beogen het hele stelsel van hoger onderwijs ingrijpend te veranderen.
Misschien kan de staatssecretaris ons geruststellen en zeggen dat zijn werk
zo ver is gevorderd dat het gemakkelijk door een mogelijke opvolger kan worden
overgenomen.Wij spreken vandaag met elkaar over excelleren in het hoger onderwijs.
Tijdens de voorbereiding op dit debat heeft de commissie voor het hoger onderwijs
zich gemeenschappelijk voorbereid. Uit die voorbereiding trek ik de conclusie
dat het meten van de resultaten in het hoger onderwijs naast standaardisatie
van het meten, vooral aan het eind van het onderwijsproces aan de orde moet
komen. Grosso modo sluit ik me aan bij wat anderen daarover hebben gezegd.Als ik het vanmiddag over excelleren heb, dan doel ik met name op de kwaliteit
van verscheidenheid aan onderwijsinstellingen, de kwaliteit en verscheidenheid
van het onderwijs, dus de kwaliteit van docenten en de kwaliteit van het onderzoek
en, voorzover het de universiteit betreft, de kwaliteit van studenten, waaronder
de promovendi. Ik heb het vermoeden dat mijn verlanglijstje op het punt van
excelleren niet zal kunnen samengaan met bezuinigen. Nog steeds gaat er onzes
inziens te weinig geld naar onderwijs. Misschien is aandacht voor excelleren
ook mogelijk zonder dat er direct bezuinigd wordt. Ik denk
namelijk dat er momenteel veel geld wordt verkwist. Te veel studenten kiezen
een studierichting die later niet bij hen blijkt te passen. En: onderwijsinstellingen
lijken er nogal eens op uit te zijn om zoveel mogelijk studenten binnen te
halen, zonder zich zorgen te maken over de vraag of de juiste student wel
op de juiste plaats komt. Kwantiteit dus ten koste van kwaliteit en dat kost
onnodig veel geld.Na jarenlange uniformering en massificatie van ook het hoger onderwijs
wordt het nu tijd om alle maatregelen te nemen waarmee men iedereen die studeert
op de juiste plaats kan krijgen en het maximale kan bieden voor een goede
opleiding en daarmee voor een goede toekomst. Bij excelleren denk ik dus niet
in de eerste plaats aan de beste studenten op universitair niveau, maar aan
alle studenten, van vmbo tot aan de universiteit. Het is te wensen dat zij
allemaal met hun specifieke talenten de specifieke opleiding krijgen die het
beste bij hen past. Dus in allerlei opzicht gaat het om: meer onderwijs op
maat, en dat zo vroeg mogelijk. Dan verliezen wij minder menselijk kapitaal
en maken wij niet onnodig veel financiële kosten. Verder wordt hiermee
de toekomst van jonge mensen beter gegarandeerd.Deze weg van excelleren zal tweesporig moeten zijn. De onderwijsinstellingen
moeten meer differentiëren en de studenten moeten zo snel mogelijk op
een voor hen passende plaats komen. In dat licht heb ik er geen bezwaar tegen
dat wij bijvoorbeeld naast vierjarige hbo-opleidingen ook tweejarige opleidingen
hebben of krijgen. Ik meen dat de CDA-fractie wel bezwaar heeft tegen deze
twee opleidingen naast elkaar. Straks zal ik mij bij de mening van die fractie
aansluiten, maar op dit punt dus niet. Ten aanzien van deze twee opleidingen
naast elkaar moet voor de buitenwereld wel duidelijk zijn waartoe ze opleiden
en dat er alles aan gedaan wordt om voor een bepaalde opleiding de meest geschikte
studenten te krijgen en niet om zo veel mogelijk studenten binnen te halen.
Ik zei dat mijns inziens dit proces in zichzelf geld spaart. Ik denk aan de
vele studenten die aan de universiteit beginnen, maar vroegtijdig uitstappen
of later alsnog een hbo-opleiding gaan volgen. Ik denk ook aan de studenten
die van een hogerberoepsopleiding alsnog willen doorschuiven naar de universiteit,
maar daarbij de nodige problemen ondervinden. Universiteiten zouden wat dat
betreft meer aan zelfkritiek moeten doen. Daarbij past vanzelfsprekend selectie
aan de poort. In het algemeen zou ik dus een tegenbeweging op gang willen
zien komen van meer differentiatie in opleidingen en van meer hulp aan studenten
waardoor zij, gelet op hun talenten, zo snel mogelijk op de juiste plaats
komen.De heer Woldring (CDA):Mevrouw de voorzitter. De heer Schuurman heeft het goed begrepen dat de
CDA-fractie aarzelingen heeft bij het idee van het associate degree, een verkorte
hbo-opleiding. Begrijp ik hem goed dat hij zelf ook aarzelingen heeft? Vraagt
hij zich ook af of dat wel op korte termijn kan en of er niet de mogelijkheid
moet zijn om op langere termijn de studie af te maken? Ik proef in zijn woorden
dus een zekere aarzeling. Moeten wij juist niet voorkomen dat mensen later
spijt krijgen, omdat ze iets niet afgemaakt hebben, dat zij op langere termijn
onvoldoende zijn gekwalificeerd? Zij hebben dan wel even de kwalificatie voor
de arbeidsmarkt, maar de uitval zou op deze manier worden bevorderd. Vindt
de heer Schuurman ook niet dat onze kennissamenleving op de lange termijn
juist gebaat is met mensen die hun studie afmaken? Vindt hij ook niet dat
het hierbij alleen maar om iets tijdelijks kan gaan en dat de studenten op
lange termijn met deze mogelijkheid niet zijn gediend?De heer Schuurman (ChristenUnie):Voor uw argumenten is wel iets te zeggen, maar ik wil mij in eerste instantie
richten op de uniformering van de vierjarige opleiding. Ik heb nooit zo goed
begrepen waarom de opleiding in alle gevallen vier jaar moet duren. Hetzelfde
geldt voor universitaire opleidingen. Bij de studiebelasting van verschillende
studierichtingen zie je heel grote verschillen, die ontstaan omdat iedereen
binnen het uniforme studieopleidingssysteem zit. Er zouden bepaalde opleidingen
kunnen zijn, vooral die in de gezondheidszorg, met een hbo-opleiding van twee
jaar, naast vierjarige opleidingen, die voldoende zijn voor bepaalde studenten.
Het gaat er dus niet om om luie studenten zo snel mogelijk een hbo-diploma
te geven, ik zou willen dat mensen opleidingen volgen die bij ze passen, en
niet dat wij studenten aanpassen aan de opleidingen. Ik heb de indruk dat
wij het laatste te veel doen.De heer Van Raak (SP):Impliceert dit dan ook dat sommige opleidingen juist langer moeten duren?
Ik doel op bijvoorbeeld filosofie, waar je zo'n twaalf jaar voor nodig hebt.De heer Schuurman (ChristenUnie):Als u mijn bijdrage destijds bij de invoering van de bama hebt gevolgd,
zult u zien dat ik dat toe wel verdedigde, dus ik ben nog steeds consistent.
Hetzelfde geldt voor selectie aan de poort, wat ik hier al twintig jaar bepleit,
en wat nu eindelijk wordt doorgevoerd. Volhouden!Bovendien zouden universiteiten doorgelicht moeten worden. Mogelijk dat
een aantal opleidingen beter binnen het hoger beroepsonderwijs passen dan
dat ze universitair zijn. Een dergelijk onderzoek zou ook het verschil tussen
beide instellingen van hoger onderwijs bevorderen, waarvan ik een groot voorstander
ben. De Kamer was hierover tot voor kort bijna unaniem. Vanmiddag heb ik begrepen
van de fractie van de Partij van de Arbeid dat daar het licht is uitgegaan,
en voor hen wellicht is aangegaan. Ik vind dat eigenlijk wel jammer, want
juist een debat dat moet gaan over excelleren maakt het nodig om meer differentiaties
in het universitair onderwijs en tussen universitair onderwijs en het hbo
aan te brengen.Mevrouw Maas-de Brouwer (PvdA):Wij zijn hier ook om misverstanden te voorkomen. Ik weet niet wat u ons
allemaal toe wilt dichten, maar wij hebben bedoeld te zeggen dat wij het willen
hebben over het concreet maken van echte dan wel bij nader inzien vermeende
verschillen, dus niet op basis van de historie van de instellingen. Net als
u denken wij dat er universitaire opleidingen zijn die het hbo-predikaat zouden
verdienen. Redeneren naar inhoud, dus, en niet langs het verleden.De heer Schuurman (ChristenUnie):Op het laatste punt kunnen wij elkaar de hand schudden. Mijns inziens
zijn er namelijk universitaire opleidingen die tot de categorie van het hbo
zouden moeten behoren. Daaruit kan de conclusie worden getrokken om de instellingen
bij elkaar te schuiven, maar dan is er een grote kans dat je
heel grote instellingen krijgt, die gezien de schaal daarvan hoge kosten met
zich meebrengen, waarbij juist de vereisten van individualisering, differentiatie
en variatie onder druk komen te staan.Mevrouw Maas-de Brouwer (PvdA):Het wordt nog heel saai vanmiddag, want ik denk zelf dat de voordelen
van schaalvergroting, die om allerlei redenen is ontstaan – redenen
die toen valide leken en nu wellicht bereikt zijn – inmiddels zijn geïnd,
maar de nadelen zijn zichtbaarder dan ooit. Ik denk dat wij met vastere hand
aan de bestrijding van die nadelen zouden moeten werken. Zolang wij dat niet
doen, vindt u de PvdA ongetwijfeld aan uw zijde als u oproept tot bestrijding
van schaalvergroting.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik ben beslist niet voor schaalvergroting geweest door de jaren heen.
Ik zou werkelijk een draai van 180 graden hebben gemaakt als ik de indruk
zou wekken vandaag voor schaalvergroting te zijn. Ik ben er juist altijd tegen
geweest. Als men eerder had geluisterd, had men nu geen draai naar schaalverkleining
hoeven te maken. Dat geldt niet alleen voor het onderwijs, maar ook voor andere
terreinen.Een ander punt dat excelleren betreft, moet ons inziens gaan over de kwaliteit
van het aangeboden onderwijs. Het onderwijs moet vooral stimulerend en inspirerend
zijn en de beste docenten moeten in het onderwijs de beste studenten motiveren.
Nog altijd zijn te veel van die docenten mijns inziens bezig om uit de tweede
en derde geldstroom voor hun onderzoek geld te bemachtigen. Zo'n proces staat
het excelleren in de weg, tot schade van docent en student. Alles moet op
alles worden gezet om een "academic community" van docenten, onderzoekers
en studenten te bevorderen, die elkaar stimuleren, motiveren en vooral inspireren.Zojuist zei ik dat een andere aanpak en organisatie van het onderwijs
tot interne besparingen kan leiden en dus niet direct meer investeren van
de overheid in het onderwijs vraagt. Toch zijn er ook zaken waar de overheid
juist met het oog op groei in excelleren niet mag bezuinigen, maar eerder
zou moeten investeren. Twee voorbeelden wil ik in dit verband noemen. Bij één
sluit ik aan bij de opmerking van collega Woldring, die zegt dat de overheid
een dubbele masters studie-student niet meer twee keer voor financiering van
de universiteit in aanmerking wil laten komen. Daaronder zullen dan vooral
de faculteiten van de geesteswetenschappen lijden. Want als hun eerste studie
wordt betaald aan hun hoofdfaculteit, zal de tweede faculteit die financiële
steun moeten ontberen. Daarbij valt bijvoorbeeld te denken aan de faculteit
van de wijsbegeerte. Voor veel van die faculteiten zal hun financiering een
ernstig probleem vormen. In elk geval is dát niet de weg waarop zij
kunnen excelleren. En ook dat valt ons inziens onder excelleren: de differentiatie
in opleidingen en de daarbij passende selectie mag niet eenzijdig richting
bepaalde studies gaan. Als alleen de "marktwaarde" van studies van
belang gaat worden – die tendens is overheersend – zal dat leiden
tot verarming of verschraling van de universiteit en het tegenovergestelde
bewerken van wat wij met excelleren op het oog hebben.In de huidige mondiale context met opkomende economieën als die van
China en India, is het van groot belang dat Nederland in die wedstrijd meedoet.
Onze concurrentiekracht ligt vooral in het creëren van een kenniseconomie.
En daarop moet de inrichting van het hoger onderwijs en onderzoek gespitst
zijn. Jawel, zeggen onze fracties dan, dat is in zeker opzicht ook nodig,
maar er is natuurlijk meer. Want de waarde van het hoger onderwijs is niet
alleen gelegen in de dienstbaarheid aan de economie. Collega Van Raak gaf
in ander verband vanmiddag een verwijzing naar een artikel in de NRC, dat
de raad van toezicht aan universiteiten vooral bestaat uit mensen die in de
top van het bedrijfsleven zitten of hebben gezeten. Die mensen horen erin,
maar het is toch bepaald eenzijdig als een raad van toezicht van een universiteit
alleen uit topmanagers of oud-directeuren van grote ondernemingen bestaat.Universiteiten en hogescholen vertegenwoordigen niet te onderschatten
wetenschappelijke, culturele en educatieve belangen en vormen nog altijd intellectuele
brandpunten in de samenleving. Zij laten zien wat een cultuur te bieden heeft
op het gebied van kennis en onderzoek, opleidingsmogelijkheden en beroepstoerusting,
wetenschappelijke bronnen en tradities, intellectueel en geestelijk leiderschap.
Het hoger onderwijs heeft dus drie doelen; beroepsopleiding, wetenschappelijk
onderzoek en overdracht van cultuur. Instellingen hebben dus niet louter een
betekenis in en voor zichzelf. Het zijn middelen en mogelijkheden die benut
en in stand gehouden worden vanuit het oogpunt van maatschappelijke dienstbaarheid.
Hier worden mensen gevormd en toegerust ten behoeve van de samenleving. Academici
zijn cultuurvormers die bereid zijn verantwoordelijkheid te dragen voor welvaart én
welzijn van de burgers.Wij willen bij de bezinning op het hoger onderwijs dus nadrukkelijk nog
maar weer eens aandacht vragen voor het aspect van de samenlevingsinrichting.
De samenleving waardeert afgestudeerden niet alleen omdat ze een diploma op
zak hebben, maar vooral ook vanwege wat ze aan opvattingen, mogelijkheden
en visie meebrengen. Wij hebben behoefte aan visionair leiderschap en universiteiten
hebben daartoe een taak. Afgestudeerden die in staat zijn in brede zin verantwoordelijkheid
te dragen voor de samenleving, worden meer verwelkomd dan "enge"
specialisten en vakmensen die buiten hun professie "cultuurbarbaren"
blijken te zijn. Dit uitgangspunt relativeert niet alleen de discussie over
de "maatschappelijke relevantie" van specifieke opleidingen, maar
heeft ook een kritische functie voor de huidige inrichting van het hoger onderwijs.Dat proces van excelleren wordt ook niet bevorderd doordat er nog steeds
geen stimulans is om zeer getalenteerde studenten twee opleidingen te laten
volgen. Natuurlijk kan dat binnen het bestaande systeem, maar wil je echt
excelleren, dan zou de overheid dat in haar beleid vooral moeten stimuleren
door de universiteiten aan te moedigen en voor bekostiging te zorgen. De motie
over deze materie die door deze Kamer in 2000 is aangenomen, is nog altijd
niet uitgevoerd. Men hoeft niet te vrezen dat deze weg veel zal kosten, indien
de juiste voorwaarden voor een dubbele studie worden gesteld. Ik zou zeggen:
staatssecretaris, schrijf kwalitatief goede geschiedenis en maak deze wens
van deze Kamer nog snel tot de uwe.Om excellent onderwijs en onderzoek te bevorderen zouden ook meer financiën
beschikbaar moeten komen voor studenten en onderzoekers uit het buitenland.
Wat ons betreft is passende selectie hierbij ook op zijn plaats.Het onderzoek in Nederland is kwalitatief nog steeds hoogstaand. Uit de
internationale lijstjes komen wij goed naar voren, maar uit internationaal
onderzoek blijkt wel dat Nederland achteruit boert. Voor Nederland pakt de
competitieslag op voorhand niet gunstig uit. Andere landen, zoals Canada,
het Verenigd Koninkrijk en Finland, hebben door extra investeringen een versnelling
kunnen realiseren, maar in Nederland neemt de bijdrage aan hoger onderwijs
en onderzoek als percentage van het bruto nationaal product af.Dankbaar heb ik geconstateerd dat uit de beleidsvisie van het kabinet,
Onderzoekstalent op waarde geschat, blijkt dat aan een andere wens van deze
Kamer tegemoet wordt gekomen. De regering heeft er de laatste tijd meer dan
eens voor gepleit dat universiteiten geld moeten vrijmaken en dat de overheid
ook geld beschikbaar stelt om promovendi meer creatief, niet van tevoren gepland,
dus onafhankelijk promotieonderzoek te laten doen. Dat is winst.Vanzelfsprekend hebben wij meer wensen op ons verlanglijstje. Sommige
onderzoekers zouden in hun excellent werk niet gehinderd, maar gestimuleerd
moeten worden door maatregelen te nemen om bijvoorbeeld meer octrooiering
van hun uitvindingen mogelijk te maken. Uit een recent proefschrift van mr.
dr. ir. A. Rijlaarsdam, Octrooi en Dienstbetrekking, wordt het tegenovergestelde
duidelijk.Excellente onderzoekers die een uitvinding doen, worden nu gehinderd bij
het snel publiceren en delen nauwelijks in de opbrengsten. Er moet wat ons
betreft meer internationale afstemming komen. Er is bijvoorbeeld wel veel
stimulering van uitvindingen door een systeem gebaseerd op de Duitse wet.Vele Nederlandse universiteiten streven met hun octrooipolitiek naar een
kostendekkende of winstgevende exploitatie van alle uitvindingen waarvoor
de universiteit een octrooi aanvraagt. De opbrengsten van de meest winstgevende
octrooien worden aangewend om de hoge overhead van het octrooitransferbureau
en de verliezen op sommige octrooien te dekken. De wetenschapper, de wetenschapper/uitvinder
of de groep van wetenschappers die de uitvinding deed, deelt slechts zeer
beperkt in de revenuen.In Duitsland worden aan universiteiten forse subsidies gegeven om de start
van octrooitransferbureaus en de verliezen in de aanloopperiode van drie tot
vijf jaar te dekken. Om tot het doen en het melden van uitvindingen te prikkelen
krijgen de uitvinders bij vele Amerikaanse universiteiten maar liefst 30%
van de netto-opbrengst van hun uitvindingen. Dit is een duidelijke bepaling
en vormt een grote tegenstelling met de vage formulering van de billijke vergoeding
aan de Nederlandse universiteiten. Ter verduidelijking heb ik een en ander
toegelicht in voetnoten bij mijn bijdrage die de minister en de staatssecretaris
hebben gekregen, zodat zij geen ontduikende opmerkingen hoeven te maken wat
betreft de wetstekst. In Nederland onderkennen we dit probleem en de frustraties
van de uitvinder/wetenschapper niet, tot groot nadeel van het excelleerproces
waarover wij het vandaag hebben.Een ander groot probleem dat excelleren niet bevordert, maar hindert,
is dat er in het huidige universitair systeem te weinig plaatsen voor het
wetenschappelijke personeel zijn, zoals de collega's Van Raak en Schuyer ook
hebben gezegd. Dit leidt ertoe dat degenen die een goede of uitstekende dissertatie
hebben geschreven, daarna een tijdelijke aanstelling als postdoc krijgen voor
twee jaar. Na die tijd solliciteren zij naar een andere tijdelijke positie,
omdat er geen vaste plaatsen vacant zijn. Vaak is het argument om hun sollicitatie
af te wijzen het grote wachtgeldrisico voor de universiteit. Hiermee wordt
bedoeld dat dit iets groter is bij een pas gepromoveerde. De kwaliteit van
het proefschrift en de publicaties tijdens de postdocperiode spelen een geringe
rol bij deze beslissing.De remedie is onzes inziens om het aantal aio-plaatsen drastisch te reduceren
en deze gelden te besteden aan vaste plaatsen. Voor net afgestudeerden wordt
het dan aantrekkelijker om naar een aio-plaats te solliciteren, omdat de vooruitzichten
op een vaste baan na de promotie toenemen. Door de grotere aantrekkelijkheid
en het geringere aantal plaatsen zal de selectie bij aio-plaatsen scherper
zijn. Dat leidt tot een stijging van het niveau van de aio's en tot een betere
begeleiding. Het promotieonderzoek zal daardoor excelleren.Samengevat, excelleren in onderwijs en onderzoek is uitdagend. Als het
overheidsbeleid zich daarop in samenwerking met de instellingen voor het hoger
onderwijs richt, zal dat zeer inspirerend werken.De heer Putters (PvdA):De heer Schuurman pleit voor beperking van het aantal aio-plaatsen. Dat
kan ik niet helemaal rijmen met de grote behoefte om het aantal gepromoveerden
in Nederland op te krikken, zodat dit toeneemt. Kan hij uitleggen hoe wij
dat dan gaan bereiken?De heer Schuurman (ChristenUnie):Het klinkt als een paradox, maar u moet het zien in het kader van mijn
hele betoog over differentiatie van onderwijs- en onderzoeksmogelijkheden
om de juiste man of vrouw op de juiste plaats te krijgen. Het grote aantal
plaatsen dat wij nu hebben, zou wel eens kunnen verhinderen dat wij dat wetenschappelijk
onderzoek krijgen. Toen ik het voorlas, dacht ik ook aan de bijdragen van
u en van anderen, waarin erop werd gewezen dat promotieonderzoek ook door
andere geldstromen mogelijk wordt gemaakt. Ik heb nooit begrepen waarom de
laatste tijd zo weinig mensen van buiten de universiteit aan de universiteit
promoveren. Ook dat zou sterk gestimuleerd moeten worden.De heer Van Raak (SP):De analyse van de heer Schuurman over studenten kan ik heel goed volgen.
Heel veel studenten zitten op een verkeerde plek en het zou heel goed zijn
om ze beter te begeleiden of zelfs terug te verwijzen en te zeggen dat een
studie voor hen misschien helemaal niet goed is. Bij de promovendi zitten
wij nu al heel laag. Het is niet zo dat wij veel te veel promovendi hebben
en dat zij op de verkeerde plek zitten. Wij hebben veel te weinig promovendi.
Volgens mij is het veel simpeler. Wij moeten gewoon veel meer plekken creëren
voor promovendi. De voorstellen die de heer Schuurman doet, leiden tot nog
minder promovendi en nog meer achterstand.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik herhaal wat ik zo-even zei, dat ik ook andere geldbronnen wil voor
promovendi, zodat er ook andere promovendi komen. Ik onderstreep dit verhaal
met het argument dat ik eerder heb gebruikt. Ik heb mijn waardering ervoor
uitgesproken dat de bewindslieden meer geld beschikbaar willen stellen en
de universiteiten willen aanmoedigen om promovendi te krijgen
die niet de platgetreden paden van vooraf vastgesteld onderzoek bewandelen,
maar die creatief, ongepland en onafhankelijk onderzoek instellen. Er zullen
niet velen zijn die dat kunnen. Daarvoor heb je dus weinig plaatsen nodig,
maar de weinige plaatsen die je daarvoor nodig hebt, moet je dan ook wel hebben.
Ik zeg dus: beperk het grote aantal onderzoekers dat promoveert op grond van
een onderzoeksprogramma dat vier, vijf jaar geleden al is vastgesteld en waarvan
je van tevoren ongeveer weet wat eruit moet komen. Dat is eigenlijk ook helemaal
in strijd met wat u zelf in uw bijdrage zei, dat het niet van tevoren gepland
en vastgelegd moet worden. Nodig is onafhankelijkheid van dat creatieve en
verantwoorde onderzoek. Excelleren betekent niet pleiten voor grote massa's,
hoe spijtig dat ook is. Excellente mogelijkheden moeten er overigens op alle
niveaus zijn. Niet excelleren is voor mij geen diskwalificatie van de vmbo-student.
Excelleren betekent voor mij dat iedereen op zijn plaats maximale mogelijkheden
krijgt. U hebt het over promoveren. Uit eigen ervaring moet ik zeggen, dat
ik de meeste proefschriften die ik krijg, zelfs die van de Faculteit der Wijsbegeerte,
al vrij snel toevoeg aan de rij proefschriften die in mijn studeerkamer vele
meters beslaat en dat er de laatste jaren slechts heel weinig origineel werk
bij zit.De heer Van Raak (SP):De heer Schuurman wil meer promotieonderzoek op basis van externe gelden.
Daarvoor geldt zeker dat het heel moeilijk is om mensen aan te trekken die
in vrijheid creatief onderzoek kunnen doen. Meestal gaat het om een opdracht.
Veel te vaak staat van tevoren de uitkomst al vast.De heer Schuurman zegt: wij moeten een beperkt aantal plaatsen hebben
en wij moeten daarop dan de allerbeste mensen zetten. Maar ook hier geldt
dat je niet van tevoren precies weet wie de beste mensen zijn. Ik ben het
met de heer Putters eens dat wij een groot aantal promovendi moeten hebben
om ervoor te zorgen dat in ieder geval een aantal daarvan excellent blijkt.
In de door de heer Schuurman voorgestane situatie met een beperkt aantal promotieplaatsen
is er ook een veel kleinere kans dat er excellent talent komt bovendrijven.De heer Schuurman (ChristenUnie):Er zit een kern van waarheid in uw opmerkingen. Juist om de excellente
studenten er wel uit te krijgen, pleit ik voor meer ruimte voor twee studies.
Als je het goed conditioneert door het aan de hoogleraren die deze studenten
hebben begeleid over te laten om te zeggen dat deze studenten dat tweede pad
van de masterstudie met succes kunnen afleggen, dan zal de overheid er in
dat geval op in moeten springen. Nooit is uitgesloten dat je dan nog excellente
mensen mist. Het is interessant om in de geschiedenis na te gaan hoeveel excellente
mensen zich, zelfs buiten de universitaire sfeer, hebben kunnen ontwikkelen
omdat zij daar misschien meer ruimte hadden dan aan de universiteit zelf.Overigens, voorzitter, verschil ik met de heer Van Raak van mening waar
deze zegt dat wetenschappelijk onderzoek nooit gepland mag worden. Er is nog
altijd toegepast wetenschappelijk onderzoek. Er is niks tegen dat een bedrijf
zegt: ik heb een probleem en wil dat onderzocht zien. De steun aan dat onderzoek
is dan niet belangeloos en niet onbaatzuchtig. Er is pas een probleem als
wij voor de gek worden gehouden en wetenschappelijk onderzoek dat als onafhankelijk
wordt gepresenteerd dat niet blijkt te zijn, omdat er via een achterdeur andere
belangen bij zijn betrokken. Als van tevoren een bepaalde richting is aangegeven,
is er niets op tegen. Het behoort tot de verantwoordelijkheid van de opdrachtgevers
en de onderzoekers om zich daaraan te houden. Het is niet de weg die ik kies
voor het excelleren in wetenschappelijk onderzoek.Mevrouw de voorzitter. Ik heb geen concrete vragen gesteld, maar mijn
verhaal zit vol vragen, zoals de bewindslieden inmiddels hebben begrepen.
Ik verwacht natuurlijk antwoord op al die vragen.Staatssecretaris Rutte:Wij gaan die opzoeken.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik wacht met belangstelling de reactie van de bewindslieden af.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele minuten geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20052006-1086-1103.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl