19de vergadering; 4 maart 2003
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, nr. 19 item 593-600

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

20-03-2003

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 19

04-03-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27809Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 613-615
19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 583-583
19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 583-584
19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 593-600
19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 584-593
19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 600-604
19de vergadering; 4 maart 2003Pagina 604-613

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 49 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van: 
 
 het wetsvoorstel Aanpassing
van Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek aan de richtlijn betreffende bepaalde
aspecten van de verkoop van en de garanties voor consumptiegoederen (27809).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 Voorzitter: Jurgens
 
 
 
 
 
 Mevrouw Broekers-Knol (VVD):
 
 Voorzitter. Het wetsvoorstel waarover wij vandaag spreken, strekt tot
uitvoering van richtlijn nr. 99/44/EG van het Europees Parlement en de Raad
van de Europese Unie betreffende bepaalde aspecten van de verkoop van en de
garanties voor consumptiegoederen. De richtlijn beoogt een gemeenschappelijk
minimumniveau van consumentenbescherming te scheppen voor de verkoop van consumptiegoederen,
die geldt onafhankelijk van de plaats van aankoop van deze goederen binnen
de Gemeenschap. De achtergrond van de richtlijn is dat de consument in staat
gesteld moet worden, ten volle van de interne markt te profiteren zonder daarbij
belemmerd te worden door grote verschillen in wetgeving tussen de lidstaten
op het terrein van de verkoop van consumptiegoederen.
 
 De vraag is of dit doel met de richtlijn wordt bereikt. In mijn bijdrage
namens de VVD-fractie zal ik vooral aandacht besteden aan het wettelijk bewijsvermoeden
van artikel 18, lid 2, dat wil zeggen het rechtsvermoeden van artikel 5, lid
3, van de richtlijn, en daarnaast nog enkele andere punten aan de orde stellen,
zoals evaluatie van de toepassing van de richtlijn en artikel 18, lid 3, betreffende
de montagevoorschriften.
 
 Door het wettelijk bewijsvermoeden van artikel 18, lid 2, wordt op voorhand
als vaststaand aangenomen dat de zaak bij de aflevering niet aan de overeenkomst
heeft beantwoord als de afwijking van het overeengekomene zich binnen een
termijn van zes maanden na aflevering openbaart. De verkoper kan vervolgens
tegenbewijs leveren. Dit hoeft echter niet bewijs van het tegendeel te zijn.
Het is voldoende dat de verkoper met het tegenbewijs zoveel twijfel zaait
dat het vermoeden dat de zaak bij aflevering niet aan de overeenkomst heeft
beantwoord, niet houdbaar is. Vervolgens komt de bewijslast te rusten bij
de koper. Hij zal alsnog moeten bewijzen dat de zaak bij aflevering niet aan
de overeenkomst heeft beantwoord.
 
 De vraag is natuurlijk hoe wij ons dit moeten voorstellen bij levende
have en planten. Hoe kan de verkoper tegenbewijs leveren dat "zoveel twijfel
zaait"? Wat kan, mag en moet hij doen om de benodigde informatie te verzamelen?
De koper heeft blijkens artikel 23, lid 1, vanaf het moment van ontdekken
twee maanden de tijd om de verkoper van de klacht op de hoogte te brengen.
De plant is inmiddels volledig verpieterd of dood; het dier dood en begraven.
Wat moet de verkoper dan? Graag een reactie hierop van de minister.
 
 In de nadere memorie van toelichting stelt de minister dat de aard van
bepaalde planten of dieren (zaken derhalve) zich mogelijk tegen de toepassing
van het wettelijk bewijsvermoeden van artikel 18, lid 2, kan verzetten. De
rechter zal uitkomst moeten bieden. Allereerst zal hij de vraag moeten beantwoorden
of de aard van de zaak zich tegen het toepassen van het wettelijk bewijsvermoeden
verzet en zo ja, dan zal de koper moeten stellen en bewijzen dat de zaak reeds
bij de aflevering niet aan de overeenkomst heeft beantwoord. De richtlijn
beoogt de consument te beschermen, maar is het reëel te veronderstellen
dat in dit soort gevallen bij planten, konijnen, huisdieren en dergelijke
de koper naar de rechter zal stappen om die bescherming daadwerkelijk te realiseren?
Hoe beoordeelt de minister dit?
 
 Voor zover mijn fractie bekend is, heeft Duitsland bij de totstandkoming
van de richtlijn laten blijken het rechtsvermoeden van artikel 5, lid 3, van
de richtlijn niet te wensen voor groot vee. Nederland heeft zich bij de stemming
over artikel 5, lid 3, van stemming onthouden. Kan de minister een nadere
toelichting geven over het Duitse en vooral het Nederlandse standpunt? Is
bij de totstandkoming van de richtlijn voldoende aandacht besteed aan bewijsproblemen
in verband met de koop van levende have, planten en dergelijke zaken?
 
 Stel ik koop een gouden ketting in Italië. Bij thuiskomst blijkt
de gouden ketting niet aan de overeenkomst te beantwoorden: wat goud leek
en voor goud verkocht is, blijkt nep. Nederlands recht is van toepassing,
omdat ik in Nederland mijn gewone verblijfplaats heb. Herstel van de ketting
is niet mogelijk. Ik kan vervanging vragen, "echt" voor "nep", maar wat te
doen als het antwoord "nee" is? Ik kan eventueel prijsvermindering vragen
(de actio quanti minoris van artikel 22, lid 1, sub b) maar dat zal ook niet
veel uithalen, want per slot van rekening is er al betaald. De ontbinding
laat ik maar even buiten beschouwing. Kortom, ik kan een procedure starten,
maar dat is min of meer zinloos want de verkoper verschijnt niet ter zitting
en wordt bij verstek veroordeeld. Het komt er dus op neer dat de richtlijn
in principe voornamelijk binnen de landsgrenzen werkt en dan wordt het doel
van de richtlijn – het doen van grensoverschrijdende aankopen en een
ten volle profiteren door de consument van de interne markt – niet bereikt.
Ik zou hierop graag een reactie van de minister hebben.
 
 Kan de minister informatie verstrekken of er landen zijn, behalve Duitsland
en wellicht Oostenrijk, die sinds de memorie van antwoord van 22 juli 2002
de richtlijn in de nationale wetgeving hebben omgezet en zo ja, welke landen
dit zijn?
 
 Evaluatie door de Commissie zal uiterlijk 7 juli 2006 plaats vinden. Hoe
moet mijn fractie zich dit voorstellen als implementatie bij een groot aantal
landen thans nog niet is geschied? Wanneer bij de evaluatie zou blijken dat
het bewijsvermoeden van artikel 5, lid 3, van de richtlijn voor levende have
en planten onwerkbaar is, is de minister dan bereid om eventueel aanpassing
van het artikel te bepleiten?
 
 Mijn laatste punt is misschien wat detaillistisch, maar is naar mijn oordeel
niet van belang ontbloot. In artikel 18, lid 3, wordt gesproken over de montagevoorschriften
die met de levering van de zaak aan de koper zijn verstrekt. Kan hieronder
ook verstaan worden het opsturen van de montagevoorschriften enkele dagen
na de aankoop of het, na de aankoop, elektronisch ter beschikking stellen
van de montagevoorschriften? Of moeten de montagevoorschriften naar de letterlijke
tekst van artikel 18, lid 3, inderdaad tegelijk met de levering verstrekt
zijn? Kan een verkoper door de montagevoorschriften separaat van de aflevering
te verstrekken zich aan de werking van artikel 18, lid 3, onttrekken? Wanneer
de montagevoorschriften na de levering door de producent aan de koper worden
verstrekt, hoe is dan de positie van de consument?
 
 
 
 
 
 De heer Van de Beeten (CDA):
 
 Voorzitter. Wetende dat mijn collega mevrouw Broekers hier vandaag met
een hersenschudding het woord heeft gevoerd, vraag ik mij af hoe scherp de
vragen zouden zijn geweest indien zij geheel gezond geweest was.
 
 In juridisch Nederland wordt momenteel druk gewerkt aan het kennisnemen
van het nieuwe erfrecht. Ondanks het feit dat dit op verzoek
van deze Kamer wat later is ingevoerd dan oorspronkelijk de bedoeling was,
is het grootste deel van de Nederlandse advocatuur pas ná 1 januari
begonnen met zich te verdiepen in het nieuwe erfrecht. Dat heeft geleid tot
hele bizarre cursussen die met veel humor gepaard gaan, iets wat men niet
zou verwachten bij het nieuwe erfrecht. Zo wordt het overgrote deel van de
wetgeving behandeld aan de hand van in hoofdzaak testamentaire clausules zoals
de "Monica Lewinsky-clausule", de "boedelbak- of Opel Mantra-clausule", de
"Assepoester 1 en 2-bepaling", de "Yves Montand-bepaling" of de "sapcentrifugeregeling".
Met andere woorden: zelfs van het erfrecht kun je nog een humoristische bezigheid
maken. Het is de vraag of dat ook kan met het wetsvoorstel dat vandaag aan
de orde is. Ik zal vooral aandacht besteden aan artikel 5 van de richtlijn
en dan in het bijzonder lid 3, dat ik in navolging van die cursusgevers over
het erfrecht de "met zeepsop gewassen parkiet-clausule" kan noemen.
 
 Ik begin met een aantal opmerkingen over het proces van Europese wetgeving.
De toelichting in de stukken is zeer summier. Memories van toelichting en
stukkenwisseling zoals in Nederland ontbreken op Europees niveau vrijwel volledig.
De toelichtingen moeten worden ontleend aan overwegingen die aan resoluties
en rapporten voorafgaan. Zij zijn niet altijd even helder, al was het maar
door de redactie ervan. Daarnaast hebben wij te maken met besluitvorming in
de Raad van ministers waarvan het resultaat weliswaar bekend wordt gemaakt,
maar waarvan de voorgeschiedenis volledig geheim blijft. In het voorstel van
de Europese Conventie staat overigens dat het verhandelde in de Raad van ministers
straks wel openbaar zal worden gemaakt. Dat is een belangrijke vooruitgang.
Dit moet echter niet alleen gelden voor de vergaderingen van Raad van ministers,
maar ook voor de werkgroepen van de vertegenwoordigers van de lidstaten, want
hierin wordt immers ook veel werk verzet.
 
 Een ander probleem is dat de beginselen van wetgeving in Europees verband
in feite ontbreken. De heer Bracke heeft hier uitvoerig op gewezen in zijn
proefschrift "Voorwaarden voor goede EG-wetgeving". Hij heeft ervoor gepleit
om deze beginselen op te nemen in een grondwet of een Europees handvest. Het
is dus goed dat de Conventie overweegt, het Europees handvest onderdeel te
laten zijn van een Europese grondwet, zodat wetgeving kan worden beoordeeld
aan de hand van een aantal beginselen.
 
 Het ontbreken van deugdelijke bronnen op Europees niveau werkt ook door
in de implementatie. Het is de vraag wanneer de implementatie in de Nederlandse
wetgeving richtlijnconform is. Het Hof van Justitie heeft in de zaak nummer
144/99 van de Europese Commissie tegen Nederland al eens uitgemaakt dat de
situatie van het recht voldoende bepaald en duidelijk moet zijn, zodanig dat
begunstigden in staat zijn om kennis te nemen van al hun rechten. Deze maatstaf
geldt in het bijzonder op het gebied van consumentenbescherming. Mr. Smits
heeft in een artikel dat ik ook in de schriftelijke voorbereiding heb aangehaald,
op grond van dit arrest de systematische wijze van implementatie in Nederland,
die overigens ook in Duitsland wordt gehanteerd, afgewezen. Hij bepleit een
vrijwel letterlijke invoeging. Ik ben het niet met hem eens. De wet kan alleen
duidelijk zijn als de richtlijn duidelijk is. De richtlijn maakt echter geen
onderdeel uit van een samenhangend civiel recht. Daarom ben ik het niet eens
met de kritiek van Smits op het punt van de prijsvermindering zoals die door
dit wetsvoorstel is geïmplementeerd in de Nederlandse wetgeving. Uit
de toelichting op de memorie van antwoord blijkt dat er weinig licht zit tussen
de evenredige prijsvermindering zoals opgenomen in deze wet en de passende
prijsvermindering zoals opgenomen in de richtlijn.
 
 Het is vaak de vraag wat precies de bedoeling is van de Europese wetgeving.
Door de summiere schriftelijke behandeling van wetgeving is de bedoeling van
het onderhavige wetsvoorstel en van de richtlijn ondoorzichtig. Een voorbeeld
in de richtlijn is het begrip "consumptiegoed". In het oorspronkelijke voorstel
van de Europese Commissie is sprake van "elk goed dat normalerwijze is bestemd
voor eindgebruik of -verbruik met uitzondering van onroerend goed". Als gevolg
van een amendement van het Europees Parlement is de definitie gewijzigd in:
"elk roerend goed dat door een verkoper aan de consument wordt geleverd, met
uitzondering van onroerende goederen". In het gewijzigde voorstel van de Commissie
dat hierop volgde, staat: "elk roerend goed dat door een verkoper aan een
consument wordt geleverd". Het gemeenschappelijke standpunt van de Raad en
de Commissie luidt vervolgens: "alle roerende lichamelijke zaken, behalve
goederen die executoriaal of anderszins gerechtelijk worden verkocht en water
en gassen die niet marktklaar zijn gemaakt in een bepaald volume of een bepaalde
hoeveelheid". Alleen al dat laatste roept de vraag op waarover men het eigenlijk
heeft en waarom dat niet is opgenomen in een toelichting. De opmerking over
executoriale verkoop leidt overigens tot de vraag of verkoop door een curator
actief uit de boedel een vorm van executoriale verkoop is in de zin van artikel
19 van Boek 7 en derhalve ook in de zin van de richtlijn. De parlementaire
geschiedenis tot dusver zwijgt hierover, dus wil ik wil graag een antwoord
op die vraag.
 
 De punten die ik net heb genoemd, spitsen zich toe op de kwestie van het
rechtsvermoeden in artikel 5, lid 3, van de richtlijn. Interessant is dat
de commissie van het Europees Parlement voor economische en monetaire zaken
en industriebeleid heeft geadviseerd om deze bepaling geheel te schrappen
en dit bewijsvermoeden uit de richtlijn te halen. De commissie juridische
zaken stelde voor om het rechtsvermoeden alleen van toepassing te laten zijn,
wanneer de verkoper beter dan de koper in staat is om het gebrek aan overeenstemming
te beoordelen.
 
 De vraag is waarom deze voorstellen niet zijn overgenomen door het Europees
Parlement of de Europese Commissie en belangrijker nog, ook niet door de Raad.
Mijn vraag aan de minister is of hij ons kan informeren waarom dit niet is
gebeurd, gelet op het verhandelde in de Raad van ministers.
 
 Mijn overige vragen zijn gericht op de problematiek van dieren en levende
have, waarover collega Broekers ook heeft gesproken. Uit de stukken blijkt
nergens dat hieraan enige aandacht is besteed. Na het uitbrengen van het nader
voorlopig verslag heb ik uit Duitsland vernomen dat in de onderhandelin gen binnen de werkgroep van de Raad geen aandacht is besteed aan
levende have en planten. Is dat juist? Welk standpunt heeft Nederland hierbij
ingenomen? Was Nederland voor het rechtsvermoeden? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, heeft de Nederlandse regering stilgestaan bij de specifieke problematiek
van levende have en planten?
 
 Bij de nadere memorie van antwoord worden twee invalshoeken genoemd om
tegemoet te komen aan bezwaren bij levende have en planten. De eerste is dat
de deskundige verkoper wellicht door eigen onderzoek kan achterhalen wat er
met een overleden dier is gebeurd. De tweede is dat, als een verkoper niet
kan bewijzen dat het dier bij aflevering zonder gebreken was, hij wellicht
feiten en omstandigheden kan stellen en bewijzen die in ieder geval voldoende
twijfel zaaien bij de rechter.
 
 Over beide invalshoeken maak ik een opmerking. De eerste oplossing impliceert
dat de verkoper als het ware zelf een onderzoek moet doen op een kadaver,
respectievelijk een soort sectie moet verrichten. Is dat inderdaad de bedoeling?
Zo ja, is dat niet in strijd met artikel 2, juncto 1, van de wet op de diergeneeskunde,
waarin het slechts dierenartsen wordt toegestaan om als beroep onder andere
een dier te onderzoeken?
 
 Bij de tweede oplossing is de vraag of het wel reëel is om van consumenten
en detaillisten in bijvoorbeeld dieren te verwachten dat zij het uiterst subtiele
spel van stelplicht en bewijslastverdeling spelen zoals in de nadere memorie
is uiteengezet, en dat ook nog zonder juridische bijstand, ten overstaan van
de kantonrechter. Betekent dit niet dat van de kantonrechter een veel actievere
houding wordt gevraagd in deze zaken? Wordt in dit opzicht niet een schijn
van consumentenbescherming geschapen, zoals collega Broekers al zei, aangezien
een consument in de praktijk met een zaak over een gebrekkig huisdier niet
naar de kantonrechter gaat?
 
 De richtlijn voorziet in een evaluatie per juli 2006. Is de minister bereid
om bij de bespreking van deze evaluatie in de Raad van ministers te bepleiten
om artikel 5, lid 3, van de richtlijn te wijzigen en deze bepaling te schrappen
of voor levende have en planten een categorale uitzondering te maken?
 
 
 
 
 
 Minister Donner:
 
 Voorzitter. Het voorliggende wetsvoorstel strekt tot implementatie van
de richtlijn voor bepaalde aspecten van de verkoop van en de garantie op consumptiegoederen.
Het doel van deze richtlijn is om tot een gemeenschappelijk niveau van consumentenbescherming
te komen. Het gaat dus niet specifiek om het grensoverschrijdend verkeer,
maar meer om het bereiken van een bepaald niveau in een gemeenschappelijke
markt. Dit zeg ik even indirect en vooruitlopend op de specifieke vraag of
de richtlijn wel effect heeft op het grensoverschrijdend verkeer. Het uitgangspunt
van de richtlijn is dat de problemen en conflicten waarmee de consument wordt
geconfronteerd bij de aanschaf van consumptiegoederen kunnen worden veroorzaakt
door een gebrek aan overeenstemming tussen de goederen en de afgesloten overeenkomst:
het conformiteitsvereiste.
 
 De richtlijn beoogt derhalve om de wetgeving in de lidstaten met name
op dat punt nader tot elkaar te brengen. Het belangrijkste onderdeel van de
richtlijn daarbij is dan ook om de acties tot welke de consument in dat geval
moet overgaan te harmoniseren. Het doel daarbij is herstel of vervanging.
Andere aspecten van de aankoop door consumenten laat de richtlijn vrijwel
ongemoeid. Te denken valt aan het recht op schadevergoeding, opschorting en
de acties die de verkoper kan ondernemen. De richtlijn regelt dus bepaalde
aspecten van overeenkomsten die vrijwel dagelijks door ieder van ons worden
afgesloten. Het belang van de richtlijn is in dat opzicht dan ook evident.
De gevolgen van de richtlijn voor de Nederlandse praktijk zijn minder groot,
doordat wij sinds 1992 een moderne en gedetailleerde regeling van de koopovereenkomst
kennen in titel 7.1 van het BW. De richtlijn noopt met name tot aanpassing
van het "vermoeden".
 
 Mevrouw Broekers vroeg of het wettelijk bewijsvermoeden hetzelfde is als
een omkering van de bewijslast. Zij wijst daarbij met name het bewijs dat
de verkoper dient te leveren bij de verkoop van dieren. Wanneer het voor de
verkoper onmogelijk is om te bewijzen dat het verkochte bij aflevering aan
de overeenkomst beantwoordde, kan hij wellicht wel feiten bewijzen die het
vermoeden van het tegendeel ontkrachten. Te denken valt aan de situatie waarin
de verkoper kan bewijzen dat de overleden vogel niet goed werd verzorgd, bijvoorbeeld
omdat de vogel ernstig is uitgemergeld. Dat kan voldoende twijfel zaaien,
zodat kan worden vermoed dat de vogel bij de aflevering aan de overeenkomst
heeft beantwoord. Daarbij wijs ik nog op artikel 22 van het Wetboek van Rechtsvordering.
De rechter kan in het geval dat het tot een procedure komt op grond van dat
artikel de koper bevelen om bepaalde stellingen toe te lichten of bepaalde
op de zaak betrekking hebbende bescheiden over te leggen. De rechter kan de
koper ook bevelen aan te tonen welk voedsel hij het dier heeft gegeven, zodat
deze informatie aanknopingspunten kan bieden voor de bewijslevering door de
verkoper. Met deze beantwoording geef ik indirect ook al een antwoord op de
vraag van de heer Van de Beeten. In dit soort zaken kan van de rechter een
actievere rol worden verwacht dan normaal.
 
 Mevrouw Broekers heeft ook nog de situatie geschetst van het beestje dat
dood en begraven is of van de plant die is weggegooid. Op dat moment kan de
koper niet meer bewijzen dat het beestje dood is. Dan kan het ook vermist
zijn of gestolen. Dat valt niet onder het vermoeden. De koper zal dus met
het lijkje naar de winkel moeten gaan om aan te tonen dat het beest daadwerkelijk
gestorven is binnen de termijn. Ik denk dat dit specifieke aspect gedekt wordt.
Tegelijkertijd kan dan uit de staat waarin de plant of het lijkje zich bevindt,
een eventuele aanwijzing worden gevonden voor de vraag of er inderdaad een
gebrek aan het begin was, dan wel een probleem van verzorging.
 
 De discussie richt zich nu op dieren en het is zeker niet mijn bedoeling
om daar bagatelliserend over te doen. Ik weet ook dat de betrokken branche
zich zorgen maakt op dit punt. Daarom zeg ik voor alle duidelijkheid nog eens,
dat Nederland zich van het begin af aan tegen het voorstel op dit punt heeft
gekeerd, ook omdat Nederland deze omdraaiing van rechtsvermoedens niet juist
vindt. Dat heeft er ook toe geleid dat Nederland zich op dit punt heeft onthouden,
maar de consequentie van harmonisatie van wetgeving – dat overigens
in de meeste gevallen tot goede wetgeving leidt – is nu
eenmaal dat een aantal lidstaten overstemd kan worden. Het enkele feit dat
Nederland overstemd wordt, is geen bewijs dat het resultaat slecht is. De
mogelijkheid om lidstaten te overstemmen, geeft in veel gevallen juist de
gelegenheid om betere wetgeving te realiseren.
 
 Vervolgens de vraag of het waarschijnlijk is dat in het geval van planten,
konijnen en huisdieren de koper naar de rechter zal stappen. Ik wijs er daarbij
eerst op dat er al een geschillencommissie Groen is, waar kopers van planten
in veel gevallen terecht zullen komen. Daarnaast is er bij de kantonrechter
geen verplichte rechtsbijstand, zodat de koper slechts griffierecht verschuldigd
is. Hierdoor kan het voor hem lonen om ook in zaken met een gering financieel
belang naar de rechter te stappen. Of dat ook zal gebeuren, weet ik niet.
 
 Dan de situatie dat een nepgouden ketting in Italië is gekocht. Ook
in die situatie is het mogelijk dat het de moeite loont om naar de rechter
te stappen. Wanneer immers een verstekvonnis wordt verkregen, is het met de
nieuwe Europese executieverordening eenvoudiger om bij de Italiaanse rechter
een exquator te verkrijgen. Men kan het vonnis dan met behulp van een deurwaarder
eenvoudig in Italië ten uitvoer leggen. Voorts wijs ik erop dat er bij
de EU een richtlijn en een verordening in voorbereiding zijn die zelfs het
vereiste van de exquator afschaffen. Het gaat hier om de richtlijn kleine
vorderingen en de verordening onbetwiste vorderingen, die beide op dit moment
in behandeling zijn. De bedoeling van beide is om het ook op dat punt voor
de consument eenvoudiger te maken. Uiteraard zal men nog steeds een stap moeten
ondernemen naar de Italiaanse verkoper, maar ook in het grensoverschrijdend
verkeer wordt het eenvoudiger.
 
 Vervolgens de vraag in welke landen de richtlijn inmiddels is omgezet
in wetgeving. Op dit moment zijn dat Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, Finland,
Griekenland, Italië en Zweden. Ik weet dit niet uit eigen kennis, zo
kan ik u verzekeren.
 
 Er is gevraagd hoe wij ons de evaluatie moeten voorstellen als de implementatie
door een groot aantal landen nog niet is geschied. Nu de richtlijn inmiddels
al vier jaar geleden is aanvaard, verwacht ik dat er straks meer lidstaten
zullen zijn die de richtlijn hebben verwerkt. Er zal dus wel ervaring zijn
op het moment dat het nodig is.
 
 Ten slotte de vraag over de montagevoorschriften die met de levering van
de zaak aan de koper zijn verstrekt. Bepalend daarvoor is niet zozeer de vraag
of die voorschriften à la minute gelijktijdig zijn verstrekt, maar
of de voorschriften daadwerkelijk van de verkoper afkomstig zijn. In de memorie
van toelichting wordt hierover op blz. 20 opgemerkt, dat de koper zich op
non-conformiteit kan beroepen indien de gebrekkige montagevoorschriften van
de verkoper afkomstig zijn, of van diens voorschakel in het geval ze verpakt
zijn in de doos waarin de zaak worden geleverd. Door de montagevoorschriften
later ter beschikking te stellen, kan de verkoper zich dus niet aan de werking
van artikel 18, lid 3, onttrekken. In artikel 18, lid 3, staat dan ook niet
"bij de levering", maar: met de levering.
 
 Ik kom nu toe aan de vragen van de heer Van de Beeten. Inderdaad krijgen
sommige bepalingen in het recht zo hun eigen codevoorschriften. Mogelijk dat
dit hierbij ook het geval zal zijn, mede gelet op de discussie. De heer Van
de Beeten uitte zijn twijfels over het proces van de Europese wetgeving. Ik
moet in alle eerlijkheid zeggen dat het criterium waaraan dat moet worden
gemeten niet enkel en alleen dat is van de wetgeving zoals wij die hier hebben.
Op dit moment zijn er 15 lidstaten. Dat worden er wellicht binnenkort 25.
In dat proces krijgt men een eigen soort wetgeving, hetgeen zijn eigen normen
zal stellen. Dat is tegelijkertijd een reden waarom men zich zou kunnen afvragen
of het streven naar uniformiteit dat hieraan ten grondslag ligt wel het juiste
streven binnen de Europese Gemeenschap is. Immers, juist daardoor wordt men
gedwongen soms bepalingen te aanvaarden die minder bevredigend zijn. Dat is
op dit terrein van de Europese markt wellicht nog het minst omstreden, maar
ik ben mij ervan bewust dat het een punt wordt daar waar het gemeenschapsrecht
zich meer gaat begeven op terreinen als het strafrecht, omdat daar bepaalde
eisen moeten worden gesteld aan bepalingen die worden vastgesteld. Soms moet
je de vraag stellen of het proces beantwoordt aan de eisen die moeten worden
gesteld om tot adequate wetgeving te komen.
 
 Tegelijkertijd moet ik zeggen dat de waarborgen toch steeds zullen moeten
worden gezocht in het proces zelf en in de keuze van de gevallen waarin men
tot dit soort richtlijnen overgaat. Ik moet in alle eerlijkheid zeggen dat
ik de grootst mogelijke twijfel heb of op dit soort terreinen iets kan worden
opgelost met beginselen in een grondwet of een Europees handvest. Men ziet
hoe wij zelf door middel van bijvoorbeeld de aanwijzingen voor de wetgevingstechniek
proberen de kwaliteit van de wetgeving te verbeteren. Ik kan verzekeren dat
het in de tijd dat ik nog bij Wetgeving werkte een handzaam boekje was van
ongeveer 30 aanwijzingen. Inmiddels is dat aantal vele malen vermenigvuldigd.
Wij proberen het te hanteren, maar ik hoor regelmatig de klacht over de kwaliteit
van de wetgeving zoals die door de Nederlandse overheid wordt geproduceerd.
Beginselen en aanwijzingen zijn behulpzaam, maar zijn niet per definitie een
garantie dat het resultaat ook goed is. Bovendien het is zoals de dichter
zei: beauty is in the eye of the beholder. Wat de een een slechte wetgeving
vindt, kan de ander een heel goede wetgeving vinden en in de praktijk zeer
hanteerbaar.
 
 Ik ben het geheel met de heer Van de Beeten eens dat het richtlijnconform
uitvoeren niet inhoudt dat de richtlijn vrijwel letterlijk moet worden geïmplementeerd.
Ik ben daar zelfs een groot tegenstander van, juist omdat ik meen dat richtlijnen
vanuit een andere omstandigheid worden geschreven en zich daardoor vaak niet
per definitie lenen voor overname in nationale wetgeving. Om dezelfde reden
moeten wij niet al te enthousiast steeds maar verwijzen naar teksten van richtlijnen.
Ook dat stemt tot enig nadenken. Het levert bovendien grote problemen op omdat
dan eigenlijk de Nederlandse rechter bij iedere vraag die zich met betrekking
tot de tekst zal voordoen een vraag moet doorsturen aan het Europese Hof ter
verduidelijking, waarmee impliciet wordt aangegeven dat er een onduidelijkheid
ontstaat. Ik ben het dus met u eens dat in dit geval de passende prijsvermindering
juist is vertaald door het in het wetsvoorstel gehanteerde begrip
evenredige prijsvermindering.
 
 Verder is gevraagd wat de bedoeling is van Europese wetgeving. Het is
een oude klacht over het wetgevingsproces in de Europese Gemeenschap dat er
anders dan wij gewoon zijn, geen uitgebreide schriftelijke toelichtingen worden
gegeven op de tekst. In alle eerlijkheid moet ik zeggen dat dit in wezen de
redding is geweest van het harmonisatieproces. Als men het ook nog eens eens
moest zijn over de uitleg en de bedoeling van alle bepalingen die men aanvaardt,
dan zou er aanzienlijk minder worden aanvaard. Dit is een kenmerk van het
gemeenschapsrecht. Dit is ook het belang dat de Europese rechter derhalve
heeft gegeven naar de uitleg van "effet utile", het nuttig effect van bepalingen
en niet zozeer heeft gekozen voor de historische uitleg naar de bedoeling
die daarmee ooit heeft bestaan. Het wordt ten dele ondervangen door het mechanisme
van raadsverklaringen. Die kunnen onder omstandigheden op sommige punten tot
verduidelijking leiden.
 
 De specifieke vraag over de curator en de executoriale verkoop moet naar
mijn mening ontkennend worden beantwoord. In een aantal gevallen is de curator
bevoegd al voor de laatste fase van het faillissement, de executoriale fase,
boedelbestanddelen onderhands te vervreemden, bijvoorbeeld op grond van artikel
176 Faillissementswet in het geval van bederfelijke waren, of op grond van
artikel 101 Faillissementswet in het geval de rechter-commissaris daarvoor
toestemming heeft verleend. In de praktijk gaat de curator ook vaak snel over
tot het vervreemden van boedelbestanddelen. In die situatie vindt de verkoop
derhalve niet plaats in de executoriale fase en is er derhalve geen sprake
van een executoriale verkoop.
 
 Ik kom nu op de vraag naar de inschakeling van de commissies en de vraag
waarom de voorstellen niet zijn overgenomen. Beide commissies hebben advies
uitgebracht aan de commissie Milieubeheer, Volksgezondheid en Consumentenbescherming.
Die heeft over het richtlijnvoorstel op 26 januari 1998 verslag uitgebracht
aan het Europees Parlement. In dit verslag zijn de voorstellen voor artikel
5, lid 3, van de richtlijn die waren opgenomen in de adviezen van beide andere
commissies, niet overgenomen. In dit verslag wordt niet aangegeven waarom
die adviezen niet zijn overgenomen. Door die gang van zaken zijn de Europese
Commissie en de Raad niet toegekomen aan de vraag om zich uit te spreken over
die voorstellen van de beide commissies. Wel is het zo dat er in de Raad is
gesproken over schrapping van het bewijsvermoeden. Dit was op voorstel van
Nederland, Duitsland en Denemarken. Dit voorstel heeft het niet gehaald.
 
 Tijdens de onderhandelingen heeft Duitsland bepleit om de koop en verkoop
van vee van de werkingssfeer van de richtlijn uit te sluiten, maar Duitsland
heeft dit punt uiteindelijk laten vallen. Hieruit en uit de afwijzing van
het Nederlandse voorstel blijkt ook dat onder ogen is gezien dat de richtlijn
ook van toepassing is op de koop en verkoop van dieren en dat dit ook altijd
de bedoeling is geweest. Dit geldt derhalve ook voor het wettelijke bewijsvermoeden.
Zoals gezegd heeft Nederland zich juist tegen dit element van de richtlijn
verzet; Nederland heeft gepleit voor de schrapping ervan. Omdat daarvoor onvoldoende
steun bestond, is het bewijsvermoeden gehandhaafd en heeft Nederland zich
onthouden bij de stemming. Dit punt is ook aan de orde gekomen in de SER die
advies heeft uitgebracht over de richtlijn. Een meerderheid van de SER heeft
de omkering van de bewijslast afgewezen, onder meer vanwege het mogelijk misbruik
dat dit in de hand werkt. Dat deel was van mening dat de rechter van geval
tot geval moet afwegen op welke partij de bewijslast rust. Kortom, voor dit
onderdeel bestond zeker geen enthousiasme of steun in Nederland, maar het
is een consequentie van het besluit over de richtlijn.
 
 Gevraagd is of de richtlijn impliceert dat er nu plotseling een machtiging
wordt verleend in strijd met de Wet op de uitoefening van de diergeneeskunde
1990. Dat is niet het geval, want dan wordt de tekst wat al te letterlijk
gelezen.
 
 Ik heb al gewezen op de mogelijke betrokkenheid van de rechter in het
proces. Zeker indien in de praktijk de vrees die ook hier is uitgesproken
bewaarheid wordt, ben ik alleszins geneigd dat punt opnieuw aan de orde te
stellen ten tijde van de evaluatie van de richtlijn.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Broekers-Knol (VVD):
 
 Voorzitter. Ik heb gesproken over het bewijsvermoeden, genoemd in artikel
18, lid 2. Volgens de minister het ik iets gevraagd over omkering van de bewijslast.
Dat heb ik evenwel niet gedaan. Ik heb gewoon uiteengezet hoe een en ander
in elkaar zit, want dat had de minister keurig gedaan in de memorie van antwoord
en de nadere memorie van antwoord. In mijn schriftelijke vragen heb ik dat
punt dus reeds naar voren gebracht. De minister geeft een grafisch idee van
de arme koper die met het lijkje van de kat langs de dierenwinkel moet gaan,
zodat uitgezocht kan worden waaraan het arme beestje is overleden. Eerst moet
de verkoper echter in de gelegenheid worden gesteld om zoveel twijfel te zaaien,
dat er niet van uit kan worden gegaan dat de zaak bij aflevering niet voldeed
aan wat was overeengekomen. Pas als hij daarin slaagt, komt de last bij de
koper om te bewijzen dat het beest is doodgegaan aan iets waarvan al sprake
was bij aflevering van de zaak. Dat punt is volgens mij niet helemaal naar
voren gekomen.
 
 Het verhaal van de gouden kettingen in Italië was slechts een voorbeeld.
Dat iemand een racepaard koopt in Italië zal ongetwijfeld voorkomen.
Daarbij is sprake van heel andere bedragen dan bij die nepgouden ketting.
Ik ben blij te vernemen dat dan met een exequatur gemakkelijker verhaal gehaald
kan worden. Het gaat dan per slot niet om kleine of onbetwiste vorderingen.
 
 
 
 
 
 De heer Van de Beeten (CDA):
 
 Voorzitter. Nadat ik de minister heb aangehoord, stel ik voor om de desbetreffende
bepaling de "uitgemergelde parkiet-bepaling" te noemen. Dat is misschien de
beste benaming waaronder zij straks door het leven kan gaan, hoewel wij het
hierbij soms over dode dieren hebben.
 
 Ik kan de minister volgen als hij zegt dat het misschien maar goed is
dat er niet te veel eisen zijn gesteld aan de duidelijkheid van de wetgeving.
Ik doel daarmee op de toelichting over de ware bedoelingen van richtlijnen
die uit parlementaire geschiedenis, respectievelijk geschiedenis
van de raadsbesluitvorming hadden kunnen blijken. Dan waren wij er wellicht
nooit toe gekomen. Ik kan mij dat zeker vanuit het historisch perspectief
goed voorstellen. Dat geldt ook voor zijn uiteenzetting dat met name van de
rechter werd verwacht dat hij teksten van richtlijnen en verordeningen interpreteerde.
Daarbij moest de rechter met name het "effet utile" in de gaten houden.
 
 Mijn probleem is echter dat wij nu te maken hebben met een Europese Unie
en niet langer met een Europese Economische Gemeenschap. Het "effet utile"
heeft altijd sterk in het perspectief gestaan van de sociaal-economische integratie
van Europa. De nadruk zou nu echter eens wat minder op de economie gelegd
moeten worden bij de beantwoording van de vraag waar wij met Europa naar toe
willen. Dat geldt ook voor de regelgeving en discussies over het strafrecht.
Sociaal-economische belangen spelen natuurlijk nauwelijks een rol bij het
strafrecht, behalve in gevallen van fraude of eurovalsemunterij. Er zijn heel
andere waarden aan de orde dan de toenemende integratie op economisch gebied.
Naar mijn idee moet daarom het wetgevingsproces in Europa op een andere manier
worden ingericht en moet er veel meer rekening gehouden worden met de noodzaak
om helder inzicht te geven in de bedoelingen van de Europese wetgever.
 
 Gelet op de ontwikkelingen in de Europese Conventie blijkt dat aan te
slaan. Ik bepleit desalniettemin dat de Nederlandse regering dat inbrengt
via de regeringsvertegenwoordiger tijdens de Conventie en in het kader van
de discussies in Europa over het resultaat van de Conventie. Naast de voorstellen
van het Presidium van de Conventie kan het Handvest daarbij een rol spelen.
Het zou goed zijn als de Nederlandse regering zich daarvoor zou inzetten.
Het gaat mij daarbij niet om de richtlijnen voor de regelgeving zoals wij
die in Nederland kennen, maar om een klein aantal beginselen en het bieden
van inzicht in de verhandelingen tijdens het wetgevingsproces door openbaarmaking
van de stukken die gewisseld zijn bij de besluitvorming. In titel 1 van de
conceptgrondwet staan een stuk of vier beginselen, waaronder de subsidiariteit,
die ik hierbij van belang vind. Het in acht nemen van deze beginselen en het
betrachten van meer openheid over het wetgevingsproces zou een goede zaak
zijn en hoeft zeker niet te leiden tot meer prejudiciële beslissingen
voor het Hof van Justitie.
 
 Tot slot wil ik de kwestie van de onderhandse verkoop door de curator
aansnijden. Met mijn vraag probeerde ik de minister ertoe te verleiden te
zeggen dat onderhandse verkoop door de curator valt onder artikel 19 van Boek
7 van het Burgerlijk Wetboek. Dit zou erop neerkomen dat de beperkingen voor
deze onderhandse verkoop niet gelden en dat de curator niet kan worden geconfronteerd
met het rechtsvermoeden van deze richtlijn. Maatschappelijk gezien lijkt het
mij onwenselijk dat een curator in het kader van de afwikkeling van de boedel
kan worden lastiggevallen met problemen rond garanties enzovoort. Ik zie in
de parlementaire geschiedenis van artikel 19 van Boek 7 ook geen aanleiding
om te concluderen dat het optreden van de curator moet worden beschouwd als
een normale verkoop, want zo'n verkoop heeft wel degelijk het karakter van
een executoriale verkoop. Ik kan mij voorstellen dat de minister mij niet
direct tegemoet komt, maar ik wil wel opmerken het goed zou zijn dit punt
mee te nemen in het kader van de herziening van het insolventierecht. De minister
heeft juist een commissie in het leven heeft geroepen om zich over het insolventierecht
in het algemeen te buigen. Dit punt zou ik graag in de aandacht van de commissie
aanbevelen.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 
 
 Minister Donner:
 
 Voorzitter. Volgens mij ben ik met mijn uitweiding over artikel 22 van
het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering ingegaan op het punt dat mevrouw
Broekers naar voren heeft gebracht. De verkoper zal inderdaad op een gegeven
moment in het licht van hetgeen hij ziet de twijfels moeten zaaien...
 
 
 
 
 
 Mevrouw Broekers-Knol (VVD):
 
 Ik heb u niet verweten dat u niet op mijn punt zou zijn ingegaan, maar
ik heb gezegd dat dit allemaal al uitvoerig was behandeld bij de schriftelijke
voorbereiding. Het punt dat u naar voren bracht, heb ik niet als zodanig hier
aan de orde gesteld. Ik heb iets anders aan de orde gesteld, waarop ik uiteindelijk
in de loop van uw betoog wel min of meer antwoord heb gekregen. Het eerste
deel van uw beantwoording was echter niet direct een antwoord op de vraag
die ik had gesteld. Sterker nog, dit antwoord was al eerder gegeven bij de
schriftelijke behandeling.
 
 
 
 
 
 Minister Donner:
 
 U krijgt dit antwoord dan nu als bonus erbij!
 
 De heer Van de Beeten had het over de wetgeving in het kader van de EEG
en de EU. De wijze waarop het wetgevingsproces kan worden verbeterd, heeft
zonder meer de aandacht. Hij noemde elementen die daartoe eventueel kunnen
bijdragen. Het is niet zo dat door de ontwikkeling van de Europese economische
gemeenschap naar de Europese Unie de problematiek op dat punt wezenlijk wijzigt.
Wel ligt hierin de reden waarom richtlijnen, anders dan bijvoorbeeld Nederlandse
wetgeving, doorgaans voorafgegaan worden door vele bladzijden overwegingen.
Deze treden in de plaats van een toelichting en hiermee wordt getracht invulling
te geven aan de bedoeling van de richtlijn, teneinde de rechter houvast te
geven. Daarom geeft het Hof van Justitie volgens vaste jurisprudentie aan
dat de overwegingen bij een richtlijn mede bepalend kunnen zijn voor de uitleg
daarvan. Bij verklaringen ligt dat anders; deze kunnen de teneur van een bepaling
nooit bijkleuren, maar hooguit tot uitleg strekken. Het gaat niet alleen om
een procedurekwestie, maar ook om het bespreken van wettelijke bepalingen
vanuit een geheel andere achtergrond en om het beoordelen van de wijze waarop
deze in de eigen wetgeving passen. Uit mijn eigen praktijk bij het onderhandelen
over verdragen herinner ik mij dat over de bepaling dikwijls sneller overeenstemming
was bereikt dan over de toelichting op die bepaling. Daarbij bleek pas dat
men met dezelfde bepaling totaal verschillende zaken beoogde. In internationaal
verkeer is het vaak heel wenselijk om dit zo te laten en een en ander niet
al te nadrukkelijk uit te spreken, omdat je er anders niet uitkomt. De punten
die van de zijde van de Kamer naar voren zijn gebracht met betrekking tot
de Europese Conventie, heb ik genoteerd en deze punten hebben
de aandacht.
 
 Wij proberen in de toelichting bij wijze van uitleg de onderhandse verkoop
te brengen onder het begrip van de executoriale verkoop. Wij hebben daarbij
te maken met een uitzondering op gemeenschapsrecht. Het zal derhalve een vraag
zijn van gemeenschapsrecht of ook het onderhandse deel kan worden gebracht
onder de uitleg van het begrip executoriale verkoop, zoals dat in de richtlijn
wordt gebruikt. Dat is een vraag voor het Europese Hof van Justitie, waarop
ik op dit moment in wezen geen gezaghebbend antwoord kan geven. Daarom geldt
de uitleg die ik heb gegeven. Meer kan ik u op dat punt niet als antwoord
geven. Het valt wellicht te proberen te zijner tijd.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 
 
 
 Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De theepauze zal na afhandeling van het volgende wetsvoorstel plaatsvinden.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20022003-19-593-600.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl