Voortzetting van de behandeling van:  - de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met een kabinetsstandpunt ten aanzien van het rapport 'De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie' (26200 VI, nr. 65, A);  - de brief van de minister van Justitie inzake versnelde implementatie EU-richtlijnen (21109, nr. 159);  - en de brief van de minister van Justitie inzake bijzondere totstandkomingsprocedures voor en parlementaire betrokkenheid bij gedelegeerde regelgeving (30800 VI, C)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2006-2007, pag. 901-907

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

25-05-2007

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

nr. 29, pagina 901-907

15-05-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 21109Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 30800-VIToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26200Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26200-VIToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Waterschapswet en de Wet verontreiniging oppervlaktewateren in verband met de modernisering en vereenvoudiging van de bestuurlijke structuur en de financieringsstructuur van waterschappen (Wet modernisering waterschapsbestel) (30601)Pagina 899-901
Voortzetting van de behandeling van: - de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met een kabinetsstandpunt ten aanzien van het rapport 'De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie' (26200 VI, nr. 65, A); - de brief van de minister van Justitie inzake versnelde implementatie EU-richtlijnen (21109, nr. 159); - en de brief van de minister van Justitie inzake bijzondere totstandkomingsprocedures voor en parlementaire betrokkenheid bij gedelegeerde regelgeving (30800 VI, C).Pagina 879-887
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 15 mei 2007)Pagina 908-908
Lijst van besluiten (dinsdag 15 mei 2007)Pagina 907-908
Voortzetting van de behandeling van: - de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met een kabinetsstandpunt ten aanzien van het rapport 'De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie' (26200 VI, nr. 65, A); - de brief van de minister van Justitie inzake versnelde implementatie EU-richtlijnen (21109, nr. 159); - en de brief van de minister van Justitie inzake bijzondere totstandkomingsprocedures voor en parlementaire betrokkenheid bij gedelegeerde regelgeving (30800 VI, C)Pagina 901-907
Behandeling van het voorstel tot wijziging van het Reglement Dienst Verslag en Redactie (Openbaarmaking ongecorrigeerde verslagen Tweede Kamer der Staten-Generaal) (XLIX, A)Pagina 879-879
Noot 1 (zie blz. 883): Overzicht bemoeienis Eerste Kamer met 'versnelde implementatie van EU-besluiten', met gebruik van de techniek van machtiging door de wetgever aan lagere regelgevers om nadere regels te stellen, ook als deze regels afwijken van de wet, of als deze regels wetsteksten buiten werking stellen, het een en ander in verband met het legaliteitsbeginsel en art. 81 GrondwetPagina 909-910
Voortzetting van de behandeling van: - de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met een kabinetsstandpunt ten aanzien van het rapport 'De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie' (26200 VI, nr. 65, A); - de brief van de minister van Justitie inzake versnelde implementatie EU-richtlijnen (21109, nr. 159); - en de brief van de minister van Justitie inzake bijzondere totstandkomingsprocedures voor en parlementaire betrokkenheid bij gedelegeerde regelgeving (30800 VI, C).Pagina 893-899
Behandeling van: - het wetsvoorstel Uitbreiding en wijziging van de Wet milieubeheer in verband met de uitvoering van EG-verordening registratie, evaluatie en autorisatie van chemische stoffen (REACH) en de overheveling van de bepalingen van de Wet milieugevaarlijke stoffen naar de Wet milieubeheer, alsmede daarmee samenhangende wijzigingen van andere wetten (Uitvoeringswet EG-verordening registratie, evaluatie en autorisatie van chemische stoffen (REACH)) (30600); - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet adviesstelsel Justitie in verband met de permanente instelling van de commissie auteursrecht (30868); - en 2 andere wetsvoorstellen (30921 en 30941)Pagina 879-879
Presentie en opening (dinsdag 15 mei 2007)Pagina 879-879
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Waterschapswet en de Wet verontreiniging oppervlaktewateren in verband met de modernisering en vereenvoudiging van de bestuurlijke structuur en de financieringsstructuur van waterschappen (Wet modernisering waterschapsbestel) (30601)Pagina 887-893

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 45 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: de brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met
een kabinetsstandpunt ten aanzien van het rapport "De Nederlandse Grondwet
en de Europese Unie" (26200 VI, nr. 65, A);de brief van de minister van Justitie inzake versnelde implementatie EU-richtlijnen
(21109, nr. 159);de brief van de minister van
Justitie inzake bijzondere totstandkomingsprocedures voor en parlementaire
betrokkenheid bij gedelegeerde regelgeving (30800 VI, C).De beraadslaging wordt hervat.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Voorzitter. Ik dank beide ministers voor de reacties op onze betogen.
Ik heb de minister van Binnenlandse Zaken horen zeggen dat het gestelde in
artikel 81 van de Grondwet de gewraakte methode niet in de weg staat. Ik begrijp
dat, vooral nu ik de minister van Justitie heb gehoord. De minister van Justitie
zei namelijk dat reeds tot stand gekomen bepalingen niet ongrondwettig zijn.
De Staten-Generaal hebben zelf aan de totstandkoming ervan meegewerkt. Kortom,
op basis van zeer praktische overwegingen geeft de minister deze interpretatie
van artikel 81 van de Grondwet en misschien zijn wij daar allemaal mee gebaat.
Als hetgeen de minister zei niet waar was, zou een gigantische operatie nodig
zijn. Dat zou voor de ministers niet leuk zijn, maar het zou ook niet goed
zijn voor de Kamer.Ik wil voorts nog een enkele opmerking maken over de Aanwijzingen voor
de regelgeving. Over artikel 33a hebben wij het reeds bij interruptie gehad.
In dat artikel staat heel duidelijk dat in een regeling niet wordt toegestaan
dat daarvan bij lagere regeling wordt afgeweken, behoudens de twee uitzonderingen
van lid 2. Dit wordt dus duidelijk vastgesteld en dat is winst.Met de brief van 11 mei jongstleden van de minister van Justitie
hebben wij een formulering van artikel 34 gekregen en daarbij blijkt dat in
lid 1 de woorden "in beginsel" zijn verdwenen. Dat is ook winst.
Nu staat er in lid 1: in een hogere regeling wordt niet toegestaan dat deze
bij lagere regeling wordt gewijzigd. In lid twee wordt evenwel gesproken over
het routinematig aanpassen van bedragen en tarieven. Wij moeten goed weten
wat wij verstaan onder "routinematig". Ook het aanpassen van bedragen
en tarieven kan een politieke achtergrond hebben. Als dat het geval is, gebeurt
dat aanpassen niet routinematig, hoewel je zou kunnen denken dat dat wel het
geval is. Daarom wil ik goed duidelijk hebben wat wij willen met lid 2. De
minister van Justitie vraag ik dan ook wat wordt bedoeld met het woord "routinematig".
Heeft hij willen zeggen dat de aanpassing met de wet is voorzien en dat die
dus niet routinematig gebeurt?Verder wil ik de minister nog een kleine aanpassing van lid 3 onder de
aandacht brengen. Er staat in dat lid: In een delegatiebepaling waarin wijziging
van een hogere regeling door een lagere regeling mogelijk wordt gemaakt, wordt
uitsluitend de term wijziging gebruikt. Ik stel de minister van Justitie voor
om in lid 3 te zeggen: In de in lid 2 bedoelde delegatiebepaling... enzovoorts.
Ik kan mij niet voorstellen dat hij daar nee op zegt. In lid 1 staat dat bij
lagere regeling een hogere regeling niet mag worden gewijzigd. Wat in lid
3 staat kan dus alleen maar slaan op de in lid 2 bedoelde delegatiebepaling. Graag hoor ik van de minister of ik dat goed zie en of hij de bepaling
op deze wijze wil aanpassen.Ik vermoed dat hij advies zal inwinnen bij de Raad van State over beide
bepalingen. Wil hij dan de definitieve versie nog bij deze Kamer met een voorhangprocedure
indienen?Tot slot wil ik nog één keer aandacht vragen voor hetgeen
ik namens mijn fractie in eerste termijn de regering heb voorgesteld, namelijk
om, juist in verband met de Europese regelgeving, tijdig overleg te plegen
met de Staten-Generaal, zodat het traject voor de implementatie korter kan
zijn. De regering heeft daarover dan namelijk al met de Staten-Generaal gesproken.
Ik wijs hierop omdat de Staten-Generaal zich ook bezighouden met de subsidiariteitstoets.
Deze handelwijze maakt alles inzichtelijker.Voorzitter. Als mijn opmerkingen door de minister tot genoegen worden
beantwoord, kunnen wij vaststellen dat de opdracht van de VVD aan de regering
is uitgevoerd, namelijk dat niet in strijd met artikel 81 van de Grondwet
de mogelijkheid wordt geboden om bij wet wetgevende bevoegdheid aan lagere
regelgeving te delegeren met de machtiging om van de wet in formele zin af
te wijken.De heer Van de Beeten (CDA):Mevrouw de voorzitter. Mijn excuses voor het feit dat ik bij de vorige
termijn van de behandeling van dit onderwerp niet direct aanwezig was. De
reden daarvoor is dat ik in de kelderzaal geen bel hoor. Dat is een probleem
dat wellicht opgelost kan worden. Nu heeft mij dat onmogelijk gemaakt om de
ongetwijfeld door de minister van Binnenlandse Zaken ruimhartig gegeven excuses
aan te horen, maar die lees ik dan wel in de Handelingen.Het interruptiedebat met de collega's Jurgens en Broekers gaf mij het
gevoel dat de interpretatie van artikel 81 eendimensionaal is en sterk wordt
bepaald door het formeel wetsbegrip. Laat ik proberen te verduidelijken waarom
ik tot een bredere benadering wil komen op het punt van de delegatieproblematiek.Als wij spreken over het begrip "afwijking" bedoelen wij iets
anders dan wanneer wij spreken over uitzondering of ontheffing. Als in het
kader van wetgeving in formele zin de wetgever zegt in welke situaties ontheffing
van de norm mag worden gegeven of een uitzondering mag worden gemaakt op de
regel, is de wil van de wetgever gericht op de situatie die aan de orde is.
Iets anders is het als de wetgever zegt dat de regering of de minister bevoegd
is om van de nieuwe norm af te wijken in situaties die wij nog niet kennen
of in het geval van Europese regelgeving die op gespannen voet staat met de
oude norm. Het idee is dan als het ware: u zoekt het verder zelf maar uit.
Een dergelijke benadering is op zijn minst in strijd met de geest van artikel
81. Wij moeten dus voor ogen proberen te houden dat dit niet de bedoeling
kan zijn van artikel 81. Dit geldt te meer als het gaat om een terrein van
meerdere vormen van wetgeving. Europese regelingen betreffen immers talloze
terreinen van wetten in formele zin waarmee wij in ons land regels hebben
gesteld. Stel dat wij het geschetste op al die terreinen als methode zouden
hanteren, dan praat men niet meer over delegatie, maar materieel over attributie.
Dat is de kern van de argumentatie van het rapport-Besselink. Die is moeilijk
te weerleggen. Het gaat hier om een zodanige reeks van incidenten dat men
niet meer van incidenten kunt spreken. Er is dan sprake van een structureel
probleem en dat betekent dat men het moment bereikt waarop men de omslag maakt.
Dan gaat het niet meer alleen om het formele wetsbegrip, maar om het vraagstuk
van de verhouding tussen enerzijds de regering en anderzijds de Staten-Generaal.
Dat moment hebben wij naar mijn overtuiging bereikt en daarom is een andere
benadering nodig. De benadering die de regering nu voorstelt, spoort naar
mijn mening geheel met de benadering die door de Kamer is verwoord en waarmee
is gewezen op de praktische uitwerking van artikel 81 en de aangegeven afspraken.
Ik kan dat illustreren met het noemen van twee uitzonderingen. Er is gesproken
over staatsnoodrecht. Een noodsituatie brengt vanzelf met zich mee dat de
overheid moet kunnen afwijken van normen in wetten in formele zin. Dat ligt
niet in de aard van de delegatie besloten, maar in de aard van de noodsituatie.
Stel dat de Kamer zegt: wij gaan hier iets regelen op een bepaald terrein,
maar wij vinden het wenselijk dat er wordt geëxperimenteerd met vormen
van regels die nu nog niet zijn voorzien in deze wet in formele zin en wij
laten het aan u over om daarvoor andere regels te formuleren. Dan ligt het
in de aard van dat experimenteerartikel besloten dat het mogelijk wordt gemaakt.
De wil van de wetgever is dan op die andere alternatieven gericht. Dat is
een andere situatie dan wij eerder hebben besproken, wanneer in algemene zin
wordt gezegd: kijkt u maar hoe u het probleem in de toekomst oplost. Wij zullen
dan als wetgever moeten zeggen dat dit niet kan, omdat het in ieder geval
op gespannen voet staat met de geest van artikel 81.Dat brengt mij tot twee opmerkingen. De ene opmerking heeft betrekking
op de voorgestelde tekst voor artikel 33a. De Kamers in het algemeen en zeker
de Eerste Kamer zullen terughoudend moeten zijn met zich te mengen in de teksten
van de Aanwijzingen voor de regelgeving, omdat dat in beginsel een kabinetszaak
is. De minister van Justitie heeft terecht opgemerkt dat de Grondwet prevaleert.
Dat geldt ook hier, maar ik ben wel van mening dat het wenselijk en nuttig
zou zijn, ook in het licht van de discussie over voetnoot 6 bij zijn op 14 mei
ontvangen brief van 11 mei, dat in de toelichting bij artikel 33a uitdrukkelijk
wordt opgenomen dat, waar in de regel wordt gesproken over "afwijken",
wordt bedoeld "buiten werking stellen". Daarmee is buiten twijfel
dat ook dat onder dat begrip valt en dat er niet twee regimes naast elkaar
worden gecreëerd.De laatste opmerking betreft het opruimen van de "rommelzolder".
De minister heeft gezegd: wij zullen bij gelegenheid, als een wetswijziging
aan de orde is, kijken naar de bepalingen die daar staan en dat wijzigen.
Ik voel wel iets voor die praktische benadering, maar wat mij betreft worden
er twee voorwaarden aan verbonden. De eerste is dat wij over twee jaar een
overzicht krijgen van deze minister en dat wij die toezegging, als hij die
wil doen, opnemen in onze toezeggingenregistratie, waarin een overzicht wordt
gegeven van de wijzigingen die intussen op de bijlage 2-lijst zijn gepasseerd
in de Kamers. Daarmee creëren wij voor onszelf een controlemoment –
de minister en zijn wetgevingsafdeling doen dat ook voor zichzelf –
om na te gaan of de hier gemaakte afspraken worden nagekomen. De tweede voorwaarde,
een logische consequentie van deze aanpak, is dat de regering vandaag bij
monde van deze twee ministers zegt dat van de bevoegdheid om
af te wijken in die andere wetten vanaf vandaag geen gebruik zal worden gemaakt.
Dat ligt voor de hand, als wij van mening zijn dat dit de gewenste situatie
is.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter. De minister van Binnenlandse Zaken en ik verschillen van mening
over de wijze waarop artikel 81 van de Grondwet behoort te worden uitgelegd.
Dat is mogelijk en ook geenszins bezwaarlijk, als maar niet komt vast te staan
dat de uitleg die de minister van Binnenlandse Zaken heeft gegeven de juiste
is. Dat is namelijk niet het geval. Alleen reeds om dit aan te tonen heeft
dit debat hier plaatsgevonden. Op zijn minst kan het resultaat wat de uitleg
van artikel 81 betreft zo worden samengevat dat de regering het ene vindt
en dat de grote meerderheid van deze Kamer, zo niet de hele Kamer er anders
over denkt. Daar de Eerste Kamer meebeslist over de toepassing van artikel
81, is daarmee het laatste woord gezegd. Als wij vervolgens deze uitleg niet
accepteren in de praktijk van de uitwerking, is het afgelopen. Maar zoals
het hoort, blijven wij op een nette manier van mening verschillen. De zin
die met grote vanzelfsprekendheid door de minister van Binnenlandse Zaken
opnieuw is uitgesproken dat de vrijheid van de wetgever in formele zin met
zich brengt dat hij de bevoegdheid heeft om te bepalen dat een lagere regelgever
materieel van de wet in formele zin kan afwijken, blijft een van bovenaf gegeven
openbaring die niet gebaseerd is op overige argumenten binnen de wet. Zo is
het althans naar mijn mening, maar de minister kan er straks op antwoorden.
Zij gebruikt het systeem dat bekendstaat als "gutta cavat lapidem, non
vi sed saepe cadendo": de druppel holt de steen uit, niet door kracht,
maar door almaar opnieuw te vallen.Ik was gevoelig geraakt door de opmerkingen van de minister van Justitie
over de te grote detaillering in de formele wet. Ik meen dat daar een belangrijk
deel van het probleem schuilt. Ik heb wel eens in een artikel in het Juristenblad
lang geleden betoogd dat het Meerenbergarrest eigenlijk rampzalig is geweest,
want daardoor is de zelfstandige wetgevende bevoegdheid van de kroon beperkt.
Het zou veel handiger zijn als wij het Franse systeem hadden van ordonnance
en loi, waarmee je uitmaakt welke dingen op het ene en op het andere terrein
kunnen worden gedaan. De AMvB-gever kan dan zijn gang gaan, zij het dat de
AMvB door de rechter te allen tijde kan worden getoetst aan de wet. Dat is
een voordeel, als een lagere regeling op die wijze kan functioneren.Je kunt je ook afvragen hoe dat moet met dat dikke onderzoeksrapport dat
de minister van Justitie ons heeft geleverd over alle gevallen in de wetgeving
die al hebben plaatsgevonden. Toen wij in 1998 bezwaar maakten tegen artikel
18, lid 2, van de Telecomwet, werd ons tegengeworpen dat het al op zeven plaatsen
in de wetgeving bestond. De goede Homerus slaapt wel eens, en het was de Eerste
Kamer dus gepasseerd. Volgens mij heeft de minister van Binnenlandse Zaken
het gevoel: als wij nu toegeven dat er strijd is met de Grondwet, dan zouden
al die wetten die al zijn aangenomen op losse schroeven komen te staan. Ik
heb dat gevoel niet. Als deze Kamer immers een wet heeft aangenomen, is het
een wet. Dan hebben wij in ieder geval wat die wet betreft de Grondwet op
de juiste wijze uitgelegd. Ik heb wel een vraag aan de minister van Justitie. Als ik mevrouw De Wolff
goed begrijp, is het geval dat zij in eerste termijn heeft genoemd een voorbeeld
van toepassing van deze techniek van wetgeving. Aan een lagere wetgever laat
je de mogelijkheid om van de wet af te wijken. De rechter pakt vervolgens
die lagere regelgeving, een AMvB of ministeriële regeling, vergelijkt
die met de wet en stelt vast dat die daarmee in strijd is. Een rechter die
het eens is met mijn opvatting dat artikel 81 niet toelaat dat de wetgever
dat doet, kan dat praktisch toetsen en zeggen dat die lagere regeling ongeldig
is, omdat de wetgever die opdracht nooit aan de lagere regelgever had mogen
geven. Dat is voor mij een reden om niet al te gemakkelijk te doen over al
die zaken die reeds hebben plaatsgevonden. De minister legt ons een flinke
stapel voor van dit soort bepalingen. Hij zal toch moeten denken aan een veegwet
om te voorkomen dat een rechter, nadat Jurgens daarover een belangrijk artikel
in het Juristenblad heeft geplaatst, een spirituele ingeving krijgt als een
klager voor hem komt en klaagt tegen het besluit dat jegens hem is genomen,
dat gebaseerd is op een ministeriële regeling die weer is gebaseerd op
deze techniek. Die rechter kan dan zeggen: dat is in strijd met de wet en
de klager heeft gelijk. Dan is er nogal wat gaande. Het is belangrijk om zo
snel mogelijk alle kieren te dichten en er niet te lang mee te wachten, want
anders krijgen wij meer zaken zoals mevrouw De Wolff ons heeft voorgehouden.
Misschien kan zij straks aangeven of ik haar voorbeeld goed gebruik.Ik denk toch dat het nodig is om de minister van Justitie en de minister
van Binnenlandse Zaken te steunen in hun streven om het anders te doen en
dat een uitspraak van de Kamer daarvoor op zijn plaats is. Je kunt wel zeggen
dat er een ontwerp voor ons ligt voor nieuwe Aanwijzingen voor de regelgeving,
maar er zijn mensen die van nature wantrouwig zijn. "Ik moet het nog
zien, zei blinde Maupie", een goede Amsterdamse uitdrukking. Als je mijn
overzicht ziet van wat er sinds 1998 is gebeurd, is er voor die twijfels ook
enige ruimte. Als ik nu een motie namens anderen in de Kamer indien om de
regering te ondersteunen in haar streven om voortaan de goede weg te gaan,
dan doe ik dat met het grootste genoegen. Daarbij teken ik aan dat een discussie
over dit onderwerp in deze Kamer ritueel blijkbaar niet anders kan worden
afgesloten dan met een motie-Jurgens.De voorzitter:Door de leden Jurgens, Van de Beeten, Broekers-Knol, De Wolff, Kox, Holdijk
en Engels wordt de volgende motie voorgesteld:De Kamer,gehoord de beraadslaging,Jurgensgehoord het debat over de vorm van wetgeving – al dan niet ter implementatie
van EU-besluiten – waarbij de wetgever lagere wetgevers machtigt om
regels te stellen, ook als deze regels afwijken van de wet, dan wel als deze
in de plaats worden gesteld van bestaande wetsteksten;indachtig dat de Kamer reeds sedert 1998 consistent als haar mening te
kennen heeft gegeven dat deze vorm van wetgeving op gespannen voet staat met
het legaliteitsbeginsel in onze constitutie en in het bijzonder met artikel
81 Grondwet;overwegende dat de Kamer er reeds vele malen bij de regering op heeft
aangedrongen om deze vorm van wetgeving niet meer te gebruiken en eveneens
bij meer wetsvoorstellen heeft geëist dat de gewraakte wetsbepalingen
niet in werking zouden treden;indachtig dat in de laatste vijf jaar meermalen aangedrongen is op het
formuleren van een regeringsstandpunt over de constitutionele toelaatbaarheid
van deze vorm van wetgeven, dit met name naar aanleiding van het onderzoeksrapport-Besselink
c.s. van mei 2002, welk rapport als advies aan de regering is uitgebracht;overwegende dat het regeringsstandpunt over het desbetreffende deel van
dit rapport na vijf jaar pas zeer onlangs aan de Kamer kenbaar is gemaakt;overwegende dat ook de Aanwijzingen voor de regelgeving op dit punt nog
steeds niet zijn aangepast, hoewel de regering ter zake thans wel concrete
voornemens lijkt te hebben;vaststellend dat inmiddels wetsvoorstellen de Kamer blijven bereiken waarin
de gewraakte bepalingen voorkomen, laatstelijk nog in de Geneesmiddelenwet;gehoord het voornemen van de Kamer om wetsvoorstellen waarin de gewraakte
bepalingen voorkomen, niet meer te aanvaarden;dringt er bij de regering op aan om deze vorm van wetgeving niet meer
te gebruiken,en gaat over tot de orde van de dag.Zij krijgt C (21109,26200-VI, nr. 65).De heer Jurgens (PvdA):Als slotwoord wil ik zeggen dat ik overigens van mening ben dat het terugzendrecht
moet worden ingevoerd.De heer Kox (SP):Voorzitter. In mijn eerste termijn zei ik dat goed werk kennelijk tijd
nodig heeft. Vandaag lijkt de tijd gekomen om het goede werk af te ronden.
Ik ben blij met de motie die zojuist is ingediend en die ook door mijn fractie
is ondertekend. Het blijft overigens memorabel dat collega Jurgens de enige
senator is die er voortdurend in slaagt om boeken in motievorm uit te geven.
Dat zullen wij straks gaan missen. Dan krijgen wij gewoon korte, heldere moties.
Desalniettemin heeft deze motie zeker onze steun, te meer omdat ik in het
debat ondanks de heldere uitspraken van de bewindslieden toch af en toe enige
spanning zie tussen wat was en wat hoort te zijn. Met deze motie wordt dat
helemaal opgelost. Dan weten wij met z'n allen wat wij echt vinden vanaf vandaag.
In die zin heeft collega Jurgens gelijk: dit moet afgerond worden met een
motie en wij laten dat graag de motie-Jurgens zijn, temeer omdat het zijn
laatste motie zal zijn. Wij hebben in de toekomst nog alle kans om daar moties-Kox
aan toe te voegen, maar ik hoop niet op dit onderwerp.Wat te doen met wat er al is? De minister van Justitie heeft gelijk dat
wij niet alles hals over kop moeten gaan schrappen. Dat is te veel werk. Wij
hebben wel andere zaken te doen. Daarover ben ik het met hem eens. De wat
pragmatische formulering "wij gaan niet zeggen dat het in strijd is met
de Grondwet want dan worden wij straks toch verplicht om op te ruimen",
kan ik begrijpen, maar ik ben het er niet mee eens. Ik vind het net iets te
zuinig om te zeggen dat dit wel lopenderwijs gebeurt en dat wij deze wetten
op termijn allemaal wel tegenkomen. Misschien komen wij sommige wetten helemaal
niet snel tegen en dan blijven die zo bestaan.Inmiddels hebben collega's al suggesties bij de bewindslieden ingeleverd
om dit op te lossen. De heer Van de Beeten heeft de suggestie gedaan om vanaf
vandaag de bestaande afwijkende delegatie niet meer te gebruiken. Als wij
het daarover eens zijn, is dat probleem al opgelost. De suggestie van de heer
Jurgens was om er een veegwet van te maken, opdat de ongewenste bepalingen
toch op enige termijn verdwijnen. Dan is er nog het voorstel van de heer Van
de Beeten om over twee jaar een overzicht op te stellen waaruit blijkt hoever
wij hiermee zijn. Als de bewindslieden bereid zijn om dat te doen, denk ik
dat wij echt goed werk hebben geleverd. Dan hebben wij vastgesteld hoe de
toekomst zal zijn en hoe wij met het verleden moeten omgaan. Dan is dit volgens
mij een nuttig en zinvol debat geweest.Minister Ter Horst:Voorzitter. De meeste vragen zijn aan de minister van Justitie gesteld,
dus ik ben snel klaar.De heer Van de Beeten gaf aan dat er een groot verschil is tussen een
formeel wetsbegrip en een materieel wetsbegrip en daar zit volgens mij ook
het springende punt. Wij verschillen kennelijk enigszins van inzicht over
het formele wetsbegrip. Ik ga niet herhalen waarom ik dat vind, want dan hou
ik weer een mantra. Over het materiële wetsbegrip zijn deze Kamer en
de regering na tot elkaar gekomen. Volgens mij is dat een felicitatie aan
deze Kamer waard.Als het lijstje er is en er is regelgeving die afwijkt van de wet, kan
de rechter volgens de heer Jurgens tot het oordeel komen dat er sprake is
van strijdigheid. De rechter kan dat volgens mij nu ook. Het interessante
is dat het kennelijk nooit gebeurt. In alle gevallen waarvan de heer Jurgens
vindt dat er sprake is geweest van strijdigheid, heeft de rechter kennelijk
nooit een uitspraak gedaan over het feit dat die strijdigheid er is. Dat is
een interessant punt.Dan ga ik in op de motie. Ik moet eerlijk zeggen dat ik niet bij alle
woordvoerders heb gehoord dat zij het voornemen hebben om wetsvoorstellen
waarin de gewraakte bepalingen voorkomen, niet meer te aanvaarden. Het gaat
daarbij niet alleen om regels die afwijken van de wet, maar ook om de regels
die in de plaats worden gesteld van bestaande wetsteksten. Het is de motie
van de Kamer, maar als zij zich in de toekomst aan deze motie houdt, zullen
alle wetten waarin deze bepalingen voorkomen niet worden aangenomen. Overigens
is het dan toch de Eerste Kamer die moet ingrijpen; de heer Kox noemde dit
niet proper. Wij waren het er eigenlijk over eens dat dit niet zou moeten kunnen. Deze afweging moet de Kamer echter zelf maken.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Het is van tweeën een. Als het kabinet van nu af aan de gewijzigde
Aanwijzingen voor de regelgeving serieus neemt, hoeven wij dat reglement nooit
te gebruiken...Minister Ter Horst:Dat doet u in de motie.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):...want dan krijgen wij die wetsteksten niet.Wij laten duidelijk doorschemeren dat, als de regering zich niet aan de
Aanwijzingen voor de regelgeving houdt, dit in essentie de opvatting van de
Eerste Kamer is, die nu Kamerbreed wordt verwoord.Minister Ter Horst:Ik weet niet hoe de Eerste Kamer en de regering met elkaar omgaan. Deze
leden van het kabinet hebben een duidelijke handreiking naar de Kamer gedaan.
De minister van Justitie heeft die helder geformuleerd. De Kamer mag er staat
op maken dat wij dat ook gaan uitvoeren. Een "dreiging" in de tekst,
namelijk dat de Kamer dat niet meer zal aanvaarden, lijkt mij vrij ver gaan.
Als die passage geschrapt wordt, staat er volgens mij hetzelfde, namelijk:
dringt er bij de regering op aan, deze vorm van wetgeving niet meer te gebruiken.
Nogmaals, het is de motie van de Kamer en zij gaat daarover. De minister van
Justitie zal nog nader ingaan op het dictum van de motie.Minister Hirsch Ballin:Mevrouw de voorzitter. Het is misschien praktisch om eerst iets te zeggen
over wat mevrouw Broekers-Knol zei over de Europese regelgeving, hoewel dit
onderwerp op allerlei manieren aan de orde zal komen. Ik heb in mijn antwoord
in eerste termijn gezegd dat goed werken met Europese wetgeving betekent beginnen
met nadenken over de implementatie, nog voordat de definitieve besluitvorming
over de richtlijn, de verordening of het kaderbesluit heeft plaatsgevonden.
Dat komt de kwaliteit van de implementerende wetgeving ten goede.Dan kom ik op de uitvoering van onze brief van 11 mei jongstleden
en de bijlage bij het voorstel tot wijziging van de Aanwijzingen voor de regelgeving.
Bij deze Aanwijzingen voor de regelgeving hebben wij het niet over een grondwetswijziging,
zoals ik in eerste termijn ook heb gezegd. De Aanwijzingen voor de regelgeving
worden gehanteerd als maatstaf bij elk van de ministeries. Zij zijn het resultaat
van gezamenlijke besluitvorming in de ministerraad en worden gebruikt in de
advisering door de Raad van State. In de bijlagen bij de adviezen van de Raad
van State zijn er regelmatig verwijzingen naar te vinden. Zij komen soms wel
en soms niet aan de orde in de discussies in de Tweede en de Eerste Kamer.Bij de beoogde Aanwijzingen voor de regelgeving wordt de gebruikelijke
procedure gevolgd. De Raad van State wordt hierover advies gevraagd. Het zou
een novum zijn om een voorhangprocedure te introduceren voor de Aanwijzingen
voor de regelgeving. Wij hebben het niet over een algemene maatregel van bestuur,
maar over de Aanwijzingen voor de regelgeving. Ik denk dat het voldoende moet
zijn om aan de hand van een brief te spreken over de teneur van deze aanwijzingen
en kennis te nemen van de motie die daarop betrekking heeft.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Het is niet de bedoeling van mijn partij om te komen tot een voorhangprocedure
voor de Aanwijzingen voor de regelgeving en alle wijzigingen die daarin plaatsvinden.
Ik heb als een belangrijk element van de discussie van vandaag genoemd dat
wij moeten vaststellen of de leden 2 en 3 van artikel 34 wel zo moeten worden
geformuleerd of moeten worden verhelderd. Ik begrijp dat u wilt voorkomen
dat wij het probleem krijgen dat deze Kamer "nee" moet zeggen tegen
wetgeving, zoals ik de minister van Binnenlandse Zaken heb horen zeggen. Dat
wil niemand van ons en dat betekent dat de Aanwijzingen voor de regelgeving
cruciaal zijn.Minister Hirsch Ballin:Dat lijkt mij een heel goede benadering. Wij moeten niet in dat soort
situaties terechtkomen. Ik heb van mevrouw Broekers-Knol goed begrepen dat
het niet de bedoeling is om voorhangprocedures te introduceren bij de Aanwijzingen
voor de regelgeving. Nadat wij het advies van de Raad van State hebben ontvangen
over de voorgenomen wijziging, zal ik de Kamer graag informeren over de manier
waarop wij uitvoering geven aan wat daarin in het vooruitzicht is gesteld.Mevrouw Broekers-Knol heeft natuurlijk gelijk dat er nog naar een paar
punten moet worden gekeken. Zij noemde de routinematige aanpassingen. Ik kan
mij best voorstellen dat de Raad van State daarover opmerkingen maakt die
verheldering brengen. Wat ons voor ogen staat, zijn aanpassingen in verband
met de indexering of het in overeenstemming brengen van tarieven met de werkelijke
kosten.In het verlengde hiervan ligt de vraag wat uit het oogpunt van goede wetgeving
wordt gerekend tot bepalingen of bevoegdheden bij algemene maatregel van bestuur
die afwijken van de inhoud van de wet in formele zin. Op dit punt moeten wij
niet blindvaren op alle gevallen waarin het woord "afwijken" voorkomt,
zoals genoemd in bijlage 2 bij de brief, waarbij natuurlijk is gezocht op
het woord "afwijken". Het gaat om het soort afwijkingen dat is bedoeld
in de debatten die in de afgelopen jaren over dit onderwerp zijn gevoerd.
Ik geef een willekeurig voorbeeld, waarvan er vele te vinden zijn. Laat ik
het niet hebben over wetgeving van een collega die hier niet aanwezig is,
maar over een van de wetten van Binnenlandse Zaken, namelijk de Wet gemeentelijke
basisadministratie persoonsgegevens, een zeer gedetailleerde wet over de gemeentelijke
basisadministratie van persoonsgegevens. Dat is ook gevraagd aan degenen die
aan de totstandkoming van die wet hebben gewerkt. Het is een wet met allerlei
administratieve bijzonderheden.Natuurlijk knopen wij in de oren dat vanmiddag is gezegd dat de detaillering
van de wetgeving misschien te ver is doorgeschoten. De heer Jurgens maakte
een opmerking van historische dimensies, toen hij het Meerenbergarrest en
daarmee bijna anderhalve eeuw rechtsgeschiedenis ter discussie stelde. Wij
kunnen samen onderkennen dat de detaillering van de wet soms te ver is doorgeschoten,
soms op aandringen van een van de Kamers der Staten-Generaal of beide.Ik neem een bepaling van deze wet als voorbeeld: "Bij of krachtens
algemene maatregel van bestuur kunnen regels worden gesteld over de opneming
van gegevens over het verblijfsrecht van de vreemdeling bij
de aanleg van een persoonslijst. Deze regels kunnen afwijken van het bepaalde
in deze afdeling." Daarin wordt het woord "afwijken" gebruikt.
In een iets andere wetgevingstechniek had er ook kunnen staan dat de bepalingen
van de Wet GBA van toepassing zijn op de meest voorkomende gevallen en dat
een separate regeling bij algemene maatregel van bestuur wordt vastgesteld
voor zover het gaat om GBA met betrekking tot verblijfsrechten van vreemdelingen.
Dan hebben wij het eigenlijk alleen nog maar over een verschil in redactie
van wetgeving.Hier wordt wel het woord "afwijken" gebruikt, maar dat is niet
wat in de debatten met deze Kamer met "afwijken" is bedoeld. Wij
zouden er niet aan moeten denken dat er vanaf morgen geen bepalingen meer
over vreemdelingen in de Wet GBA kunnen worden opgenomen, omdat wij hier hebben
toegezegd dat bepalingen over afwijkingen niet meer kunnen worden toegepast.Laten wij ons goed realiseren wat de materiële strekking is van de
toezegging die van ons wordt verwacht. Wij moeten niet, gebiologeerd door
het gebruik van het woord "afwijken", alle regelingen die voor een
deel in een AMvB zijn ondergebracht, omdat je anders een eindeloos omvangrijke,
gedetailleerde wet zou krijgen, erbuiten brengen. Hetzelfde geldt voor hardheidsclausules.Mevrouw Broekers-Knol (VVD):Ik ben het volstrekt eens met de minister van Justitie die erop wijst
dat dubbelzinnig gebruik van het woord "afwijken" kan leiden tot
allerlei moeilijke situaties waar niemand behoefte aan heeft. De minister
van Justitie houdt impliciet een pleidooi voor nog veel betere stroomlijning
van het gebruik van de Nederlandse taal in de wetgeving van de verschillende
departementen. Als dat mede een uitkomst is van het debat van vandaag, ben
ik daar heel blij mee.Minister Hirsch Ballin:Ik ben blij dat wij het erover eens zijn dat het erom gaat een situatie
te voorkomen waarin de Kamer als wetgever in formele zin eerst iets beslist
en vervolgens wordt geconfronteerd met een algemene maatregel van bestuur
die dat doorkruist. In de bepalingen die materieel niets anders inhouden dan
het vermijden van een verder doorgeschoten detaillering van de wetgeving,
wordt ook vaak het woord "afwijken" gebruikt. Deze moeten wij op
de een of andere manier buiten deze operatie brengen, omdat het anders onhanteerbaar
wordt.Ik zeg dan ook graag toe dat ik de Kamer zal informeren over de manier
waarop wij te werk gaan bij het herijken van bestaande wetgeving. Het zou
buitengewoon ondoelmatig zijn om daarin allerlei redacties te betrekken die
buiten de doelstelling van de Kamer in dit debat vallen. Over de bevoegdheden
tot het maken van algemene maatregelen van bestuur die doorkruisen wat de
wetgever eerder heeft besloten, wat de vorm kan aannemen van buiten werking
stellen of direct doorkruisen door andere regels dan waartoe de wetgever eerst
heeft besloten, zal ik graag een brief aan de Kamer zenden. Misschien kunnen
wij daar dan op ingaan bij gelegenheid van de brief die ik u heb toegezegd
als de Raad van State heeft geadviseerd, met inachtneming van de gedachte
om daarin ook aan te geven dat wij bijvoorbeeld na een jaar of twee de balans
opmaken van wat er sindsdien is gebeurd. Dat is een discipline die wij graag
aanvaarden.De heer Van de Beeten (CDA):Als ik het goed begrijp hebben wij een tamelijk ongekuiste – om
maar niet het woord "proper" te gebruiken – lijst als bijlage
2 gekregen. Zou het niet mogelijk zijn om ons een wat doelmatiger lijst te
doen toekomen waarin is uitgezeefd wat er niet in thuishoort op basis van
de gedachtewisseling tussen mevrouw Broekers en de minister, zodat wij voor
onszelf een lijst hebben waarmee wij echt iets kunnen in het kader van onze
toetsende taak?Minister Hirsch Ballin:Dat is wel een stuk meer werk dan het zoeken op trefwoorden. Die materiële
beoordeling kan een vervolgactie zijn. Ik zou daar nu geen termijn bij willen
noemen. Het kan een latere brief worden dan de brief na ommekomst van advisering
door de Raad van State, maar het lijkt mij in ieder geval een goede gedachte
die de heer Van de Beeten verwoordt.Dan de motie. Als ik de ondertekening zie, maakt die een goede kans om
door uw Kamer te worden aanvaard. Ik bleef even haken bij de passage "overweegt
dat ook de Aanwijzingen voor de regelgeving op dit punt nog steeds niet zijn
aangepast, hoewel de regering ter zake thans wel concrete voornemens lijkt
te hebben". Degene die later het vervolg van de geschiedenis na de voetnoot
van de heer Jurgens leest, zal zich afvragen of de Kamer daarbij onder ogen
had gezien onze brief van 11 mei 2007 waarin concrete voornemens worden
uitgesproken. Dat "lijkt te hebben" lijkt mij een wat afstandelijke
formulering, maar moties moeten worden beoordeeld op het dictum. Ik ga ervan
uit dat wij een gepast tribuut brengen aan deze motie door die als een steun
in de rug te zien bij de voornemens die ik net heb uitgesproken.De heer Jurgens (PvdA):Als ik zeg dat de minister het woordje "lijkt" mag lezen als "blijkt",
is hij dan gelukkiger?Minister Hirsch Ballin:Zeker, dan ben ik veel gelukkiger!De voorzitter:Ik moet zeggen dat "lijkt" echt iets anders is dan "blijkt"
en dat het dan wel zo prettig zou zijn als de motie in die zin wordt aangepast,
als dat althans in de geest van de heer Jurgens is.De heer Jurgens (PvdA):Ik moet dan even rondkijken naar de andere ondertekenaars, maar er lijkt
mij geen bezwaar tegen te bestaan om de motie in die zin te wijzigen.De voorzitter:De motie-Jurgens c.s. (21109,26200-VI, nr.
65, C) is in die zin gewijzigd dat zij thans luidt:De Kamer,Hirsch Ballingehoord de beraadslaging,gehoord het debat over de vorm van wetgeving – al dan niet ter implementatie
van EU-besluiten – waarbij de wetgever lagere wetgevers
machtigt om regels te stellen, ook als deze regels afwijken van de wet, dan
wel als deze in de plaats worden gesteld van bestaande wetsteksten;indachtig dat de Kamer reeds sedert 1998 consistent als haar mening te
kennen heeft gegeven dat deze vorm van wetgeving op gespannen voet staat met
het legaliteitsbeginsel in onze constitutie en in het bijzonder met artikel
81 Grondwet;overwegende dat de Kamer er reeds vele malen bij de regering op heeft
aangedrongen om deze vorm van wetgeving niet meer te gebruiken en eveneens
bij meer wetsvoorstellen heeft geëist dat de gewraakte wetsbepalingen
niet in werking zouden treden;indachtig dat in de laatste vijf jaar meermalen aangedrongen is op het
formuleren van een regeringsstandpunt over de constitutionele toelaatbaarheid
van deze vorm van wetgeven, dit met name naar aanleiding van het onderzoeksrapport-Besselink
c.s. van mei 2002, welk rapport als advies aan de regering is uitgebracht;overwegende dat het regeringsstandpunt over het desbetreffende deel van
dit rapport na vijf jaar pas zeer onlangs aan de Kamer kenbaar is gemaakt;overwegende dat ook de Aanwijzingen voor de regelgeving op dit punt nog
steeds niet zijn aangepast, hoewel de regering ter zake thans wel concrete
voornemens blijkt te hebben;vaststellend dat inmiddels wetsvoorstellen de Kamer blijven bereiken waarin
de gewraakte bepalingen voorkomen, laatstelijk nog in de Geneesmiddelenwet;gehoord het voornemen van de Kamer om wetsvoorstellen waarin de gewraakte
bepalingen voorkomen, niet meer te aanvaarden;dringt er bij de regering op aan om deze vorm van wetgeving niet meer
te gebruiken,en gaat over tot de orde van de dag.Zij krijgt D (21109,26200-VI, nr. 65).Minister Hirsch Ballin:Voorzitter. Ik denk dat ik over de manier waarop wij het dictum van de
motie opvatten voldoende heb gezegd. Wij zien deze motie als een steun in
de rug. Ik ben de heer Jurgens als eerste ondertekenaar dankbaar voor wederom
een steun in de rug voor wat mij op het gebied van het staatsrecht te doen
staat, bijna veertig jaar na zijn eerste steun in de rug op dit gebied.De beraadslaging wordt gesloten.De stukken 21109, nr. 159 (de brief van de minister van Justitie inzake
versnelde implementatie EU-richtlijnen), en 26200-VI, nr. 65, A (de brief
van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties met een kabinetsstandpunt
ten aanzien van het rapport "De Nederlandse Grondwet en de Europese Unie"),
worden voor kennisgeving aangenomen.De brief van de minister van Justitie inzake bijzondere totstandkomingsprocedures
voor en parlementaire betrokkenheid bij gedelegeerde regelgeving (30800-VI,
C) wordt van de agenda afgevoerd.De voorzitter:Ik stel voor om volgende week over de ingediende motie te stemmen.Daartoe wordt besloten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20062007-901-907.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl