Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG (30237)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2006-2007, pag. 24-30

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

11-10-2006

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

nr. 1, pagina 24-30

26-09-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30237Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet rampen en zware ongevallen teneinde de toegankelijkheid van de provinciale risicokaart te kunnen beperken (30390)Pagina 30-35
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van: - het wetsvoorstel Regels met betrekking tot de financiële markten en het toezicht daarop (Wet op het financieel toezicht) (29708); - het wetsvoorstel Regels inzake het toezicht op en de handhaving van de voorschriften voor financiële verslaggeving van effectenuitgevende instellingen alsmede tot wijziging van enige wetten (Wet toezicht financiële verslaggeving) (30336)Pagina 12-24
Gezamenlijke behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van enige artikelen van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (specialistenregisters) (30207); - het wetsvoorstel Wijziging van artikel 15 van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg in verband met herformulering eisen inzake hernieuwde erkenning als specialist (30443); het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (periodieke registratie) (30463)Pagina 35-38
Stemming over het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met het treffen van een regeling inzake het verhoor van afgeschermde getuigen en enkele andere onderwerpen (afgeschermde getuigen) (29743)Pagina 12-12
Gezamenlijke behandeling van: - het wetsvoorstel Regels met betrekking tot de financiële markten en het toezicht daarop (Wet op het financieel toezicht) (29708); - het wetsvoorstel Regels inzake het toezicht op en de handhaving van de voorschriften voor financiële verslaggeving van effectenuitgevende instellingen alsmede tot wijziging van enige wetten (Wet toezicht financiële verslaggeving) (30336)Pagina 1-12
Lijst van besluiten (dinsdag 26 september 2006)Pagina 50-50
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG (30237)Pagina 38-47
Presentie en opening (dinsdag 26 september 2006)Pagina 1-1
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG (30237)Pagina 24-30
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 26 september 2006)Pagina 50-52
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van enige artikelen van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (specialistenregisters) (30207); - het wetsvoorstel Wijziging van artikel 15 van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg in verband met herformulering eisen inzake hernieuwde erkenning als specialist (30443); - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (periodieke registratie) (30463)Pagina 47-50

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 54 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek
ter uitvoering van Richtlijn 2002/73/EG (30237).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Westerveld (PvdA):Voorzitter. Ik mag deze inbreng vanmiddag mede leveren namens de fractie
van GroenLinks. Onze fracties steunen de intentie achter dit wetsvoorstel.
Wij zijn het eens met de observatie van de minister dat alles wat te maken
heeft met gelijke behandeling op grond van de erkende discriminatiegronden,
in aanmerking komt voor regulering op Europees niveau. Ons land is Europa
ook schatplichtig aan dit onderwerp. Dat mag hier ook wel eens gezegd worden.
Mijn fractie was dan ook niet zo gelukkig met de mededeling van deze minister
dat hij in de publiciteitscampagne wil benadrukken dat deze maatregel "moet"
van Europa. Een dergelijke formulering en sowieso een dergelijke boodschap
kan de regering naar ons oordeel beter reserveren voor situaties waarin zij
zich van de maatregel wil distantiëren. Maar wij menen uit het antwoord
van de minister te hebben begrepen dat dát niet het geval is.Er hebben deze Kamer omtrent de kwestie van de verschuiving van de bewijslast
enige bezorgde geluiden bereikt. De term roept de associatie op dat mensen
straks vogelvrij zijn voor beschuldigingen van rancuneuze collega's, ondergeschikten
of eigen werknemers. Ook bij mijn eigen fractie en bij de fractie van GroenLinks
leven enige twijfels over het daadwerkelijke effect van deze maatregel. De
gedegen beantwoording van de minister op de aan hem gestelde vragen –
waarvoor alsnog onze dank! – hebben deze twijfels niet helemaal kunnen
wegnemen. Deze twijfels variëren van de indruk dat er met dit wetsvoorstel
weinig in de arbeidsrechtelijke praktijk zal veranderen. Dat wij hier te maken
hebben met het aanbrengen van een laatste legosteentje op een huis dat feitelijk
al staat en dat er hierdoor niet echt fraaier of minder fraai op zal worden.
Symboolwetgeving, om nog een andere kwalificatie te gebruiken. Tot, van de
andere kant, de vrees dat met dit wetsvoorstel het hek van de dam is en dat
straks argeloze werkgevers of leidinggevenden, die bijvoorbeeld om andere
redenen een populariteitsprobleem hebben, zich geconfronteerd zien met beschuldigingen
waar ze geen verweer tegen hebben. Herkent de minister deze tweedeling? Als
dat zo is, in welk kamp zou hij zichzelf plaatsen?Mijn fractie wil de minister vandaag vragen met een paar voorbeelden te
komen in de hoop dat deze de impact voor de arbeidsrechtelijke praktijk van
dit wetsvoorstel wat scherper maakt. Wij hebben er begrip voor dat de minister
niet heeft willen ingaan op de vraag om een soort leidraad voor de rechtspraktijk
te verschaffen. Maar kan de minister misschien één of twee casus
schetsen waarin het balletje zónder dit wetsvoorstel in het voordeel
van de gedaagde partij zou zijn gerold en onder de gewijzigde bewijslastverdeling
naar de eiser of eiseres? Als hij dit kan, kan hij dit voorbeeld dan ook nog
uitsplitsen naar twee situaties: a. de beschuldigde partij is de
werkgever zelf;b. de beschuldigde partij is een collega en de grief
jegens de werkgever is dat deze onvoldoende op het intimiderende gedrag heeft
geacteerd en om die reden mede aansprakelijk is voor de hieruit voortvloeiende
gevolgen.Wat is nu het effect van een veroordeling van de werkgever in de situatie
onder b, namelijk de vermeende intimidator is een collega? Betekent zo'n veroordeling
van de werkgever – mede op basis van dit wetsvoorstel – dat de
werkgever dan een titel heeft voor arbeidsrechtelijke sancties jegens de collega
die zich aan de intimidatie zou hebben schuldig gemaakt? Of zou het misschien
zo kunnen zijn – wij vragen het de minister maar – dat de rechter
in dit soort kwesties niet per se b. behoeft te zeggen als hij in een eerder
geding tot a is gekomen? Bijvoorbeeld dat het heel wel zo kan zijn dat het
in een geding tussen de vermeend geïntimideerde en de werkgever tot een
veroordeling van de werkgever komt, omdat deze onvoldoende heeft gedaan om
de intimidatie te voorkomen of te verhelpen. Maar dat er vervolgens, wanneer
de werkgever de beschuldigde partij ontslaat en deze hierover een proces begint,
toch een uitspraak kan komen dat er wel een zeker vermoeden is dat de betrokkene
zich heeft misdragen, maar dat er onvoldoende hard bewijs voorligt om bijvoorbeeld
een strafontslag te rechtvaardigen? Kortom: betekent een veroordeling van
de werkgever in het geding tegen de werknemer die stelt geïntimideerd
geweest te zijn, daarmee ook impliciet een veroordeling van degene over wiens
misdragingen wordt geklaagd?Onze fracties zien de antwoorden van de minister met belangstelling tegemoet.De heer Franken (CDA):Voorzitter. Hoe kun je vaststellen dat gelijke gevallen,
gelijk worden behandeld? Het antwoord op die vraag kan alleen maar worden
gegeven door aan te geven dat er in een speciaal geval ongelijke behandeling
plaatsvindt. Daarmee hebben wij ook de kern te pakken van het hele scala van
gelijkebehandelingswetten en discriminatieverboden. Iemand die zich ongelijk
behandeld voelt, zal de afwijking van de norm in een procedure moeten stellen
en bewijzen. Dat geldt ook in het kader van intimidatie of seksuele intimidatie,
het voornaamste bestanddeel van deze wet. Over de bewijslast van seksuele
intimidatie als vorm van verboden ongelijke behandeling – wij kunnen
hier beter spreken van onderscheid – is tijdens de parlementaire behandeling
verwarring ontstaan en met name over de betekenis van de zogenaamde verschuivende
bewijslast. Nu bestaan er met betrekking tot bewijslast drie mogelijkheden.Ten eerste is de hoofdregel in het burgerlijk proces "wie stelt,
moet bewijzen". In een situatie van seksuele intimidatie, waarin de verhouding
bijna altijd een op een is, zal tegenover een klacht altijd een keiharde ontkenning
staan. Dit heeft tot gevolg, dat de klager of klaagster bijna nooit zal slagen
in het bewijs van seksuele intimidatie.De tweede mogelijkheid is dat de bewijslast door de wet wordt omgekeerd.
Dat wil zeggen: de wetgever gaat ervan uit dat het gedrag van de gedaagde
partij zodanig is, dat dit in beginsel als onrechtmatig moet worden aangemerkt.
Een dergelijke omkering zien wij in het wegenverkeersrecht in de verhouding
tussen een automobilist en een fietser of voetganger. De automobilist dient
de schade te vergoeden, tenzij hij bewijst dat het ongeluk aan overmacht is
toe te schrijven.De derde mogelijkheid is dat de rechter uit feiten of omstandigheden die
tijdens het proces blijken, het vermoeden put dat de eiser wel gelijk zal
hebben en de gedaagde dan de gelegenheid geeft daar tegenbewijs tegen te leveren.
Hier spreekt men dan wel van "verschuivende bewijslast".De leden van de CDA-fractie zijn van mening, dat als uitgangspunt moet
gelden dat bij een beroep op de rechter met betrekking tot een onderscheid,
zoals bedoeld in de AWGB en de WGBMV, de artikelen 10 AWGB, 6a WGBMV en artikel
7:646 lid 12 (lid 8 oud) BW zo moeten worden uitgelegd dat een klager of slachtoffer
van een discriminerende handeling het feit van de discriminatie stelt en vervolgens
minimaal feiten en/of omstandigheden stelt en bewijst waaruit de rechter het
vermoeden kan putten – dat wil zeggen dat voor de rechter aannemelijk
is gemaakt – dat er sprake is van een handelen in strijd met deze wet.
Dat is stap een. Het stellen en bewijzen van deze "hulp- of intermediaire
feiten" gaat verder dan het "motiveren" daarvan, zoals de memorie
van toelichting aangeeft op bladzijde 5, of dan het "aanvoeren"
van dergelijke feiten, zoals artikel 10 AWGB en artikel 7:646 lid 12 (lid
8 oud) BW het formuleren. Tegen deze hulp- of intermediaire feiten zal ook
tegenbewijs mogelijk zijn.In het geval dat de rechter op grond van deze vastgestelde hulp- of intermediaire
feiten een dergelijk vermoeden aanwezig acht, zal hij de bewijslast verschuiven
en zal de verweerder – dat is stap twee – mogen bewijzen dat er
geen feiten zijn gepleegd waaruit een onderscheid is voortgevloeid of dat
er met andere woorden niet in strijd met de wet is gehandeld. Nu is de bewijslast
verschoven en vormt de beschuldiging van het onderscheid of de intimidatie
het voorwerp van aandacht.Ik maak de kanttekening dat ik hier alleen spreek over bewijs voor de
civiele rechter. Een veroordeling door de strafrechter kan niet naar aanleiding
van de hier weergegeven bewijslastverdeling plaatsvinden. Dat is ook niet
aan de orde. De situatie bij de Commissie Gelijke Behandeling is ook anders,
aangezien deze zelf een onderzoek instelt. Mijn opmerkingen gelden wel voor
de situatie waarop de richtlijn in eerste instantie is gericht, namelijk waarin
de werkgever wordt aangeklaagd omdat zijn beleid niet juist is – hij
voldoet niet aan de zorgplicht om seksuele intimidatie op de werkplek te voorkomen –
ofwel omdat hij zelf seksuele intimidatie pleegt.Ik ben ervan overtuigd dat bij deze benadering van de interpretatie door
de rechter van de artikelen 10 van de Algemene wet gelijke behandeling, 6a
van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen en 7:646 lid 12 –
het huidige lid 8 oud – van het Burgerlijk Wetboek het best wordt tegemoetgekomen
aan zowel de positie van het slachtoffer, dat in bewijsnood verkeert, als
aan de positie van de verweerder, die de mogelijkheid heeft om in de eerste
fase van het proces feiten of omstandigheden, die tot een vermoeden van schuld
aanleiding geven, te ontkrachten. Zo kan een redelijk evenwicht met zo veel
mogelijk gelijkheid in de proceskansen voor beide partijen worden bereikt.
Wij vernemen gaarne het commentaar van de minister hierover, aangezien alleen
dit punt het debat blijft beheersen.De heer Schouw (D66):Voorzitter. Het wetsvoorstel dat wij vandaag behandelen, wil een groot
probleem tegengaan, namelijk seksuele intimidatie op de werkvloer. Een naar
en hardnekkig verschijnsel waarvan voornamelijk vooral vrouwen last hebben.
Het percentage van vrouwelijke werknemers dat met ongewenste seksuele toenadering
te maken heeft of had, liegt er niet om. Het wordt geschat op 40% tot
50%.De gevolgen van seksuele intimidatie kunnen groot zijn. Mensen kunnen
bang worden, het kan de sfeer bepalen en het plezier in het werk verpesten.
Bovendien kan het leiden tot ziekteverzuim en soms zelfs tot blijvende arbeidsongeschiktheid.De fracties van D66 en de OSF juichen het daarom toe dat er maatregelen
worden genomen om seksuele intimidatie op de werkvloer tegen te gaan. Het
is belangrijk om die maatregelen te nemen, zeker omdat wij ook als doel hebben
om meer vrouwen aan het werk te helpen. Dat moet dan ook op een aangename
en vooral veilige manier gebeuren.De positie van slachtoffers is lastig en vaak vindt seksuele intimidatie
in het geniep plaats achter gesloten deuren. Daardoor is het heel moeilijk
objectiveerbaar om dit soort zaken te bewijzen. Vaak komt het erop neer dat
een persoon die klaagt over seksuele intimidatie de zaak niet bewezen krijgt.
De regering wil nu slachtoffers van seksuele intimidatie terecht een sterkere
positie geven.Echter, de fracties van D66 en de OSF hebben grote vraagtekens bij de
manier waarop de regering dit wil doen, door het laten verschuiven van de
bewijslast. In ons land geldt een belangrijk principe: wie iets stelt, moet
bewijzen. In het voorliggende wetsvoorstel is daarvan afgeweken. Als de steller
een vermoeden aannemelijk weet te maken, verschuift daarmee automatisch
de bewijslast naar de beklaagde. Het probleem zit naar onze opvatting in het
woord"vermoeden". Vermoeden hoeft niet te verwijzen naar feiten,
het kan juist ook om suggestie of omstandigheden gaan. Maar vervolgens moet
de beklaagde wel met objectiveerbare feiten komen om het vermoeden te weerleggen.
Dat lijkt de wereld op zijn kop.Het vermeende slachtoffer hoeft namelijk niet eens met bewijzen te komen
maar moet de seksuele intimidatie slechts aannemelijk kunnen maken. Het is
voor onze fracties moeilijk voor te stellen om wat voor soort situaties het
dan concreet gaat. Voorbeelden hiervan heeft de minister tot nu toe niet willen
geven. Daarom vragen wij het nog maar eens. Kan de minister een voorbeeld
geven om wat voor soort situaties het gaat? Met wat voor verhaal moet een
vermeend slachtoffer op zijn minst komen om een zaak te hebben?De minister stelt dat het verschuiven van de bewijslast geen probleem
is omdat deze werkwijze zou aansluiten bij de bestaande praktijk. Er wordt
namelijk al gewerkt met de verschoven bewijslast in de Wet gelijke behandeling
van mannen en vrouwen.Bij discriminatie is er volgens de fracties van D66 en de OSF echter een
geheel andere situatie. Als een werkgever mannen voor hetzelfde werk bijvoorbeeld
structureel meer beloont dan vrouwen, is dat te meten. Ook het bestrijden
van andere vormen van ongewenste discriminatie is op deze manier te meten.
Als er veel allochtonen die aan de functie-eisen voldoen bij een bedrijf solliciteren
maar er worden alleen maar autochtonen aangenomen, kan men zeggen: bewijs
maar eens dat er hier geen sprake is van discriminatie. Dat is vaak een kwestie
van tellen turven, een kwestie van kwantitatieve analyses. Hoe een werkgever
moet bewijzen dat een vriendelijke blik naar een werknemer tijdens een lastig
functioneringsgesprek strikt functioneel is en geen openingszet voor een avontuurtje
is niet duidelijk. In die situaties zijn er geen getuigen, valt er niets te
tellen en turven, maar gaat het om subjectieve belevingen. Het is dan een
zaak van het ene woord tegenover het andere woord.Vermoedens en suggesties zijn een zwakke vorm van bewijsvoering. Het komt
ons voor dat de bedrijfscultuur in Nederland niet is gebaat bij het introduceren
van zo'n onduidelijke spelregel. Wij zien twee grote risico's. De eerste is
dat deze wet de deur openzet om te gaan experimenteren met de reikwijdte van
vermoedens en suggesties. Voor werknemers die om andere redenen dan seksuele
intimidatie hun werkgever in de verdediging willen drukken, geeft deze wet
nieuwe kansen.Het tweede nadeel is dat de werkgever vrijwel meteen in de beklaagdenbank
komt te zitten. Want waar rook is is vuur. Als de werknemer niet met feiten
op de proppen kan komen om iets aan te tonen, waarom zou de werkgever die
dan wel hebben om zijn onschuld te bewijzen?Kortom, de fracties van D66 en de OSF zijn bang dat werkgevers door dit
wetsvoorstel in een zeer kwetsbare positie kunnen belanden. Als een werkgever
namelijk moet gaan bewijzen dat hij zich niet schuldig heeft gemaakt aan seksuele
intimidatie rust er al wel een verdenking op hem. Net als van seksuele intimidatie
is het bekend dat mensen die vals beschuldigd worden van dit soort zaken daar
heel veel last en verdriet aan kunnen overhouden. Wij hebben het dus moeilijk
met de vraag of het middel niet erger is dan de kwaal. Niet-nakoming van de
plicht tot goed werkgeverschap, zowel ten opzichte van het slachtoffer als
van de – vermeende – dader, kan soms al leiden tot schadeplichtigheid
van de werkgever.Werkgevers zijn bovendien verplicht om een preventief beleid tegen seksuele
intimidatie te voeren. Dit moet al op grond van de Arbeidsomstandighedenwet
1998. Steeds meer werkgevers gaan hier serieus mee aan de slag. Zo heeft inmiddels
iets meer dan de helft van de bedrijven een vertrouwenspersoon, 9%
een klachtencommissie en 21% een klachtenprocedure. Het instellen van
vertrouwenspersonen of -commissies is niet verplicht. Vooral in kleine bedrijven
stelt het preventiebeleid vaak weinig voor. Het lijkt ons buitengewoon zinvol
om juist op dat preventieve beleid in te zetten. Het zou dus veel beter kunnen.Wij wachten met belangstelling de reactie van de regering af, maar ik
kan niet verhullen dat er, tenzij de minister met verrassende en overtuigende
nieuwe inzichten komt, tot grote spijt van onze fracties niets anders op zit
dan tegen dit wetsvoorstel te stemmen.Mevrouw Van den Broek-Laman Trip (VVD):Mevrouw de Voorzitter. Met het voorliggende wetsvoorstel wordt uitvoering
gegeven aan Richtlijn 2002/73/EG betreffende de gelijke behandeling van mannen
en vrouwen in de arbeidssfeer. Het wetsvoorstel leidt tot uitbreiding en wijziging
van de Wet gelijke behandeling mannen en vrouwen. Voor de VVD-fractie staat
voorop dat het belangrijk is dat mannen en vrouwen gelijk behandeld worden,
ook in de arbeidssfeer. Veel wettelijke bepalingen zijn daartoe terecht al
opgenomen in de Wet gelijke behandeling mannen en vrouwen.Met het voorliggende wetsvoorstel is echter iets bijzonders aan de hand,
waardoor het voor de VVD-fractie zeer moeilijk wordt dit wetsvoorstel te steunen,
tenzij het aangepast wordt. Ik wil mij bij de behandeling vandaag concentreren
op dat ene, in onze ogen buitengewoon belangrijke punt. Wij hebben voor dit
onderdeel al veel aandacht gevraagd in het voorlopig verslag en in het nader
voorlopig verslag hebben wij ons bezwaar nog eens uitvoerig toegelicht. Ik
ga dat hier nog een keer herhalen, misschien wel een beetje in de hoop dat
ik andere fracties of wellicht de minister kan overtuigen van het in onze
ogen principieel laakbare onderdeel in dit wetsvoorstel.Waar gaat dat over? Het gaat over de verschuiving van de bewijslast. In
de Europese richtlijn staat dat de bewijslast verschuift naar de werkgever
als er conflicten ontstaan over de zorgplicht van de werkgever. Als twee werknemers
een conflict hebben over seksuele intimidatie, dan moet de werkgever aantonen
dat hij er alles aan heeft gedaan om dit conflict te voorkomen. Dat is lastig,
maar feitelijk kan de werkgever aangeven wat hij heeft gedaan. Met deze verschuivende
bewijslast gaan wij akkoord. Het is feitelijk vast te stellen. Ook de Wet
gelijke behandeling mannen en vrouwen kent al langer een verschuiving van
de bewijslast. De werkgever moet bijvoorbeeld bewijzen dat hij een vrouw om
objectieve redenen niet voor een functie in aanmerking laat komen, niet omdat
ze vrouw is. Dat is ook noodzakelijk, maar nu: wat gaat er dan mis met dit
wetsvoorstel? Het gaat mis als de werknemer de werkgever beticht
van seksuele intimidatie.Verschuiving van de bewijslast van een werknemer naar een werkgever in
geval van seksuele intimidatie vindt plaats als degene die stelt seksueel
geïntimideerd te zijn dit enigszins kan aantonen. Laat ik eerst een voorbeeld
geven. De minister heeft dat nog nooit gedaan. Wij kregen daar een brief over.
De directeur van de basisschool heeft een gesprek met een leerkracht, die
in huilen uitbarst omdat een van haar leerlingen een ernstig ongeluk heeft
gehad. Hij legt een arm om haar schouder om haar te troosten. Op dat moment
komt een andere leerkracht de kamer binnen die verbaasd naar de situatie kijkt
en weer verdwijnt. Enkele maanden later is er een conflict in de school over
de taakverdeling in het nieuwe schooljaar, waarbij de directeur en de leerkracht
die hij destijds had proberen te troosten tegenover elkaar komen te staan.
De betreffende leerkracht dient dan een klacht in wegens seksuele intimidatie.
Haar collega, die even binnenliep, wordt opgeroepen als getuige. Hoe moet
de directeur bewijzen dat de "omarming" niet ongewenst was en een
geheel andere betekenis had dan de klaagster poneert? Wat betekent het nu
dat de klaagster het enigszins moet kunnen aantonen? Gaat het om de enkele
verklaring van een collega dat hij of zij gezien heeft dat de werkgever een
arm om het "slachtoffer" legde? Of zijn de verklaringen van het "slachtoffer"
zelf daarvoor voldoende? Wat moeten deze verklaringen dan inhouden?Seksuele intimidatie is verwerpelijk. Daarover bestaat geen twijfel, maar
de gekozen oplossing met verschuiving van de bewijslast in deze individuele
situatie creëert weer nieuwe problemen die naar mijn mening ook weer
verwerpelijk kunnen zijn. Ik herhaal het nog maar eens. Het is geen probleem
dat de werkgever moet bewijzen dat hij er alles aan gedaan heeft om seksuele
intimidatie in zijn bedrijf te voorkomen. De problemen doen zich voor als
het de werkgever zelf is die beschuldigd wordt van seksueel intimideren. Die
situatie kan zich overal voordoen, zeker ook in het midden- en kleinbedrijf.
De beschuldiging van seksuele intimidatie kan een chantagemiddel worden. Een
voorbeeld. De werknemer wil een loonsverhoging of een positieverbetering.
De werkgever zegt "neen" en de werknemer beschuldigt de werkgever
vervolgens van seksuele intimidatie. Als er niets aan de hand is, hoeft de
werkgever toch niets te vrezen, zou je kunnen zeggen. Daar zit nu net de crux.Hij moet zich zien te disculperen, want de bewijslast is immers "verschoven"
naar degene die beschuldigd wordt. Dat is lastig, want hoe toont hij aan dat
het leggen van de arm om de schouder slechts met de beste bedoelingen gebeurde?
En zelfs als dat lukt, als blijkt dat de werkgever volledig ten onrechte is
beschuldigd, dan nog is er schade, want er heeft wel een gerechtelijke procedure
plaatsgevonden! En dat is niet niks. Voor de buitenwacht zal aan hem het odium
kleven "dat hij zijn handjes niet thuis heeft weten te houden",
ook al was er niets aan de hand. Hem kan schade worden berokkend, zowel zakelijk
als privé.Wij hebben indringend en tot twee maal toe de minister gevraagd waar nu
in dit wetsvoorstel staat dat in dit specifieke geval ook de bewijslast verschuift.
De minister stort vaktaal over de reeds aangenomen richtlijnen over ons uit.
Dat weten wij allemaal al, maar nog steeds heeft de minister niet aangegeven
waar nu staat dat bij een klacht van een werknemer over seksuele intimidatie
door een werkgever de bewijslast naar de werkgever verschuift, dus in individuele
gevallen. Het is van belang dat het in de Europese richtlijn uitdrukkelijk
niet gaat om de bewijslast bij klachten van een individuele werknemer tegen
een chef of een collega over zijn of haar manier van bejegenen. Dat principiële
onderscheid wordt in dit wetsvoorstel onder de tafel geschoven. In de memorie
van toelichting wordt in het geheel niet gerept over dit onderscheid tussen
het individu en de andere kant.Ik wil hier nog een ander element aan toevoegen. Dat is nog nergens ter
sprake gekomen. Met het aanvaarden van deze richtlijn ontstaat er een situatie
waarin elk lichamelijk contact tussen mensen in een werksituatie "gevaarlijk"
wordt. Mijns inziens kan er dan een onnatuurlijke situatie ontstaan. Wij worden
robots. Mensen moeten, juist ook in een werksituatie, kunnen genieten van
warmte en aandacht van andere mensen. Dat betekent soms, en ik zou hopen vaak,
elkaar aanraken. Ik sprak onlangs een kleine werkgever. Hij begon tot mijn
verrassing over dit wetsvoorstel. Hij wist niet dat het nu in deze Kamer aanhangig
was en nog minder dat ik woordvoerder ben op dit onderwerp. Hij was zeer bezorgd
over de gevolgen en zei: "Simpel, ik houd dus in de toekomst bij elk
gesprek altijd mijn deur wijd open." Is dat de oplossing? Wil een werknemer
ook niet eens in vertrouwen iets kunnen aangeven aan de werkgever?Ik keer terug naar de kilheid van dit wetsvoorstel. Wij zijn de minister
erkentelijk voor zijn antwoord op onze uitvoerige inbreng in het nader voorlopig
verslag. De minister heeft een poging gedaan ons gerust te stellen. De minister
stelt: "Een praktijk waarbij de rechter gauw aanneemt dat seksuele intimidatie
aannemelijk is, zou in strijd komen met artikel 6 Wet gelijke behandeling
mannen en vrouwen en een artikel van het Burgerlijk Wetboek op grond waarvan
het vermoeden gebaseerd moet zijn op feiten die door eiser volgens de normale
regels van het wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering moeten worden aangetoond.
De verweerder wordt tegen een lichtvaardige nauwelijks gefundeerde beschuldiging
beschermd. Er zal geen vermoeden van seksuele intimidatie ontstaan en er zal
geen verschuiving van de bewijslast plaatsvinden enkel op grond van een dergelijke
beschuldiging." Ook de heer Franken heeft hiernaar verwezen. Maar ondertussen
moet het hoofd van de school of de baas van de groentewinkel wel eerst naar
de rechtbank om daar te horen dat er geen verschuiving van de bewijslast zal
plaatsvinden. Dit zal in alle gevallen zeer belastend zijn voor de verweerder.Er zijn twee vragen die voor mijn fractie van groot belang zijn. De eerste
vraag is of de Europese richtlijn ons ook in dit specifieke geval oplegt,
de bewijslast te verschuiven. Ik heb alle richtlijnen grondig bestudeerd en
ik heb dit daar niet uit kunnen halen. En in een artikel in het Nederlands
Juristenblad van april 2006, geschreven door Eske van Egerschot, VVD-Tweede
Kamerlid, staat: "Europa heeft geenszins dergelijk beleid aan de lidstaten
willen opdragen. Hiertoe zou zij zeker ook niet bevoegd zijn. Het is duidelijk
dat in casu sprake is van een 'nationale kop' waarin afgeweken wordt van ons
rechtsbeginsel 'wie stelt, die moet bewijzen'." En mijn tweede vraag:
is de minister bereid om bij de uitwerking van deze richtlijn dit specifieke
geval eruit te halen? Mijns inziens behoeft dit niet eens tot een wetswijziging
te leiden.Ik herhaal dat wij ermee akkoord zijn dat in een aantal gevallen op het
terrein van discriminatie de bewijslast wordt verschoven naar de verweerder,
maar de VVD-fractie zal dit wetsvoorstel niet steunen als het niet wordt aangepast.Helemaal tot slot: de VVD is natuurlijk tegen elke vorm van discriminatie.Mevrouw Meulenbelt (SP):Voorzitter. Het is een interessante ervaring om zo maar eens vóór
een wet te kunnen zijn. Dit overkomt mij niet vaak, en dan merk ik ook nog
dat ik een van de weinigen ben die vóór deze wet zijn. Het is
echt eens een andere ervaring...Vandaag praten wij over de afhandeling van klachten over seksuele intimidatie
op de werkvloer. Bij deze wet gaat het vooral om de vraag of de werkgever
voldoende heeft gedaan om seksueel intimiderend gedrag tegen te gaan. Iemand
die door een klant, collega of leidinggevende is lastiggevallen, krijgt meer
ondersteuning om dat aanhangig te maken, maar het gaat vooral om wat er gedaan
kan worden om een aanklacht te voorkomen. Dit vind ik een belangrijk punt.
Als een werknemer vindt dat zij of hij op de werkvloer lastiggevallen is,
proberen werkgever en werknemer er eerst samen uit te komen. Dit kan eventueel
met hulp van een vertrouwenspersoon of een klachtencommissie. Lukt dit niet,
dan kan de werknemer bij de rechter een klacht tegen de werkgever indienen.
Die kan dan beoordelen of er voldoende feiten zijn om seksuele intimidatie
te vermoeden. Ik zal zo dadelijk nog betogen dat er echt mogelijkheden zijn
om dit te onderzoeken. Pas als de rechter dit vermoeden deelt, verschuift
de bewijslast van werknemer naar werkgever. Dit houdt in dat de werkgever
aannemelijk moet maken dat hij of zij voldoende heeft gedaan om intimidatie
op de werkvloer te voorkomen. Dit lijkt ons absoluut een verbetering, omdat
het een bedrijf als geheel medeverantwoordelijk maakt voor een veilige sfeer
en omdat het niet alleen aan degene die een klacht heeft, wordt overgelaten
om zich te weren. Bovendien wordt het werkgevers volgens de Arbowet verplicht,
een actief beleid te voeren om seksuele intimidatie tegen te gaan. Dit lijkt
ons een belangrijke stap.Tijdens het betoog van de vorige sprekers heb ik gemerkt dat er een beeld
van seksuele intimidatie ontstaan is waarbij er altijd sprake zou zijn van
een op een, achter gesloten deuren, in het verborgene, niet aan te tonen,
en dat er een grote angst voor valse beschuldigingen heerst. Natuurlijk, er
zijn gevallen van valse beschuldigingen bekend; in zulke gevallen kan degene
die beschuldigd wordt, grote schade toegebracht worden. Maar ik denk niet
dat er ook maar één rechter in zal trappen als er alleen aangetoond
kan worden dat er sprake zou zijn van een arm om een schouder. Ik heb mij
in een van mijn vorige levens wel vaker met het onderwerp seksuele intimidatie
beziggehouden en de ervaring heeft mij geleerd dat in het grootste deel van
de gevallen veel voorkomen had kunnen worden. Als werknemers attent zijn op
wat er in een bedrijf gebeurt en als er een vertrouwenspersoon is die actief
is en niet alleen in een kantoor zit te wachten tot er iemand langskomt, kan
er in een heel vroeg stadium al opgemerkt worden dat er van alles aan de hand
is wat niet deugt. In sommige gevallen bleek pas na het indienen van een klacht
dat de helft van de secretaresses wist dat je bij iemand niet alléén
in zijn kantoor moest komen, omdat hij nu eenmaal zijn handen niet thuis kon
houden. Er zijn ook gevallen waarin het inderdaad gaat om een heel stiekem
incident, een op een, achter een gesloten deur, waar niemand getuige van is
geweest. Dat zijn natuurlijk zeer lastige gevallen, maar er zijn veel meer
gevallen in een soort grijs gebied waarbij sommigen over de grens dreigen
te gaan. In zulke gevallen waarin bekend is dat er mensen zijn die moeite
hebben om grenzen in acht te nemen – er zijn beroemde gevallen van,
ik zal nu geen namen noemen – blijkt meestal dat een incident nooit
het enige incident is geweest.Mevrouw Van den Broek-Laman Trip (VVD):Even ter verduidelijking, ik ben het helemaal met u eens dat het in gevallen
waarin het algemeen bekend is dat sommige mensen moeite met de grenzen hebben,
goed is dat de bewijslast verschuift, dat de werkgever moet aangeven wat hij
eraan gedaan heeft om dit soort dingen te voorkomen. Maar verder moet ik zeggen
dat ik op dit punt geen angst heb; angst is een zeer slechte raadgever. Nee,
ik maak mij er zorgen over dat dit slechte wetgeving is, omdat ze niet leidt
tot het succes dat wij gezamenlijk zouden willen boeken.Mevrouw Meulenbelt (SP):Daar kunnen wij het nog over hebben, maar ik zie deze wet ook niet als
een maatregel waarmee alle seksuele intimidatie weggewerkt kan worden. Wij
weten allen dat het hierbij om een hele reeks van factoren gaat en wij hopen
ook allen dat de aanwezigheid van actieve vertrouwenspersonen in een bedrijf
ervoor zal zorgen dat zaken die niet door de beugel kunnen, in een veel eerder
stadium aan het licht komen, dat veel eerder duidelijk wordt dat er mensen
zijn die de grenzen niet in de gaten houden. Dan hoeft het niet zo ver te
komen dat iemand met een klacht naar de rechter stapt. Wij weten dat niet
alleen de dader door een klacht in een kwaad daglicht komt te staan en dat
er dan uiterst zorgvuldig gehandeld moet worden, wij weten ook dat in de praktijk
van alledag ook de klaagster of klager vaak de verdenking op zich laadt, uit
rancune of met andere motieven gehandeld te hebben. Het is sowieso een slechte
zaak als het zo ver moet komen. Bovendien kan het, als de zaak escaleert omdat
er niet in een vroegtijdig stadium wordt ingegrepen, gebeuren dat mensen zich
ziek gaan melden, dat zij over hun toeren raken en dat de hele werksfeer wordt
verpest. Er moet dus alles aan gedaan worden om het niet te laten aankomen
op een formele klacht bij de rechter, maar zonder klachten te negeren of ze
als gezeur af te doen. En volgens mij kan er veel aan gedaan worden. Ik weet
bijvoorbeeld dat er in het leger en bij de politie, waar mannen er nog aan
moeten wennen om met vrouwen samen te werken, veel aan de werksfeer gedaan
kan worden. Er kan veel aan gedaan worden om ervoor te zorgen dat mannen hun
ongenoegen niet afreageren op vrouwen, om maar een voorbeeld te noemen. En
overigens zijn mannen vaker dan men denkt het doelwit van seksueel getinte
pesterijen, die de werksfeer ook behoorlijk kunnen verzieken.Er is aan de overzijde nog even gesteggeld over de toevoeging "ongewenst".
Deze toevoeging lijkt mijn fractie niet nodig, want intimidatie is per definitie
ongewenst, tenzij wij de wensen van onze masochistische medemens ook in de
wet zouden willen opnemen. Wij willen ons dan ook meer richten op de vraag
of de preventie niet kan worden verbeterd. Wij zouden heel graag
van de minister vernemen, wat hij denkt te kunnen doen om te stimuleren dat
het niet zo ver hoeft te komen. Uit de cijfers blijkt dat iets meer dan de
helft van de ondernemers een vertrouwenspersoon heeft aangewezen en dat 9%
een klachtencommissie heeft. Dit betekent dat een groot deel van de werkgevers
al begrijpt dat voorkomen beter is dan het op een klacht te laten aankomen,
want dat kan op veel niveaus veel schade toebrengen, het is duur en het komt
het bedrijfsklimaat niet ten goede. Onze zorg betreft de helft die nog niet
heeft begrepen dat je jezelf uiteindelijk meer schaadt, wanneer je geen preventief
beleid hebt en het er maar op aan laat komen. De minister is tot nu toe niet
genegen om vertrouwenspersonen of klachtencommissies wettelijk voor te schrijven.
Eerlijk gezegd vragen wij ons ook af of vrijwillige deelname niet meer garantie
biedt dat er werkelijk wat aan gedaan wordt dan een nieuwe wettelijke regel.
Kan er niet meer worden gedaan op het niveau van voorlichting, ook aan de
bedrijven? Krijgen zij van het ministerie te horen dat het in hun eigen belang
is om klachten niet te laten oplopen tot de rechter erbij moet komen kijken?
Hoe denkt de minister daarvoor te zorgen? Zijn de werknemers wel voldoende
op de hoogte welke mogelijkheden er zijn om vertrouwenspersonen in te roepen
en hoe dat werkt? Veel werkgevers zal duidelijk moeten worden gemaakt dat
men niet passief moet afwachten totdat er een klacht wordt ingediend, maar
dat je al heel veel kunt waarnemen als je er moeite voor doet.De minister heeft al toegezegd dat de site van het ministerie er aandacht
aan zal besteden. Ik weet niet eens of het een erg leuke site is, maar hoeveel
werkgevers en werknemers zullen daarheen gaan als zij zich hiermee bezighouden?
Het gaat er juist om de mensen te bereiken die nog niet door hebben dat het
voor hun bedrijf belangrijk kan zijn om er meer aan te doen. Met andere woorden,
wij horen graag van de minister wat hij voorstelt om deze wet, die wij tot
nu toe zullen ondersteunen tot mijn eigen verrassing, in de praktijk meer
werking te geven.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Wij behandelen vandaag een wijziging van de Wet gelijke behandeling
van mannen en vrouwen en het Burgerlijk Wetboek. Deze wijziging vloeit voort
uit een Europese richtlijn uit 2002 en is dus de implementatie daarvan in
de Nederlandse wetgeving. Zo geredeneerd zou er over dit wetsvoorstel weinig
te zeggen zijn. Laat er geen misverstand over bestaan dat de fracties van
de SGP en de ChristenUnie voorstander zijn van de bestrijding van discriminatie.
Discriminatie, het onderscheid maken waar geen onderscheid is, is onbijbels
en moet alleen al daarom verboden zijn. Intimidatie en seksuele intimidatie
moeten streng worden aangepakt. Hierover hebben onze fracties geen meningsverschil
met het kabinet. Het doel van dit wetsvoorstel vinden onze fracties daarom
op zichzelf beschouwd positief. Toch vinden onze fracties dit wetsvoorstel
allerminst een hamerstuk, want wij hebben een aantal procedurele en inhoudelijke
vragen c.q. bezwaren.De procedurele bezwaren betreffen in de eerste plaats de voorgeschiedenis
van het wetsvoorstel. Vanaf het begin, toen de komst van de richtlijnen werd
aangekondigd, hebben de fracties van de ChristenUnie en de SGP aan de overzijde
aangegeven dat vanuit de subsidiariteitstoets hier geen competentie is voor
de Europese Commissie. De verschuiving van de bewijslast is namelijk een ingrijpen
in ons nationale rechtsstelsel en daarin behoort naar de mening van onze fracties
de Europese Unie zich niet in te mengen.Ook in eerdere debatten hebben onze fracties aangegeven dat wij er ongelukkig
mee zijn dat er nooit een echt goede principiële discussie met het kabinet
heeft plaatsgevonden over de wenselijkheid van de verschuiving van de bewijslast.
Daarom voelen wij ons ook vandaag voor voldongen feiten geplaatst. Toen de
Europese besluitvorming nog moest plaatsvinden, werd gezegd dat wijziging
van de Nederlandse regelgeving niet nodig zou zijn, terwijl bij de implementatie
niet meer inhoudelijk kon worden gediscussieerd. Het gevolg is dat in de memorie
van toelichting bij dit wetsvoorstel geen inhoudelijke redenen worden aangevoerd
waarom de Nederlandse jurisprudentie ten aanzien van de gelijke behandeling
van mannen en vrouwen niet voldoet, maar uitsluitend wordt volstaan met de
mededeling dat de richtlijn moet worden geïmplementeerd zonder dat inhoudelijk
wordt ingegaan op de noodzaak van het voorliggende wetsvoorstel. Welke inhoudelijke
redenen liggen er ten grondslag aan dit wetsvoorstel? Op welke punten voldoen
de huidige bepalingen bijvoorbeeld in de Arbowet niet? Had de minister ook
zonder Europese richtlijn een verschuiving van de bewijslast willen invoeren?Dan kom ik nu bij het inhoudelijke van de voorstellen. Zoals ik al heb
aangegeven, hebben onze fracties moeite met de verschuiving van de bewijslast.
Juist bij een onderwerp zoals intimidatie of seksuele intimidatie kan deze
juridische wijziging grote gevolgen hebben. Uiteraard onderkennen onze fracties
de grote moeilijkheden die slachtoffers ondervinden wanneer zij een klacht
willen indienen bij de rechter. Toch zijn onze fracties van mening dat er
wel heel goede gronden nodig zijn om de Nederlandse wetgeving en rechtspraak
op dit punt aan te passen. De versterking van de ene partij kan ten koste
gaan van de onterecht beschuldigde andere partij. Hoe ziet de regering de
balans in dit heel wankele evenwicht?De fracties van de SGP en de ChristenUnie zijn van mening dat van de in
de richtlijn genoemde gronden om de bewijslast te verschuiven het evenwicht
het meest wankel is. Immers, wanneer het gaat om discriminatie op grond van
geslacht of op grond van leeftijd, is verschuiving van de bewijslast naar
onze mening toch minder ingrijpend dan bij seksuele intimidatie. Hierbij speelt
namelijk nog een extra complicerende factor, namelijk integriteit. Zowel de
integriteit van de klager als die van de verweerder is hierbij in het geding.
Een beschuldiging, terecht of onterecht, kan tot onherstelbare schade leiden.
Dat maakt het naar de mening van onze fracties zo gevaarlijk om het huidige
wankele evenwicht te doorkruisen door de verschuiving van de bewijslast. Het
aanvoeren van feiten, ook al zijn deze onterecht, kan een werkgever zodanig
in diskrediet brengen dat deze niet langer normaal kan functioneren.De fracties van de SGP en de ChristenUnie zijn daarom nog niet overtuigd
van de wenselijkheid van dit wetsvoorstel. Of het zal leiden tot een heel
kwetsbare positie van de werkgever wanneer men te gemakkelijk feiten kan aanvoeren
van seksuele intimidatie of het wetsvoorstel zal in de praktijk niets voorstellen
wanneer klagers echt aantoonbare feiten moeten aanvoeren. Dat
is namelijk in de huidige wetgeving eveneens noodzakelijk. Bovendien verwachten
de fracties van de SGP en de ChristenUnie dat de verschuiving van de bewijslast
tot een verzwaring van de rechterlijke macht zal leiden. Daar zijn de problemen
al zo groot.Wij wachten het antwoord van de minister af.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 16.31 uur tot 16.50 uur geschorst.Voorzitter: Schuurman 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20062007-24-30.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl