Behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake de verdediging (25367, R1593)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 1064-1080

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

18-03-1998

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 22, pagina 1064-1080

03-03-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25367Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemming over het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot opneming van bepalingen inzake het correctief referendum (25153)Pagina 1039-1039
Presentie en opening (dinsdag 3 maart 1998)Pagina 1037-1037
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Regeling van de inwerkingtreding van de algemene maatregel van bestuur van 26 maart 1996 tot wijziging van het Besluit vergunningen koolwaterstoffen continentaal plat 1996 (willekeurige afschrijving) (Stb. 214) (24671); - Regels ter bescherming van het Antarctisch milieu ter uitvoering van het Protocol betreffende milieubescherming bij het Verdrag inzake Antarctica (Wet bescherming Antarctica) (25211)Pagina 1039-1040
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 1998 (25600 XVI)Pagina 1040-1064
Herdenking Annemarie Grewel, lid en tweede ondervoorzitter van de Eerste KamerPagina 1037-1039
Behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet van de bepalingen inzake de verdediging (25367, R1593)Pagina 1064-1080
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 3 maart 1998)Pagina 1111-1111
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar 1998 (25600 XVI)Pagina 1085-1110
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van enkele onderwijswetten in verband met het onderwijs in allochtone levende talen en enkele technische aanpassingen (25176)Pagina 1080-1085
Lijst van besluiten (dinsdag 3 maart 1998)Pagina 1110-1111

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 85 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Verklaring
dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in
de Grondwet van de bepalingen inzake de verdediging (25367,
R1593).De beraadslaging wordt geopend.De heer Postma (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik zou graag nog enkele puntjes die ook in het
voorlopig verslag van de zijde van de CDA-Eerste-Kamerfractie naar voren zijn
gebracht, nogmaals in deze plenaire discussie aan de orde willen stellen.
Dat betreft in de eerste plaats de delegatieproblematiek, met name de formuleringen
die in de verschillende artikelen daarvoor gebruikt zijn. Ik wijs dan op de
artikelen 98, lid 2, artikel 99 en artikel 99a. In artikel 98, lid 2, wordt
de term gebruikt "de wet regelt". Dat geeft inderdaad volgens de standaardbetekenis
uit de Grondwet van 1983 de mogelijkheid van delegatie. In artikel 99 wordt
ook de term gebruikt "de wet regelt vrijstelling van militaire dienst wegens
ernstige gewetensbezwaren". Volgens dezelfde betekenis zou ook hier delegatie
aangenomen moeten worden. Ik wijs er echter op dat wanneer dit het geval is,
deze formulering aanzienlijk afwijkt van het oude artikel 99, omdat daar uitsluitend
wordt gesteld: bij de wet worden de voorwaarden genoemd waarop wegens ernstige
gewetensbezwaren vrijstelling van de krijgsdienst wordt verleend. In het oude
artikel 99 was delegatie op dit punt dus uitgesloten. Mijn vraag aan de regering
is of inderdaad bij de formulering van het nieuwe artikel 99 men zich bewust
is geweest van de term "de wet regelt" en of inderdaad de delegatie beoogd
is.Artikel 99a zegt: volgens bij de wet gestelde regels kunnen plichten worden
opgelegd ten behoeve van de civiele verdediging. Bij mij komt nu de vraag
op of wij bij deze formulering wel kunnen spreken van de mogelijkheid tot
delegatie, want "bij de wet" betekent toch in de wet. Eigenlijk staat er dat
de regels in de wet gesteld moeten worden. Gaarne op dit punt een verduidelijking
van de regering.Het tweede onderwerp betreft de positie van de koning. Wij zijn verheugd
dat ook bij deze wijziging van de Grondwet de positie van de constitutionele
koning ongewijzigd blijft.Het derde punt heeft betrekking op het aangesneden materiële wetsbegrip,
namelijk of niet in een eigentijdse formulering in de Grondwet zou moeten
worden opgenomen, anders dan artikel 89, lid 2, van de Grondwet, dat wanneer
in de rechtspositie van burgers veranderingen aangebracht worden, dit alleen
kan geschieden bij of krachtens de wet. Die suggestie van de zijde van de
CDA-fractie is door de regering niet opgepakt. Dan betekent dat dus, dat wij
moeten aannemen – in de stukken richting de Tweede Kamer is dat ook
opgemerkt – dat het hier een principe van ongeschreven recht betreft.
Burgers kunnen slechts gebonden worden bij of krachtens de wet. In de rechtspositie
van burgers kunnen slechts veranderingen aangebracht worden bij of krachtens
de wet. Als de regering niet bereid is dit in de Grondwet in een eigentijdse
formulering op te nemen, dan moeten wij constateren dat er sprake is van een
ongeschreven rechtsbeginsel waarvan de kracht in de Nederlandse verhoudingen
even groot is als ware het een uitdrukkelijk artikel in de Grondwet.De schrapping van het woord "tijdig" en de vervanging daarvan door het
woord "vooraf" in artikel 100 is geen verbetering. De bedoeling is natuurlijk
dat de regering op een zodanig tijdstip inlichtingen verstrekt aan de Eerste
en de Tweede Kamer, dat beide Kamers indien zij de behoefte daartoe gevoelen,
daarover nog kunnen discussiëren. Tijdig betekent natuurlijk altijd vooraf.
Ik denk dat de amendering van de Tweede Kamer bedoeld was om zeker te stellen
dat zij op een zodanig tijdstip informatie verkrijgt dat zij met de regering
kan discussiëren. Als wij het over die interpretatie eens kunnen worden,
vervalt het bezwaar tegen de term "vooraf".Om misverstanden te voorkomen: het gaat om inlichtingen over een reeds
genomen besluit; een besluit tot het inzetten van de krijgsmacht. Over dat
besluit, dat nog niet geëffectueerd is, kan met de Eerste en
de Tweede Kamer gediscussieerd worden. Dit betekent ook dat de regering, wanneer
er zeer ernstige bezwaren zouden bestaan van de zijde van de Eerste en de
Tweede Kamer met betrekking tot de effectuering van het voornemen, ertoe kan
besluiten om dat voornemen niet te effectueren.Kan de regering mij informeren hoever de procedure met betrekking tot
de behandeling van de rijkswet op Aruba en de Antillen gevorderd is?De heer Rensema (VVD):Mijnheer de voorzitter! De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat
er bezwaren bestaan tegen de term "ter beschikking stellen" in het voorgestelde
artikel 100 van de Grondwet. Deze bezwaren gelden vooral als het gaat om het
ter beschikking stellen van afzonderlijke militairen, van personen derhalve.
Anders dan de woorden "inzet" of "uitzending" van militairen roept de term
"ter beschikking stellen" de suggestie op van een diepe mate van onderworpenheid.
Een zeker verband met de krijgstucht lijkt voor de hand te liggen, althans
kan verondersteld worden. Een ander bezwaar is dat door de term "ter beschikking
stellen" de indruk kan worden gewekt dat de regering haar gezag heeft opgegeven.
Wie ter beschikking stelt, heeft geen eigen beschikkingsmacht meer, zo zou
de redenering kunnen luiden.In de memorie van antwoord heeft de regering in reactie op onze vraag
om verduidelijking opgemerkt dat het begrip "ter beschikking stellen" niet
moet worden opgevat in personele termen, maar als uitdrukking van het besluit
van de regering om delen van de krijgsmacht in te zetten voor de handhaving
of bevordering van de internationale rechtsorde. Deze uitleg heeft ons zeer
verheugd en wij achten haar van groot belang. Deze uitleg is ook geheel aannemelijk
omdat zij aansluit bij de geest van het wetsvoorstel, zoals dat door de regering
is toegelicht. De term wordt daardoor aanvaardbaar, zij het misschien niet
geheel, want de woorden blijven staan en woorden hebben hun betekenis zoals
de dichter zegt.Nu het gaat om de tekst van de Grondwet lijkt het ons gewenst dat de uitleg
die de regering in de memorie van antwoord heeft gegeven, vandaag wordt herhaald.
Ik blijf daarom nog even bij dit punt. Ik hoop aan te tonen dat de gewraakte
term niet alleen ongewenst, maar eigenlijk ook geheel overbodig is.Het ter beschikking stellen van personen heeft in het spraakgebruik geen
positieve klank. Bovendien houden de woorden "beschikking" en "beschikkingsmacht"
in het algemene recht een zeer vergaande vorm van macht in. Dit verdraagt
zich slecht met de persoonlijke vrijheid en verantwoordelijkheid die naar
liberale opvatting aan de mens toekomen. Het kan niet zo zijn dat de uitgezonden
militair kan volhouden dat hij geen eigen verantwoordelijkheid had omdat hij
ter beschikking gesteld was in de zin van de Grondwet. Ook de onderworpenheid
aan de krijgstucht sluit niet uit dat iedereen in laatste instantie enige
vrijheid en verantwoordelijkheid behoudt. Een bevel dat kennelijk onrechtmatig
is, mag of moet worden geweigerd, al kan de militair zich in twijfelgevallen
daarvoor voor de rechter moeten verantwoorden. De deugden van de militair
worden van oudsher omschreven met de woorden "moed, beleid en trouw". Deze
woorden laten voldoende ruimte voor eigen verantwoordelijkheid.De leden van de VVD-fractie vragen zich af of de gewraakte term voortaan
niet vermeden kan worden. De regering maakt in het voorgestelde artikel 100
onderscheid tussen de inzet en het ter beschikking stellen van militairen.
De inzet van militairen slaat kennelijk – dat nemen wij aan –
op autonome acties en het ter beschikking stellen slaat op operaties in internationaal
verband. De regering heeft echter terecht en overtuigend uitgelegd dat zij
in alle gevallen "full command" behoudt. Wij hechten daar ook zeer aan. Dat
kan echter tot de conclusie leiden dat "de inzet" van de krijgsmacht of delen
daarvan alle denkbare situaties dekt. Nu de regering immers in alle gevallen
"full command" heeft, kan er in wezen alleen sprake zijn van de inzet van
de krijgsmacht.Dit is ook in overeenstemming met de memorie van antwoord, waarin de regering
heeft aangegeven dat de door ons gewraakte term moet worden opgevat als een
uitdrukking van het besluit van de regering om delen van de krijgsmacht in
te zetten voor de genoemde doeleinden. Het onderscheid tussen "inzetten" en
"ter beschikking stellen" is er dus eigenlijk niet. De term "ter beschikking
stellen" kan dus makkelijk worden vermeden. Wij willen daarom zeggen dat de
regering de krijgsmacht zo nodig kan inzetten, maar niet ter beschikking dient
te stellen.Naar onze opvatting betekent dit dat in de verdere wet- en regelgeving
en in de praktijk van de uitvoering de term "ter beschikking stellen" vermeden
behoort te worden. Dat kan zonder problemen. Voor een goed begrip merken wij
nog op dat het bij ons niet op bezwaren stuit als het operationele commando
onder strikte voorwaarden – dat wel – wordt overgedragen aan een
bondgenoot of aan een internationale organisatie.De heer Jurgens (PvdA):Collega Rensema houdt een buitengewoon vernuftig betoog. Er is een vorm
van beschikbaarstelling van Nederlandse troepen in het kader van onze verdragsverplichting
binnen de NAVO. Vindt de heer Rensema dat in dat verband ook niet van terbeschikkingstelling
mag worden gesproken? En als het daar wel mag, waarom mag het dan niet voor
de internationale rechtsorde?De heer Rensema (VVD):Ik wil de term in alle gevallen vermijden. De krijgsmacht kan worden ingezet.De heer Jurgens (PvdA):Onze troepen staan feitelijk ter beschikking van de NAVO-commandanten.
Wil de heer Rensema daar onderuit?De heer Rensema (VVD):Nee. Ik wil aan de feitelijke situatie niks wijzigen. Ik wil alleen zeggen
dat dit allemaal gezien moet worden in de vorm van de inzet van de Nederlandse
krijgsmacht. Ik heb ook gezegd dat er geen bezwaar tegen bestaat dat het operationele
commando, eventueel tijdelijk en onder strikte voorwaarden, wordt overgedragen
aan een bondgenoot of aan een internationale organisatie. Ik kan nog het voorbeeld
geven van generaal Montgomery. Hij diende onder het oppergezag van generaal
Eisenhower. Naar wij allemaal hebben begrepen, heeft hij dat met enige moeite
gedaan. Hij heeft dat toch willen doen, maar ik denk dat hij nooit het gevoel
heeft gehad dat hij "ter beschikking was gesteld". Dat is
de inhoud. Ik meen dat de heer Jurgens mij zo begrepen heeft. Feitelijk wil
ik dus niet zoveel veranderen. Het woord "terbeschikkingstelling" wil ik echter
in alle gevallen vermijden. Ik vind dat dit zonder bezwaren en zonder de wet
te wijzigen kan.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! Ik zeg graag een woord vooraf over de druk waaronder deze
Kamer is gezet bij de behandeling van enige voorstellen tot herziening van
de Grondwet, waaronder deze.Die druk is deze Kamer, die een bijzondere taak heeft bij het waken over
onze constitutie, naar de mening van de PvdA-fractie onwaardig. Nog in de
derde en vierde week van januari kreeg de senaat vier voorstellen tot wijziging
van de Grondwet doorgezonden. De afhandeling daarvan moet uiterlijk op 10
maart geschieden. Een betrof de voogdij van de minderjarige koning. Dat was
van geringe betekenis en is inmiddels aanvaard. Het tweede en derde betrof
wijzigingen van bepalingen inzake grondrechten, die van het briefgeheim en
van de onschendbaarheid van de woning. Een derde, inzake grondrechten, ging
over het petitierecht, maar dat voorstel is gelukkig al door de Tweede Kamer
tegengehouden. Deze twee voorstellen werden pas medio 1997 ingediend en in
januari onder tijdsdruk in de Tweede Kamer afgehandeld. Het vierde ligt thans
voor. Deze late indiening en een ingrijpende amendering in de laatste mondelinge
fase hebben niet de ruimte gelaten voor het publieke debat dat zou behoren
bij zoiets wezenlijks als een grondwetsherziening, zeker als het gaat om grondrechten
van de burger. De Grondwet is een rustig bezit, zou ik willen stellen, met
een woord dat gegolden heeft voor het Burgerlijk Wetboek.Bij de grondrechten is er altijd sprake van gevoelige onderwerpen en daarbij
zouden voorstellen tot wijziging eerst moeten worden uitgezet voor discussie
in de samenleving. Ik spreek de minister van Binnenlandse Zaken nu direct
aan. Ik kan mij zeer wel voorstellen dat daar een ministeriële of een
staatscommissie op wordt gezet. Is er noodzaak om hierin verandering aan te
brengen en zo ja, welke tekst zou een zekere consensus kunnen bereiken? Voorts
zou het in de Tweede Kamer niet onder druk afgehandeld moeten worden, zeker
niet met indringende amendementen waarover geen advies van bijvoorbeeld de
Raad van State is gevraagd en waarover ook geen debat is gevoerd, breder dan
dat in de Tweede Kamer. Bovendien zou het niet onder druk afgehandeld moeten
worden in de Senaat. De toets die in de Tweede Kamer onvoldoende is aangebracht,
zou hier alsnog moeten worden aangebracht.Gezien het zeer kritische verslag van deze Kamer en het feit dat ook na
de voortvarende beantwoording door de regering veel kritiek overeind is gebleven,
heeft onze Kamer bij beide voorstellen voorshands besloten, deze wetsvoorstellen
niet meer zo tijdig af te handelen dat zij bij de grondwetsherziening 1998
kunnen worden betrokken. Dit laat de ruimte voor het verder voeren van het
publieke debat, ook in deze Kamer, want daar is mijn fractie gaarne toe bereid,
voor het verwerken van de betrokken rechten in de gewone wetgeving en voor
het lering trekken uit de praktijk daarvan. Als wij over het voorstel over
het binnentreden spreken, kunnen wij hier uitvoeriger op ingaan. Er is wel
gebleken dat het lering trekken uit de praktijk hoogst noodzakelijk is. Wij
moeten eerst de uitvoeringswetgeving goed maken, zodat je weet welke grondwettelijke
problemen je zou kunnen krijgen.Aan het voorliggende voorstel inzake de grondwetsbepalingen over de verdediging
kleven naar de mening van de PvdA-fractie eveneens bezwaren die een gebrek
aan gerijptheid van de voorliggende teksten betreffen. Ik had het nog niet
gezien, maar misschien behoort daar ook de terminologie van "terbeschikkingstelling"
bij, zoals uit het vernuftige betoog van collega Rensema valt op te maken.
Ook hier is weer onder tijdsdruk gehandeld. Hoewel de Raad van State al in
oktober 1996 had geadviseerd, is het definitieve wetsvoorstel pas in mei 1997
ingediend, waarna de Tweede Kamer het pas medio januari 1998 afhandelde.De doelstelling van de regering was om tegemoet te komen aan twee moties,
aangenomen in de Tweede Kamer. Ten eerste de motie-Jurgens c.s. uit januari
1994, die aandrong op het bij de tijd brengen van de grondwetsbepaling over
verdediging. Deze was aangenomen na de naar onze mening geheel onnodige wijziging
van de Grondwet die in 1994 is uitgevoerd vanwege de afschaffing van de opkomstplicht.
Deze had rustig afgeschaft kunnen worden zonder grondwetsherziening, was onze
mening. Maar goed, dat is toen gedaan. Toen hebben wij andere artikelen van
de Grondwet met rust gelaten en de Kamer heeft zich als geheel verenigd op
een motie om tot modernisering te komen. Ten tweede de motie-Van Middelkoop
c.s. uit december 1994 over instemmingsrecht van het parlement bij de uitzending
van militaire eenheden.Wat de motie-Jurgens over de modernisering betreft, poogt het wetsvoorstel
met name om een eigentijdse doelomschrijving van de krijgsmacht te formuleren,
waarin rekening wordt gehouden met het feit dat deze niet alleen het grondgebied
verdedigt, maar ook kan worden ingezet om de internationale rechtsorde te
dienen, ook wanneer geen bedreiging van het eigen territoir of van de bondgenoten
aan de orde is.De in de motie-Van Middelkoop c.s. gevraagde vastlegging in de Grondwet
van de verplichting om het parlement tijdig te informeren over uitzending
van krijgsvolk – die term blijf ik maar gebruiken, zolang de term "krijgsmacht"
wordt gebruikt – met name de uitzending in het kader van het tweede
doel in de omschrijving, raakt de kern van de relatie tussen regering en Staten-Generaal
binnen ons parlementaire stelsel, en behoeft daarom bijzondere aandacht.Sprekende over het gebrek aan gerijptheid van de voorliggende voorstellen
heeft mijn fractie de behoefte om de volgende onderwerpen in dit debat aan
de orde te stellen: a. de motieven om de krijgsmacht afzonderlijk
in de Grondwet te vernoemen, en het oppergezag daarover te regelen (artikel
97);b. het afzonderlijk vernoemen in de Grondwet van twee vormen
van verplicht dienen door burgers, te weten de krijgsdienst en de dienst in
de civiele verdediging, de artikelen 98 en 99a, terwijl de algemene grondslag
voor het aan burgers opleggen van de verplichting om diensten te verlenen,
te weten dat zulks alleen kan geschieden op grond van de wet, niet is opgenomen
in de Grondwet dan op indirecte wijze, artikel 89, lid 2;c. de vraag wat de term civiele verdediging in deze grondwetstekst
eigenlijk betekent;d. het afzonderlijk vernoemen van twee vormen
waarin uitzending van krijgsvolk zich kan voordoen, en het niet vernoemen
van andere vormen van krijgsvolk, artikel 100;e. de relatie tussen
de plicht van de regering om inlichtingen aan het parlement te verschaffen,
artikel 68, de ministeriële verantwoordelijkheid in artikel 42 en de
verplichting om vooraf inlichtingen te geven over uitzending van krijgsvolk,
zoals nu zou worden opgenomen in artikel 100.Voorzitter! Om u gerust te stellen, ik kan elk onderwerp kort behandelen.Het eerste punt is de krijgsmacht en het oppergezag. De PvdA-fractie is
niet overtuigd van het nut om in de Grondwet imperatief te vermelden dat er
een krijgsmacht is, tenzij deze vermelding wordt benut om de doelen waarvoor
de krijgsmacht bestaat zodanig te stellen dat daarin een waarborg is te vinden
dat de krijgsmacht niet voor andere taken wordt ingezet. Dat zou een zinnige
reden kunnen zijn om de krijgsmacht uitzonderlijk te vermelden, zeker met
de huidige doelomschrijvingen.De voorgestelde nieuwe tekst in artikel 97 geeft voor een dergelijke opvatting
thans ruimte, nu deze naast de territoriale verdediging, en de bescherming
van de belangen – ik neem aan dat bedoeld is binnenlandse belangen,
want in de memorie van toelichting worden binnenlandse belangen genoemd, namelijk
bijstand aan de politie, hulpverlening aan burgers en rampenbestrijding –
ook de handhaving van de internationale rechtsorde opvoert. In zoverre kan
mijn fractie er vrede mee hebben om dit onderdeel van de rijksoverheid afzonderlijk
te vernoemen. Is de regering het met mij eens dat dit in ieder geval een nuttige
functie zou kunnen zijn van deze omschrijving, ook al blijven wij erover van
mening verschillen dat het nodig is om de krijgsmacht afzonderlijk te vernoemen?Lid 2 van artikel 97, waarin het oppergezag over de krijgsmacht uitdrukkelijk
aan de regering wordt toebedeeld, past echter niet in de systematiek van de
Grondwet. Dat de regering de verantwoordelijkheid draagt voor het gehele apparaat
van de rijksoverheid staat nergens met zoveel woorden in de Grondwet, maar
wordt gelezen in de tekst: "de ministers zijn verantwoordelijk" van artikel
42. Nergens wordt verder over een oppergezag van de regering gesproken. Het
opperbestuur van de buitenlandse betrekkingen is in 1983 als term uit de Grondwet
gehaald. In 1983 is zelfs de bepaling "De uitvoerende macht berust bij de
Koning." geschrapt, omdat die een verwijzing was naar een trias politica,
zoals men die in 1815 voorhad. Toen is de bepaling over het oppergezag van
de krijgsmacht weliswaar gehandhaafd, maar, naar toen bleek, uitsluitend om
reden van sentimenten die leefden binnen de krijgsmacht. Deze waren terug
te voeren op de tijd toen deze Grondwet ontstond, 1815, en de koning hoogstpersoonlijk,
zoals nog bij de Slag bij Waterloo, zijn krijgsvolk aanvoerde en gezeten op
zijn strijdros de vendels voorging in de aanval. Ik zie de heer Voorhoeve
al.Thans is lid 2 een anachronisme. Met alle respect die ook mijn fractie
heeft voor het bestaan van de krijgsmacht en de nuttige inzet daarvan moet
mijn fractie het toch betreuren dat deze reliek van een bijzondere positie
van "das Militär" in onze samenleving niet bij gelegenheid van deze modernisering
is gesneuveld.Het tweede punt is: de soorten dienstplicht. De regering maakt niet duidelijk
waarom de krijgsdienst en de dienst ten behoeve van de civiele verdediging
apart moeten worden genoemd in de Grondwet. Zeker, de tekst bevestigt wel
dat zulke vormen van dienstplicht alleen bij wet mogen worden opgelegd, en
dat is prima, maar veel meer zou het voor de hand hebben gelegen – daarin
volg ik ook collega Postma – om in de Grondwet met zoveel woorden op
te nemen een formulering die het opleggen van verplichtingen aan burgers alleen
toestaat bij of krachtens de wet.In een formulering uit 1887, bedoeld om het maken van zelfstandige algemene
maatregelen van bestuur aan banden te leggen, artikel 89, lid 2, staat thans
alleen: "Voorschriften, door straffen te handhaven worden daarin alleen gegeven
krachtens de wet." en dat is een indirecte wijze om dit beginsel van het materiële
wetsbegrip vast te leggen. Waarom wijst de regering in antwoord op de vraag
van de CDA-fractie in het verslag om een eigentijdse formulering van het materiële
wetsbegrip in de Grondwet op te nemen dan die van artikel 89, lid 2, zonder
enige motivering af, maar formuleert zij deze wel voor de verplichte krijgsdienst
en de civiele verdediging? Dat is dan in hoge mate inconsistent. Waar men
met één algemene bepaling had kunnen volstaan, gaat men het
voor deze twee vormen van dienstplicht in de Grondwet zetten, terwijl de algemene
regel dat nooit aan burgers diensten mogen worden opgelegd anders dan krachtens
de wet, ontbreekt. Er ontbreken trouwens meer belangrijke beginselen van ons
staatsrecht in de Grondwet, zoals het vertrouwensbeginsel waarop dit kabinet
(als alle kabinetten) is gebaseerd, en het legaliteitsbeginsel. Dit was echter
een mooie gelegenheid om deze zaak te regelen en niet nu twee afzonderlijke
vormen van dienstplicht te gaan noemen. In de schriftelijke beraadslaging
zijn andere vormen van dienstplicht genoemd die minstens zo belangrijk zijn
en die ook niet in de Grondwet voorkomen.Nog een vraag, zij het van subalterne aard. De PvdA-fractie heeft gevraagd
waarom artikel 98 bepaalt dat de verplichte krijgsdienst bij de wet móét
worden geregeld, en dat die inzake civiele verdediging kán worden geregeld.
Antwoord van de regering is: omdat dat zo is. Ik verwijs naar pagina 3 van
de memorie van antwoord, derde volle alinea. Dat lijkt mij, met alle respect,
geen manier om een vraag vanuit deze Kamer te beantwoorden. Ik verzoek de
minister deze omissie alsnog te herstellen.De derde vraag is: wat is civiele verdediging? Ik moet de minister daarmee
lastig vallen, hoewel ik besef dat hij aanvaarding van het amendement-Te Veldhuis
aan de overzijde heeft bestreden. Anderzijds staat het er nu in en moet hij
het nu verdedigen; anders had hij kenbaar moeten maken dat het een voor de
regering onaanvaardbaar amendement was. Wij zitten nu met het punt dat in
de Grondwet een term voorkomt die wij in onze wetgeving verder niet kennen.
Het is nog wel als relict aanwezig in de Gemeentewet of de Provinciewet en
in een andere omschrijving in de Oorlogswet. In de Grondwet staat nu dat de
regering civiele verdediging mag regelen, maar er staat niet
bij wat dat is.Deze regering heeft het amendement-Te Veldhuis aanvaard, zo zegt zij,
omdat de indieners er alleen de huidige civiele verdediging (wat is dat dan?)
mee bedoelen en niet bijvoorbeeld sociale dienstplicht. Mijn fractie acht
dat curieus. Aan deze interpretatie is de wetgever immers straks niet gebonden.
Het begrip civiele verdediging kan zeer wel evolueren tot een soort sociale
dienstplicht. Trouwens, ook zonder artikel 99a zou de wetgever plichten inzake
civiele verdediging of sociale dienstplicht kunnen opleggen. De wetgever blijft
dus naar de mening van mijn fractie geheel vrij om later zijn eigen interpretatie
te geven aan aard en omvang van de civiele verdediging en de daarop berustende
verplichtingen van burgers. Artikel 99a is dan ook een overbodig artikel.Mijn vierde punt: de uitzending van krijgsvolk (artikel 100). Ik blijf
daarbij even buiten de discussie over "tijdig" en "vooraf" die mijns inziens
aan de overzijde niet bepaald op hoog niveau plaatsvond. Collega Postma heeft
het al duidelijk gezegd. Het woord "tijdig" omvat spraakgebruikelijk ook het
woord "vooraf", terwijl het woord "vooraf" niet ook het woord "tijdig" omvat.
Daarom moeten wij nu alsnog bij de regering erop aandringen om duidelijk te
maken dat als er het woord "vooraf" staat, dat ook "tijdig vooraf" zal zijn.
Kortom: het oorspronkelijke voorstel van de regering was wijzer dan het wijzigingsvoorstel
dat de Kamer heeft gemeend te moeten aannemen. Dat kan een enkele keer voorkomen.Zien de leden van de PvdA-fractie het goed, dan kan om de volgende redenen
krijgsvolk worden "uitgezonden", waarbij ik het woord "uitgezonden" in de
algemene zin gebruik, om inzet buiten de landsgrenzen aan te duiden, in welk
verband of voor welk doel dan ook:1. In het kader van de onmiddellijke verdediging van de territoriale integriteit
van ons land of ter bescherming van de daarmee samenhangende andere wezenlijke
belangen.2. Handhaven en beschermen van de internationale rechtsorde binnen het
kader van een militair bondgenootschap, bijvoorbeeld hetgeen in Bosnië
gebeurt.3. Handhaven en beschermen van de internationale rechtsorde buiten het
kader van de NAVO of de WEU, maar in VN-verband of op basis van bilaterale
akkoorden.4. Humanitaire hulpverlening in geval van gewapend conflict.5. Humanitaire hulpverlening buiten gewapend conflict, bijvoorbeeld bij
natuurrampen.De Grondwet noemt nu twee van die vormen. Waar zijn dan de andere drie
gebleven? Ook hier een selectie van de doelen die men noemt in de Grondwet,
waarbij andere doelen worden weggelaten.Het bijzondere is dat onze Grondwet de eerste, klassieke vorm van inzet
van militairen buiten de landsgrenzen niet noemt. Het NAVO-verdrag en de verplichtingen
die ons land op grond daarvan heeft aanvaard, wordt (evenals het verdrag inzake
de Europese Unie) met geen woord in de Grondwet genoemd. De uitzending onder
1) is in artikel 100 niet aan de orde, maar is gebaseerd op de artikelen 93
en 94 van de Grondwet. Evenmin lijkt aan de orde de tweede soort uitzending,
bijvoorbeeld onze bijdrage aan de NAVO-macht in Bosnië. Is dat juist?De onder 5) genoemde uitzending, humanitaire hulpverlening buiten gewapend
conflict, bijvoorbeeld troepen om de Polen te helpen bij de overstroming van
de Oder en de Neisse, lijkt ook buiten de verplichte kennisgeving vooraf te
vallen. Drie soorten lijken in mijn wijze van zien buiten de verplichte kennisgeving
te vallen.Blijven de onder 2) en 3) genoemde uitzendingen: militaire interventies
buiten NAVO-verband, zoals in de Golfoorlog, en humanitaire hulpverlening
in geval van gewapend conflict, bijvoorbeeld Rwanda. Deze categorieën
zijn niet steeds precies af te scheiden, zoals het NAVO-optreden in Bosnië,
dat ook onder het VN-aegis staat. De PvdA-fractie vraagt zich dan ook af of
de onderscheidingen die artikel 100 maakt wel zinvol zijn.Het vijfde en laatste punt betreft de relatie tussen artikel 68 en artikel
100. De fractie van de PvdA onderkent het nut van een dergelijke verplichting
tot tijdig kenbaar maken van het uitzenden van militairen aan het parlement.
De regering is in het verleden immers soms van mening geweest, dat dit niet
zou hoeven, omdat dit uitzenden binnen de bevoegdheid van de regering zou
liggen. Er wordt nu echter een onderscheid gemaakt tussen uitzenden dat niet
en uitzenden dat wel tijdig aan de Kamers moet worden medegedeeld, wat weer
merkwaardig is. Acht de regering het denkbaar dat, na aanvaarding van artikel
100 zij het uitzenden van krijgsvolk dat niet valt onder de categorieën
genoemd in artikel 100 niet vooraf zou meedelen aan de Kamers? Betekent de
opneming van artikel 100, kortom, dat a contrario artikel 68 zo zou moeten
worden uitgelegd, dat zij in ons op de vertrouwensregel gebaseerde parlementaire
stelsel bij andere wezenlijke vraagstukken van oorlog en vrede de Kamers niet
vooraf zou hoeven in te lichten? Mijn fractie zou menen, dat de plicht genoemd
in artikel 100 niet meer is dan een verbijzondering van de algemene plicht
van de regering die voortkomt uit de artikelen 42 en 68 van de Grondwet.Dat de regering niet heeft gekozen voor een formeel instemmingsrecht kan
mijn fractie overigens billijken, aangezien de Kamers hun toezicht op de macht
in onze constitutionele verhoudingen vrijelijk terzake kunnen uitoefenen,
mits zij tijdig zijn ingelicht.Op één punt heeft mijn fractie de behoefte de regering uitdrukkelijk
tegen te spreken. De tekst van artikel 100 gaat, anders dan de regering stelt
in de memorie van antwoord op pagina 5, eerste volle alinea, wel degelijk
uit van de verplichting om het voornemen tot uitzending van krijgsvolk aan
de Kamers mede te delen. De regering meent zeer uitdrukkelijk dat het zou
moeten gaan om het besluit daartoe. De tekst van artikel 100 spreekt echter
over "inlichtingen over de inzet van de krijgsmacht", die "vooraf" moeten
worden gegeven. Als die inlichtingen tijdig vooraf worden gegeven, is die
inzet er dus nog niet. Een besluit daartoe kan dus slechts een voornemen zijn,
dat door de Kamers alsnog kan worden verijdeld.De regering meent in de memorie van antwoord te kunnen "vaststellen",
dat het niet gaat om het mededelen van een voornemen, maar van een besluit.
Op grond waarvan meent de regering tot zulk een vaststelling bevoegd te zijn?
Zij is immers slechts medewetgever. Wij maken samen uit wat de verhoudingen
zijn, niet de regering alleen.De beantwoording door de regering van de hierboven gestelde punten van
twijfel over de gerijptheid van het voorliggende wetsvoorstel is van belang
voor de richtige interpretatie van de voorgestelde grondwetsbepalingen, en
voor het standpunt van mijn fractie.De heer Hessing (D66):Voorzitter! Van de minister van Binnenlandse Zaken is de uitspraak afkomstig –
mijn partijgenoot Hoekema heeft bij de behandeling van het onderhavige voorstel
aan de overzijde van het Binnenhof die uitspraak geciteerd – dat met
de diverse voorstellen tot wijziging geen sprake is van groot onderhoud aan
de Grondwet en dat evenmin fundamenteel onrecht wordt uitgebrand; een mooie
uitspraak.Dat mag zo zijn, maar dat neemt niet weg dat mijn fractie in ieder geval
wel bijzondere waarde hecht aan het feit, dat de Kamer vandaag het voorstel
over het referendum heeft aangenomen. Dat is toch geen onbelangrijk moment
in het traject van bestuurlijke vernieuwing.Wijzigingen van de Grondwet verdienen een bijzondere aandacht. Zonder
zwartepieten te willen uitdelen, betreurt mijn fractie het toch enigszins
dat de diverse voorstellen deze Kamer redelijk laat hebben bereikt, hetgeen
per saldo niet heeft bijgedragen aan een zorgvuldige afweging van een en ander.
De heer Jurgens is daar uitgebreid op ingegaan. Ik kan zijn bewoordingen dan
ook volgen. Dit gezegd hebbende, kan ik aangeven dat mijn fractie zich in
ieder geval kan vinden in de voorliggende modernisering van de grondwetsteksten
ten aanzien van de krijgsmacht, met een enkele kanttekening.In de memorie van antwoord beargumenteert de regering waarom de Grondwet
wel bepalingen bevat met betrekking tot de krijgsmacht en bijvoorbeeld niet
over het politieapparaat. Voor een deel steunt de argumentatie van de regering
op de stelling dat de krijgsmacht als enig onderdeel van de overheid beschikt
over bijzondere middelen, waarvan de inzet zeer directe en ingrijpende gevolgen
kan hebben voor de veiligheid en het leven van zeer vele burgers. Dat de krijgsmacht
over bijzondere middelen beschikt, staat buiten twijfel, maar evenzeer staat
toch buiten twijfel dat de politie, als sterke arm der wet, in de samenleving
van alledag het geweldsmonopolie bezit. Wellicht zijn de consequenties van
het gebruik van geweld door de politie doorgaans niet zo indringend en ingrijpend
als het gebruik van geweld door de krijgsmacht, maar daar staat tegenover
dat de burgers met de krijgsmacht slechts in zeer uitzonderlijke situaties
van doen krijgen, terwijl de kans dat de burgers de politie op hun weg vinden,
toch aanzienlijk groter is. Al met al kan toch gezegd worden dat op basis
van het geweldsargument niet alleen de krijgsmacht, maar ook het politieapparaat
een plaats had moeten krijgen in de Grondwet. Of andersom geredeneerd, dan
had ook de Grondwet niet meer een bepaling over de krijgsmacht hoeven te bevatten.
Wellicht kunnen de bewindslieden op dit punt nog even ingaan.Mijn fractie heeft begrepen dat het leveren van hulp bij natuurrampen
begrepen moet worden onder het begrip "bevorderen van de internationale rechtsorde".
Natuurrampen kunnen met name in ontwikkelingslanden een zodanige omvang hebben
dat zij een destabiliserend effect kunnen hebben op de betrokken samenlevingen.
In die zin kan humanitaire hulp bijdragen aan de bevordering van de internationale
rechtsorde. Dat is zeker een plausibele verklaring, maar wellicht niet helemaal
sluitend, omdat ook in onze contreien zich natuurrampen kunnen voordoen, waarbij
het denkbaar is dat militairen worden ingezet over de landsgrenzen heen. Neem,
om de gedachten te bepalen, bijvoorbeeld de grootschalige watersnood die in
voorgaande jaren in Duitsland, Tsjechië en Polen heeft plaatsgevonden.
Uitzending van militairen heeft toen niet plaatsgevonden, maar was op zichzelf
wel denkbaar. En hulp bij watersnood kan toch moeilijk worden gerangschikt
onder het bevorderen van de internationale rechtsorde. Ja, het kan, maar dat
gaat toch wat ver. Het kan toch niet de bedoeling zijn om de inzet van militairen
voor deze goede doelen onmogelijk te maken. In die zin sluit ik mij aan bij
de argumentatie van de heer Jurgens over artikel 100.Zo bezien zijn er toch vormen van inzet van de krijgsmacht over de landsgrenzen
heen te duiden, die niet direct zijn te vangen onder de voorliggende teksten.
Uiteraard moeten wij geen letterknechten worden, maar aan de andere kant moet
er toch onverminderd naar gestreefd worden dat de bewoordingen van de Grondwet
zo goed mogelijk aansluiten bij modaliteiten die in de praktijk voorkomen.
Mijn fractie zou graag op dit punt een reactie van de minister vernemen.Minister Dijkstal:Mijnheer de voorzitter! Ik hoef niet uitvoerig in te gaan op de geschiedenis
van deze grondwetswijziging, met de uitzondering dat ik vandaag met name respect
wil betuigen aan de heer Jurgens. Eén van de redenen dat wij hier staan,
is dat hij – toen als lid van de Tweede Kamer – een motie heeft
ingediend die hierop van toepassing was. Dat was bij de grondwetsherziening
van 1996. De heer Van Middelkoop heeft ook vanuit de Tweede Kamer een motie
ingediend, die uiteindelijk mede geleid heeft tot het voorstel dat hier voorligt.
Dat voorstel beoogt het schrappen van verouderde bepalingen, een actualisering
van de doelomschrijving van de krijgsmacht en een betere regeling van de informatievoorziening
aan het parlement, opdat – zo voeg ik daaraan toe – het parlement
er iets mee kan. Dat is de hele portee van het informeren van het parlement.
Ik kom daar nog op terug naar aanleiding van wat meer specifieke vragen.Antwoordend enigszins in de volgorde waarin de vragen gesteld zijn, kom
ik eerst bij de heer Postma. Deze heeft gesproken over de delegatieformuleringen.
Het oude artikel 99 en het nieuwe zijn inhoudelijk gelijk, maar er is wel
gekozen voor een redactie die na de grondwetswijziging van 1983 beter aansluit
wat de terminologie betreft. Dat betekent dat de delegatie in het nieuwe artikel
99 in beginsel is toegelaten, maar dat de hoofdlijnen later in de wet zullen
moeten worden opgenomen. De verschillen in de delegatieterminologie beogen
op zichzelf niet een ruimere of een minder ruime delegatiemogelijkheid te
geven.In artikel 99a, de civiele verdediging, is een facultatieve redactie opgenomen
die duidelijk maakt dat er geen verplichting bestaat tot nieuwe
uitvoeringswetgeving. De regering deelt hier de opvatting van de Tweede Kamer,
dat er op dit punt ook geen behoefte bestaat aan nadere uitvoeringswetgeving.
Daarom waren wij ingenomen met het gebruik van het woord "kan".De heer Postma (CDA):Mijnheer de voorzitter! Tot goed begrip van wat de minister zegt, zou
ik graag het volgende willen vragen. Zegt hij nu dat er inderdaad een groot
verschil bestaat tussen het nieuwe en het oude artikel 99? Het oude artikel
99 sloot elke delegatie uit en de minister zegt nu met zoveel woorden dat
het nieuwe artikel 99 delegatie mogelijk maakt, maar slechts op hoofdlijnen.
Heb ik hem zo goed verstaan?Minister Dijkstal:Nee, nee. Ik heb alleen maar willen zeggen dat na de grondwetswijziging
van 1983 er nu een aanpassing heeft plaatsgevonden van de gebruikte terminologie.
Ik probeer nu juist te zeggen dat er geen sprake is van een ruimere of een
minder ruime mate van delegatiemogelijkheden. Ik was nog slechts bij artikel
99a.De heer Postma (CDA):Ik was nog bij 99 blijven staan. U bent sneller dan ik en dat gebeurt
weinig in deze Kamer. Het oude artikel 99 van de Grondwet zei: bij de wet
worden voorwaarden gesteld. "Bij de wet" betekent: in de wet. Delegatie was
in dat artikel uitgesloten. In het nieuwe artikel wordt gezegd: de wet stelt
regels. Volgens de terminologie van de Grondwet van 1983 geeft dat een delegatiemogelijkheid
aan. Dat is dus een fundamenteel verschil met het oude artikel 99. Mijn vraag
is of dat verschil in delegatiemogelijkheid ook is beoogd.Minister Dijkstal:Ja, er is gekozen voor de andere terminologie.De heer Postma (CDA):Niet alleen de terminologie. Het heeft een inhoudelijk andere betekenis
dan de oude formulering uit artikel 99, want die sloot delegatie uit. De nieuwe
formulering zegt: de wet stelt regels. Volgens de betekenis, standaard, van
de Grondwet van 1983 betekent dat een delegatiemogelijkheid. Dan is het dus
een inhoudelijk verschil, anders dan in de oude Grondwet, en niet alleen een
redactionele wijziging.Minister Dijkstal:Nee, het heeft natuurlijk wel een betekenis, maar waar het om gaat, is
of er een imperatieve formulering gekozen wordt of een kan-formulering.De heer Postma (CDA):Nee, het gaat hier om artikel 99-oud in vergelijking met artikel 99-nieuw.
Artikel 99-oud sloot elke delegatie uit: "bij de wet", zo stond er, worden
er voorwaarden gesteld. Hier staat, in het nieuwe artikel 99, dat de wet regels
stelt, hetgeen een delegatiemogelijkheid aangeeft. Vervolgens is er de formulering
van artikel 99a.Minister Dijkstal:Ik wil daar graag even nader advies over hebben, want ik heb het gevoel
dat wij langs elkaar heen praten en daarom is het ook terecht dat u naar de
microfoon toe loopt.Voorzitter! Een ander punt is de discussie over: tijdig en vooraf. Ik
neem met een lichte glimlach om de lippen kennis van wat de heer Postma gezegd
heeft over die beide begrippen, want dat was natuurlijk een interessante discussie
aan de overkant. Nu kun je heel lang met elkaar discussiëren over de
woorden "tijdig" en "vooraf". In ieder geval – zo vraagt hij het nu
aan mij – gaat het er toch om dat beide Kamers in de gelegenheid zijn
hun oordeel te geven of, sterker nog, ook van parlementaire middelen gebruik
te maken, als zij dat wensen; daar ging het natuurlijk om. Ikzelf had niet
de behoefte om het woord te wijzigen aan de overkant, maar kon uiteindelijk
geen overwegende bezwaren aanvoeren. Op die manier zijn we er dan doorheen
gekomen, maar laat het duidelijk zijn dat de bedoeling van de informatieplicht
als geheel, zeker in deze specifieke situatie, nu juist is om beide Kamers
in de gelegenheid te stellen hun oordeel te geven en maatregelen te nemen.Daar waar het hier een rijkswet betreft, is het voorstel zoals gebruikelijk
voorgelegd aan de staten van de Antillen en Aruba. In beide gevallen heeft
men, desgevraagd door de Tweede Kamer, afgezien van het leveren van een schriftelijke
bijdrage en daaruit mogen wij statutair de volledige instemming van de staten
afleiden.Voorzitter! De heer Jurgens sprak over het oppergezag over de krijgsmacht
en vroeg zich af, of het nodig is dat hier te regelen. De huidige situatie
blijft op zichzelf ongewijzigd. Het gaat hier om de relatie tussen de constitutionele
koning – dus de koning als lid van de regering en handelend onder de
ministeriële verantwoordelijkheid – en de krijgsmacht. Dat is op
zichzelf duidelijk. Die bepaling verzekert dat de minister politiek verantwoordelijk
is voor de krijgsmacht volgens de regels van de ministeriële verantwoordelijkheid
en de parlementaire controle daarop.De heer Jurgens (PvdA):Waarom zegt de minister dat het gaat over de constitutionele koning? Het
gaat over de regering. De regering bestaat uit een koning plus ministers.
Het gaat dus op zijn minst om beiden.Minister Dijkstal:Dat zei ik net ook. De vraag was met name, waarom het bij uitstek hier
geformuleerd wordt en niet bij andere aangelegenheden in de Grondwet. Dat
was de portee van de vraag van de heer Jurgens.Het gaat hier niet om, zoals de heer Jurgens dat noemde, de bijzondere
positie van "das Militär", maar het gaat hier om de bijzondere positie
die een krijgsmacht met de zeer vergaande geweldsbevoegdheden als zodanig
inneemt. Ik kom daarop nog even terug in antwoord op de heer Hessing als het
gaat om de vraag, waarom de krijgsmacht dan wel en de politie niet. Wij zijn
in ieder geval van mening – ook vanwege de traditie in de geschiedenis –
dat het bij de krijgsmacht om een zeer bijzonder fenomeen gaat, met zeer vergaande
bevoegdheden. Vanwege die bijzondere positie die een plaats in de Grondwet
rechtvaardigt, is het niet onlogisch dan ook het oppergezag nog eens te accentueren.De heer Jurgens (PvdA):Minister Dijkstal is zoals altijd zeer welsprekend. Daarom een hele korte
vraag. Als wij dit nu niet in de Grondwet zetten, zou de heer Voorhoeve als
minister van Defensie dan niet het oppergezag over de krijgsmacht hebben?
En als het weggelaten zou worden, wat maakt het dan eigenlijk uit?Minister Dijkstal:Misschien valt op beide vragen te antwoorden: misschien niks. Het gevaar
van die redenatie is echter wel, dat, als wij die op veel meer vraagstukken
van toepassing verklaren, wij misschien een totaal andere
Grondwet krijgen.De heer Jurgens (PvdA):Het gaat hier om modernisering van de Grondwet. Daarbij is het voor de
hand liggend dat een bepaling die niets betekent, waarvan het weglaten geen
enkel rechtsgevolg zou hebben, niet wordt opgenomen in de Grondwet. Dat moet
de minister toch toegeven, voorzitter!Minister Dijkstal:Ik zou dat bijna net zo willen toegeven als de heer Jurgens bereid zou
zijn te zeggen dat hij spijt heeft van zijn motie. Ten aanzien van het uitzenden
van militairen in het moderne bestuur door een regering, die gecontroleerd
wordt door het parlement, zou je immers dezelfde vraag kunnen stellen. Is
het nu werkelijk denkbaar dat een kabinet in het geheim en in alle stilte
militairen uitzendt naar een oorlogsgebied zonder de Kamer daarover tijdig
te informeren? Dat is voor mij eerlijk gezegd zo langzamerhand ook ondenkbaar.
Niettemin heeft de regering zich wel gevoelig getoond voor de redenatie achter
de motie, dat het blijft gaan om een zeer bijzondere handeling die rechtvaardigt
dat er in de Grondwet iets wordt opgenomen wat eigenlijk volgens de moderne
spelregels voor iedereen geldt.De heer Jurgens (PvdA):De minister hanteert een uitstekende debattruc, namelijk een ander ontwerp
aansnijden op het moment dat hij geen goed antwoord meer weet te vinden.In artikel 100 over de uitzending van militairen is er sprake van een
zekere toevoeging, zodat ten aanzien van twee soorten van uitzending in ieder
geval komt vast te staan dat dit vooraf kenbaar moet zijn. De Tweede Kamer
stelt daar ook prijs op. Het is dus duidelijk een politiek wenselijke zaak.
Maar ten aanzien van het oppergezag ben ik niet overtuigd. Misschien kunnen
wij die discussie voor wezenlijker zaken bewaren?Minister Dijkstal:Het hele belang van de opmerking is niet zozeer, waarom staat het erin
als iedereen het weet? Ja, dan is er ook geen bezwaar tegen? Het gevaar wat
er zou zijn, is dat je a contrario zou moeten redeneren dat in andere gevallen
die ministeriële verantwoordelijkheid er niet is. Het lijkt mij niet
dat iemand dat werkelijk in alle gemoede zou kunnen denken.Ik blijf toch maar vasthouden aan wat ik een slag bijzonderder vind dan
bijvoorbeeld de politie, in dit geval de krijgsmacht, de manier waarop de
moderne krijgsmacht opereert en wat wij van onze burgers vragen. Laat ik het
op de meest slappe manier beargumenteren: ik geloof niet dat er echt bezwaar
tegen is om juist daarbij nog eens te accentueren hoe dat oppergezag geregeld
is.Misschien is het verstandig hierbij meteen de vraag van de heer Hessing
te beantwoorden. Ik vind die vraag iets moeilijker te beantwoorden. Je kunt
natuurlijk vrij gemakkelijk aangeven, wat de grote verschillen zijn tussen
de krijgsmacht en de politie. In het ene geval leg je de burgers plichten
op en in het andere geval doe je dat niet. Bovendien beschikt de krijgsmacht
over uitzonderlijke middelen waarover de politie niet beschikt. Dan denk ik
met name aan wapens. Bovendien kan worden aangegeven dat er een groot verschil
is in de risico's die worden gelopen. Misschien kan zelfs worden uitgelegd
dat de verdediging van het land, het koninkrijk als zodanig, net een slagje
zwaarder is dan de verdediging van andere grote belangen in het land. Dat
verklaart waarom de krijgsmacht wel een plek heeft in de Grondwet en de politie
niet. Je kunt ook andersom redeneren. Het is bijzonder dat wij de politie
het geweldsmonopolie geven. Zou dat niet in de Grondwet moeten worden vastgelegd?
Ik heb daar geen bezwaar tegen. Dat voorstel ligt echter niet voor. Ik vind
het prima om er een nadere studie aan te wijden. Dit is trouwens een heel
interessant jaar. Wij hebben een wedstrijd uitgeschreven: wat zou er nog in
de Grondwet moeten wat er nog niet in staat? Aan het einde van het jaar zal
ik verzamelen wat er allemaal op tafel ligt. In de richting van de heer Hessing
merk ik op dat er in ieder geval redenen zijn om over dit punt nog eens na
te denken. De politie is in dit geval dus van een andere orde dan de krijgsmacht.
Maar misschien zijn de overwegingen belangrijk genoeg.Voorzitter! De heer Jurgens heeft gevraagd waarom er op het punt van het
opleggen van plichten niet is gekozen voor een algemene formulering. Er wordt
nu alleen gesproken over beide burgerplichten, civiel en militair. Deze opmerking
is al eerder in de stukken gemaakt. Deze vraag is begrijpelijk. De regering
ziet op dit moment geen noodzaak om verder te gaan dan het formuleren van
de uitzonderlijke plicht in het kader van de krijgsmacht. Zij had, zoals men
weet, ook geen dringende behoefte om de civiele plichten al in de Grondwet
op te nemen. Er heeft een discussie plaatsgevonden aan de overkant. Een meerderheid
van de Tweede Kamer was van mening dat het geen kwaad kon om de civiele verdediging
in de Grondwet te laten staan. Dan moet je een afweging maken: moet je het
onaanvaardbaar uitspreken of handhaaf je wat in de Grondwet staat? Er druipt
geen bloed uit en het heeft op dit moment geen serieuze betekenis. Laat dan
maar zitten, zo redeneerde het kabinet toen min of meer. Je kunt verder gaan
en zeggen: kom met een algemene formulering, een verplichting in algemene
zin. Maar dan ben ik als het ware nog verder van huis. Ik vind het voldoende
dat de militaire plichten in de Grondwet zijn verankerd. De civiele verdediging
hebben wij op de koop toe genomen, om het heel onparlementair te zeggen. Ik
wijs in dit verband overigens op de kan-bepaling. De discussie over de vraag
wat onder plichten moet worden verstaan, was heel interessant. Eigenlijk had
die discussie een licht pijnlijk karakter. Niet iedereen wist daarop een precies
antwoord te geven. De enige term die wij ons uit het verleden herinnerden,
was "sociale dienstplicht". De Tweede Kamer noch het kabinet wilde dat. Dus
dat hebben wij voorlopig met elkaar afgesproken. Ik zeg "voorlopig", omdat
het de wetgever vrij staat om, ongeacht datgene wat wij nu in de Grondwet
opnemen, een wet in te dienen waarin staat dat er een sociale dienstplicht
is. Dus de materiële betekenis van alle uitspraken aan de overkant is
niet zo groot. Het is in ieder geval naast de civiele verdediging gezet. Daarmee
krijgt dit artikel een beperkte betekenis.Voorzitter! Ik kom te spreken over het informatierecht aan het parlement
en de verhouding tussen artikel 68 en artikel 100. Er is een verschil van
mening tussen het kabinet en de heer Jurgens. Het informatierecht houdt voor
het kabinet het volgende in. Het begint bij een besluit van de regering en
niet bij een voornemen van de regering. De regering neemt
in eerste instantie een besluit, bijvoorbeeld na internationaal overleg over
de inzet van de krijgsmacht tot handhaving of bevordering van de internationale
rechtsorde. Dat begrip omvat dan de categorieën 2 tot en met 4 uit het
betoog van de heer Jurgens: de verdragsverplichtingen van NAVO en WEU, dus
de inzet binnen het kader van een militair bondgenootschap en daarbuiten in
VN-verband, inzet op basis van bilaterale akkoorden en humanitaire hulp in
geval van een gewapend conflict. Het enige relevante verschil tussen enerzijds
de punten 2 tot en met 4 en anderzijds punt 5, humanitaire hulp buiten geval
van een gewapend conflict, is dat er met betrekking tot punt 5 geen actieve
informatieplicht van de regering zou bestaan. Zo meteen zal de heer Voorhoeve
nog op deze materie ingaan.Het is van belang om de volgorde der gebeurtenissen in de gaten te houden.
De regering besluit en informeert vervolgens de Kamer over dat besluit tot
inzet op een zodanig tijdstip dat de Kamer zich daarover een oordeel kan vormen,
voorafgaande aan de uitvoering van dat besluit. Dat stelt de Kamers in de
gelegenheid de uitvoering van dat besluit tot inzet te verijdelen. Het kan
ook de regering ertoe brengen om het besluit aan te passen in een bepaalde
richting. Het besluit van de regering als zodanig kan dan ook pas werkelijk
betekenis krijgen als de uitvoering ervan niet wordt belemmerd. Naar ons oordeel
is er in artikel 100 sprake van een actieve informatieplicht van de regering
die haar passieve informatieplicht op grond van artikel 68 aanvult. Zodra
de regering op grond van artikel 100 actief inlichtingen heeft verschaft,
kan het parlement op grond van artikel 68 nadere inlichtingen vragen.Voorzitter! Ik heb hier het antwoord op de vraag van de heer Postma over
de voorwaarden bij gewetensbezwaren. Als u het goedvindt, lees ik dat eerst
en kom ik er na de heer Voorhoeve op terug.Minister Voorhoeve:Voorzitter! Ik wil graag ingaan op de voor Defensie van belang zijnde
artikelen in het wetsvoorstel tot verandering van de bepalingen in de Grondwet
over de verdediging. Ik wil vooraf benadrukken dat de regering groot belang
hecht aan deze modernisering van de defensiebepalingen. Ik wil ook mijn erkentelijkheid
uitspreken aan het adres van de leden van uw Kamer voor hun bereidheid mee
te werken aan een tijdige totstandkoming van de eerste lezing van dit wetsvoorstel
tot modernisering, dat voortkomt uit een in 1995 met algemene stemmen aanvaarde
motie van de heer Jurgens. Daarom juich ik het toe dat thans een belangrijke
stap kan worden gezet om tegemoet te komen aan die breed gedragen wens. Bij
het formuleren van de voorstellen heeft de gedachte van modernisering en aanpassing
aan de huidige praktijk vooropgestaan.Over het voorgestelde artikel 97 zijn van verschillende zijden vragen
gesteld. De voorgestelde nieuwe doelomschrijving van de krijgsmacht in artikel
97, eerste lid, omvat inderdaad drie componenten, die zich kort samengevat
laten omschrijven als de algemene verdediging, het beschermen van de andere
belangen van het koninkrijk en de handhaving en bevordering van de internationale
rechtsorde. De eerste twee componenten spreken natuurlijk voor zichzelf. De
handhaving en bevordering van de internationale rechtsorde wordt als afzonderlijke
component vermeld, omdat het weliswaar als een facet van de belangen van het
koninkrijk kan worden gezien, maar niet uitsluitend strekt tot bescherming
van die belangen. Bovendien doet zich in de praktijk vaak een discussie voor
over de vraag wat die belangen precies zijn. Daarom is het goed om dit zo
expliciet te stellen.De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! Dat heb ik ook gevraagd. De minister spreekt over "andere
belangen van het koninkrijk". Ik heb in de memorie van toelichting alleen
drie binnenlandse belangen gezien. Het eerste punt was de territoriale verdediging.
Bescherming van belangen was het tweede. Die belangen worden in de memorie
van toelichting omschreven als binnenlandse belangen. Althans, de voorbeelden
zijn alle drie binnenlandse belangen. Kan de minister zich voorstellen dat
er ook andere dan die binnenlandse belangen aanwezig zijn? Zouden die ook
buiten de landsgrenzen aanwezig kunnen zijn?Minister Voorhoeve:De bescherming van West-Europa in bondgenootschappelijk verband is ook
een belang van Nederland. Ook deelneming aan bepaalde vredesoperaties is wel
degelijk als een belang van Nederland te definiëren, zeker waar het gaat
om landen in deze regio.De heer Jurgens (PvdA):Ik ben de laatste om dat te bestrijden. Maar in de memorie van toelichting
bij dit wetsvoorstel worden die zaken onder het begrip "bevordering van de
internationale rechtsorde" gebracht. Als wordt ingegaan op andere belangen,
wordt uitsluitend over drie specifieke onderwerpen gesproken die lijken op
puur binnenlandse zaken, zoals bijstand aan de politie. Moet ik dat breder
zien dan alleen die puur binnenlandse zaken?Minister Voorhoeve:Ja, want het bevorderen en beschermen van de internationale rechtsorde
is ook een belang van het Koninkrijk.De heer Jurgens (PvdA):De nieuwe toevoeging van de internationale rechtsorde zou daarmee overbodig
zijn.Minister Voorhoeve:Als men uitgaat van een zeer brede opvatting van het belang, en dat interpreteert
als een zeer verlicht belang. De discussie gaat vaak over de vraag, waar het
concrete belang eindigt. De ene stroming interpreteert het begrip "belang"
anders dan de andere politieke stroming. Daarom is hier een explicitering
gemaakt naar het belang van de internationale rechtsorde, die in het totaal
van de grondslagen op grond waarvan de krijgsmacht kan worden ingezet, apart
naar voren is gebracht.De heer Jurgens (PvdA):Ik laat dit punt nu even liggen, maar ik denk dat het van belang is, hierover
overleg te plegen met uw collega. In het voorstel van wet wordt deze toelichting
op de brede weergave van het begrip "belang" niet gehanteerd. Enige eenheid
van opvatting tussen de beide bewindslieden lijkt mij prijzenswaardig.Minister Voorhoeve:Toch is dit wel de praktijk. Toen de Nederlandse regering besloot om deel
te nemen aan een vredesoperatie in Cambodja, werd dat gedaan op basis van
de oude tekst van de Grondwet, impliciet vanuit een brede
interpretatie van de belangen van ons land, namelijk het belang bij goed functionerende
internationale vredeshandhaving.De heer Jurgens (PvdA):Ik ben het helemaal met u eens dat dat de beste grondslag was om het toen
op te baseren. Maar nu is dat derde element opgenomen, waardoor moet worden
bepaald, wat het begrip "belang" nu betekent. Ik begreep uit uw toelichting
met zoveel woorden dat het niet ging om de brede omschrijving van het begrip
"belang" dat u nu gebruikt. Vandaar nogmaals mijn verzoek om overleg, want
er mag achteraf geen interpretatieverschil blijken te zijn.Minister Voorhoeve:Ik geloof dat dat risico er niet is, want in het huidige voorstel vindt
een explicitering plaats van wat eerder impliciet was. Die explicitering vindt
plaats, mede omdat dit in de praktijk zo is gegroeid. Ik doel op uitzending
van militairen voor deelname aan diverse vredesoperaties die niets te maken
hadden met het directe belang van Nederland, zoals de territoriale en bondgenootschappelijke
verdediging, maar buiten dat gebied lagen.De drie in het eerste lid van artikel 100 genoemde gronden sluiten elkaar
niet uit, maar zijn een verbijzondering. Daarom heb ik daarnet gezegd dat
het niet alleen gaat om algemene verdediging, maar ook om het beschermen van
de andere belangen van het Koninkrijk en handhaving en bevordering van de
internationale rechtsorde.Mijnheer de voorzitter! De vermelding van de internationale rechtsorde
brengt de mogelijkheid tot uitdrukking van verschillende vormen van optreden
van de krijgsmacht in internationaal verband. Daarbij gaat het met name om
het uitvoeren van maatregelen ter handhaving of herstel van de internationale
vrede en veiligheid, als bedoeld in de hoofdstukken 6 en 7 van het VN-Handvest.
Ik refereer aan het hoofdstuk over de vreedzame regeling van geschillen, en
aan dat over eventuele dwangacties. Het gaat hierbij ook om het voeren van
in ander internationaal verband, bijvoorbeeld de WEU of de OVSE, overeengekomen
maatregelen ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde.
Het is ook mogelijk zulke maatregelen buiten een staande organisatie te doen
nemen maar dan op basis van een multilateraal akkoord. Ik noem als voorbeeld
de multilaterale vredesmacht die jarenlang in de Sinaï-woestijn een belangrijke
rol heeft vervuld en die niet aan een specifieke organisatie was gelieerd.
Dergelijke vormen van vredeshandhaving kunnen ook in de toekomst nodig zijn.
Ook refereer ik aan hoofdstuk 8 van het Handvest van de Verenigde Naties waar
het gaat om maatregelen ter handhaving of bevordering van de internationale
rechtsorde via regionale organisaties.De regering meent dat de nu gekozen formulering past bij de gewijzigde
internationale verhoudingen in deze tijd en de daarmee samenhangende taken
van de krijgsmacht. De voorgenomen inzet van de krijgsmacht dient onder een
van de hiervoor genoemde primaire elementen van de doelomschrijving te worden
gebracht. Het element de bevordering van de internationale rechtsorde is opgenomen
om zeker te stellen dat voor deze veelomvattende taak ook de krijgsmacht kan
worden ingezet, want het bevorderen van de rechtsorde is immers een algemene
taak van het regeringsbeleid. Het gaat erom de huidige praktijk van vredesoperaties
door de krijgsmacht, waaronder ook vredesopbouwoperaties, civiel-militaire
samenwerking en humanitaire hulpverlening, te continueren door deze vast te
leggen als een van de elementen van de doelomschrijving. Het woord "bevordering"
heeft een ruime strekking en ziet op diverse maatregelen die dienstbaar zijn
aan de internationale rechtsorde. Ook bijvoorbeeld noodhulp draagt bij aan
het bevorderen van de internationale rechtsorde.Vanuit een oogpunt van wetgevingstechniek zijn wij bovendien van mening
dat het apart vermelden van een concrete taak niet zou passen binnen een doelomschrijving
die bestaat uit een aantal meer abstract geformuleerde componenten. Tevens
wijzen wij op het feit dat met het apart vermelden van een dergelijke taak
een doublure ontstaat ten opzichte van de verlening van noodhulp aan de eigen
burgers, welke in de visie van de regering valt onder de noemer bescherming
van de belangen van het koninkrijk en dan meer in de beperkte zin.Mijnheer de voorzitter! Ik ga graag nog even in op de gebruikte terminologie
in artikel 100 waar gesproken wordt over het ter beschikking stellen van de
krijgsmacht ter handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde.
Ik wil nogmaals benadrukken dat het erom gaat aan te geven dat de regering
het besluit neemt delen van de krijgsmacht in te zetten voor de genoemde doeleinden.
De vraag in welke vorm dat gebeurt en in welke omvang is een andere. Daarbij
kan het gaan om grotere eenheden, maar soms ook om enkele of zelfs individuele
militairen, zoals mijnenruiminstructeurs die in Angola werkzaam zijn om mijnenruimers
aldaar op te leiden, of individuele militairen die in het kader van waarneming
in conflictgebieden in de Kaukasus ter beschikking worden gesteld aan de OVSE
om daar als militair waarnemer te functioneren. Veel inzet van militairen,
bijvoorbeeld de inzet van militairen voor het ruimen van mijnen in Cambodja,
komt voort uit deelneming aan VN-missies in die landen. Waar het gaat om het
deelnemen aan een multinationale operatie of een operatie onder auspiciën
van de VN menen wij dat de gebruikte terminologie adequaat is. Ik geloof ook
dat een interpretatieverschil ontstaat op basis van de term "ter beschikking
stellen" dat mij niet nodig lijkt. Wij bedoelen hier niet een TBS-besluit
terzake van militairen, maar het beschikbaar stellen. Het gebruik van de termen
"ter beschikking stellen", "beschikbaar stellen" en "inzet" beoogt zeker te
stellen dat de verschillende procedures die kunnen worden gevolgd ten aanzien
van gebruik van militaire eenheden ten behoeve van de handhaving of de bevordering
van de internationale rechtsorde, worden gedekt in het onderhavige artikel.
In sommige gevallen zal er immers sprake zijn van een daadwerkelijk verzoek
om onmiddellijke inzet van specifieke eenheden. In andere gevallen kan er
sprake zijn van een inventarisatie van mogelijk beschikbare eenheden ten behoeve
van een toekomstige operatie. Dan zijn wij nog niet aan uitzending of inzet
toe.Ook valt te denken aan het voorbeeld van Sherbrig die door een aantal
landen binnen VN-kader wordt gevormd. Tevoren worden bepaalde
eenheden die uitgezonden kunnen worden op elkaar afgestemd. Dit houdt in dat
er gezamenlijk wordt getraind en dat er een gezamenlijk hoofdkwartier wordt
opgezet. Hierdoor kan de lange tijd die vaak verloopt tussen een besluit van
de Veiligheidsraad tot uitzending en de feitelijke uitzending – soms
is dat zelfs drie maanden – worden bekort tot twee tot vier weken. Een
zevental landen, waaronder Nederland, neemt aan deze verbeterde voorbereiding
deel. Voorzitter! Dit is een zwakke vorm van beschikbaar stellen, waarbij
er nog geen besluit tot uitzending is genomen.Er kan een verzoek worden gedaan om individuele militairen ter beschikking
te stellen van bijvoorbeeld hoofdkwartieren van internationale organisaties,
zonder dat er daarbij onmiddellijk sprake zal zijn van inzet. De waarborgen
van het artikel slaan op alle procedures waarbij inzet van eenheden uiteindelijk
een feit kan zijn.Voorzitter! Ik wil nog eens onderstrepen dat de procedure die in artikel
100 is omschreven niet nieuw is. De feitelijk gegroeide praktijk van de afgelopen
decennia wordt erdoor gedekt. De procedure weerspiegelt de in de loop der
jaren met name in de Tweede Kamer gegroeide werkwijze die wordt gevolgd bij
de uitzending van militaire eenheden. De volksvertegenwoordiging wordt het
mogelijk gemaakt om de uitzending van eenheden vooraf grondig te toetsen.
In juni 1995 is door de regering een toetsingskader aan de Tweede Kamer voorgelegd.
Daarover bleek grote eensgezindheid te bestaan.In dit toetsingskader staan 14 of 15 vragen – sommigen spreken over
"criteria" – die indringend moeten worden bestudeerd voordat tot een
weloverwogen besluit tot uitzending kan worden overgegaan. Daarbij gaat om
belangrijke aandachtspunten, zoals de legitimering van Nederlandse deelnemingen
aan een internationale operatie, het mandaat van de VN of van een andere internationale
organisatie, de lastenverdeling in de internationale gemeenschap, de militaire
risico's die aan deelneming zijn verbonden, de commandovoering, de zogenaamde
rules of engagement en de geweldsinstructies die gebruikt kunnen worden voor
het optreden van de militairen in internationaal verband. In het toetsingskader
wordt meer in detail op deze punten ingegaan. Voorzitter! Over al deze aspecten
wordt het parlement tijdig vooraf ingelicht, zodat er ook tijdig kan worden
overlegd. Intussen is veel ervaring met deze werkwijze opgedaan, tot tevredenheid
van regering en Staten-Generaal. Ik ben blij dat die werkwijze en de betrokkenheid
van beide Kamers juridisch kan worden verankerd in de Grondwet.De tweede volzin van artikel 110 heeft betrekking op militaire hulpverlening
in situaties waarin er geen sprake is van een gewapend conflict of van een
verhoogd risico. Daarvoor moet om praktische redenen een niet al te zware
procedure worden gekozen. Het gaat daarbij immers vaak om eenvoudige dingen,
zoals hulpvluchten voor voedsel en medicijnen voor bevolkingsgroepen die door
natuurrampen zijn getroffen. In die gevallen is er in het geheel geen sprake
van enig militair risico. Mijn collega voor Ontwikkelingssamenwerking hecht
er dan ook aan, dat de zware procedure van uitzending van militaire eenheden
in vredesoperaties niet van toepassing wordt verklaard op dit soort, vaak
voorkomende incidentele besluiten inzake humanitaire operaties waarbij gebruik
wordt gemaakt van de middelen van de defensieorganisatie, zoals een defensie
vrachtvliegtuig. Bij humanitaire operaties wordt de ene keer een civiel vliegtuig
gehuurd. De andere keer wordt gebruik gemaakt van militaire middelen. Het
zou vreemd zijn als alleen in het laatste geval een zware parlementaire procedure
zou gelden. Dat zou de terechte en efficiënte benutting van beschikbare
militaire middelen, ook voor humanitaire operaties, in de praktijk alleen
maar bemoeilijken.Gaat het om belangrijke humanitaire operaties, dan zal de regering het
parlement in voorkomende gevallen natuurlijk ten volle informeren. Dat is
ook de praktijk. Dat is ook gebeurd bij bijvoorbeeld de inzet van 130 militairen
in 1994/1995 bij de vluchtelingenkampen in Goma, Zaïre.Over het woord "terbeschikkingstelling" merk ik nog op dat die term ook
in artikel 43 van het handvest van de Verenigde Naties wordt gebruikt: strijdkrachten
ter beschikking stellen. Ik meen dat wij deze frase dus ruim moeten interpreteren.De heer Jurgens heeft in zijn betoog een onderscheid gemaakt naar verschillende
vormen van uitzending in relatie tot artikel 100. Naar ik aanneem, deed hij
dat tegen de achtergrond van artikel 97. Dat onderscheid is misschien wat
kunstmatig. De verdediging van het eigen en bondgenootschappelijk territoor
valt onder de klassieke inzet van de krijgsmacht. De bondgenootschappelijke
NAVO-verdediging vloeit voort uit verdragsrechtelijke verplichtingen. Bij
de ratificatie van dat verdrag zijn de Staten-Generaal betrokken geweest.
Artikel 100 speelt in dat kader geen expliciete eigen rol. Toch zal de regering
de Kamer tijdig inlichten over de inzet van de krijgsmacht daar. Dat spreekt
vanzelf. Dat komt ook uit de algemene informatieplicht voort. Het optreden
in het kader van de NAVO zal in het algemeen, misschien wel juist in alle
gevallen, passen in de handhaving en bevordering van de internationale rechtsorde.
Dit zijn dus geen elkaar uitsluitende categorieën.Gaat het om de handhaving en bevordering van de internationale rechtsorde
buiten de eerder genoemde verdediging, dan is artikel 100 in ieder geval van
toepassing. Het is juist dit soort uitzendingen dat aanleiding heeft gegeven
tot het verzoek van de Staten-Generaal om zoiets als een artikel 100 in de
Grondwet op te nemen.De door de heer Jurgens genoemde bijdrage van Nederland aan de Sfor in
Bosnië betreft overigens niet de bondgenootschappelijke verdediging.
Dat leek hij even te veronderstellen. Het is immers buiten het bondgenootschappelijk
gebied. Dit optreden valt daarom wel degelijk onder de mededelingsplicht van
artikel 100. Zo is het in de praktijk ook gegaan. Voor besluiten tot uitzending,
ook bij de overgang van Unprofor naar Ifor en de overgang van Ifor naar Sfor,
en later deze maand bij besluitvorming ter voorbereiding van de opvolgingsvredesmacht
van Sfor, worden eerst de Staten-Generaal uitgebreid ingelicht.Ik ben nog een opmerking verschuldigd aan de heer Rensema over de toepasselijkheid
van het militair tuchtrecht bij uitzending. De gedragsregels van het militair
tuchtrecht zijn ingevolge artikel 3 van de Wet militair tuchtrecht ten volle
van toepassing a. gedurende de tijd waarin de militair dienst doet of behoort te doen, b. op een militaire plaats en c. anders dan onder
a. en b. genoemd, namelijk indien en voorzover de wet de toepassing daarvan
voorschrijft. Onder militaire plaats wordt verstaan een gebouw, terrein, vaartuig,
luchtvaartuig of voertuig dat in gebruik is bij of ten behoeve van de krijgsmacht
of dat de militaire tot verblijf of gebruik dient bij de vervulling van zijn
taak in internationaal verband. Daarbij is het dus evenzeer van toepassing.De Kaderwet dienstplicht biedt overigens geen grondslag meer voor deelname
van dienstplichtigen aan vredesmachten, zoals bij het oude artikel 33 van
de Dienstplichtwet. Dit past niet in het beleid waarin crisisbeheersingsoperaties
ook na beëindiging van de opschorting van de opkomstplicht in gewone
omstandigheden worden uitgevoerd door het in werkelijke dienst zijnde beroepspersoneel.Bij de overgang naar een vrijwilligerskrijgsmacht is de bestaansreden
van artikel 33 komen te vervallen. Een van de belangrijkste redenen om over
te gaan op een vrijwilligerskrijgsmacht was immers de vereiste onmiddellijke
inzetbaarheid van de krijgsmacht ten behoeve van crisisbeheersingsoperaties
buiten het NAVO-verdragsgebied. Die onmiddellijke inzetbaarheid was in het
gedrang gekomen door het samen met het parlement ontwikkelde beleid, dat uitzending
van dienstplichtigen buiten het NAVO-verdragsgebied alleen op basis van vrijwilligheid
kon plaatsvinden.De heer Postma heeft mij nog gevraagd hoe het staat met de behandeling
van de rijkswet in Aruba en de Antillen. Daar moet ik het antwoord op schuldig
blijven, omdat de regeringen van beide koninkrijkspartners in demissionaire
status verkeren. Ik zal nog nagaan of men voornemens is binnenkort een en
ander te behandelen. Misschien kan ik het antwoord in tweede termijn geven.In aanvulling op wat de minister van Binnenlandse Zaken heeft gezegd,
ga ik nog even in op de vraag of het wel zo logisch en noodzakelijk is dat
het oppergezag over de krijgsmacht, dat bij de regering berust, wordt gemeld
in de Grondwet. Vanuit mijn perspectief vind ik dat een nuttige en niet verouderde
bepaling. Waarom? Deze bepaling maakt duidelijk dat het oppergezag een collectieve
verantwoordelijkheid is van de regering; in de praktijk van de week de ministerraad
en in de praktijk van de dag de minister van Defensie.Het is zeker in internationaal verband niet onnuttig om dat expliciet
te vermelden, omdat er landen zijn, ook enkele democratische landen, waar
het iets anders is geregeld dan in Nederland, bijvoorbeeld doordat de krijgsmacht
veel directer onder de president functioneert en de rol van een kabinet of
een minister van Defensie beperkter is dan in Nederland.Hoewel die korte kenschets misschien intellectueel gesproken niet absoluut
noodzakelijk is binnen de systematiek van de Grondwet, vind ik deze toch coöperatief
in vergelijking met andere landen. Er zijn heel wat discussies, met name met
Oost-Europese partners, over de plaats van de krijgsmacht in een democratische
rechtsorde en de vraag aan wie een chef defensiestaf rapporteert en wat de
rol van de president is in vergelijking met de premier en de minister van
Defensie. In het kader van dat soort internationale discussies vind ik het
helder dat het in Nederland niet alleen goed is geregeld, maar ook goed is
opgeschreven.De heer Jurgens (PvdA):De overigens welsprekende bijdrage van de minister van Defensie maakt
het probleem alleen maar erger.Minister Voorhoeve:De heer Hessing had het over de uitzending van militairen voor humanitaire
operaties en voor ramphulp, zonder dat de internationale rechtsorde direct
ter sprake komt. Hij verwees naar de mogelijkheid van inzet bij de grootschalige
watersnood, die in voorgaande jaren in Duitsland en Tsjechië –
en Polen, voeg ik eraan toe – heeft plaatsgevonden. Uitzending van militairen
heeft niet plaatsgehad, zei hij, maar in dat geval heeft uitzending van militairen
juist wel plaatsgehad. Op grote schaal is door militairen aan de hulpverlening
in Polen meegedaan, en dat is ook aan het parlement gemeld. Het is steeds
aan het parlement om over individuele besluiten van de regering tot uitzending
al dan niet een debat met de regering te zoeken.Ik hoop dat ik hiermee de verschillende opmerkingen heb beantwoord.Minister Dijkstal:Ik geloof dat dit "in de herkansing" heet. Ik wil nog twee opmerkingen
maken. De eerste gaat over een punt waarvan ik niet zeker weet of ik de vraag
begrepen heb. De tweede gaat over een punt waarvan ik vermoed dat mijn antwoord
niet geheel correct was. Ten eerste heeft de heer Postma iets gevraagd over
de rechtspositie die bij of krachtens de wet geregeld moet zijn. Ik begrijp
dat hij daarmee bedoelt dat rechten en plichten van burgers in de wet zelf
een grondslag moeten vinden en daar ben ik het natuurlijk mee eens.Dan het tweede punt. De onduidelijkheid ligt aan mijn kant. Ik heb in
antwoord op zijn vragen verwezen naar de memorie van toelichting blz. 4, waar
staat dat artikel 99 inhoudelijk gelijk is aan het huidige artikel 99 van
de Grondwet. Ik begrijp dat de heer Postma daarop aansloeg, want hij vroeg
of dat wel waar was. Ik geloof dat hij inderdaad gelijk heeft, althans in
deze zin dat artikel 99 in beperkte zin een andere inhoud heeft gekregen,
namelijk daar waar de Grondwet in het voorstel delegatie toelaat voor de gehele
materie van de gewetensbezwaarden is de delegatie nu verboden ten aanzien
van de voorwaarden waarop vrijstelling wordt verleend. In dat opzicht is er
materieel wel sprake van een wijziging. Als dat het punt is, heeft hij dus
gelijk. Dan blijft overigens nog de vraag wat de materiële betekenis
daarvan is. Daarvan denken wij dat dit niet heel veel verschil zal uitmaken
omdat de inhoud toch hetzelfde zal blijken te zijn. Ook zal van de nieuwe
delegatiemogelijkheden niet of nauwelijks gebruik worden gemaakt, zeker niet
ten aanzien van de voorwaarden.De heer Postma (CDA):Voorzitter! Ik ben de bewindslieden erkentelijk voor de gedetailleerde
beantwoording.Ik begin met de vraag die in laatste instantie nog beantwoord werd door
de minister van Binnenlandse Zaken, namelijk of het mogelijk is dat aan ingezetenen
in Nederland verplichtingen worden opgelegd niet bij of krachtens de wet.
Wij zijn het met elkaar eens dat dit dus niet kan. Een verschil van mening blijft bestaan over de vraag of dat beginsel al of niet in
de Grondwet moet worden opgenomen. De regering is daartoe niet bereid. In
eerste termijn heb ik gezegd dat het dus een ongeschreven rechtsbeginsel is,
waarvan de werkende kracht even groot is als ware het in de Grondwet opgenomen.
De minister heeft het niet ontkend; hij is het daar dus mee eens. Daar ben
ik dankbaar voor.In de tweede plaats artikel 99. Er is dus inderdaad een delegatiemogelijkheid.
Ik heb de minister horen zeggen, en ik ben hem daar dankbaar voor, dat de
voorwaarden niet zullen worden gedelegeerd. Die zullen opgenomen blijven in
de wet in formele zin. Ik denk dat de delegatie van andere zaken, omdat het
hier een grondrecht betreft – wegens ernstige gewetensbezwaren recht
op vrijstelling – nooit verder zal mogen gaan dan een algemene maatregel
van bestuur. Het zal bijvoorbeeld nooit naar een ministeriële regeling
mogen gaan omdat dit naar mijn mening te ver gaat. Wanneer gebruik gemaakt
wordt van de delegatiemogelijkheid naar een algemene maatregel van bestuur,
zou ik zelfs de suggestie willen opperen dat die voorgehangen moet worden
aan de Eerste en de Tweede Kamer.Dan artikel 99a. Ik denk dat de oplossing hierin ligt. De regels op basis
waarvan plichten kunnen worden opgelegd ten behoeve van de civiele verdediging
moeten altijd in de wet in formele zin zelf geformuleerd worden. De vaststelling
van die regels mag en kan niet gedelegeerd worden, want op basis van die regels
kan een ander dan de formele wetgever plichten opleggen, bijvoorbeeld de minister
van Defensie. Het orgaan dat plichten kan opleggen kan dus wel gedelegeerd
worden in de wet.Dan kom ik toe aan de verhouding van artikel 68 en artikel 100 van de
Grondwet. Ik denk dat het anders ligt dan het in de Tweede Kamer besproken
is en dat wij achter de situatie kunnen komen, wanneer wij bezien welke plaats
artikel 100 en artikel 68 in de Grondwet innemen. Artikel 100 staat in het
hoofdstuk over wetgeving en bestuur en artikel 68 staat in het hoofdstuk over
de rechten van de Staten-Generaal. Wat hier nu gebeurt, is dat wij spreken
over een wijziging van artikel 100 en dat de regering een besluit vaststelt
dat ten doel heeft om een aantal ingezetenen in Nederland te binden. De situatie
die nu voorgesteld wordt in artikel 100 is dat, alvorens dit bindend geëffectueerd
wordt, de Eerste en de Tweede Kamer het recht krijgen om die binding van dat
aantal ingezetenen, die leden van de krijgsmacht, tegen te gaan. Wat hier
gebeurt, kunnen wij dus vergelijken met een algemene maatregel van bestuur
(artikel 89, lid 1). De regering heeft vaak het voornemen om een algemene
maatregel van bestuur vast te stellen en doet dat in de vorm van een concept
dat zij vervolgens voorlegt aan de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.
Die kunnen dan al dan niet zeggen of zij het met de door de regering voorgenomen
binding eens zijn. Het is zelfs te vergelijken met wetgeving in formele zin.
De regering is voornemens om burgers te binden aan een wet en het voornemen
tot die wet moet worden voorgelegd aan de Eerste en de Tweede Kamer. Pas wanneer
die "ja" zeggen, is de binding compleet. Met andere woorden: hier is in feite
sprake van binding en wetgeving in materiële zin, waarbij door middel
van informatieverstrekking van de zijde van de regering de Eerste en de Tweede
Kamer een oordeel wordt gevraagd. Hier is dus eigenlijk geen sprake van artikel
68 van de Grondwet, waar het over iets anders gaat, namelijk niet de Eerste
en de Tweede Kamer in de rol van medewetgever, maar in de rol van parlementair
controleur.Een volgende opmerking heeft betrekking op de inbreng van de heer Rensema.
Hij heeft een zeer vernuftig betoog gehouden over artikel 100. Ik meen dat
het nog erger is dan wij dachten. Ik wil het niet hebben over het "ter beschikking
stellen", maar over de "inzet" van de krijgsmacht. Bedoeld is waarschijnlijk:
het inzetten van de krijgsmacht. De krijgsmacht kan ingezet worden zonder
dat deze enige inzet vertoont. Ik hoop overigens dat dit niet het geval is.
Ik ben het dan ook eens met de heer Jurgens dat het beter was geweest als
wij wat langer naar deze aangelegenheid hadden kunnen kijken.Een laatste opmerking betreft artikel 100, lid 2: inlichtingen hoeven
niet verstrekt te worden indien er dwingende redenen zijn. Zijn deze "dwingende
redenen" vergelijkbaar met de formulering in artikel 68 van de Grondwet, dat
inlichtingen geweigerd kunnen worden op grond van het belang van de staat?De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! U zou het misschien niet gedacht hebben bij het beluisteren
van sommige bijdragen en de interrupties, maar wij spreken over een grondwetstekst.
Als dan blijkt dat er in dit laatste stadium van behandeling over wezenlijke
zaken nog onduidelijkheid bestaat, is dat buitengewoon pijnlijk. Het zojuist
door de heer Postma opgebrachte punt inzake artikel 99 is wellicht typerend.
Men heeft artikel 99 totaal onnodig veranderd; niets vroeg om een verandering
van die tekst. Daarmee heeft men iets laten ontstaan dat, naar nu blijkt,
minder bescherming biedt dan de oude tekst. Het was mij niet opgevallen en
ik prijs de heer Postma voor zijn acribie, maar het is een pijnlijke constatering.
Nogmaals: wij praten nu over een grondwetstekst.Wij kunnen elkaar natuurlijk plagen over het al dan niet handhaven van
de tekst inzake het oppergezag over de krijgsmacht. Het lijkt mij sterk dat
de heer Voorhoeve, wiens gezag mij vanzelfsprekend voorkomt, onze Grondwet
nodig zou hebben, ook niet in vertaling, om zijn collega's in het buitenland
duidelijk te maken dat hij het hier voor het zeggen heeft. Mocht daar ooit
twijfel aan bestaan, dan zullen beide Kamers der Staten-Generaal in een gezamenlijke
motie het standpunt van de heer Voorhoeve ongetwijfeld willen ondersteunen.
De minister heeft het te zeggen over de krijgsmacht, niemand anders. Daarboven
is er natuurlijk nog de regering, maar ad hoc is het de minister. Daar hoeft
geen enkele twijfel over te bestaan en met het oog hierop hoeft dit ook niet
geregeld te worden in de Grondwet. Als mensen dit een mooie traditie vinden,
kan ik ermee instemmen. Mijn fractie heeft zich alleen verzet tegen handhaving
omdat er nog altijd mensen zijn die hieraan conclusies verbinden over een
bijzondere plaats van de krijgsmacht, een andere plaats dan die van andere
mensen die de overheid dienen. Met alle respect voor de inzet van de krijgsmacht,
dat zeer groot is, moet ik toch zeggen dat zij geen bijzondere plaats inneemt,
en dat het slecht zou zijn om die mythe in stand te houden.
Maar goed, als het gaat om handhaving van een stukje traditie, heeft mijn
fractie er niet zoveel moeite mee.Moeilijker ligt de discussie die ik zojuist voerde met de minister van
Defensie over de passage in artikel 97: ten behoeve van de verdediging en
ter bescherming van de belangen van het Koninkrijk. Het is toch wel van belang
om te weten wat wij daarmee bedoelen. Ik wil niet stoken tussen twee zelfs
geestverwante ministers. In hun gezamenlijke tekst in de memorie van toelichting
staat met zoveel woorden: "Onder de bescherming van andere belangen van het
Koninkrijk valt bij voorbeeld de militaire bijstandstaak (op grond van artikel
59 van de Politiewet 1993), de hulpverlening door militairen aan burgers in
nood, de bijstandsverlening bij rampenbestrijding, zoals bij watersnoodrampen
en bosbranden, en andere vormen van hulpverlening."Als ik dat zo lees, is dat een beperking van het begrip "belangen van
het Koninkrijk", omdat er intussen een derde punt bij gekomen is, na al die
zeer bijzondere dingen die de heer minister van Defensie heeft genoemd, namelijk
de inzet in Cambodja, in Goma en elders. Zonder enige twijfel is daarmee de
internationale rechtsorde gediend. Voortaan moet het begrip "belangen van
het Koninkrijk" waarschijnlijk enger worden gelezen, omdat intussen het derde
punt er bij gekomen is. Als de belangen van het Koninkrijk ook al de handhaving
van de internationale rechtsorde met zich brengen, is het overbodig om dat
derde punt te noemen. Het is nog steeds niet geheel duidelijk wat de tussenzin
in de nieuwe tekst "en andere belangen van het Koninkrijk" nu werkelijk betekent.De minister zou mij gezegd kunnen hebben, dat hij deze frase wil gebruiken
als er eens iets opkomt dat niet precies onder het eerste en het derde punt
lijkt te vallen. Met die ene zin had hij mij tevredengesteld. Toen ging hij
echter een heel betoog daarover houden, waardoor hij de teksten over de internationale
rechtsorde min of meer onderuit haalde. Ik moge hem of de minister van Binnenlandse
Zaken verzoeken, daar nog even op in te gaan. Ik hoop dat er dan geen verschil
van mening tussen de leden van de regering blijkt te bestaan. Wellicht is
de tekst in de memorie van toelichting alleen illustratief bedoeld en gaat
hij toevallig alleen over zaken die zich in het binnenland lijken af te spelen.
Als het zo is: des te beter.Over de hele lijn gezien meen ik te moeten constateren, dat mijn opmerking
in eerste instantie dat er selectief wordt omgegaan met het vermelden van
zaken in de Grondwet in deze discussie alleen maar is bevestigd. Er staan
twee vormen van dienstplicht in de Grondwet en twee soorten van uitzending.
Er zijn ook andere vormen van dienstplicht en andere vormen van uitzending,
die niet in de Grondwet staan. Ik zou mij dat kunnen voorstellen als de gedachte
is, dat wij voortaan ondoorgrondelijke teksten in de Grondwet opnemen. De
gemiddelde lezer weet echter nu niet, dat alle uitzendingen in het kader van
onze verdragsverplichtingen hier niet onder vallen. De gemiddelde burger zal
misschien denken dat zij er wel onder vallen, maar dat lees je niet in deze
tekst. Wij moeten het uit de toelichting vernemen.Uit het antwoord van de minister van Binnenlandse Zaken begrijp ik, dat
van mijn vijf punten alleen over het vijfde punt, de hulpverlening buiten
gewapend conflict, geen mededeling aan de Kamer behoeft plaats te vinden,
als je vindt dat het eerste punt, de verdragsverplichting sowieso niet onder
het artikel valt. De heer Voorhoeve gaf de voorbeelden dat je snel moet kunnen
ingrijpen of een Hercules of enige mensen snel ter beschikking moet kunnen
stellen. Ik ben dat volkomen met hem eens. Een al te zware procedure daarvoor
lijkt mij niet erg voor de hand te liggen. Hij heeft zelf gezegd, dat over
belangrijke operaties, zoals in Goma, wel van tevoren aan de Kamer mededeling
wordt gedaan. Ik neem aan dat de normale inlichtingenplicht van de regering
blijft bestaan en dat zij zaken van enig gewicht niet achter de wal harer
tanden houdt.Het enige punt dat na de discussie met de heer Voorhoeve nog een verschil
lijkt op te leveren is de inzet buiten bondgenootschappelijk gebied, zoals
hij de inzet van SFOR in Bosnië noemt. Stel dat de marine of de luchtmacht
elders in de wereld wordt ingezet. De marine kan alleen elders in de wereld
worden ingezet, gezien ons gebrek aan territoriale wateren. Dat gebeurt dan
toch vaak buiten het NAVO-gebied? Stel dat onze belangen in de Stille Oceaan
worden aangevallen. Nederlandse koopvaardijschepen worden aangevallen en Nederlandse
schepen schieten te hulp. Het kan zelfs een Engels schip zijn, waarbij wij
de bondgenoot Engeland te hulp schieten. Dat is dan in theoretische zin buiten
bondgenootschappelijk gebied. Valt dit dan ook buiten de verplichting om de
NAVO-bondgenoot te helpen?Tot slot had ik de minister van Binnenlandse Zaken een vraag gesteld over
de nieuwe tekst van artikel 97, lid 1, met die drie doelomschrijvingen. Hij
heeft dat niet kunnen verwerken, want hij moest al zoveel van mij verwerken.
Het zou enige geruststelling voor mijn fractie zijn als je die tekst zou kunnen
gebruiken als een soort van waarborg dat het leger niet voor andere zaken
wordt ingezet, zoals handhaving van de interne orde in Nederland buiten de
bijstand aan de politie, zoals de Politiewet die kent. Mag ik dat als waarborg
zien? En als het een waarborg is, kom ik toch terug op dat tweede punt, de
belangen van het Koninkrijk. Welke waarborg heb ik dan nog dat niet het leger
zal worden ingezet om grootscheepse rellen die in Nederland zouden kunnen
ontstaan, te onderdrukken, niet in het kader van hulp en bijstand aan de politie,
maar van inzet van militairen? Ik denk dat die discussie tussen beide bewindslieden
wel moet plaatsvinden, want als die opening nog blijft vanwege de omschrijving
van het begrip "belangen van het Koninkrijk", zit er nog weinig waarborg in
artikel 97 op dit punt. En dan vraag ik mij af wat de zin daarvan is.De heer Hessing (D66):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de bewindslieden voor de door hen gegeven
antwoorden.De minister van Defensie maakte nog gewag van de inzet van militairen
in Polen bij natuurrampen aldaar. Dank voor deze aanvulling, maar de kernvraag
is natuurlijk of je hulp zoals daar is gegeven, zou kunnen vatten onder het
begrip "bevorderen van de internationale rechtsorde". Ik blijf er toch moeite
mee houden om het ook daaronder te kunnen scharen. Ik ben het overigens wel
eens met de constatering dat voor dit soort vormen van hulp
niet de zware informatieplicht noodzakelijk zou moeten zijn. Die uitzondering
kan ik steunen.Mijn opmerking in de richting van de minister van Binnenlandse Zaken betreft
het onderscheid tussen de krijgsmacht en de politie. Ik kan de minister volgen
in het onderscheid dat hij heeft aangebracht. Er zit zeker verschil in, maar
het zou op zichzelf goed zijn om bij een volgende onderhoudsbeurt van de Grondwet
nog eens zorgvuldig te bezien of de politie niet een plaats verdient in onze
Grondwet.Minister Dijkstal:Mijnheer de voorzitter! De heer Jurgens – en misschien een ander
ook wel – heeft tot twee keer toe een opmerking gemaakt over de tijdsdruk
waaronder deze Kamer op dit moment dit wetsvoorstel moet behandelen. Ik kan
dat op zichzelf niet ontkennen. Ik proef een zeker ongemak aan de kant van
de Kamer. Ik wil niet verhelen dat er ook een zeker ongemak aan mijn kant
is. Het zou te veel tijd vergen en misschien ook iets meer studie om precies
na te gaan wie allemaal hebben meegewerkt aan het ontstaan van dit ongemak
aan beide kanten, maar ik wijs erop dat ik al maanden bezig ben met interveniëren
in de werkwijze van beide Kamers om tot een ordentelijke behandeling van deze
wetswijziging te komen. Alles gaat ook niet precies zoals ik mij dat had voorgesteld.
Het is ook volstrekt duidelijk, of u en ik dat nu leuk vinden of niet, dat
wij in een tijdsklem zitten. Als wij het nu niet doen, betekent dit dat wij
een aantal jaren op dit punt verliezen.De heer Jurgens (PvdA):Dat ontken ik niet, maar het gaat erom dat u het wetsvoorstel zeer laat
heeft ingediend. Daardoor veroorzaak je dit soort tijdsklemmen.Minister Dijkstal:Ik weet niet of dat de enige oorzaak is. Ik zeg niet voor niets dat ik
al enige maanden bezig ben met beide Kamers. En niet alleen voor dit, ik zeg
het ook voor andere wijzigingen die bij de Kamer voorliggen. Ik vind het heel
interessant om te horen dat de tijdsdruk erg groot is en dat het niet makkelijk
is om dit alles te verwerken. De Kamer zal dit toch moeten afwegen tegen het
belang dat op het spel staat. Het spijt mij ook dat de maatschappelijke ontwikkelingen
geen rekening wensen te houden met het tempo waarin wij in dit land de Grondwet
kunnen wijzigen. Dat punt wordt misschien volgende week nog prominenter aan
de hand van andere onderwerpen. Wij verkeren niet in de luxe dat wij elkaar
die verwijten kunnen maken, in al zijn consequenties. Dat neemt niet weg dat
ik probeer zowel in de stukken als mondeling zo zorgvuldig mogelijk te antwoorden.
Ik geef antwoord op alle vragen, op de zeer relevante vragen die er altijd
zijn en op de vragen die misschien iets meer liggen in de sfeer van de theorie,
die overigens ook wel van belang kunnen zijn. Daar zult u het dan een beetje
mee moeten doen. Anders dan dat kan het ook niet.De heer Jurgens (PvdA):Het verwijt was ruimer, namelijk dat je met grondwetswijzigingen zo tijdig
moet beginnen en er van tevoren een zodanige maatschappelijke consensus over
moet krijgen, dat wanneer het hier komt, dit soort discussies niet meer ontstaan.
Dat de minister nu onder tijdsdruk zit, begrijp ik. Ik vind ook dat hij zeer
voortvarend ons verslag heeft beantwoord; dat is het punt helemaal niet. Maar
er is geen enkele mogelijkheid geweest vanaf 20 januari, toen de Kamer een
belangrijk amendement aannam, om enige maatschappelijke discussie te krijgen
over een belangrijke grondwetswijziging. Dat vind ik niet goed voor de Grondwet,
die dit jaar door de minister zo feestelijk wordt herdacht.Minister Dijkstal:Dan wil ik u graag verwijzen naar wat ik in de Tweede Kamer in mijn algemene
inleiding bij de behandeling van de eerste grondwetswijziging, twee maanden
geleden, heb gezegd. Ik ben toen uitvoerig ingegaan op de plaats van de Grondwet
in onze samenleving, een plaats die niet alleen gedicteerd wordt door datgene
wat vanuit de historie, vanuit de theorie of vanuit de rechtswetenschap beschouwd
kan worden als zijnde de Grondwet met zijn functies. U zult ook moeten kijken
hoe de samenleving zich ontwikkelt; u zult moeten kijken naar het tempo waarin
deze zich ontwikkelt en naar het tempo waarin vragen aan ons worden voorgelegd.
We hebben nu te doen met een veranderende samenleving en met een krijgsmacht
die andere taken krijgt – met een samenleving ook, waarin het parlement
om op zichzelf begrijpelijke redenen zegt daar graag wat meer over te zeggen
willen hebben. Als u dit nu allemaal wilt, dan zult u ook die maatschappelijke
noodzaak en het tempo waarin zich dat voordoet, mee moeten wegen. Dat is hier
misschien overigens wat minder dringend, maar ik neem, eerlijk gezegd, ook
een beetje een voorschot op een discussie over twee andere artikelen...De heer Jurgens (PvdA):Voorzitter! De motie-Van Middelkoop was van december 1994 en de minister
maakt mij niet wijs dat deze zo moeilijk uit te voeren was dat hij pas in
mei 1997, dus 2,5 jaar later, met een voorstel kon komen.Minister Dijkstal:Dan gaat u een beetje voorbij aan een heel principiële discussie
die daar heel lang achter gespeeld heeft, zoals u weet. Gelukkig hebben beide
Kamers tijdig ingezien dat het niet kan gaan om een formeel instemmingsrecht
van het parlement, maar zoals u weet, was dat het politiek zeer gevoelige
discussiepunt dat aan de orde was. Het is hier niet alleen een kwestie dat
wij twee jaar hebben zitten pitten en op het laatst erachter kwamen dat er
iets moest gebeuren. Er wordt over deze zaken zeer politiek nagedacht en dat
vind ik ook terecht. Een grondwet die in onze huidige samenleving niet meer
vanuit de politieke invalshoek kan worden beoordeeld, lijkt mij niet zo'n
erg handzame grondwet meer te zijn. Maar ik ben, zoals gezegd, nu ook aan
de grens van wat hier vandaag aan de orde is, omdat ik een voorschot neem
op een discussie die wij misschien volgende week met elkaar voeren over andere
maatschappelijk zeer relevante punten, ten aanzien waarvan ik denk dat het
niet zo gemakkelijk is om maar achterover te leunen en te zeggen: de tijd
was te kort en we hebben niet iedereen kunnen raadplegen. Nee, dat hebben
wij voor u gedaan en daarom zijn de stukken zo goed.Dat gezegd hebbende, voorzitter, ga ik onmiddellijk naar de heer Postma,
die mij nog eens voorgehouden heeft dat, gegeven de belangen die op het spel
staan, delegatie nooit verder zal mogen gaan dan de algemene maatregel van
bestuur. Dat lijkt mij inderdaad een terechte opmerking die hij terzake
maakt. Hij brengt mij op dit moment wat in verwarring, als hij dit koppelt
aan: met wellicht zelfs voorhang. Ik vind dat we op dat punt er maar even
over na moeten denken, bij de gelegenheden die zich daar dan voordoen, of
je dat ook inclusief die voorhang moet doen, maar ik begrijp wel de portee
van zijn opmerking.De heer Postma (CDA):Is het zo, mijnheer de voorzitter, dat er tussen de minister en mij overeenstemming
over bestaat dat de voorwaarden waarop wegens ernstige gewetensbezwaren vrijstelling
van de krijgsdienst wordt verleend, in den vervolge uitsluitend in de wet
zullen worden geformuleerd? Dat heeft de minister namelijk gezegd in eerste
termijn.Minister Dijkstal:Ja.De heer Postma (CDA):U zegt: ja. Akkoord.Minister Dijkstal:Dan kom ik op het tweede punt, waarvan ik niet zeker weet of daar verschil
van mening over bestaat tussen de heer Postma en het kabinet, namelijk waar
het gaat over de relatie tussen artikel 68 en artikel 100. Hij heeft natuurlijk
gelijk, als hij de plek beschrijft die beide artikelen in de Grondwet hebben
en de functie van die beide artikelen. Ik heb dat niet willen aantasten, althans
niet in mijn beantwoording. Ik heb alleen willen uitleggen wat het verschil
is tussen een actieve en een passieve informatieplicht. Het gaat in dit geval –
dat was de relevantie van het geheel – om de actieve informatieplicht
die uit artikel 100 nu voortvloeit om de redenen die bekend zijn, namelijk
om de Kamers in staat te stellen misschien niet om ja te zeggen, maar om nee
te zeggen, als ze dat wensen, wat misschien nog net een slag anders is.Voorzitter! De heer Postma heeft ook gesproken over artikel 100, lid 2.
Dat betreft het niet geldig zijn van artikel 100, lid 1, als dwingende redenen
het tijdig verstrekken van inlichtingen verhinderen. Hij vroeg, of dat verstaan
moet worden als dezelfde grondslag die ligt bij artikel 68 bij het inroepen
van het belang van de Staat. Het antwoord is "nee". Het gaat hier inderdaad
meer over de tijdsklem waarin je bijvoorbeeld kunt zitten als grote belangen
van mensen in andere landen op het spel staan en je niet kunt zeggen: het
spijt mij, maar wij hebben in Nederland afgesproken dat wij vooraf het parlement
moeten inlichten.Het betreft dus een uitzonderlijke omstandigheid die direct gerelateerd
is aan de functie van de krijgsmacht in dezen en dat is een andere dan de
bredere die wij bij artikel 68 kennen van het inroepen van het belang van
de Staat.De heer Postma (CDA):Is het begrip "dwingende redenen" nu ruimer of enger dan het begrip "het
belang van de Staat"?Minister Dijkstal:Ik acht het enger.Er is gevraagd, of de krijgsmacht op zelfstandige titel ingezet kan worden
bij openbare ordeverstoringen of zelfs voor strafrechtelijke handhaving van
de rechtsorde. Het antwoord is "nee". Wij hebben in onze wetgeving voorzien
dat de inzet van de krijgsmacht op die terreinen slechts gebeurt in de vorm
van hulp en bijstand aan de politie. Misschien moet ik er voor de volledigheid
naar verwijzen dat wel voor de Koninklijke marechaussee (die natuurlijk toch
een krijgsmachtonderdeel is) als het ware een bijzondere voorziening is getroffen
die haar grondslag vindt in de Politiewet. Daarin vindt u precies wat de Koninklijke
Marechaussee anders dan krijgsmachttaken in dit land kan doen.De voorzitter:Alvorens het woord te geven aan de minister van Defensie, wil ik het volgende
opmerken over de interventies ten behoeve van een ordelijk verloop van de
behandeling van de grondwetsherzieningen. Ik spreek niet over het moment van
indiening. Dat is een discussie tussen individuele leden van de Kamer en de
minister van Binnenlandse Zaken.Als de minister van Binnenlandse Zaken zegt dat hij al enige tijd bezig
is om ook in deze Kamer orde op zaken te stellen met betrekking tot de behandeling
van de grondwetsveranderingen, maak ik hem er toch op attent dat het eerste
initiatief in deze Kamer is genomen met mijn brief van 11 december aan de
Tweede Kamer. Ik heb daarin gevraagd om haast te maken, omdat ik anders problemen
zag. De eerste brief die ik van de minister van Binnenlandse Zaken terzake
heb ontvangen, is van 26 februari. "Enige tijd" lijkt mij in dat geval toch
wat overdreven.Minister Dijkstal:Mag ik daarop met één zin antwoorden, mijnheer de voorzitter?
Het is misschien leerzaam te weten, dat uw brief van 11 december mij onmiddellijk
redenen heeft gegeven om mij in verbinding te stellen met de voorzitter van
de Tweede Kamer met het dringende verzoek of hij ervoor zou kunnen zorgen
dat de werkzaamheden zoals geregeld in de Tweede Kamer, werden afgestemd met
dit huis. Dat heeft hij mij toegezegd. Volgens mij heeft op mijn initiatief
die interventie van hem naar u ook plaatsgevonden.De voorzitter:Alleen met het teleurstellende resultaat dat, anders dan toen was toegezegd,
noch voor het kerstreces noch in de eerste week na het kerstreces de desbetreffende
voorstellen in de Tweede Kamer in stemming zijn gekomen. Vandaar dat wij in
laatste instantie de problemen die hier gerezen zijn, toch wijten aan de behandeling
in de Tweede Kamer, waarbij ik nogmaals uitdrukkelijk de discussie over het
tijdstip van indiening van de wetsvoorstellen overlaat aan de individuele
leden van deze Kamer. Daarover laat ik mij als voorzitter niet uit.Minister Voorhoeve:Mijnheer de voorzitter! Hoe dan ook, uw brief van 11 december heeft duidelijk
een heilzaam effect gehad.Ik heb nog een enkel punt te beantwoorden. In aanvulling op wat de minister
van Binnenlandse Zaken zei over het begrip dwingende redenen, wil ik een praktijkvoorbeeld
geven. Het kan zo zijn dat het voor het welslagen van een actie voor de internationale
rechtsorde van wezenlijk belang is dat de nodige inlichtingen pas na het voltooien
van die actie worden gegeven. Een concreet voorbeeld deed zich voor op 18
december zoals u zich misschien herinnert, toen eenheden werden ingezet voor
het oppakken van oorlogsmisdadigers. Uiteraard zou het verschaffen van inlichtingen
daarover van te voren de actie buitengewoon bemoeilijken, zo niet verhinderen.
Het is maar een voorbeeld, waardoor het in de praktijk zo kan zijn dat de
inlichtingen iets later komen dan goed gebruik is. Bij normale
inzet in vredesoperaties worden inlichtingen tijdig vooraf verstrekt.De heer Jurgens zette een verdere stap in de discussie over vragen als:
welke belangen worden bedoeld, is het een eng of een breed begrip, gaat het
dan om andere belangen met betrekking tot de Staat der Nederlanden? Hij las
een zinsnede voor over die belangen uit de memorie van toelichting. Die zinsnede
begon met het woord "bijvoorbeeld". Dat vind ik een belangrijk woord. Het
is niet van tevoren precies en limitatief vast te stellen wat de belangen
van de Staat der Nederland zijn en voor welke belangen precies de krijgsmacht
wordt ingezet. De praktijk leert dat vredesoperaties en vaak ook humanitaire
operaties en noodhulpoperaties steeds weer anders zijn. Er zijn mengelingen
van direct eigenbelang van de Staat der Nederland én het meer verlichte
belang bij het bevorderen van de internationale samenwerking en het helpen
versterken van de effectiviteit van de internationale organisaties.Dat brengt mij bij de opmerking van de heer Hessing: is de inzet van bijvoorbeeld
de genie in Polen om te helpen bij het oppompen van water bij een overstroming,
bevordering van de internationale rechtsorde? Wij rekken het woord inderdaad
erg uit als wij dat nog internationale rechtsorde noemen. Maar het sluit het
niet uit. Er zijn vormen van samenwerking die bevorderlijk zijn voor het verder
opbouwen van de internationale rechtsorde. Hier was duidelijk aan de orde
dat een lid van het partnerschap voor de vrede en een land dat hoopt lid te
worden van de NAVO en de EU snel op hulp van zijn huidige en toekomstige partners
moet kunnen rekenen. In die zin was het bevorderlijk voor de internationale
rechtsorde.Ik kom bij een vraag van de heer Jurgens: wat is nu eigenlijk NAVO-gebied
en wanneer zijn de procedures van toepassing voor inzet in NAVO-verband en
wanneer hebben wij het over "out of area"-acties? Het Verdrag van Washington,
waarop de NAVO is gebaseerd, spreekt over een bepaalde beperking. Allereerst
kent de organisatie als zodanig verdragsverplichtingen. De organisatie bestrijkt
Noord-Amerika en Europa. Dat is geografisch niet precies gedefinieerd. Wel
gelden de verdragsverplichtingen in zuidelijke richting, tot aan de kreeftskeerkring.
Dat is destijds in het verdrag ingebracht, met name op Amerikaans aandringen,
omdat men niet mede verantwoordelijk wilde worden gehouden voor wellicht strijd
in Franse koloniale gebieden. Het was gericht op de handhaving van de integriteit
van Europa. In het concrete geval van uitzending van een fregat naar de Perzische
Golf ging het dus niet om een NAVO-verplichting en ook niet om het NAVO-verdragsgebied.
Artikel 100 was dus van toepassing. Dat is direct door de regering gemeld.
In dit geval hadden wij zelfs een tweestappenbesluit. Eerst heeft de regering
gemeld aan de volksvertegenwoordiging dat het fregat die richting uit werd
gezonden en zou worden toegevoegd aan een vlootverband dat niet zou deelnemen
aan vijandelijkheden tegen Irak. Vervolgens is gemeld dat het een nader besluit
zou vereisen van de Nederlandse regering als het fregat voor militaire sancties
tegen Irak zou worden ingezet. Dus ook toen was de praktijk die wij hier proberen
te codificeren, ten volle van toepassing.Als voorbeeld is genoemd dat in de Stille Oceaan een schip van een bondgenoot
wordt bedreigd en dat wij een fregat in de buurt hebben om dat schip te helpen
beveiligen. Dat is enerzijds geografisch buiten het NAVO-gebied. Anderzijds
valt het onder het begrip dat de bondgenoten elkaar zoveel mogelijk militaire
bijstand leveren. Ik denk dan ook dat het in een dergelijk geval onder artikel
5 van het NAVO-verdrag als een bondgenootschappelijke verplichting zal gelden.
In zulke gevallen zullen in ieder geval de Staten-Generaal terstond worden
geïnformeerd.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19971998-1064-1080.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl