De algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2000 (26800, nr. 1)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 6-79

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

04-10-1999

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 2, pagina 6-79

22-09-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26800Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 22 september 1999)Pagina 79-81
De algemene politieke beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2000 (26800, nr. 1)Pagina 6-79
Presentie en opening (woensdag 22 september 1999)Pagina 5-5
Regeling van werkzaamheden (woensdag 22 september 1999)Pagina 5-6

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 380 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de algemene politieke beschouwingen
naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2000 (26800,
nr. 1).De beraadslaging wordt geopend.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter! Vorig jaar stond de bijdrage van het CDA aan de
algemene beschouwingen in het teken van de vraag naar de kwaliteit van onze
samenleving. Wij waren dan ook reuzeblij toen wij gisteren die woorden ook
uit de mond van het kabinet diverse malen hoorden klinken. Dit jaar willen
wij het thema "verantwoordelijkheid" centraal stellen. Het gaat dan om de
verantwoordelijkheidsverdeling binnen onze samenleving, tussen mensen en de
verbanden waarin zij leven en werken, tussen de burgers en hun overheid, tussen
markt, middenveld en overheid. Het gaat daarbij ook om de verantwoordelijkheid
die politici dragen bij het vervullen van het mandaat dat ons allen door de
kiezers is gegeven. Niet in de laatste plaats gaat het om de verantwoordelijkheid
die de regering draagt voor het besturen van ons land en de principiële
verankering die aan het uitoefenen van die verantwoordelijkheid ten grondslag
ligt.Visie, missie en ambitie zijn woorden die de afgelopen maanden veel in
dit verband zijn gebruikt. Volgens het CDA is nauw verbonden aan het dragen
van regeringsverantwoordelijkheid de noodzaak van het maken van heldere, toetsbare
politieke keuzes. Met het gebruik van het woord "toetsbaar" geef ik al aan
dat naar onze opvatting daar een gedeelde, gemotiveerde, geïnspireerde
en ideologische verankering van het kabinetsbeleid aan ten grondslag moet
liggen. Verantwoordelijkheid omvat immers ook het begrip "verantwoording".
Ik zou het dé grote winst van deze algemene beschouwingen vinden, indien
het kabinet bij monde van de premier in deze Kamer een duidelijk antwoord
weet te geven op de vraag naar het gemeenschappelijk gedragen ideologische
kader, eenvoudiger gezegd: de missie waarop de bewindslieden van Kok II hun
besluitvorming baseren. Daaraan heeft het tot nu toe in onze ogen ontbroken
en ik zal in de loop van mijn betoog een aantal terreinen noemen waarop ik
die duidelijkheid van het kabinet mis. Vanzelfsprekend zal ik aangeven hoe
wij daar tegenaan kijken en vanuit welke motivering wij zelf keuzes maken.Het was een merkwaardig jaar, het eerste jaar van Kok II. De economische
zon ging uitbundiger schijnen. Er dreigde even een eclipsje in het voorjaar,
er waren wat potloodontwerpjes voor een bijbehorend brilletje, maar zie, alles
viel uiteindelijk reuze mee. En wat het kabinet ook voor problemen heeft,
het zijn zeker geen financiële. Hoogstens bij de verdeling van het meer,
maar daarover zullen wij ongetwijfeld nog horen. Ook zullen wij daarover nog
iets zeggen.Een merkwaardig jaar. Het lid Wiegel bromde een keer "tegen" aan de overkant
en "boem", daar lag de club. Kiezers houden van meevallers. En ondanks het
gegeven dat de 20ste eeuw in een zee van economisch optimisme kan worden afgesloten,
 heeft die kiezer recht op meer. Er is toch meer dan de economie?
Het klikt lang niet overal meer en van het kabinet komen te weinig antwoorden.Neem de bestuurlijke verantwoordelijkheid. Minister Peper schijnt er een
belangwekkend stuk over te hebben geschreven, maar dat mogen wij officieel
niet hebben van de minister-president. Het staat op Internet en de kranten,
maar wij krijgen het niet toegestuurd. Een typisch geval van Haagse werkelijkheid.
Natuurlijk wint het stuk van de heer Peper aan gewicht door de mening van
de minister-president . Ik neem aan dat hij die ons morgen ook zal mededelen.
Ik vond het een uitermate boeiend en eerlijk geschreven stuk, waar het ik
namens het CDA het een en ander aan heb toe te voegen. Op het ogenblik neemt
bij veel mensen de twijfel toe, bijvoorbeeld over de vraag wat een handtekening
waard is van een commissaris van de koningin.In Zuid-Holland zet de commissaris van de koningin handtekeningen onder
stukken, maar die tellen niet als er later kritiek op komt. Veel mensen zouden
dat voor zichzelf ook wel handig vinden, maar ze vinden dus dat zoiets niet
klopt. De betrokken ambtenaar is geschorst. Ik zag hem in enkele publicaties
aangeduid met alleen de eerste letter van zijn achternaam, alsof het om een
verdachte gaat. Verdient hij dit, terwijl steeds meer erop wijst dat ongeveer
iedereen heeft geweten dat er door de provincie gebankierd werd?Wie van zijn politieke bazen durft er voor hem de verantwoordelijkheid
te nemen? Hoe vaak hebben ze 's ochtends bij de ochtendkoffie tegen deze ambtenaar
gezegd: zo, Karel, heb je al geld verdiend voor een stukje weg of voor mijn
verpleeghuis? Dat lijken ze nu allemaal vergeten te zijn. De commissaris van
de koningin, mevrouw L., zet nog steeds handtekeningen. Misschien op dit moment
wel. Tellen die?Iemand die verantwoordelijkheid neemt in het openbaar bestuur staat niet
in dienst van zichzelf of in dienst van een organisatie, maar staat in dienst
van mensen. Dat betekent én hun belangen zo goed mogelijk dienen, én
voortdurend bereid zijn tot het zich verantwoorden jegens die mensen. En aan
dat laatste bewustzijn schort het steeds meer, terwijl het toch een wezenlijk
onderdeel is van ons democratisch bestel. Ik bedoel dan niet alleen Zuid-Holland
en niet alleen de politieke malheur in een kabinet en bij bewindspersonen
die hoe dan ook op hun stoel blijven zitten. Misschien voelen heel veel mensen
in onze welvarende Nederlandse samenleving juist dat gebrek aan emotionele
betrokkenheid van het bestuur met hun wel en wee. Steeds minder beleidsambtenaren
wonen in de stad waar ze werken. Waar vroeger de burgemeester door de straten
van zijn gemeente kuierde, zien de burgers nu externe bureaus van weet-ik-waar-vandaan,
op wier advies de halve stad overhoop wordt gehaald. Veel dierbaars verdwijnt,
waartegen geen verzet mogelijk lijkt. Natuurlijk staat de tijd niet stil en
is verandering nodig, maar de mensen willen erbij betrokken zijn. Als mensen
zelf verantwoordelijkheid willen nemen voor het opknappen van hun eigen straat,
zoals bijvoorbeeld in de Amsterdamse Dapper- straat, dan lopen ze regelmatig
tegen de muur van de deelraad op. De overheid laat naar mijn mening los waar
ze vast moet houden en houdt te veel vast waar ze zou moeten loslaten. Wat
dat laatste betreft willen wij als CDA graag verenigingen van wijkeigenaren
stimuleren.Hoeveel ambtelijke tijd gaat er ook niet verloren aan eindeloos vergaderen
en stukken schrijven over grootschalige bestuurlijke herindelingen, waar alleen
bestuurders op zitten te wachten? Minister Peper heeft zelf die kloof kunnen
voelen toen het ging om de stadsprovincie Rotterdam en op alle lantaarnpalen
in Rotterdam de sticker hing "Peper wil Rotterdam opheffen". Dat was misschien
niet helemaal eerlijk, maar het leverde de tegenstanders een verpletterende
meerderheid op van tegen de 100%. En minister Peper weet ook dat juist met
Rotterdammers goed valt te overleggen in die prachtige ondernemende stad.
Dan is zo'n uitslag indicatief. En misschien heeft de heer Peper toen wel
de eerste regels van zijn opstel geformuleerd.Overigens miste ik in het stuk van de heer Peper de notie dat hier en
daar de tendens bestaat beslismomenten te vervangen door procedures en koppelingen,
bijvoorbeeld om, zoals dacht ik de heer Melkert nu wil, uitgaven voor de volksgezondheid
te koppelen aan de groei van het nationaal inkomen. Het bestuur vervangt zijn
aanspreekbare verantwoordelijkheid dan door die van de automatische piloot.
Zowel voor het "ja" als voor het "nee" zeggen kan de politicus zich dan verschuilen
achter de nu eenmaal aangenomen procedure. Ook dat leidt tot een machteloos
gevoel bij de burger en tot vervreemding van bestuur en verantwoordelijkheid.
Ik hoor het een minister al zeggen: "Ik zou wel meer politie willen tegen
supportersgeweld, maar ja, volgens het CPB is de groei helaas nog een kwart
puntje te laag!". Dat soort teksten. En de burger dan begripvol kijken. Maar
niet heus. Het CDA is tegen meer koppelingen.Het CDA wil dat de politiek het lef heeft te kiezen en daarvoor ook gaat
staan. Anders kunnen wij minister Zalm vervangen door een computer, die naargelang
zijn voorprogrammering geld inslikt of uitspuugt. Wij geven de voorkeur aan
de zorgelijke frons óf de heldere lach van deze minister. Liever dat
laatste overigens.Al te zeer koersen op de automatische piloot zorgt er ook voor dat er
scheefheden ontstaan die eigenlijk nergens meer worden gesignaleerd, laat
staan verholpen. Het afgelopen begrotingsjaar hebben wij bijvoorbeeld gezien
dat minister Hermans van Onderwijs het schoolgeld voor de niet-leerplichtigen
verhoogde met ƒ 250 en ook anderszins zagen ouders met schoolgaande
kinderen hun lasten fors stijgen. Het kabinet heeft dan als compensatie 60
piek kinderbijslag. Leuk voor de ouders die eerst minstens vijf keer zoveel
extra moeten betalen. Volgens de regelingen nu is er een tegemoetkoming voor
de laagste inkomens. Maar vanaf zeg maar ƒ 52.000 inkomen per jaar
staat men voor de volle lasten. Die zijn niet gering en veroorzaken een zogenaamde
armoedeval van heb-ik-jou-daar. Een armoedeval is dat als je een paar gulden
méér verdient, je er feitelijk op achteruitgaat. Iemand die
één kind heeft van 17 in 5 HAVO, zo'n ƒ 4000 bruto per
maand verdient, en ƒ 2 salarisverhoging krijgt, gaat er, werkelijk
waar, ƒ 2600 op achteruit. Dat is ƒ 1700 lesgeld die hij nu
ineens volledig moet betalen en ƒ 900 tegemoetkoming studiekosten die
hij niet meer krijgt. Dat is meer dan ƒ 200 per maand netto. Die mensen
krijgen deze maand de rekening en weten niet waar ze het moeten
zoeken. Die armoedeval is niet te zien in koopkrachtplaatjes, omdat het steeds
om individuele gevallen gaat. Maar die armoedevallen kunnen dus keihard aankomen.
Een gezin met kinderen in de laatste jaren van de middelbare school en een
huishoudinkomen van een halve ton lijdt stille armoede. In onze tijd van geweldige
luxe is daar geen ruimte voor vakantie of plezierige hebbedingen. Minister
Hermans erkent het probleem en heeft toegezegd over twee jaar met een halve
oplossing te komen. Dat is te laat. Dat is te weinig. Het plan ligt er nu
al. Des te beter, maar het is te laat en het is te weinig.Daar zit echter niet de enige armoedeval. Het CDA heeft bij de laatste
verkiezingen voor de Tweede Kamer het plan "De moeite waard" gelanceerd om
echt iets aan de armoedevallen te doen, om onze steun en solidariteit te tonen
met al die heel hard werkende mensen die door een stapeling van overheidslasten
tussen de wal en het schip raken en die in Den Haag maar geen stem lijken
te hebben, juist doordat elk individueel geval anders is. Binnen de Haagse
modellen paste ons plan dan ook niet. Wij trokken er in ons verkiezingsprogramma
2,5 mld. voor uit. Dat is veel geld, zeg maar de helft van wat het kabinet
per saldo over heeft voor die grote belastingoperatie, en dat geeft nog eens
aan hoe omvangrijk het probleem is. Van onze plannen profiteren de mensen
die het echt nodig hebben, niet zij die door de welvaart toch al genoeg krijgen.
Sindsdien zijn wij er alleen maar sterker van overtuigd geraakt dat wij gelijk
hadden en moeten krijgen. Door het beleid van het kabinet – ik wees
al op de studiefinanciering – worden de armoedevallen alleen maar groter.
Ik constateer met vreugde dat er in het land enige steun voor onze aanpak
begint te ontstaan. FNV en CNV beginnen de gedachte te omarmen. In Leeuwarden
is een armoedeplan opgesteld volgens onze voorstellen. In een armoedeplan
voor Rotterdam wordt er uitdrukkelijk naar verwezen. Wij zullen doorgaan met
onze inzet en nodigen regering, coalitiefracties en anderen ertoe uit met
ons mee te denken.Verantwoordelijkheidsverdeling en een betere verdeling van lasten hebben
ons ook aangezet tot het publiceren van een discussienota over de gezondheidszorg
en de financiering ervan. Dit stuk is vrijdag gepresenteerd. Hoewel ook wij
nog lang niet op alle vragen antwoorden hebben, hopen wij een inhoudelijke
bijdrage te hebben geleverd aan pogingen om de problemen in de gezondheidszorg
werkelijk op te lossen, weer vanuit de gedachte dat de patiënt, de cliënt
of hoe je hem ook wilt noemen, in staat is tot het maken van een persoonlijke
keuze, die is afgestemd op de eigen situatie. De vraag naar zorg, niet het
aanbod, moet centraal staan, dus zorg op maat.Betrokkenheid van mensen klinkt mooi en belangrijk, maar ik besef zeer
wel dat in een heel vol land met zoveel hoofden, zoveel zinnen het bestuur
zichzelf snel tegenkomt. Hiermee kom ik op een ander element dat ik in Pepers
stuk onvoldoende ben tegengekomen: het hebben en uitoefenen van verantwoordelijkheid
op het laagst mogelijke niveau. Nederland is een prachtig tolerant land met
een heel grote individuele vrijheid. Tegelijkertijd constateert het CDA dat
het toenemen van die individuele vrijheid niet gepaard is gegaan met het nemen
van verantwoordelijkheid. Het heeft er alle schijn van dat in onze samenleving
een dubbel proces heeft plaatsgevonden: de vrijheid werd geïndividualiseerd
en tegelijkertijd werd de verantwoordelijkheid gecollectiviseerd. Het bestuur
heeft de mensen te veel uit handen willen nemen, heeft te veel voor hen willen
oplossen, ten eerste omdat de mensen het vroegen, ten tweede omdat veel dilemma's
ook niet tot in den treuren konden worden uitonderhandeld, ten derde omdat
veel bestuurders zichzelf geweldig hebben overschat en tegelijkertijd de mogelijkheden
van mensen hebben onderschat. Verantwoordelijkheid teruggeven aan de mensen,
voor het CDA is dat een van de belangrijkste punten op de agenda van politiek
en bestuurlijk Nederland.Terugkijkend op een eeuw die bijna is afgelopen, zie ik als een van de
opvallendste kenmerken de emancipatie van de burger. Aan het begin van deze
eeuw was Nederland een regentenmaatschappij; aan het eind is ons land een
open en geëmancipeerde samenleving. Die verandering is spectaculair en
positief, en heeft de mensen veel mogelijkheden tot ontplooiing geboden. Bij
die vrijheid hoort echter, zoals ik al zei, verantwoordelijkheid. De christen-democratie
heeft daar steeds de formules voor aangereikt; subsidiariteit en soevereiniteit
in eigen kring noemden wij dat. Waar het om ging en gaat, is dat de verantwoordelijkheid
voor de gehele gemeenschap, voor de gehele samenleving, wordt opgebouwd vanuit
de maximale verantwoordelijkheid op het laagst mogelijke niveau. Dat is het
individu, meteen gevolgd door het gezin en daarna door de kleinere en grotere
verbanden waarbinnen mensen zich kunnen organiseren. Neemt het CDA hiermee
afscheid van al die zo waardevolle organisaties die een betrokken samenleving
moeten schragen? Laat ik de critici die dit oordeel snel gereed hadden, krachtig
weerspreken. Ik zeg hun wel dit: verantwoordelijkheid leggen op het laagste
niveau betekent dat ook die verbanden van mensen meer naar de ouder, naar
de cliënt, naar de consument moet kijken en minder naar boven, naar de
overheid. Het is immers geen vrijblijvend recept.Eigenlijk is de eerste impuls ook niet het zoeken naar vrijheid, maar
het nemen van verantwoordelijkheid, want daarin zit de werkelijke emancipatie
van iedere mens: dat hij of zij serieus genoeg wordt genomen om verantwoordelijkheid
te dragen. Wij gaan uit van een mensvisie waarin de mens het meest tot zijn
recht komt in relatie tot de ander. Daarom is respect voor elk individu, respect
voor elke vorm van leven, respect ook voor andermans bezit – natuurlijk
allemaal op basis van wederkerigheid – de meest gezonde grondslag van
een verantwoordelijke samenleving.Onder invloed van de hier en daar zelfs onthutsende welvaart is het begrip
"vrijheid" te veel los komen te staan van de belangen van de ander. Emancipatie
en individualisering worden te zeer vereenzelvigd met de behoeften van het
eigen ik, ook bij ethische vragen. Op dat punt heb ik de laatste jaren van
het kabinet ook nauwelijks tegenvuur gehoord. Verantwoordelijkheid op een
zo laag mogelijk niveau zal het uitgangspunt zijn van het CDA in elke discussie.
Veel te veel is de mensen de verantwoordelijkheid van de schouders genomen.
Veel te veel zijn zelfstandige wezens door allerlei organisaties en instellingen
gedegradeerd tot cliënt of consument, ook door de overheid. Bijvoorbeeld
op de aanslag van het zuiveringschap is de mens gedefinieerd als "vervuilingseenheid".
Iedere mens, jong of oud, ziek of gezond, man of vrouw, Nederlander of buitenlander,
behoort met respect te worden behandeld, met name en juist als men afhankelijk
is geworden van anderen. Daarom zijn wachtlijsten in de gezondheidszorg ook
zo vreselijk: niet alleen duurt de kwaal voort, maar het tast de waardigheid
van het individu aan. Moeten vragen en beleefd moeten wachten tot het uitkomt
dat men geholpen wordt. Begrijp me goed, ik twijfel niet aan de enorme en
oprechte inzet van al die werkers in de gezondheidszorg, maar de mensen zien
de andere kant. Die staan buiten en wachten.Voorzitter! De openbare veiligheid bevorder je niet alleen met meer agenten
en door een strenger optreden. Dat is wel nodig, maar daarnaast moet je de
mensen aanspreken op hun verantwoordelijkheid. Overigens moet strengheid moet
ook zijn maat hebben. Al jaren worden bijvoorbeeld om begrotingsredenen meer
bonnen uitgedeeld, niet om redenen van rechtshandhaving maar omdat de overheid
geld wil hebben. En dus wordt strenger opgetreden tegen wetsovertreders. Die
budgettaire koppeling kan er wel toe leiden dat wordt gekozen voor de "gemakkelijke"
bekeuringen. Er staan in Nederland langzamerhand meer flitspalen langs de
weg dan Paul Huf ooit fototoestellen in zijn hand heeft gehad. Als de 100
km/uur van mevrouw Netelenbos doorgaat, wordt het straks helemaal vuurwerk
langs de snelwegen in de Randstad. Maar in Amsterdam haalt de gemiddelde agent
anderhalve bekeuring per jaar. Heel veel kleine criminaliteit blijft onopgelost
en onbestraft. De administratief tot in details vastgenagelde burger krijgt
bij de minste afwijking een tik op de vingers terwijl de brutale vrije vogels
zichzelf alles permitteren, vaak onbedoeld geholpen door een voor hen veel
te scrupuleuze rechtshandhaving.De vraag wie waar verantwoordelijk voor is raakt ook de veiligheid. De
overheid is verantwoordelijk voor de handhaving van de openbare orde en dient
ervoor te zorgen dat het openbare domein niet een soort niemandsland wordt
waar het recht van de sterkste en de slechtste gaat gelden. Maar orde en veiligheid
handhaaf je niet alleen met repressieve maatregelen en met meer agenten en
door een strenger optreden. Die zijn ook nodig, maar mensen kunnen en moeten
evenzeer worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid en hun eigen bijdrage
aan een veiliger samenleving. Veiligheidsontwikkeling heeft alles te maken
met een overheid en een samenleving die grenzen durven te trekken en te handhaven.
Maar het heeft ook alles te maken met maatregelen in de preventieve sfeer.
Bijvoorbeeld door mensen van jongs af aan bij te brengen wat kan en niet kan,
wat mag en niet mag, wat regels zijn, wat rekening houden met anderen betekent
en wat respect voor een ander betekent, in het gezin, op de school, op het
sportveld. En hoezeer ook het overgrote deel van de jongeren geen enkel probleem
vormt, stijgt de jeugdcriminaliteit onrustbarend. Vernielingen en geweldsmisdrijven
worden in toenemende mate begaan door jongeren. In veel gevallen ligt de bron
mede in de gezinssituatie. Ouders zijn als eerste verantwoordelijk voor en
aanspreekbaar op het gedrag van hun kinderen. Zij zouden dan ook meer betrokken
moeten worden bij het voorkomen van ontsporingen van hun kinderen. Het CDA
houdt een pleidooi voor de invoering van een systeem, in navolging van maatregelen
die inmiddels in Engeland zijn ingevoerd, voor het nauwer betrekken van ouders
bij hun kinderen. Kinderen die overtredingen begaan of strafbare feiten plegen,
kunnen samen met hun ouders gedwongen worden een verplichte opvoedingscursus
te volgen. Je begint met vrijwilligheid, maar het moet, als het uit de hand
loopt, ook verplicht kunnen. Zoals de jeugdcoördinator, de wijkagent
en de docent erop moeten toezien dat er niet gespijbeld wordt op school en
dat kinderen van jonge leeftijd niet tot 's avonds zeer laat op straat zijn.
Als ouders in dat geval die afspraken niet nakomen, zullen er sancties moeten
volgen. De Leerplichtwet kent zo'n sanctie in de vorm van een boete. Uiteraard
begint het met vrijwilligheid. Ik hoor daar graag een reactie van de minister-president
op.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Het plan dat de heer De Hoop Scheffer zojuist naar voren heeft
gebracht, was al tot ons gekomen via de media. Hij legt wel heel erg de nadruk
op "eerst vrijwillig, maar dan in ieder geval verplicht". Ik vind dat hij
zo weinig oog heeft voor de oorzaken van dergelijke ontsporingen. Ik mis de
analyse.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als dergelijke zaken gebeuren, zijn ouders in de eerste plaats verantwoordelijk
en aanspreekbaar voor hun kinderen. Dat kan vrijwillig. Er is een grote roep
van ouders om vrijwillig opvoedingsondersteuning te kunnen krijgen. Als dat
niet kan, zal er in de ogen van de CDA-fractie een verplichting moeten worden
opgelegd, die gepaard gaat met een sanctie. Als jongeren in zo'n situatie
terechtkomen – daarover zijn wij het niet oneens – heeft dat alles
te maken met de situatie waarin zij opgroeien. Het uitgangspunt van mijn benadering
is dat dit, zoals onderzoek heeft uitgewezen, vaak veel te maken heeft met
de gezinssituatie waarin de kinderen opgroeien. Daar moet je dus iets aan
doen, zoals je uiteraard ook iets moet doen – u wilt dat graag horen
en ik zal u dat nazeggen – aan de externe factoren waardoor kinderen
in zo'n situatie terechtkomen.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik ben blij met deze aanvulling van de heer De Hoop Scheffer.
Zowel in de media als vandaag leek wel erg eenzijdig de nadruk te worden gelegd
op de ouders, die zelf vaak ook het slachtoffer zijn van bepaalde omstandigheden
in bepaalde wijken waar zaken uit de hand zijn gelopen: werkloosheid, criminaliteit
en ga zo maar door. Dan valt het niet mee om een kind op te voeden en op het
rechte spoor te houden. Ik vind dat de heer De Hoop Scheffer daarvoor iets
meer begrip zou mogen opbrengen. Maar als ik hem goed heb begrepen, heeft
hij dat zojuist gedaan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Gelukkig komt het overgrote deel van de jongeren niet in dit soort discussies
terecht. Als je in dit soort discussies terechtkomt, spelen externe factoren
een rol. Wij vinden evenwel dat de ouders veel meer dan nu gebeurt op hun
verantwoordelijkheid moeten worden aangesproken. Het is dus en-en.Voorzitter! Ik was bezig met een ander aspect van veiligheid: de belangenafweging
tussen individu en samenleving, meer specifiek tussen dader
en mogelijk slachtoffer. In de ogen van mijn fractie moet ervoor worden gewaakt
dat in die belangenafweging niet een onevenwichtigheid sluipt waarvan de samenleving
uiteindelijk de dupe is. Ik doel daarbij op de bescherming van de privacy
van daders. De bescherming van de persoonlijke levenssfeer is op zichzelf
een groot goed. Maar als het beroep op privacy van een individu de veiligheid
in de samenleving bedreigt, is er reden het recht te nuanceren. Ik heb het
dan over meer mogelijkheden voor politie-instanties om daders op te sporen;
zie de discussie over DNA-testen. Ik heb het over het volgen van gestrafte
pedoseksuelen wanneer zij in de samenleving terugkeren en over het niet doen
terugkeren van recidiverende pedoseksuelen in die samenleving. Het zijn uiteenlopende
voorbeelden die één overeenkomst hebben. In alle gevallen heeft
een dader de privacy van een slachtoffer geschonden en is blijvende lichamelijke
en/of emotionele schade aangericht.Ik kom bij de openbare veiligheid en het publieke domein. Als wij dat
opnieuw willen markeren – ik meen dat zoiets dringend noodzakelijk is –
moet de overheid binnen dat domein wel gezag terugwinnen en terug durven te
winnen. Daarvoor heb je dan wel een kader nodig van wat hoort en wat niet
hoort, wat mag en niet mag, wat beleefd is en wat onbeleefd is; kortom, legitimatie
op basis van een waardepatroon. Tijdens de statencampagne deed premier Kok
de uitspraak dat hij zijn politieke lot verbond aan de verhoging van de veiligheid
aan het eind van deze kabinetsperiode. Ik ben benieuwd hoe hij over onze voorstellen
denkt en hoe hij de belangenafweging dader-slachtoffer beoordeelt.Het opnieuw markeren van het publieke domein, terecht ook door Peper aangesneden,
vraagt nog om een andere observatie. Dat is het nader bepalen van de verantwoordelijkheden
van de overheid en dat in een tijd van meer Brussel en minder Den Haag en
van meer regio en minder Den Haag; in een tijd dus van steeds minder Den Haag,
ook al in het licht van de eerder door mij geschetste verantwoordelijkheidsverdeling.
Waar moet de overheid dan het hoofd goed bij houden en mogelijk een stapje
naar voren zetten? Laat ik eens, niet limitatief, enkele punten noemen.Ik heb de veiligheid genoemd: fysieke veiligheid, geen privatisering van
het geweld, een overheidsmonopolie. Wat de morele veiligheid betreft, kom
ik straks terug op de grensverlegging met onderwerpen zoals euthanasie.Tweede punt zijn de publieke nutsvoorzieningen: water, elektriciteit,
openbaar vervoer, gezondheidszorg, publieke omroep. Daar kan zeer goed sprake
zijn van marktwerking, prima, maar dan wel in een omgeving waar verschillende
partijen concurreren en vanuit de noodzaak dat de overheid, die toch als taak
heeft voor iedere burger de toegankelijkheid, de kwaliteit en de prijs te
bewaken van die publieke voorzieningen, een vinger in de pap houdt, zeggenschap
houdt over de infrastructuur, het spoor en het hoogspanningsnet; een overheid
die toch haar zegje moet kunnen doen als een buitenlands kabelbedrijf bepaalt
dat mensen in Friesland met een televisie die ouder is dan zeven jaar Omrop
Fryslán niet meer kunnen bekijken. In een verzorgingshuis in Surhuisterveen,
zo vertelde een van mijn collega's mij, moeten twintig ouderen een nieuwe
televisie kopen, omdat dat kabelbedrijf met de zenders zit te rommelen. Dat
kan toch niet. Daar is de overheid toch echt te ver teruggetreden.Voorzitter! De overheid moet ook met een monopolist als de Nederlandse
Spoorwegen bindende afspraken kunnen maken, bijvoorbeeld over gehandicaptenvervoer
en loketten. Ook hier hebben wij geen probleem met marktwerking, al ligt er
in ons land natuurlijk wel veel te weinig rails om serieuze concurrentie mogelijk
te maken. Concurrentie is in veel gevallen heilzaam, maar de overheid moet
wel bij de les blijven, ook waar het goede nieuwe controle-instrumenten betreft,
zoals de Nederlandse mededingingsautoriteit, de Opta en het Commissariaat
voor de media. Ik nodig de premier uit om eens aan te geven welke principiële
uitgangspunten het kabinet hanteert bij de beoordeling van dit soort vraagstukken.
Ik heb daar tot nu toe weinig over vernomen, behalve het althans bij ons tot
verwarring leidende interview met mevrouw Jorritsma en de heer Pronk in NRC
Handelsblad van 14 juli, waarin zij elkaar op dit punt krachtig tegenspreken.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Ik wil de heer De Hoop Scheffer iets vragen. Ik heb met belangstelling
het artikel gelezen dat hij over het laatste punt geschreven heeft in Trouw.
Ik ga een heel eind met hem mee, als hij beschrijft hoe publiek en privaat
met elkaar in relatie staan en hoe de wetgever moet nagaan wat publiek moet
worden geregeld en wat dan privaat kan. Als ik het evenwel goed begrepen heb,
doet hij in dat artikel ook het voorstel dat er een nieuwe vorm van ondernemingen
moet komen, namelijk maatschappelijke ondernemingen met een maatschappelijk
doel. Die moeten, als ik het goed begrijp, anders functioneren dan gewone
ondernemingen. Misschien wil de heer De Hoop Scheffer hier wat aandacht aan
besteden, want ik heb dit uit het artikel niet helemaal begrepen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Laat ik het collega Dijkstal uitleggen. In onze visie is een
maatschappelijke onderneming een onderneming die, zoals de Nederlandse Spoorwegen
en een ziekenfonds à la onze nieuwe zorgplannen, opereert in het belang
van de stakeholders in plaats van de shareholders. Zo'n onderneming mag winst
maken, maar moet die winst dan wel aanwenden ten behoeve van de eigen onderneming
en moet ook investeren ten behoeve van de eigen onderneming. Daarvoor kan
die maatschappelijke onderneming fiscale faciliteiten krijgen. Dat is een
ander soort onderneming dan een onderneming die volstrekt commercieel opereert
en die dus in het belang van de aandeelhouders handelt. Geconcretiseerd: als
je de spoorwegen naar de beurs zou brengen – wij zijn daar overigens
niet voor – dan wordt het een commerciële onderneming die moet
handelen in het belang van de aandeelhouders. Dat willen wij dus niet. Wij
willen van de Nederlandse Spoorwegen zo'n maatschappelijke onderneming maken.
Zij mogen dus winst maken, maar moeten die winst dan wel ten goede laten komen
aan de stakeholders. En dat zijn wij als passagiers, als gebruikers van dat
openbaar vervoer.De heer Dijkstal (VVD):Er heeft, geloof ik, onlangs een debat in de Kamer plaatsgevonden over
maatschappelijk ondernemen. Je kunt daarbij de vraag stellen in hoeverre
de overheid aan ondernemingen in Nederland maatschappelijke doelen mag of
moet meegeven. Ik denk echter dat heel veel ondernemingen in Nederland –
en dus niet alleen de ondernemingen die u hebt genoemd – zich zeer maatschappelijk
opstellen bij dat ondernemen. De vraag waar het eigenlijk om gaat, is volgens
mij: wie stelt het kapitaal beschikbaar en wat krijgt hij daarvoor terug?
Aangezien u in uw redenering zegt dat u liever niet hebt dat er shareholders
zijn, dus mensen die geld beschikbaar stellen waar zij rendement op krijgen –
zij krijgen dat; dit blijft dus niet in de onderneming – denk ik dat
u over publiek geld spreekt. Ik zou namelijk niet weten hoe je het anders
moet doen. Als het publiek geld is, is het een overheidsonderneming. Die kent
misschien een aantal marktachtige elementen, maar valt wel gewoon onder de
overheid. Ik begrijp dus nog steeds niet goed welke kant u op wilt met die
vorm van ondernemen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Die onderneming valt verder niet gewoon onder de overheid. Dat is niet
het geval. Wij houden niet een pleidooi om terug te gaan naar 10, 20 of 30
jaar geleden. Wij houden een pleidooi om ervoor te zorgen dat de overheid
de publieke nutsvoorzieningen en de zo essentiële infrastructuur, of
het nou een hoogspanningsnet is of dat het de rails zijn, in eigen hand houdt.
Verder pleiten wij ervoor om zo'n onderneming, zoals dat op dit moment met
de spoorwegen het geval is, verzelfstandigd te laten voortbestaan, maar zij
moet natuurlijk niet naar de beurs gebracht worden. Als je dat doet, kun je
de spoorwegen uiteindelijk namelijk niet meer aanspreken op de loketten en
het gehandicaptenvervoer. Met zo'n maatschappelijke onderneming kan de overheid
een prestatiecontract sluiten, zoals ik dat noem. Dat moet overigens wel een
langjarig contract zijn, want de overheid kan niet iedere vijf jaar tegen
de spoorwegen zeggen dat zij het weer anders wil. De overheid moet betrouwbaar
zijn. Door zo'n prestatiecontract zijn de spoorwegen er als maatschappelijke
onderneming van verzekerd dat zij die publieke voorziening op langere termijn
kunnen runnen. Wij zijn ook tegenstander van het op het Nederlandse spoornet
toelaten van anderen. Wij zijn er tegenstander van dat bijvoorbeeld het hogesnelheidsnet
door meneer Branston van Virgin Atlantic zal worden geëxploiteerd. Maar
die maatschappelijke onderneming die NS is, moet kunnen functioneren zoals
ik het schets. NS moet winst kunnen maken, welke winst teruggaat naar waar
zij hoort, namelijk de onderneming.De heer Dijkstal (VVD):Ik kan het standpunt begrijpen dat bepaalde nutsvoorzieningen niet worden
geprivatiseerd. U heeft liever dat de overheid daarin de zeggenschap heeft.
Ik kan mij ook de tendens van de laatste jaren voorstellen, dat wij veel van
dit soort activiteiten wel privatiseren, maar onder een aantal randvoorwaarden.
U noemde dat zelf daarnet ook al. De wetgever kan die randvoorwaarden vastleggen
in de wet of eventueel in de subsidievoorwaarden. Als je die twee mogelijkheden
hebt, wat is dan de toevoeging van de nieuwe maatschappelijke onderneming
die maatschappelijk onderneemt? Dat ontgaat mij volkomen, want u pleit eigenlijk
gewoon voor het oude nutsbedrijf geheel bij de overheid. Dat mag, maar zeg
dat dan!De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat doe ik niet. Het is tekenend dat u die vraag stelt, omdat u alleen
of vanuit de overheid, of vanuit de markt denkt. Dat is ons principiële
meningsverschil op dit soort terreinen. U heeft het over de overheid, en als
ik mevrouw Jorritsma, niet mijnheer Pronk, goed begrijp, is het einde van
de rit wat de spoorwegen betreft dat je dat bedrijf geheel naar de beurs brengt.
Een ander voorbeeld: de Elektriciteitswet. Mijn collega Van den Akker heeft
hemel en aarde bewogen om ervoor te zorgen dat die overheid dat kernnet in
stand houdt. De heer Melkert heeft in een interview gezegd dat de overheid
aan de knoppen moet kunnen blijven draaien. Wat gebeurt hier? Geen meerderheid
van de coalitiepartners. Wat gebeurt tot mijn grote vreugde in de Eerste Kamer?
Wel een grote meerderheid. Het gaat mij, collega Dijkstal, erom dat wanneer
je praat over publieke nutsvoorzieningen, er iets is tussen overheid en markt.
Ik doel op het geval van publieke nutsvoorzieningen, die van ons allemaal
zijn. "Ons allemaal" is het soort samenleving waarover ik een uitgebreid betoog
heb gehouden, waarnaar wij streven. Dat is geen samenleving die alleen is
in te delen in markt of overheid.De heer De Graaf (D66):Ik heb dat interview in NRC Handelsblad met belangstelling gelezen. Wij
mij opviel, was dat u eigenlijk geen oplossing had voor het streekvervoer.
Op de vraag of dit ook moet gebeuren voor het streekvervoer was uw zeer opmerkelijke
antwoord: ja, maar er zijn voldoende wegen, en er is onvoldoende spoor. In
de eerste plaats lijkt mij de constatering dat er in Nederland voldoende wegen
zijn een beleidswijziging van het CDA, maar dat hoor ik u graag nader toelichten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Daar zijn voldoende wegen.De heer De Graaf (D66):In alle regio's, die samen Nederland vormen. Hoe moet ik zien hoe u dat
oplost met het streekvervoer, waar wij wel degelijk met aanbestedingen werken
en dus ook met private ondernemingen? Dat werkt over het algemeen, met alle
knelpunten, toch heel redelijk.De heer De Hoop Scheffer (CDA):In dat interview heb ik, in antwoord op de vraag over het streekvervoer,
gezegd dat ik graag zou willen zien dat wat daar nu gebeurt, voorlopig wordt
voortgezet. Ik zal er iets bij zeggen. Er is een wezenlijk verschil tussen
NS als monopolist op het Nederlandse spoor, en het streekvervoer, waarmee
op dit moment wordt geëxperimenteerd, omdat er in dat streekvervoer meerdere
aanbieders zijn. Als er meerdere aanbieders zijn, is er wat concurrentieverhoudingen
betreft natuurlijk een wezenlijk verschil met de spoorwegen als monopolist.
Die tegenstelling heb ik gemaakt. Ik kijk graag met u, hoe het verder loopt
in het regionale openbaar vervoer. Ook wij willen dat graag een kans geven.
Dan zal in de loop van de tijd moeten blijken, of dat al of niet kan. Zo hebben
wij ons tot nu toe in de Kamer opgesteld. Maar onthoudt u het wezenlijke verschil:
ik heb mij geconcentreerd op de spoorwegen, omdat daar sprake is van een monopolie.
Daar is het wezenlijk anders.Voorzitter! Ik was toegekomen aan ICT. Daar liggen geweldige kansen, maar
dan heb je wel samen met sociale partners en de wetenschap als
de wiedeweerga een gemeenschappelijke aanpak nodig. Even een paar cijfers:
in 2002 wordt in de landen van de Europese Unie, Zwitserland en Noorwegen
een tekort aan gekwalificeerde IT-krachten voorzien van 600.000 mensen. Voor
Nederland is dat tekort 60.000. Doen wij niets, dan laten wij 60.000 gekwalificeerde
arbeidsplaatsen schieten in een voor het milieu schone industrie. Die gaan
dan dus naar andere delen van de wereld. Hier liggen kansen, maar dan moet
het roer wel om. Pijlers van een geïntegreerd beleid moeten zijn: goed
professioneel onderwijs, een aantrekkelijk vestigingsbeleid, fiscale faciliteiten
en structurele groei van arbeidsplaatsen. Overheid en vakbeweging mogen dan
van het bedrijfsleven vragen, dat ook allochtone jongeren worden geworven
om IT-opleidingen te volgen. Daarvoor is veel coördinatie nodig. Ik zou
de minister van Economische Zaken willen vragen zichzelf op dit punt veel
meer zichtbaar te maken dan zij tot nu toe heeft gedaan. Iemand moet dit coördineren.
Je kunt je hierbij geen verkokering permitteren. Minister, neemt uw taken
nadrukkelijker ter hand.De goede ingrediënten van ons poldermodel moeten borg kunnen staan
voor deze even noodzakelijke als urgente aanpak. In 2006 zal de helft van
de Amerikaanse beroepsbevolking werken bij producenten of afnemers van IT.
Over IT gesproken: wordt het niet eens tijd om, bijvoorbeeld op Europees niveau,
met lnternetproviders een gesprek aan te gaan over hun verantwoordelijkheid
rond onderwerpen als extreem geweld, sadisme, kinderporno etc. op het net?
Ik weet dat je het niet kunt verbieden, want dat heeft alleen al technisch
geen zin, maar ik zou wel willen pleiten voor het leggen van contact op dit
punt om genoemde verantwoordelijkheid in beeld te brengen.Ten vierde. Waar we echt terug moeten, is op het punt van de ongebreidelde
schaalvergroting: megagemeenten, megascholen, megagezondheidsinstellingen.
Wellicht attractief voor bestuurders en ambtenaren, funest voor de mensen
voor wie het allemaal bedoeld is. En als men dan het CDA voorhoudt ook de
hand in eigen boezem te steken, heeft men een punt. Maar dat neemt niet weg
dat de menselijke maat is zoekgeraakt. Het terugleggen van verantwoordelijkheid
op het allerlaagste niveau heeft ook hier alles mee te maken.Mevrouw de voorzitter! Ik realiseer me dat ik nog nauwelijks iets heb
gezegd over de Miljoenennota en de rijksbegroting. Ik heb de vertrekpunten
van het CDA aangegeven. Kernwoorden: verantwoordelijkheid, respect voor de
medemens en een zeer gerichte armoedeaanpak.Bij het kabinet ontwaar ik te weinig visie. Het is welhaast een a-politiek
kabinet. Misschien is dat een bewuste keuze alhoewel het zoeken naar een motto
en een missie weer in een andere richting wijst. Ik mis visie met één
uitzondering met een hoofdletter U. En dat is het belastingplan 21ste eeuw.
Het heeft fors wat jaren gekost, zeg maar rustig twee kabinetten Kok, maar
daar is het dan. Ik wil beginnen de indieners ervan oprecht te complimenteren
met dit indrukwekkende en omvangrijke werkstuk. De draden van de fiscaliteit
lopen als een dicht web door onze samenleving, en elke aanpassing kan overal
gevolgen hebben, laat staan zo'n ingewikkeld en ambitieus plan zoals van de
heren Zalm en Vermeend. Ik wil nu niet te veel op de inhoudelijke behandeling
vooruitlopen. Een belastingherziening van deze omvang behoort zo enigszins
mogelijk parlementair breed te worden gedragen en onze inzet zal daarop zijn
gericht. In ruil daarvoor vragen wij van kabinet en coalitiepartners een serieuze
meeweging van de CDA-inbreng, dus geen afhandeling binnen de voorspelbare
kaders van enerzijds coalitie en anderzijds oppositie. Daarnaast vragen wij
voldoende tijd om de veelomvattende inhoudelijkheid van deze voorstellen zorgvuldig
af te kunnen wegen.Een opmerking nog bij dit onderwerp. Hoe verrast was de ervaren oud-minister
van Financiën Kok nu echt toen het CDA en vele andere partijen meer aandacht
vroegen voor de positie van de middeninkomens? Was dat nu echt niet te voorzien
na de jarenlange voorbereiding? Het is natuurlijk niet iets wat je even als
een koopkrachtplaatje repareert. Jammer dat het werkstuk op dit moment en
op deze wijze al enige plaatschade oploopt.Ook voor het komend jaar heeft het kabinet een plan ingediend om hier
en daar de lasten te verlagen. Daarmee is een bedrag van 1 mld. gemoeid. Het
grootste deel daarvan, 800 mln., wordt gebruikt voor een verhoging van het
arbeidskostenforfait. In de modellen van het CPB levert dat weer prachtige
werkgelegenheidscijfers op, maar de vraag dringt zich meer en meer op of dat
nog wel de werkelijkheid weerspiegelt. Natuurlijk, er staan in Nederland nog
voldoende mensen aan de kant die aan werk geholpen moeten worden, maar de
vraag is of de afstand tussen uitkering en loon hier het grootste probleem
is. Anders gezegd: of voor hen de "prikkeltheorie" wel opgaat. We hebben het
dan met name over ouderen, arbeidsongeschikten en allochtonen. Groepen waarvoor
ook geen wettelijke maatregelen werken met onuitsprekelijke namen. Wat nodig
is, is draagvlak. Een gezamenlijke inzet van sociale partners en een strenger
sanctiebeleid. Maar het vergroten van de afstand tussen uitkering en loon?
Ik betwijfel het.Een ander argument dat gebruikt wordt voor de verhoging van het arbeidskostenforfait
is dat van het beteugelen van de loonkostenstijging. Ook daar past anno 1999
een vraagteken. De loonkosten stijgen, ja zeker, maar niet als gevolg van
de CAO-lonen. Veeleer ligt de oorzaak bij de werkgever die op een krappe arbeidsmarkt
personeel probeert aan te trekken. Een nieuw argument vormt het voorkomen
van armoedevallen, een besef dat ook in het kabinet in volle hevigheid is
doorgedrongen, zo blijkt uit de begroting van Sociale Zaken. Een vergroting
van het arbeidskostenforfait om dat tegen te gaan is echter een even gerichte
maatregel als voetbal verbieden om voetbalvandalisme tegen te gaan. Ik vraag
de minister-president in te gaan op het debat dat zich aan het ontspinnen
is over de zin en onzin van algemene lastenverlichting. Is het in een economie
waar langzamerhand de inflatie in Nederland de hoogste is van West-Europa,
waar de prijs per eenheid product omhoog loopt, waar de arbeidsinkomenquote
omhoog loopt, niet zinnig om het nut van de algemene lastenverlichting ter
discussie te stellen? Wij denken van wel. Het CDA kiest ook dit jaar voor
een echte gerichte invulling van de lastenverlichting.In de eerste plaats kiezen wij voor een verhoging van de kinderbijslag,
omdat de kosten voor kinderen een belangrijk effect hebben op het besteedbaar
inkomen van mensen, zowel voor lagere als voor middeninkomens. Het kabinet
erkent dat gelukkig ook, maar komt niet verder dan een verhoging met ƒ
50. Net als andere partijen, die zich daarover in de media hebben uitgelaten,
vindt het CDA dat dit fors omhoog moet. Wij trekken daar 400 mln. voor uit
en komen daarmee op een verhoging van ƒ 250 voor de oudste leeftijdscategorie.Een tweede maatregel is het afvlakken van de armoedeval in de WTS. Ik
gaf al een voorbeeld. Ook minister Hermans heeft dat voorgesteld, maar het
CDA wil dat al in laten gaan in het komende schooljaar. Verder gaan wij niet
uit van een bijdragepercentage van 25, maar van 10%, conform ons plan "De
moeite waard". Met dit voorstel is 125 mln. gemoeid.Een andere belangrijke kostenpost met bijbehorende armoedevallen is die
van de woonkosten. Het CDA heeft voorgesteld deze te maximeren op 15%. Om
dit in de individuele huursubsidie door te voeren trekken wij 200 mln. uit.
Resteert een bedrag van 75 mln. dat wij – in relatie tot de woonkosten –
graag zouden willen aanwenden voor het verhogen van de kwijtscheldingsgrens
voor lokale lasten tot 130% van het minimumloon. Een antwoord op de noodkreet
die ons op dit punt vanuit de gemeente Leeuwarden bereikte.Wij zullen uiteraard op elk van deze voorstellen inhoudelijk terugkomen.
Naast de voorstellen voor de kinderbijslag en de studiekosten heeft het CDA
in haar kinderplan ook andere voorstellen gedaan voor een kindvriendelijk
beleid. Bij de diverse begrotingsbehandelingen zullen wij hierop terugkomen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer De Hoop Scheffer heeft in algemene termen iets gezegd over het
belastingplan. Dat was vooral procedureel. Hij heeft gezegd dat wij dat op
een zorgvuldige wijze met elkaar moeten kunnen bespreken. Ik steun hem daarin.
Hij heeft echter meer in politieke zin een opmerking gemaakt die gaat over
algemene lastenverlichting. Die opmerking had toch de portee: dat is niet
meer van deze tijd, algemene lastenverlichting. Geldt dat ook voor de lastenverlichting
van 5 mld. die het kabinet vrij heeft gemaakt voor het belastingplan? Dat
is toch ook een algemene lastenverlichting?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb de stelling betrokken dat als het kabinet nu een miljard voor lastenverlichting
uittrekt in een economie die tekenen van overspannenheid beginnen te vertonen –
ik heb daar de indicatoren voor gegeven – die lastenverlichting dan
gericht moet worden ingezet. Voor het belastingplan is een kleine 5 mld. gereserveerd.
Dat zal, als ik zo de voorstellen hoor en de minister-president hoor over
het repareren van de gevolgen voor de middeninkomens, nog wel meer worden.
Bij dat belastingplan zal uiteraard ook door de CDA-fractie scherp in de gaten
worden gehouden – dat mag als een vorm van gerichte lastenverlichting
worden beschouwd – waar de verschillende bedragen neerdalen. Je kunt
niet de lijn doortrekken en zeggen: wij zijn voor een belastingplan, maar
wij zijn tegen de 5 mld. die daarvoor wordt ingezet, om te zorgen dat de verschillende
groepen in de samenleving daar niet onder lijden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wij zullen nog wel spreken over dat ene miljard. Het gaat mij nu even
over de meer algemene opmerking die u heeft gemaakt. U heeft toch eigenlijk
een pleidooi gehouden voor het loslaten van een algemene lastenverlichting.
U heeft de minister-president gevraagd daar een reactie op te geven. Nu is
er bij het belastingplan geen sprake van dat welke groep dan ook erop achteruitgaat.
Bent u bereid om de lastenverlichting die een onderdeel zal zijn van het nieuwe
belastingplan zo gericht mogelijk in te zetten, zoals u ook dat ene miljard
dat door het kabinet op de begroting voor 2000 wordt vrijgemaakt, gericht
in wilt zetten? U richt het op de laagste inkomens en op de middeninkomens.
U heeft er een politiek pleidooi bij gehouden. De hoogste inkomens hoeven
daar dus niet van te profiteren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb een politiek pleidooi gehouden – dat hebben wij al twee jaar
gedaan – voor het gericht inzetten van lastenverlichting. Ik weet wel
dat u in uw tegenbegroting al een voorschot neemt op dat belastingplan door
in uw voorstellen geld te gebruiken dat het kabinet heeft ingezet voor het
belastingplan. Dat is slim, maar ik denk dat het niet zal werken. Wij zullen
bij het belastingplan als het gaat om de inzet van het geld dat het kabinet
beschikbaar heeft gesteld, ervoor zorgdragen dat ook na afloop van het belastingplan
en de invoering van de nieuwe maatregelen er een evenredige verdeling van
lasten en dus een evenredige inkomensverdeling zal zijn over alle groepen.
Dat betekent dat wij bij de behandeling van het belastingplan bijvoorbeeld
ook veel aandacht zullen vragen voor de middengroepen, die hardwerkende groep
Nederlanders die de ruggengraat van dit land vormen en die, zoals het er nu
uitziet, tussen wal en schip dreigen te vallen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer De Hoop Scheffer is helder over de 1 mld. die de regering heeft
vrijgemaakt op de begroting voor 2000. Hij wil er niet iedereen op vooruit
laten gaan middels een algemene lastenverlichting, maar dit geld gerichter
inzetten voor de noden in de maatschappij; voor degenen aan de onderkant en
in het bijzonder voor de middengroepen. Ik begrijp dat, maar betekent dit
nu ook dat de 5 mld. uit het belastingplan voor hem niet per se 5 mld. hoeft
te zijn? Zal zijn inzet in de discussie over dit plan zijn dat niet iedereen
er evenveel op vooruit hoeft te gaan, maar dat de uitkomst moet zijn dat vooral
de mensen aan de onderkant en de groepen iets daarboven er in koopkracht op
vooruitgaan? Een dergelijke koopkrachtontwikkeling is dus ook voor hem van
groter belang dan een vergelijkbare koopkrachtstijging voor mensen met een
inkomen van twee keer modaal en hoger?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Zover wil ik op dit moment niet gaan. Wij hebben er in onze politieke
reactie op het belastingplan een punt van gemaakt dat de middeninkomens het
kind van de rekening dreigen te worden. Uit deze discussie over het belastingplan
mag de heer Rosenmöller niet afleiden dat wij bereid zijn om alvast een
nivelleringsoperatie in te zetten. Wij zullen er tijdens de discussie over
het belastingplan naar streven dat het geld dat door het kabinet hiervoor
is gereserveerd, gebruikt wordt voor een goede balans tussen de onderkant,
de middeninkomens en de bovenkant. Ik kan mij in dit verband voorstellen dat
het om meer geld zal gaan dan nu is geraamd, omdat het geen eenvoudige operatie
is om iets meer voor de middeninkomens te doen. Ik heb de minister-president
hier ook op gewezen. Wij zullen onze kritiek vooral richten op de op dit moment
voorziene koopkrachteffecten voor de middeninkomens.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Waarom kiest hij voor een andere inzet van het miljard lastenverlichting
op de begroting voor 2000, met de daarbijbehorende nivellerende effecten,
maar is hij niet bereid te kiezen voor nivellering bij het belastingplan?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat zijn twee volstrekt verschillende zaken. Onze inzet bij het belastingplan
zal gericht zijn op de elementen die ik zojuist aangaf. Wij hebben een plan
voor een andere inzet van de 800 mln. die voor volgend jaar is gereserveerd
voor het arbeidskostenforfait. Deze lastenverlichting betreft de werkenden.
Bij het debat over het belastingplan zullen wij ons inzetten voor evenwicht
tussen de onderkant, de middeninkomens en de bovenkant. Het is de politieke
inzet van de heer Rosenmöller om binnen het belastingplan verschuivingen
aan te brengen ten koste van de bovenkant. Vooralsnog is dat niet onze inzet.
Wij zullen daarover verder discussiëren als het belastingplan wordt besproken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik vind dat weinig consequent.De heer Van Dijke (RPF):Accepteert de heer De Hoop Scheffer dat de uitkomst van zijn pogingen
kan zijn dat het per saldo nivellerend werkt of denkt hij dit te voorkomen
door het tekort te laten oplopen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Natuurlijk niet. Wij financieren onze voorstellen door het geld dat voor
het arbeidskostenforfait is vrijgemaakt op een andere wijze te besteden. Wij
doen dat, omdat alternatieven hiervoor leiden tot de consequenties die de
heer Van Dijke schetst. En wij willen die consequenties niet voor onze rekening
nemen, want wij zijn een buitengewoon degelijke partij.De heer Van Dijke (RPF):De heer De Hoop Scheffer accepteert dus dat de uitkomst van zijn politieke
keuze nivellerend kan werken?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wij hebben buitengewoon heldere keuzes gemaakt voor het volgende jaar
en hij mag mij daarop aanspreken.De heer De Graaf (D66):De heer De Hoop Scheffer kiest voor een andere invulling van de lastenverlichting
dan het kabinet. Dat betekent expliciet dat hij geen voorstellen doet voor
verschuivingen aan de uitgavenkant en voor de door het kabinet gereserveerde
bedragen voor onderwijs, zorg en veiligheid. Dit doet mij terugdenken aan
de beeldspraak die hij vorig jaar bezigde. Hij zei toen dat hij de gaten in
de paarse sokken weigerde te stoppen. Nu constateert hij echter dat er geen
gaten meer zijn en trekt hij de paarse sokken aan. Prima!De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wij willen het kabinet niet overbieden. Wij zullen niet komen met plannen
voor belangrijke onderwerpen zoals onderwijs, zorg en veiligheid die meer
geld vereisen dan de plannen van het kabinet. Als wij dat zouden doen, dan
zouden wij moeten zeggen – ik roep nu even het interruptiedebat met
de heer Van Dijke in herinnering – dat wij een hoger financieringstekort
accepteren. Dat doen wij niet. Wij zeggen alleen dat er een lastenverlichting
van 1 mld. is ingezet, waarvoor wij alternatieve mogelijkheden willen zoeken.
Ik heb die aangegeven.De heer De Graaf (D66):Dat heeft u al eerder gezegd. Dat doet mij deugd. Het betekent dat ook
het politieke draagvlak in de Kamer voor de inzet van dit kabinet alleen maar
breder wordt. U dient dus geen tegenbegroting in. Wij hebben vorig jaar de
discussie gevoerd waarom u dat niet wilt. U doet echter ook geen concrete
voorstellen. U zegt dus grosso modo dat dit kabinet het op het gebied van
de prioriteiten die het stelt in de uitgaven uitstekend. Wij steunen dat volop.
Dat is winst vergeleken bij eerdere jaren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als u goed hebt geluisterd, dan heeft u gehoord dat ik tot nu toe een
verhaal heb gehouden dat niet over cijfertjes gaat, mijnheerDe Hoop Scheffer
De Graaf. Meer geld is mooi en noodzakelijk. Wij steunen dat. Maar het gaat
ook om het beleid achter die cijfertjes. Ik wil ook graag van u horen wat
uw keuzes op het gebied van de gezondheidszorg en de sociale zekerheid zijn
achter de cijfers. Je kunt je niet beperken tot de uitspraak
dat je als kabinet zoveel meer uitgeeft aan de zorg in sector A en sector
B. Ik probeer ook het verhaal achter de cijfers duidelijk te maken. Ik zeg
dan tegen u en anderen dat u moet oppassen dat niet juist het luxeprobleem
dat u heeft, en wie zou u dat misgunnen, ertoe gaat leiden dat het kabinet
op een aantal cruciale terreinen geen beslissingen neemt, omdat die keuzes
niet gemaakt hoeven te worden. Ik kom daar dadelijk nog even op terug. U had
immers in Kok I afspraken gemaakt om eens een fundamenteel debat over de toekomst
van de sociale zekerheid aan te zwengelen! Dat hadden we toch afgesproken!
We zitten nu met het enorm oplopen van het aantal WAO'ers. Ik ga graag dat
principiële debat met u aan. Wij zullen daarvoor constructieve eigen
voorstellen doen. Het zou echter een misverstand zijn te menen dat het bij
algemene beschouwingen en in de politieke keuzes alleen om de cijfertjes gaat.
Dat is niet zo, mijnheer De Graaf. Het gaat om veel meer. Dat heb ik proberen
aan te geven.Voorzitter! Het begrotingstekort gaat geleidelijk naar nul, als we het
Centraal planbureau tenminste mogen geloven. De minister van Financiën
is, en zo hoort het ook, voorzichtiger. Maar als ik www.minfin.nl aanklik,
de eigen website van Financiën, dan zie ik daar cijfers over het voortschrijdende
gemiddelde van het financieringstekort die een ander beeld opleveren. Een
tekort nu van 0,1%. Ik vraag de minister ons de cijfers van juli en augustus
te geven. Is het tekort dan al nul? Of is het een +? Waar hebben wij ons nu
precies aan te houden?We zullen het debat over het begrotingsevenwicht nog voeren, maar laten
we eerst eens kijken of het zover komt. Stel dat zo'n situatie zal ontstaan,
dan is het CDA helder als het gaat om de te maken keuzes. Deze begint bij
een verdere sanering van de overheidsfinanciën, een reductie van de staatsschuld.
Een bedrag van 30 mld. rente per jaar op een schuld van 528 mld. Met dat bedrag
moet je financiële ruimte creëren om de gevolgen van de vergrijzing
op te vangen en uitgaven te kunnen doen voor de zorg, de veiligheid, onderwijs
en alle andere sectoren. Na de terugdringing van de staatsschuld komen de
kwaliteitsuitgaven, vervolgens komt gerichte lastenverlichting en dan generieke
lastenverlichting. Hoe de verwachtingen ook luiden, het CDA vindt dat een
kabinet met zoveel economische rugwind als de twee kabinetten-Kok het zich
tot een verplichting moet rekenen om te eindigen met een begroting in evenwicht.Aan de andere kant zijn er tal van problemen in de samenleving die dringend
vragen om meer geld. Het land is rijk, de economie draait op volle toeren,
maar er zijn mensen en delen van het overheidsbeleid die in relatieve armoede
verkeren. Als die trend zich doorzet, dan zullen we een zeer welvarende private
sector met dito beloning krijgen en een publieke sector die op dit punt steeds
verder achterblijft en verschraalt. Het aanzien van en dus het respect voor
een arbeidskeuze in de publieke of semi-publieke sector wordt niet alleen,
maar wel mede bepaald door het geld dat je daar verdient. Ik realiseer mij
heel goed dat een overheid geen middelen heeft om af te dwingen dat de loonontwikkeling
in private en publieke sector niet al te scheef groeit. Ik vind dit echter
wel een punt van grote zorg. Ik nodig de minister-president daarom uit om
morgen in zijn antwoord eens op deze tegenstelling in te gaan: rijk privaat
en steeds schraler publiek.De heer Dijkstal (VVD):Bedoelt de heer De Hoop Scheffer de hele loonontwikkeling in de private
sector en daarnaast de loonontwikkeling bij de overheid? Of heeft hij het
over meer specifieke groepen in de private sector?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb het over het beeld dat in de private sector soms heel veel geld
wordt verdiend, terwijl degenen die in de (semi)publieke sector werkzaam zijn –
officieren van justitie, docenten, agenten enz – soms worden beschouwd
als losers. Ik zeg hier uitdrukkelijk bij dat ik ook de oplossing niet direct
voorhanden heb. Enige solidariteit tussen de private en publieke sector is
in ieder geval vereist. De politiek heeft er in ieder geval voor te zorgen
dat de scheefgroei niet doorzet. U en ik willen immers graag dat er straks
voldoende docenten zijn die respect en aanzien genieten. Dat heeft mede te
maken met de beloning. Het zijn de docenten die onze kinderen en kleinkinderen
dingen bijbrengen die in onze samenleving belangrijk zijn. Ik heb hierover
grote zorgen in onze rijke samenleving.De heer Dijkstal (VVD):De loonontwikkeling in de markt wordt grosso modo door de overheid gevolgd.
In die zin zou je kunnen zeggen dat, naarmate er meer bij de bedrijven wordt
verdiend, er ook meer bij de overheid wordt verdiend. Ik denk dat gesteld
kan worden dat de concurrentiepositie van de middelbare en hogere functies
ten opzichte van de markt zwak is. Pleit u ervoor om met het oog daarop de
beloningen bij de overheid op te trekken?De heer De Hoop Scheffer (CDA):De makke hiervan is dat het niet zo werkt. De overheid kan dat niet zomaar
even dicteren, zoals vroeger met de ambtenarensalarissen. Maar als het zo
doorgaat, krijgen wij een Nederland met twee snelheden. Het mag niet zo zijn
dat je, als je voor de publieke sector kiest, als een loser wordt beschouwd.
Dat is mijn zorg, want het gaat hierbij om mensen die essentieel zijn voor
onze samenleving. Het gaat bijvoorbeeld om een officier van justitie die in
discussie moet treden met een steenrijk advocatencollectief. Dat wringt, maar
ik zeg eerlijk dat ik daarvoor niet de oplossing paraat heb. Ik kan niet zomaar
even aan een touwtje trekken. Ik denk overigens wel dat er op termijn niet
valt te ontkomen aan het optrekken van de salarissen in de (semi)publieke
sector.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik ben het in belangrijke mate eens met de analyse van de heer De Hoop
Scheffer, maar als het erop aan komt zegt hij dat hij niet aan een touwtje
kan trekken. Daar heb ik ook begrip voor, maar er zijn natuurlijk wel instrumenten
te verzinnen die lacunes in het huidige beleid opvullen. Er kunnen in de sectoren
van de zorg en onderwijs heel gerichte maatregelen worden genomen om het werk
aantrekkelijker te maken. Dat hoeft niet te betekenen dat over de hele linie
de lonen worden opgetrokken, maar ik doel op maatregelen ten behoeve van de
alfahulpen, de kinderopvang enz. Ook denk ik aan het vergemakkelijken van
de afbetaling van de studiefinanciering als men in die sectoren gaat werken.
Dat kost geen bakken met geld, maar het zijn wel gerichte instrumenten om
bestaande knelpunten van een oplossingsrichting te voorzien.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar u wilt het elders halen en een grote nivelleringsoperatie uitvoeren.
Daar ben ik geen voorstander van. Wij kiezen voor een andere oplossing.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is mij duidelijk. U wilt voor 2000 wel en voor 2001 niet nivelleren
Wij bepleiten een bescheiden nivelleringsoperatie. Daaraan liggen bepaalde
keuzen ten grondslag en u hebt zelf gezegd dat de politiek moet kiezen. Die
keuzen betreffen ook de maatregelen die je wilt nemen om problemen te bestrijden.
U hebt al die problemen genoemd, maar ik zit nu te wachten op uw keuzen om
die problemen van een oplossingsrichting te voorzien. Wij hoeven in deze twee
dagen niet alle problemen voor 100% op te lossen, maar ik mag toch wel verwachten
dat u concrete voorstellen doet waarvoor wij dan eventueel samen zouden kunnen
strijden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb het afgelopen half uur niets anders gedaan. Ik heb niets anders
gedaan dan onze keuzes aangeven, het verhaal achter de cijfers aangeven, gezegd
wat wij willen en gezegd wat wij willen met het belastingplan. Ik weet wel
wat de heer Rosenmöller wil, maar zijn oplossingsrichting is de onze
niet. Zo simpel is dat. Het is jammer dat ik dit moet constateren, maar zijn
oplossingsrichting is niet de onze, althans, naar ik hoop misschien gedeeltelijk
wel als wij over kinderen praten. Laat ik het in die zin nuanceren.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is ook de ervaring van de afgelopen jaren, dat het op onderdelen wel
kan. Mag ik de heer De Hoop Scheffer een handreiking doen? Als niet wordt
voortgegaan met het project Betuwelijn, kan volgend jaar een bedrag van 700
mln. worden bespaard. Als hij niet kiest voor algemene lastenverlichting,
maar de middelen wat gerichter zou inzetten bijvoorbeeld voor knelpunten in
zorg en onderwijs, zou er iets kunnen worden gedaan met de Zalmsnip van 700
mln. Die keuzes maken wij.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wij niet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer De Hoop Scheffer kan dan niet zoveel vervolg geven aan zijn meer
algemene verhaal. Hij begon toch niet voor niets na driekwart van zijn spreektijd
met de opmerking: ik heb nog niet zoveel over de begroting gezegd.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat heb ik heel bewust gedaan.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ja, maar ik confronteer hem nu met de keerzijde van die keuze.De heer De Hoop Scheffer (CDA):En ik confronteer de heer Rosenmöller met zijn voorstellen. Hij stelt
zojuist voor om de mensen de Zalmsnip af te nemen. Verder stelt hij –
kennelijk met het kabinet, al weet ik dat nog niet officieel – voor
om de noord- en zuidtak te schrappen in de verwachting dat de Betuwelijn dan
nog kan renderen. Zo kan ik het ook, zo kan ik ook een aantal miljarden bij
elkaar vergaren. Maar als je voor een Betuwelijn kiest zoals wij altijd hebben
gedaan, met een noord- en een zuidtak, kun je wel het kabinet volgen en een
aantal miljarden inzetten, maar dat is niet de bedoeling. Net zomin als het
de bedoeling is om naar de mensen te gaan en te zeggen dat de Zalmsnip die
zij vorig jaar hebben gekregen, dit jaar door GroenLinks wordt afgepakt. Dat
is toch niet de bedoeling?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wij zijn consequent: in de huidige conjunctuur vinden wij algemene lastenverlichting
niet wenselijk. Ik vind dat de heer De Hoop Scheffer te weinig consequent
is. Op het punt van de Betuwelijn is het wel consequent, want daar zitten
wij op dezelfde lijn, want wij hebben vorige week voor de motie van D66 gestemd
waarin wordt gevraagd om pas op de plaats. Dit zou betekenen dat de bouw wordt
gestopt en dat je met die middelen iets kan doen. Zo zijn er meerdere dingen
te verzinnen die het verhaal dat de heer De Hoop Scheffer terecht houdt –
dat wil ik benadrukken: zijn analyse steun ik in belangrijke mate –
sterker zouden maken. Zijn verhaal zou sterker zijn als hij met concrete voorstellen
komt om die problemen voor een deel echt aan te pakken en daarvoor te strijden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik vind dat de heer Rosenmöller met betrekking tot de Betuwelijn
het hoofd in de schoot legt. Wij hebben vorige week en de week daarvoor al
gezegd dat je zomaar akkoord kunt gaan met het schrappen van de noord- en
de zuidtak, maar ook dat je je best kunt doen om een volwaardige Betuwelijn
aan te leggen. Dat kan ook: dat is ook een politieke keuze. Ik vind het wel
erg makkelijk van de heer Rosenmöller om nu te zeggen dat nu het erop
lijkt dat het kabinet de noord- en de zuidtak schrapt, met die middelen leuke
dingen kunnen worden gedaan. Zo gemakkelijk is het niet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Nee, het is zeker niet makkelijk, maar zo gemakkelijk als de heer De Hoop
Scheffer het mij nu voorhoudt, is het ook niet, want dat is echt niet de lijn
die de CDA-fractie de afgelopen weken heeft ingezet vanaf het moment dat de
minister van Verkeer en Waterstaat zorgde voor die commotie over de noordtak.
Dat was de lijn die terugkwam in de motie van D66 die hij, wij en andere fracties
van de Kamer – maar uiteindelijk een minderheid – hebben gesteund.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar nu de besluitvorming is uitgesteld, omdat de motie het niet heeft
gehaald, steekt de heer Rosenmöller die centen alvast in de tas om er
andere dingen mee te doen. Dat is het bezwaar dat ik tegen zijn redenering
heb. Zo kan dat niet. Ik wil graag met hem meedenken, maar zo kan het niet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Maar dan moet de heer De Hoop Scheffer ook een andere lijn kiezen in de
vraagstukken die door andere fracties worden aangekaart. Dit is echt niet
consequent. Maar wij zullen het debat over de Betuwelijn nog wel een andere
keer voeren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Het kabinet kan in ieder geval in de zak steken dat GroenLinks
het eens is met het schrappen van de noord- en de zuidtak.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Dat is een conclusie van de heer De Hoop Scheffer.
Ik zal straks mijn eigen verhaal houden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik kom aan een uitermate serieus punt. Afgelopen zomer hoorden wij een
journalist zeggen: eindelijk krijgt Nederland een volwaardige euthanasiewet.
Hoezo, zou ik het kabinet willen vragen. Waarom alweer een nieuwe wet? Vanwaar
die behoefte om het op een terrein waar lijden, menselijke waardigheid, diep
persoonlijke emotie en angst zo'n grote rol spelen, fundamenteel anders te
willen? Is er in de samenleving nu echt zo'n geweldige druk om te komen tot
een nieuwe, fundamenteel andere wettelijke benadering? Ik heb tot op heden
niet kunnen constateren dat dit kabinet ooit serieus werk zou hebben gemaakt
van een strategie, een lijn bij de handhaving van de huidige wet. Waarom,
met andere woorden, wetgeving en praktijk niet eerst zorgvuldiger en langer
getoetst? Wijsheid en geduld zijn op dit kwetsbare terrein toch veel betere
raadgevers dan regelzucht? Waarom zo terughoudend, om niet te zeggen afhoudend,
over maatregelen om de stervensbegeleiding en de hospices die daarvoor worden
opgericht, te verbeteren als antwoord op angst en eenzaamheid? Hebben wij
in Nederland niet geprobeerd op democratische wijze wetgeving te ontwikkelen
die zo zorgvuldig mogelijk was geformuleerd, en een praktijk waarmee recht
wordt gedaan aan verschillende stromingen in ons land? Wat is er nu in de
laatste vier à vijf jaar zo wezenlijk veranderd dat het nu weer anders
moet, dat het nog vrijzinniger moet? Zelfbeschikking lijkt het sleutelwoord
in deze voorstellen. Mevrouw Borst constateert in een interview dat de mensen
dit meer en meer willen, tot aan kinderen van 12 jaar toe. Hoezo zelfbeschikking?
Het klinkt zo geëmancipeerd en volwassen, maar hoeveel eenzaamheid, hoeveel
morele en ethische dilemma's rondom ongeboren, beginnend en eindigend leven
gaan schuil achter dat snel uitgesproken woord zelfbeschikking?Voorzitter! Het CDA heeft bij dit soort onderwerpen niet de wijsheid in
pacht, noch claimen wij een moreel gelijk, maar ik zeg wel dit: bij dit soort
afwegingen mag de wetgever nooit en te nimmer aanvaarden dat de praktijk de
norm gaat bepalen. Kiezen voor het zelfbeschikkingsrecht ontslaat dan de overheid
van de plicht om zelf een rechtens toetsbare norm te stellen. Er geldt dan
een individuele ethiek, een privatisering van de overtuiging. Hoe a-moreel
mag de staat zijn?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik vind dat dit toch een merkwaardig betoog van de heer De
Hoop Scheffer wordt. Zijn algemene beschouwingen zijn doorspekt met het begrip
verantwoordelijkheid, ook van de politiek zelf: "Wij laten in het land veel
te veel over aan rechters, omdat wij als wetgever niet zelf een heldere norm
willen stellen." Nu doet het kabinet een voorstel om die norm duidelijk te
maken en een einde te maken aan de rare situatie waarin geen recht wordt gedaan
aan de verantwoordelijkheid van de mensen zelf en aan de verantwoordelijkheid
en de professie van artsen doordat de zaak in het Wetboek van Strafrecht wordt
gelaten. Nee, het kabinet wil de zaak goed regelen door dit soort zaken niet
langer strafbaar, maar wel goed toetsbaar te maken. Hoe kunt u nu uw opmerkingen
verenigen met dat algemene betoog over de verantwoordelijkheid die de politiek
zelf moet nemen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Verantwoordelijkheid is, zoals ik het heb uitgewerkt, in belangrijke mate
ook verantwoordelijkheid voor de ander. Maar probeert u nu eens de vraag te
beantwoorden waarmee ik mijn betoog begon. Kunt u mij uitleggen waarom het
vijf jaar na het hier na veel debat op democratische wijze aangenomen wetsvoorstel
ineens weer anders zou moeten, waarom dit onder het hoofd zelfbeschikking
zou moeten vallen? Verantwoordelijkheid, mijnheer De Graaf, is vooral ook
verantwoordelijkheid voor de ander. En mijn fundamentele probleem met het
wetsvoorstel dat ons in het begin van de zomer een beetje onverhoeds heeft
bereikt, is dat het inderdaad niet neerkomt op verantwoordelijkheid voor de
ander, maar op zelfbeschikking, op de individuele ethiek. Daar heb ik principiële
bezwaren tegen. Het is het goed recht van het kabinet om dit voorstel te doen,
maar er is een fundamenteel verschil met wat wij tot nu toe hebben. Mijn kernvraag
is dus: waarom nu alweer een andere wet?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik stel een zorgvuldig debat over dit moeilijke onderwerp
op prijs_De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik ook!De heer De Graaf (D66):_net als de heer De Hoop Scheffer. Ik wil het debat ook niet beladen met
allerlei rare termen, zoals oud-premier Lubbers dat onlangs in de kranten
heeft gedaan: fundamentalisme, fanatisme en dergelijke.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik kies mijn woorden heel zorgvuldig.De heer De Graaf (D66):Terecht! Ik merk ook dat u die termen niet overneemt.Waarom is het wetsvoorstel nu ingediend? Het is natuurlijk niet onverhoeds
als er in het regeerakkoord 1998 met zoveel woorden staat dat er zo'n voorstel
zal worden gedaan. En het is niet onverhoeds als u wist dat er al een initiatiefvoorstel
van D66, VVD en PvdA was, dat nu is omgewerkt tot een voorstel van het kabinet.
En in de tweede plaats, waarom nu, vijf jaar na de regeling van dit vraagstuk?
Wel, omdat het geen goede, geen heldere regeling was en omdat er nu een politieke
meerderheid mogelijk is om de zaak wel goed en helder te regelen, recht doende
aan de professionele verantwoordelijkheid van artsen, aan de eigen verantwoordelijkheid
van mensen voor hun bestaan en aan de goede toetsingskwaliteit die de overheid
moet leveren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Is er ooit moeite gedaan op dit punt om de handhavingsstrategie, de toetsbaarheid
die in de huidige wet besloten ligt, behoorlijk te laten verlopen? Ik heb
er nooit iets van gemerkt en dat is de achtergrond van mijn vraag waarom het
nu weer anders moet. Nogmaals, iedereen heeft recht op zijn eigen opvatting.
Ik vind dat het kabinet de lijn overschrijdt van een overheid die niet meer
zélf die rechtens toetsbare norm stelt. Daarover moeten wij nader debatteren.
U en ik verschillen ten principale van mening over de individuele ethiek.
Ik vroeg de minister-president, voordat u interrumpeerde, hoe a-moreel een
staat mag zijn. Ik vraag de minister-president of hij morgen in zijn antwoord
kan aangeven welk moreel-ethisch kader het kabinet hanteert
wanneer het zich met deze vragen bezighoudt. Op welke waarden baseer je je
bij het zoeken naar antwoorden op deze vragen? Ik erken dat het uitzonderlijk
moeilijke vragen zijn: vindt u dat de overheid een grens mag stellen? Of moet
de overheid zich op een bepaald moment aan maatschappelijke ontwikkelingen
aanpassen? Een formele grensverlegging vraagt steeds weer om het zoeken naar
nieuwe grenzen en dat moet ons gemeenschappelijk een zorg zijn aan de vooravond
van een eeuw die zeker gekenmerkt zal worden door stormachtige ontwikkelingen
op bijvoorbeeld het punt van genetica. Dat vraagt om politieke stellingnames.
Kansen moeten worden gegrepen, maar ook moeten gevaren onder ogen worden gezien
en grenzen worden gesteld.Dit kan niet zonder normatief kader. Dit kan ook niet wanneer de overheid,
zoals bij de voorliggende voorstellen, een stap terug zet en zegt: laat de
deskundigen maar bepalen of de overheid moet doen wat des overheids is: het
bewaken en bewaren van de rechtsorde. Dat is een fundamentele brug die het
kabinet nu overgaat. Ik roep het kabinet en de regeringsfracties op om dit
soort vragen niet te omzeilen en het debat daarover met ons aan te gaan. Op
deze manier winnen bij dit soort onderwerpen ervaring, wijsheid, geduld en
compassie van regelzucht.Voorzitter! Ik rond af. Aan het begin van het tweede parlementaire jaar
van het weder opgestane kabinet Kok II is de vraag aan de orde met wat voor
coalitie wij van doen hebben. Ik doe een poging tot een antwoord. Het gaat
om een coalitie die zoals het zich nu laat aanzien, je weet het met het CPB
nooit, met mooi weer mag blijven zeilen. Het is een coalitie die ervoor moet
waken dat de aandacht voor een aantal belangrijke vraagstukken voor kortere
en langere termijn niet door de economische voorspoed verslapt. Ik noemde
al enkele terreinen zoals de toekomst van de gezondheidszorg, sociale zekerheid,
vreemdelingenbeleid, vragen omtrent de verdere privatisering van de nutsvoorzieningen,
het buitenlands en defensiebeleid, vraagstukken rond arbeid en zorg en mobiliteit.
Deze onderwerpen vragen om meer dan de conclusie dat de PvdA en de VVD elkaar
in een soort houdgreep houden omdat ze te ver van elkaar verwijderde stellingen
betrekken. De beide achterbannen worden goed bediend. Zij horen vertrouwde
geluiden van de eigen mensen, maar daar blijft het vaak bij. Het gevolg is
een vlucht in de procedure en dus een uitstel van de politieke keuzes. Tel
daarbij op de dwingende noodzaak van D66 om het eigen profiel zo scherp mogelijk
te doen zijn en het beeld is compleet. Het economische hoogtij zal de noodzaak
van dwingende besluitvorming niet altijd versterken omdat er zoveel besluiten
mogelijk zijn die de voor ieder een spreekwoordelijke plus opleveren.Ik wil hiermee dit zeggen: kabinet, zorg ervoor dat het in het tweede
jaar van je politieke bestaan ergens over gaat. Dwing jezelf, ook op moeilijke
terreinen, het debat aan te gaan en beslissingen te nemen. Het CDA zal zich,
waar wij vinden dat het kabinet tekortschiet, niet beperken tot "neen" roepen,
maar scherp aangeven hoe het anders kan of moet, zoals wij dat op veel terreinen
deden en nog zullen doen. Denk aan ons WAO-plan, de lastenmaximering, de zorg,
de veiligheid en kinderen. Wij doen dat, en dat heb ik vanmorgen proberen
aan te geven, vanuit een verantwoordelijkheidsverdeling die centraal staat
in mijn betoog. Terug naar het laagste niveau en herstel van teloorgegane
verantwoordelijkheid. Wij willen dit op een schaal die de menselijke maat
als richtsnoer heeft in een betrokken samenleving waarin respect, naastenliefde
en verantwoordelijkheid centraal staan. Dat is onze missie. Graag hoor ik
morgen de uwe.De heer Melkert (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Het zijn twee onvergelijkbare gebeurtenissen, maar
ze vielen in de herfst van 1989 samen. En hun echo's klinken nog iedere dag,
ook in ons werk van vandaag.Tien jaar geleden viel de Muur in Berlijn. En tien jaar geleden presenteerde
Wim Kok zijn startbrief als minister van Financiën. Noch in het kabinet
noch in deze Kamer zijn er personen die in de periode daarvoor een hoofdrol
hebben gespeeld. Alleen in de Eerste Kamer vind je hen nog. In deze tien jaar
is een generatie aangetreden die middenin een worsteling vol ambitie en twijfel
verkeert over de koers in de buitenlandse politiek. Maar ook een generatie
die het in hoofdzaak eens is geworden over de gezondmaking van de overheidsfinanciën
en de onomstreden prioriteit van de werkgelegenheid.Die generatie staat op dit moment voor belangrijke keuzes. Wij staan voor
keuzes over onze internationale roeping. Vanuit de relatieve welvaart en rust
in Nederland voelen wij onrust in ons opkomen. Wij willen ons opnieuw wapenen,
figuurlijk maar ook letterlijk, om de ons toekomende rol te vervullen. Want
zelfgenoegzaamheid met de rug naar de wereld om ons heen verdraagt zich niet
met de Nederlandse traditie die de versterking van de internationale rechtsorde
als een nationaal belang vooropstelt.Wij staan voor keuzes ook over onze nationale toekomst. Met het bereiken
van het zo lang nagestreefde evenwicht tussen uitgaven en inkomsten, bij een
nog steeds snel groeiend niveau van werkgelegenheid, is het noodzakelijk om
de koers voor het vervolg te bepalen en om nieuwe consensus te organiseren
over de prioriteiten die economische kracht en sociale samenhang verder kunnen
versterken. Want het brede draagvlak voor het financiële en sociaal-economische
beleid, in de politieke samenwerking en in de afstemming met sociale partners,
moet ook in de komende tijd worden zekergesteld.Mijn bijdrage aan dit debat zal zich vooral richten op deze keuzenoodzaak,
deels omdat gunstige ontwikkelingen in het heden ons enige ruimte verschaffen
voor een open verkenning van de toekomst. Het is uitzonderlijk dat dat kan.
Laten wij die ruimte benutten. Ik wil ook niet verhelen dat wij vanuit de
Partij van de Arbeid niet de pretentie hebben zeker te weten hoe die keuzes
moeten uitvallen. Wij hebben natuurlijk onze voorkeuren. En wij geven graag
onze mening.Natuurlijk zal vandaag en in de komende maanden de loftrompet van de coalitie
uitgaan naar de solide basis die het kabinet heeft gelegd. En de PvdA zal
zich ook richten op aanvullingen die het totaalbeeld nog wat kunnen profileren.
En ook – want zo kent u mij wel – zal ik zo nu en dan andere sprekers
willen wijzen op het ontbrekende of buitenissige deel van hun betoog. En de
heer Dijkstal trekt meteen de schoen aan die hem past.De heer Dijkstal (VVD):Ik verheug mij erop.De heer Melkert (PvdA):Maar die traditionele pingpong raakt niet de essentie van waar het hier
en nu, enkele maanden voor het jaar 2000, om moet gaan. Die essentie is bouwen
aan vertrouwen. Vertrouwen van ouders die voor hun kinderen het beste wensen,
maar onzeker zijn over alles wat varieert tussen de kwaliteit van onderwijs,
de prijs van de studieboeken of de koopkracht om merkartikelen aan te schaffen.
Om maar te zwijgen over de angst dat hun kind met bruut geweld wordt geconfronteerd.
Vertrouwen ook van kinderen dat er voldoende en menswaardige voorzieningen
zijn voor hun ouders, waarvan velen heel oud gaan worden en zich vandaag diep
zorgen kunnen maken over die fase waarin afhankelijkheid en eenzaamheid op
de loer liggen. Bouwen aan vertrouwen ook dat vrede en welvaart in de Europese
Unie, die unieke erfenis van vooruitgang uit de 20ste eeuw, in de toekomst
verdere verbreiding krijgen en de dreiging van fundamentalisme en terrorisme
terugdringen. Hierbij hoort de hoop dat op een dag ook gewone handwerkende
mensen in de Balkanlanden de kans krijgen in ons geluk te delen. Als wij in
deze algemene beschouwingen een stap verder komen in het ordenen en bespreken
van onze opties voor de toekomst, doet de politiek waar zij voor moet staan:
vertrouwen wekken, richting geven en hierdoor nog meer vertrouwen wekken.Ik keer terug naar de revolutie vanaf de val van de Muur. Deze zomer ontmoette
ik tijdens mijn vakantie gezinnen uit Berlijn, oostzijde, en Thüringen,
met de auto eropuit, door Scandinavië heen, pratend over de vorige en
over de volgende vakantie, in Noord- of in Zuid-Europa. Alle opties liggen
open; er is vrijheid. Dat was langer dan tien jaar terug niet weggelegd voor
gewone mensen daar. Het is nu een symbool van het Europa zoals wij het nog
niet echt kennen. Nederland zal zich in die Unie opnieuw moeten manifesteren,
in het hart van de samenwerking en niet aan de rand van het continent.Er liggen veel mogelijkheden, maar er is ook een schaduwzijde. De aanblik
van de internationale verhoudingen is chaotischer en controversiëler
geworden. Dit geldt vooral voor de aanblik, niet zozeer voor de feiten, want
gewelddadige conflicten zijn helaas van alle tijden. Vroeger keken wij de
ene of de andere kant op, al naargelang het overzichtelijke reactieschema
uit de Koude Oorlog ons voorschreef. Nu moet steeds weer positie worden gekozen:
buitenlandse politiek wordt minder vrijblijvend.Misschien is nog wel het meest fundamentele dat conflicten zich steeds
meer afspelen binnen landen, binnen het soevereiniteitsbereik dat met de historische
vorming van de natiestaat onaantastbaar leek. De Verenigde Naties zelf zijn
op de soevereiniteit van de lidstaten gebaseerd. De versterking van de internationale
rechtsorde vraagt echter om relativering hiervan en om een nieuwe diplomatie.
Met de benoeming van een ambassadeur voor mensenrechtenmissies doet minister
Van Aartsen een goede zet. Mogen wij ook Nederlandse initiatieven verwachten
om nieuwe juridische grondslagen voor het in actie komen van de VN te ontwikkelen?De ervaringen leren dat er in deze Kamer nog hard gewerkt moet worden
aan het tot stand brengen van een gezamenlijk gedragen begrip van de nieuwe
realiteiten. Op alle belangrijke momenten van het afgelopen jaar is het moeilijk
geweest tijdig tot overeenstemming te komen. Ik verwijs naar de momenten waarop
het ging om de Nederlandse bijdrage aan de vredestaak in Kosovo, de opstelling
in de VN ten opzichte van Indonesië na het referendum in Oost-Timor,
het respect voor het oordeel van de VN-vluchtelingenorganisatie bij het toelaten
van asielzoekers en de waardering voor de ontwikkeling van een Europese veiligheids-
en defensie-identiteit in de Unie. Te vaak hebben wij een in zichzelf gekeerde
afhoudende reactie gezien, meer in een deel van de Kamer dan in het kabinet.
Het is van groot belang dat Buitenlandse Zaken in cruciale vraagstukken mag
rekenen op een zo groot mogelijk draagvlak. Dat is er nu soms onvoldoende;
dat komt het gezag in binnen- en buitenland niet ten goede. En dat spijt mij.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik trek mij de schoen van "een deel van de Kamer" niet aan. Wie bedoelt
de heer Melkert daarmee precies?De heer Melkert (PvdA):De vrienden van de VVD.Er mogen geen kansen worden gemist. Na de interne markt en de Economische
en Monetaire Unie ontkiemt nu de Europese veiligheids- en defensie-identiteit.
Als een van de zes founding fathers heeft Nederland een bijzondere verantwoordelijkheid
voor de verdieping en verankering van de Europese integratie. Het zal van
deze zes en van het Verenigd Koninkrijk moeten komen om deze nieuwe, delicate
en voor de toekomst van de samenwerking fundamentele fase door te trekken.
Europa zal er niet aan ontkomen ten opzichte van de wijde aangrenzende regio
zijn veiligheidsbelangen te definiëren en te organiseren. Hoe bereidt
de regering zich voor op deze nieuwe fase? Welke voorbereidingen worden getroffen
om maximaal invloed uit te oefenen op de ontwikkeling van de veiligheids-
en defensiesamenwerking? Wil de regering haar inzet spoedig formuleren, opdat
de Kamer hierover kan oordelen? De PvdA-fractie probeert zich rekenschap te
geven van de noodzaak tot aanpassingen. Ook terugkijkend zijn wij ervan overtuigd
dat de steun aan de NAVO-actie in Servië en Kosovo de juiste keuze was.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik wil de heer Melkert een vraag stellen over het gemeenschappelijke
buitenlands en veiligheidsbeleid, in het bijzonder over het unanimiteitsbeginsel,
het feit dat landen in Europa het met elkaar eens moeten zijn over dat buitenlands
beleid. Is dat iets waar de PvdA vanaf wil?De heer Melkert (PvdA):Ik denk dat op den duur de werkelijke vorming van een gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid ook vergt dat unanimiteit geen uitgangspunt
voor besluitvorming kan zijn. Ik wijs er ook op dat in het Verdrag van Amsterdam
al openingen zijn gemaakt om niet onder alle omstandigheden de unanimiteitsregel
als uitgangspunt te nemen.De heer Marijnissen (SP):Dan zouden we dus te maken kunnen krijgen met besluiten gebaseerd op gekwalificeerde
meerderheid. Dreigt dan niet toch het gevaar dat wat betreft
het buitenlands beleid het een communautair beleid wordt voor de kleine maar
een intergouvernementeel beleid voor de grote landen? Excuses voor alle moeilijke
woorden, maar ik heb ze ook niet bedacht. Met andere woorden: acht u het denkbaar
dat landen als Engeland, Frankrijk en misschien Duitsland zich een gemeenschappelijk
buitenlands beleid laten voorschrijven door de Europese Unie?De heer Melkert (PvdA):Ik vind dat een reële vraag. Maar als je niet uitgaat van unanimiteit,
hoeft een gekwalificeerde meerderheid niet ook vanzelfsprekend het uitgangspunt
voor besluitvorming te zijn. Er zitten vele varianten tussen en ik wijs in
dit verband nogmaals op het Verdrag van Amsterdam. Voor ons, vanuit Nederland,
zal het inderdaad zaak zijn om het commitment van de grote lidstaten wel gelijkop
te laten lopen met onze bereidheid om onszelf ook als deel te zien van dat
gemeenschappelijk beleid. Dat proces zal zich moeten ontwikkelen, maar ik
stel vast dat er juist met Kosovo van een enorme versnelling sprake is geweest
in de samenwerking binnen de Europese Unie. Tot voor enkele jaren terug zou
dat niet denkbaar zijn geweest.De heer Marijnissen (SP):Is het, in aanmerking genomen dat het nog een heel proces zal zijn, niet
erg prematuur om nu reeds te spreken over een euroleger en een militaire arm
voor dat gemeenschappelijk buitenlands beleid? Vlak voor het reces hebben
wij daarover uitvoerig met het kabinet gesproken en ik heb de minister-president
ook gevraagd wanneer hij dat euroleger nu eigenlijk gemist had. Het antwoord
op die vraag moest de minister-president toch schuldig blijven en daarom wil
ik de vraag graag ook aan u stellen. Vanwaar toch in één keer
die neiging om naast de Atlantische samenwerking een gewapende arm op Europees
niveau te hebben als verlengstuk van het gemeenschappelijk buitenlands beleid?De heer Melkert (PvdA):Ik dacht niet dat ik het woord "euroleger" had gebruikt. Als dat er ooit
van komt, zal dat een uitkomst zijn van precies dat proces dat ik heb beschreven.
Wel ligt het naar mijn mening voor de hand om bijvoorbeeld serieus in te steken
op suggesties van de Britse minister van defensie Robertson, de aanstaande
secretaris-generaal van de NAVO om strijdkrachten in het leven te roepen,
die in ieder geval snel ingezet zouden kunnen worden. Ik zou ook graag zien
dat het kabinet daarop reageert. De vorm waarin dat geschiedt en het gezag
waaronder zou moeten plaatsvinden, is natuurlijk iets waar Nederland volledige
zeggenschap over moeten hebben. Maar dat zijn wel de vragen van de toekomst
en ik wil graag dat wij daarop anticiperen en niet straks achter de feiten –
juist de feiten van de grote landen – aanhobbelen.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Het gaat mij om de vraag wat nu de ambitie van de PvdA-fractie
is. Als ik het goed begrijp, is dat om inderdaad te komen tot een gemeenschappelijk
buitenlands beleid op Europees niveau, waar geen unanimiteitsregel geldt.
Zij is er ook voor – en ik heb inderdaad dat woord als eerste gebruikt,
maar wij hebben daarover al eerder gesproken – dat er een euroleger
komt als gewapende arm van dat toekomstige gemeenschappelijk buitenlands beleid.De heer Melkert (PvdA):Naar mijn mening zou je niet aan het einde van een ontwikkeling mogen,
moeten en willen beginnen. Je moet starten van waar je nu bent en dan stel
ik vast dat met de samenwerking in Kosovo – de samenwerking tussen belangrijke
lidstaten van de Europese Unie binnen het NAVO-kader – enorme voortgang
is geboekt tot een gezamenlijke aanpak. Embryonaal geeft dat aan waar we verder
naartoe moeten. Ik acht dat ook om een andere reden van groot belang, namelijk
om de motor van de Europese integratie gaande te houden, waarbij het volkomen
voor de hand liggend is dat de gezamenlijke buitenlandse politiek de volgende
fase van de Europese integratie is. Hoe die vorm moet krijgen en in welk tempo
dat zal moeten geschieden, zal een verder punt van discussie moeten zijn tussen
de Kamer en het kabinet. Het zijn wezenlijke vragen voor ons. Ik vraag het
kabinet de gedachten te ordenen, te anticiperen op die discussie, die zonder
enige twijfel in de komende jaren zal plaatsvinden en het debat daarover,
ook in de Kamer, te organiseren.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Het zal duidelijk zijn dat ik aanzienlijk pessimistischer
ben dan de heer Melkert over de mogelijkheden van het buitenlands beleid en
zeker over die gewapende arm. Het is voor mij ook absoluut onduidelijk waarom
dat Europaleger er nu ineens zou moeten komen. Wat zijn optimisme naar aanleiding
van Kosovo betreft, mag ik hem er toch op wijzen dat het onder de NAVO-vlag
gebeurde onder leiding van de Verenigde Staten.De heer Melkert (PvdA):Ik had het ook over Europese samenwerking binnen het NAVO-kader. Ik vind
uw vragen zeer reëel, maar u bent toch nog een beetje met uzelf in gesprek
als u steeds dat euroleger erbij haalt. Voorlopig ben ik daar nog helemaal
niet aan toe, maar ik zie wel een ontwikkeling die ik uitermate relevant acht.Voorzitter! Ik had het over de steun aan de NAVO-actie in Servië
en Kosovo. Ik wil niet verbergen dat wij dat als een zware verantwoordelijkheid
hebben ervaren en trouwens nog steeds ervaren. Want wat is de situatie waarin
de al dan niet teruggekeerde vluchtelingen verkeren, vlak voor het invallen
van de winter?Met het oog op de toekomst is terugkijken belangrijk. Wij zijn met heel
wat vragen blijven zitten over voorbereiding en verloop, dus ook over de rol
die Nederland speelt of kan spelen in NAVO-verband. Hoe heeft de wisselwerking
tussen politici en militairen plaatsgevonden, zowel voor als tijdens de operatie?
Wat is precies de betrokkenheid van Nederland op politiek, militair en ambtelijk
niveau geweest in de diverse fases? Hoe goed was de regering geïnformeerd?
Wat leert ons de NAVO-evaluatie over de militaire effectiviteit? Welke lessen
worden getrokken voor verandering in de politiek en/of operationele structuur?
Wij menen dat noch in Brussel noch in Den Haag zou mogen worden overgegaan
tot de orde van de dag. Dat dreigt wel te gebeuren, omdat Milosevic uiteindelijk
heeft moeten buigen. Met dat broze feit zijn echter lang niet alle twijfels
weggenomen. Ik wil de regering vragen vóór de begrotingsbehandeling
Buitenlandse Zaken en Defensie een grondige evaluatie aan de
Kamer voor te leggen. Ik zou mij kunnen voorstellen dat deze mede wordt voorbereid
in een conclaaf met de fractievoorzitters, zodat vooraf wordt nagegaan welke
vragen aan onze kant leven. Ik denk dat alle fractievoorzitters en hun fracties
diezelfde zware verantwoordelijkheid hebben ervaren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Collega Melkert spreekt over alle fractievoorzitters, waarvoor
dank, maar is dat niet een wat vreemde constructie? Ik deel overigens zijn
analyse; ik heb er zelf ook wel eens eerder iets over gezegd. Het is echter
in onze verhoudingen toch een beetje vreemd – misschien is dat niet
vreemd voor hem en komt hij heel vaak in het Torentje, maar ik kom er niet
zo vaak – om van tevoren bij elkaar te gaan zitten om in gezamenlijkheid
een nota voor te bereiden? Neen, dat moeten wij niet doen.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! De heer De Hoop Scheffer zou er volgens mij goed aan doen
om er even over na te denken. De gedachte is dat de vragen die ik hier naar
voren breng ongetwijfeld breder en niet alleen bij de PvdA leven. Ik wil voorkomen
dat er een evaluatie komt die vervolgens alle vragen oproept die beter van
tevoren kunnen worden gesteld aan het kabinet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Zo ken ik er nog wel een paar. Het is toch in strijd met de manier waarop
de Kamer en het kabinet met elkaar omgaan om op welk onderwerp dan ook –
het is een belangrijk onderwerp; die zorgen leven niet alleen binnen de PvdA-fractie –
te zeggen: De Hoop Scheffer, kom maar eens even naar het Torentje of weet
ik waar naartoe om je vragen te formuleren? Neen, ik beoordeel een notitie
of een nota van het kabinet en ik zal zeggen wat ik ervan vind. Overigens
deel ik de analyse van de heer Melkert betreffende de invloed van Nederland.
Daarover heb ik geen meningsverschil met hem. Ik vind zijn voorstel alleen
bizar.De heer Melkert (PvdA):Dan komt u niet!De heer Schutte (GPV):Voorzitter! Ik ben niet zo thuis in conclaven. Misschien kan de heer Melkert
verduidelijken wat hij er precies mee bedoelt. Ik kan mij voorstellen dat
je bij een belangrijke zaak graag suggesties van de Kamerfracties krijgt,
maar dan kies ik niet voor een soort conclaaf. Laat dan toch openlijk aan
de fracties vragen of zij punten willen inbrengen. Dat kan in alle openbaarheid
gebeuren. Daarvoor hebben wij dan toch geen conclaaf nodig? Of heb ik daar
een verkeerd beeld van?De heer Melkert (PvdA):Ik moet toegeven dat het gebruik van het woord "conclaaf" iets zegt over
mijn achtergrond.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat herken ik wel!De heer Melkert (PvdA):Ja, dat herkent u wel, mijnheer De Hoop Scheffer! Wat de vorm betreft
waarin dat zou moeten geschieden, sta ik volkomen open voor gedachten daarover.
Mijn hoofdpunt is: de inzet van Nederlandse eenheden in operaties in het buitenland
is een zaak die ver uitstijgt boven partijpolitieke gezichtspunten en de belangen
om dat vanuit die optiek met elkaar te bespreken. Het lijkt mij dus goed nu
eens terug te kijken naar wat er is gebeurd. Er is namelijk heel veel gebeurd,
waarover in ieder geval bij ons heel veel vragen leven, zij het dat wij die
niet als een soort exclusiviteit vanuit de Partij van de Arbeid naar voren
willen brengen. Nogmaals, ik sta volkomen open voor de wijze waarop wij dat
met het kabinet aan de hand van een evaluatie zouden kunnen bespreken.De heer Schutte (GPV):Ik ben natuurlijk ook niet voor exclusiviteit van de Partij van de Arbeid.
Dus als u zelf aanbiedt om dat niet te doen, vind ik dat prima. Het begrip
"openheid" sprak mij meer aan dan het begrip "conclaaf"!De heer Melkert (PvdA):Dan maken wij er een open conclaaf van. Daar kan Rome dan ook nog wat
van leren!De heer Dijkstal (VVD):Ik heb twee redenen om er niet voor te zijn. In de eerste plaats zie ik
Melkert al te vaak. In de tweede plaats bevalt de vorm mij ook niet helemaal.
Maar ik kan mij wel het volgende voorstellen. Ik verwijs naar de systematiek
van het feitenonderzoek, ter voorbereiding van een begrotingsbehandeling.
De heer Melkert richt zijn idee immers op de begroting van Buitenlandse Zaken.
Ik kan mij voorstellen dat vaste commissies die met dit onderwerp te maken
hebben, van tevoren meer in dat kader een aantal vragen bedenken waarop zij
graag de antwoorden zouden ontvangen voor de begrotingsbehandeling. Als fractievoorzitter
zal ik mij dan verstaan met degenen die in de commissies de vragen voor ons
stellen.De heer Melkert (PvdA):Ik vind het jammer dat ik lang moet wachten op uw bijdrage aan dit debat,
en ik zal u zeggen waarom. Het houdt wel degelijk verband met wat ik in een
eerder stadium heb gezegd over mijn zorg over het draagvlak voor het optreden
van Nederland in de buitenlandse politiek, en zeker als het gaat om de inzet
van eenheden in vredesoperaties. Mijn zorg betreft ook de opstelling die uw
fractie daarin heeft gekozen.De heer Dijkstal (VVD):Nu begrijp ik u beter!De heer Melkert (PvdA):Mij lijkt het dus van groot belang om de lessen die wij ook kunnen trekken
uit wat er is gebeurd, misschien wel terugkijkend naar de aanvankelijke opvatting
van uw fractie, te leggen naast al datgene wat het kabinet heeft ervaren.De heer Dijkstal (VVD):U bedoelt met "conclaaf" dus een openbaar debat in deze Kamer. Daar ben
ik voor.De heer Melkert (PvdA):Prima! Ik hoop dat u daar zelf aan deelneemt, want naar dat soort momenten
zie ik altijd uit!De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik ben bereid te komen als ik een bijdrage kan leveren aan het oplossen
van dit soort meningsverschillen. Dan ben ik uw man. Maar ik blijf het toch
wel een beetje raar vinden. Nogmaals, wij beoordelen toch het voorstel van
het kabinet? Ik vind het prima dat dat wordt voorbereid, zoals collega Dijkstal
zegt, maar eerst komt er toch een kabinetsnota? Ik had even de gedachte dat
u met uw conclaaf bedoelde dat de fractievoorzitters voorafgaande aan alles
bij elkaar zouden gaan zitten met het kabinet.De heer Melkert (PvdA):Ik geloof niet dat ik een openbaar te bespreken evaluatie van het kabinet
had uitgesloten. Integendeel, daarvan zal het altijd moeten komen. De vraag
is echt, hoe je tot een zodanige vraagstelling komt dat zo'n evaluatie er
ook toe doet, en dat die evaluatie vervolgens niet alle vragen oproept die
ons veel te gefragmenteerd bezighouden met de vraagstukken van fundamenteel
belang die hier aan de orde zijn. Dit alles tegen de achtergrond van mijn
eigen waarneming – ik richt mij dan ook tot mijzelf en mijn eigen fractie –
dat wij op hoofdpunten een juiste keuze hebben gedaan, maar dat de wijze van
betrokkenheid van Nederland in de operatie nog veel vragen oproept, ook voor
de toekomst.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik begin het nu beter te begrijpen. Het kan namelijk bij de heer Melkert
onmogelijk een gebrek aan vertrouwen zijn in de kwaliteit van een nota die
van het kabinet komt. Ik begrijp nu dus dat hij over de rug van het kabinet
heen een bal trapt in de richting van zijn coalitiepartner Dijkstal. Maar
ik vind dat wij om die reden niet tot zo'n staatsrechtelijk vreemde vorm van
samenzijn zouden moeten komen. Bij nader inzien kom ik dus toch maar niet!De heer Melkert (PvdA):Wij zullen zien wat dat betekent voor de kwaliteit van het gesprek!De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik prijs de heer Melkert in zijn initiatief. Hij spreekt twijfel
uit, maar hij zegt er wel bij: wij zijn nog steeds van mening dat wij het
goed hebben gedaan. Ik vind dat niet, want ik meen dat het kabinet, inclusief
de meerderheid van de Kamer, de verkeerde koers heeft genomen. Ik vind het
wel heel goed van de heer Melkert dat hij zegt dat het nu zaak is om het dossier
niet te sluiten, maar een evaluatie te plegen met het oog op de toekomst.
Ik ben daar heel erg voor. Nu kwam hij hier met een noviteit rond het conclaaf.
Daar wil ik verder niet op ingaan. Er is wel in het kader van Kosovo een andere
noviteit geweest, namelijk het informeren door minister-president van bepaalde
fractievoorzitters in de Kamer. Nu de heer Melkert zojuist dat conclaaf onmiddellijk
openbaar heeft verklaard toen er enige kritiek uit de Kamer kwam, ben ik benieuwd
naar wat hij van die andere noviteit vond.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Ik ga niet over de postkamer van de minister-president. Die
vragen zal de heer Marijnissen toch echt aan hem moeten stellen.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Vanzelfsprekend zal ik de minister-president daar bij gelegenheid
naar vragen; misschien morgen al. Toch vind ik het als collega-fractievoorzitter
op zijn plaats om te vragen of de heer Melkert het een gebruikelijke gang
van zaken zou kunnen vinden in de toekomst, indien bepaalde fractievoorzitters –
coalitiefractievoorzitters: daar kan ik mij nog iets bij voorstellen, maar
daarnaast ging het om nog een gedeelte van de oppositie – nader worden
geïnformeerd door de minister-president of ministers, telefonisch dan
wel schriftelijk, en andere fractievoorzitters exclusief niet.De heer Melkert (PvdA):Ik kan mij de antwoorden herinneren die de minister-president toen heeft
gegeven op de vragen die naar aanleiding van wat u noemt zijn gesteld. Ik
had toen geen aanleiding om niet tevreden te zijn met die antwoorden.De heer Marijnissen (SP):Dat zijn de antwoorden van de minister-president. Ik vraag u gewoon recht
op de man af of u het uit democratisch oogpunt, daar waar het gaat om de gelijke
informatie waar alle Kamerleden in principe over dienen te beschikken, correct
vindt dat er zelfs binnen de oppositie onderscheid gemaakt wordt tussen, wat
ik toen zei, "door de minister-president goedgekeurde fracties en niet goedgekeurde
fracties".De heer Melkert (PvdA):U heeft mijn suggestie vernomen over hoe wij verder het gesprek over Kosovo
en de evaluatie daarvan zouden moeten voeren. Die formule laat geen enkele
twijfel bestaan over hoe ik hier tegenaan kijk.De heer Marijnissen (SP):Dat is juist, maar ik stel vast dat u geen antwoord geeft op mijn vraag.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik neem de suggestie van de heer Melkert buitengewoon serieus.
Ik wil hem alleen vragen of het om overleg vooraf gaat, dus voordat tot daadwerkelijk
optreden wordt besloten want dan vindt het normale, parlementaire, openbare
debat plaats, of over de situatie dat, zoals bij Kosovo bleek, er een gewapend
conflict aan de gang is. In dat laatste geval kan immers niet alle informatie
die het kabinet zou hebben of de betrokken ministers zouden hebben, zomaar
openlijk worden gewisseld in de Kamer vanwege het gevaar dat mensen zouden
kunnen lopen. Het gaat dan om strategische en tactische overwegingen die op
zichzelf begrijpelijk zijn maar die ons als parlement voor een controleprobleem
stellen. Indien de heer Melkert op dat laatste doelt, dan kan ik mij heel
goed voorstellen, met die suggestie in het achterhoofd, dat hij gaat zoeken
naar een mogelijkheid om in ieder geval de vertegenwoordigers van alle fracties,
de fractievoorzitters bijvoorbeeld, goed en gedegen op de hoogte te houden
al kan dat niet in de openbaarheid worden gewisseld. Ik zou het wel tot zo'n
voorstel willen beperken. Begrijp ik de heer Melkert nu beter als ik het zo
uitleg?De heer Melkert (PvdA):Ik kan mij voorstellen dat het element dat u noemt daar wel een rol in
speelt, maar dat hangt natuurlijk weer af van hoe het kabinet ertegenaan kijkt
en zelf evalueert. Dit zijn allemaal aspecten die hiermee te maken hebben.
U weet zelf hoe het in de tijd waarin de operatie gaande was, is gegaan. Ik
zou graag zien dat wij ons als parlement, als controlerende instantie, de
mogelijkheid verschaften om terug te kijken. Soms zul je dan de vormen van
je werk moeten aanpassen. Ik voorspel u namelijk, en ik voorspel ook de heer
De Hoop Scheffer, dat de normale instrumenten die wij hebben, die wij natuurlijk
ook moeten inzetten inclusief een openbaar debat, wel eens ontoereikend zouden
kunnen zijn om echt in alle grondigheid die nodig is terug te kunnen kijken.
U heeft daar wel een punt.Voorzitter! Wat ons van de operatie in Kosovo in ieder geval haarscherp
is bijgebleven, is de naar verhouding geringe inzetbaarheid van Nederlandse
eenheden in de NAVO-operatie. Vooral bij een langer durende actie zou zijn
gebleken dat de omvang van de Nederlandse krijgsmacht indrukwekkender
oogt dan kan worden waargemaakt. Vredeshandhaving blijft niet tot de kantooruren
beperkt. Tegelijk worden er taken verricht die ook in het licht van het nieuwe
strategisch concept van de NAVO herijking behoeven. In ieder geval moet de
graad van paraatheid worden opgevoerd om het type flexibiliteit te kunnen
versterken dat hoort bij de veelzijdige uitdaging die de veiligheidsomgeving
vandaag de dag aan ons stelt. De PvdA wil de consequentie dragen van een pleidooi
voor een geëngageerd buitenlands beleid in een mate die recht doet aan
schaal en ideaal. Daarop is het "Plan voor de krijgsmacht" gestoeld dat wij
ook minister De Grave aanbieden ter verlichting van zijn zware taak. Wij zien
uit naar een open debat over onze voorstellen. Wij stáán voor
de gepresenteerde ideeën, maar staan ook open voor kritiek of alternatief,
ook in het overleg met onze Duitse vrienden.De heer Dijkstal (VVD):Ik weet niet precies wie u met uw Duitse vrienden bedoelt, want na de
verkiezingen daar bent u er een heleboel verloren Tenzij u bedoelt het kabinet.
Maar dan gaat het waarschijnlijk over uw bereidheid om het Duits-Nederlandse
legerkorps te heroverwegen. Moet ik het zo verstaan?De heer Melkert (PvdA):Wij hebben toch veel meer Duitse vrienden boven de kiesdrempel ten opzichte
van de Duitse vrienden van de heer Dijkstal.De heer Dijkstal (VVD):Dat is ook de reden waarom ik ze niet vrienden noem.De heer Melkert (PvdA):De gedachten die wij hebben gelanceerd over de omvorming van het Duits-Nederlandse
legerkorps in het kader van onze doelstelling om de paraatheid te vergroten,
heb ik al eerder kenbaar gemaakt. Ik ben zelf zeer benieuwd naar de aanbevelingen
van de Duitse commissie Von Weiszäcker over de structuur van het Duitse
leger. Het zou mij niet verbazen als er elementen in zitten die heel wel verbonden
zouden kunnen worden met gedachten die hier leven.Aan het kabinet wil ik wel deze boodschap meegeven. Op drie cruciale punten
moet er naar onze mening worden opgetreden. Ten eerste een aanzienlijke vergroting
van de paraatheid. Ten tweede kwaliteit van en voor het personeel. Ten derde
doorbreking van de vaste verdeelsleutel tussen de krijgsmachtonderdelen. Mijn
fractie zal de aanstaande kabinetsnota in de eerste plaats beoordelen op de
ruimte die langs deze wegen wordt geschapen voor een gezonde afweging en moderne
flexibiliteit.Het doel van dit alles ligt in het versterken van de potentiële Nederlandse
bijdrage aan conflictpreventie. Daar bestaat ook een natuurlijk verband met
de effectiviteit van de ontwikkelingssamenwerking."Hulp moet helpen!" Onder dit motto heeft minister Herfkens een bijzonder
initiatief genomen. Samen met haar Noorse, Duitse en Engelse collega-bewindsvrouwen
voor ontwikkelingssamenwerking heeft zij een aantal afspraken gemaakt die
de basis vormen voor een gezamenlijke inbreng in het internationale en Europese
debat over ontwikkelingshulp. Het gaat om versterking van de donorcoördinatie
tussen landen onderling en het terugdringen van de gebonden hulp. Daarnaast
willen zij meer nadruk leggen op het bestrijden van corruptie en op een flinke
schuldenverlichting ten gunste van arme landen met een goed bestuur en goed
beleid. Voor de PvdA-fractie is het zonneklaar dat onze bewindslieden op internationaal
niveau moeten zoeken naar gelijkgezinden om strategische allianties aan te
gaan op het gebied van buitenlands beleid. We kijken daarom met spanning uit
naar de concrete resultaten op lange termijn van dit niet alledaagse samenwerkingsverband.
Wat zijn de eerstvolgende stappen die zullen worden gezet? Op welke potentiële
resultaten zullen wij de minister mogen aanspreken?Het lijkt soms onbegonnen werk verandering ten goede te bewerkstelligen
in een wereld vol conflicten om ons heen. Maar er zijn ook belangrijke resultaten.
In The Economist van 11 september wordt kernachtig het bijzondere resultaat
beschreven van de OVSE-commissaris voor nationale minderheden, die buiten
de schijnwerpers een groot aantal potentiële brandhaarden bluste of verhinderde
vlam te vatten. Hij ontving ook een uitzonderlijke onderscheiding in eigen
land. Max van der Stoel, intussen al weer aan de slag als voorzitter van de
EU-werkgroep voor het Stabiliteitspact op de Balkan. "Dull he may be. But
he has helped make the continent a safer place", aldus The Economist. Die
inspiratie vormt een krachtige drijfveer voor onze opvattingen en ons handelen.Hoe anders dan door politieke verantwoordelijkheid te nemen, kan een internationale
rechtsorde vorm aannemen? Wat anders is er als alternatief voor democratische
politiek dan de macht van het geld of van het geweer? En toch. Toch sluipt
er gelatenheid in. In de wijze waarop politiek in ons land wordt beleefd,
actief en passief. In de manier waarop politiek wordt gepresenteerd en verslagen.
Ik verzet me tegen die gelatenheid. Ik vind ze niet nodig en ik vind ze gevaarlijk.
Ze is niet nodig, omdat ten behoeve van het democratisch systeem niet alleen
de staatsinstituties hun rol vervullen, maar ook langs andere wegen een permanente
voeding van een open samenleving plaatsvindt. Niet-gouvernementele organisaties,
de media, universiteiten, belangengroepen leveren alle hun bijdrage. Dat is
een groot goed, maar het betekent wel even wennen aan de gedachte dat de fictie
van politieke almacht ook inderdaad een fictie is. Dat heeft minister Peper
goed gesignaleerd in zijn gevleugelde essay.Voor mij blijft vooropstaan dat de politiek de unieke functie vervult
van de integrale belangenafweging. Die functie brengt met zich mee dat politieke
gezagsdragers uitspraken mogen doen over en ook aanspreekbaar zijn op vraagstukken
binnen het publieke domein waarvoor zij geen directe verantwoordelijkheid
dragen. Het gaat er in onze complexe en juridiserende maatschappij namelijk
om dat gezag dragen ook gezag hebben betekent. Dat is de kern van het debat
over de ministeriële verantwoordelijkheid. Die verantwoordelijkheid staat
of valt niet met de vraag of publieke taken aan publieke of aan private uitvoerders
worden toevertrouwd. Wel met het vermogen eisen te stellen, in te grijpen
of aan te vullen.Het is ook belangrijk als afwegingen zichtbaar worden gemaakt. Al zou
het goed zijn dat dat ook met één stem vanuit het kabinet gebeurt.
Want hoe kan anders minister Jorritsma op één en dezelfde krantenpagina
minister Pronk tegenspreken over het niet privatiseren van de
waterleiding? Ik raak daardoor overigens niet in verwarring, want ik vind
het kraakhelder, maar ik wil van de minister-president weten of water en markt
ook inderdaad water en vuur blijven.Voor de PvdA geldt dat automatismen voor wat betreft de wijze van uitvoering
van taken in het algemeen belang achterwege dienen te blijven. Voor ons geldt
dat het doel centraal staat. Maar wij verwachten dan wel dat ons ook geen
dogma's van marktwerking als doel op zich worden opgedrongen, zoals in salons
van liberaal vermaak nog wel eens opgeld doet.Er komen interessante testmomenten aan. Aan minister De Vries vertrouwen
wij toe dat hij het risico van ondoorzichtige afbakening in de uitvoeringsstructuur
werk en inkomen zal vermijden door voor een duidelijke verdeling te kiezen
van wat publiek hoort en wat privaat kan. Alle betrokkenen zouden nu het gezamenlijk
belang van de vereiste spoed boven het prestige van een winst- of verliesrekening
moeten stellen. De reïntegratie van werklozen en gedeeltelijk of ex-WAO'ers
is een sociaal én economisch belang van de eerste orde.Een ander aankomend moment roept meer vragen op. Als wij de signalen goed
verstaan, wordt binnen en buiten de NS gedacht aan een gang naar de beurs.
Wij raden het kabinet aan hierover nog maar eens goed na te denken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik heb nog een vraag over de WAO. Het CTSV, de toezichthouder op de sociale
verzekeringen, heeft ons afgelopen maand een rapport gegeven, waarin teruggeblikt
wordt op de ervaringen. U bent zorgelijk over de ontwikkelingen. Dat zijn
wij allemaal. Bent u het ermee eens dat de belangrijkste maatregelen die zijn
genomen, zoals de prijsmaatregel in 1992 en de privatisering en marktwerking
van Ziektewet en WAO in 1996 en 1998, onvoldoende effect hebben gesorteerd?De heer Melkert (PvdA):U loopt nu vooruit op wat ik straks in een ander verband over de WAO wil
zeggen, maar ik wil er nu wel op ingaan. Ik meen dat het niet ligt aan de
maatregelen die zijn genomen. Integendeel, ik ben er nog steeds van overtuigd
dat de effecten daarvan in de komende jaren – dat geldt zeker voor de
marktwerking die in de WAO-wetgeving is geïntroduceerd – meer zichtbaar
zullen worden. Er is altijd gezegd dat het drie, vier, vijf jaar zal duren
voordat het effect echt maximaal kan zijn, gezien de filosofie van de wet
zelf, of je daar nu voorstander van was of niet. U weet, ik was ervoor. Ik
vind de vraag hoe de uitvoeringsinstanties werken dringender. Wat er in het
eerste ziektejaar kan worden gedaan, is namelijk van groot belang. Staatssecretaris
Hoogervorst heeft belangrijke voorstellen gedaan om op dit punt tot verbeteringen
te komen. Daar moet de aandacht van de Kamer in hoge mate naar uitgaan en
daarom neem ik het CTSV-rapport zeer serieus.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Een kernpunt van de inleiding van de heer Melkert is het vertrouwen van
de burger dat de overheid moet terugwinnen. Om dat te bereiken moet men bereid
zijn om over zijn eigen politieke schaduw heen te springen. De privatisering
van de Ziektewet blijkt niet te hebben geleid tot een reductie van het ziekteverzuim
met 10%, terwijl de toenmalige staatssecretaris ons bij de verdediging van
het wetsvoorstel heeft bezworen dat dit doel zou worden gehaald. Om het vertrouwen
van de burger in de overheid terug te winnen, moet die constatering toch zeker
reden zijn om toe te geven dat wij met die privatisering het verkeerde pad
zijn ingeslagen. De heer Melkert gaf zojuist aan dat hij reden zag voor een
evaluatie van een wezenlijk terrein van het buitenlands beleid, maar dit terrein
geeft toch ook alle aanleiding voor een evaluatie? Wat wij gedaan hebben,
heeft niet het effect gehad dat wij beoogden. De controletaak van de Kamer
impliceert in zo'n geval dat wij ons dieper in de materie moeten vastbijten,
waarbij wij niet alleen de uitvoeringsorganisaties, maar de gehele materie
onder de loep moeten nemen. Wij moeten er immers voor zorgen dat de door ons
allen gewenste trendbreuk wordt gerealiseerd.De heer Melkert (PvdA):Ik ben natuurlijk altijd bereid tot een gesprek, waarin kritisch wordt
onderzocht hoe het oorspronkelijk geformuleerde doel en de inmiddels gerealiseerde
uitkomsten zich tot elkaar verhouden. Het zou echter verkeerd zijn om te "vluchten"
in nieuwe wetgeving. Ik erken overigens dat er op het terrein van de arbeidsongeschiktheid
nog veel moet gebeuren. De wetgeving die een aantal jaar geleden is goedgekeurd,
biedt een behoorlijke basis. Wij moeten er nu voor zorgen dat alle uitvoeringsverantwoordelijkheid
die aan deze wetgeving kleeft, inderdaad wordt gericht op het realiseren van
de doelen van deze wetgeving. Nieuwe wetgeving zal vele jaren in beslag nemen
en al die tijd zou er niets veranderen aan de huidige uitvoeringspraktijk
die onvoldoende rendement blijkt op te leveren.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer Melkert heeft een halfjaar geleden nog gepleit voor wetgeving
voor werkgevers op het terrein van de WAO.De heer Melkert (PvdA):Daarbij ging het om aanvullende wetgeving en dat is echt iets heel anders.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik zie dat hele grote verschil niet onmiddellijk, want ook voor het realiseren
van die plannen was wetgeving nodig. Die wetgeving vergt ook weer de nodige
tijd en daarom vind ik het verhaal van de heer Melkert inconsequent. Inmiddels
zijn er een prijsmaatregel en maatregelen met betrekking tot de herkeuring
doorgevoerd. Deze maatregelen betreffen echter alleen de werknemers en ik
vraag hem dan ook of hij het niet de hoogste tijd vindt dat de werkgevers
op hun beurt worden aangespoord. Dit is des te belangrijker, omdat hier een
groep mensen aan de kant staat die zeer gemotiveerd is om de stap naar de
arbeidsmarkt te maken.De heer Melkert (PvdA):Ik spreek graag met de heer Rosenmöller over aanvullende wetgeving.
Je spreekt dan over het veranderen van één artikel in de wet,
terwijl de heer Rosenmöller de grondslagen van de wetgeving aan de orde
stelt. In dat geval ben je echter weer terug bij af en zal er weer vele jaren
worden gesproken over grondslagen voor deze nieuwe wetgeving. Ik acht dat
niet verantwoord, want ook al is de huidige wetgeving niet noodzakelijkerwijze
perfect, de kern van het probleem is de wijze van uitvoering. De
mensen die de primaire verantwoordelijkheid hiervoor dragen, zullen dan ook
moeten worden aangesproken. Ik ben overigens blij dat hij met mij erkent dat
het hier een belangrijk probleem betreft.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mijn conclusie is dat de heer Melkert imperfecte wetgeving wil handhaven
door het functioneren van de uitvoeringsorganisaties te verbeteren. Hij is
het er met mij over eens dat het hier om imperfecte wetgeving gaat en ik wil
hem daarom voorstellen om die wetgeving wat perfecter te maken. Daar hebben
de betrokkenen immers recht op.De heer Melkert (PvdA):Ik daag de heer Rosenmöller uit om mij een perfecte wet te laten
zien. Wij zullen altijd moeten roeien met de riemen die wij hebben. Het doel
waar wij nu naartoe moeten roeien, is grotere effectiviteit op basis van de
huidige wetgeving. Ik ben verder natuurlijk bereid om over een aantal specifieke
punten met de heer Rosenmöller verder te spreken.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil toch graag weten of de heer Melkert en ik in de dubbel twee naar
dit doel kunnen roeien. Sluit hij zich aan bij mijn opvatting over de publieke
infrastructuur, zoals het hoogspanningsnet en de rails. Ik kan mij aansluiten
bij het hetgeen hij zei over de mogelijke beursgang van de spoorwegen. Is
hij het nu met ons eens? Bij de behandeling van de Elektriciteitswet betrok
de PvdA-fractie immers nog een ander standpunt.Mijn tweede vraag is of hij in zijn op zichzelf boeiende verhaal over
verantwoordelijkheid even wil ingaan op het weefsel, de middenveldorganisaties?
Ik heb de maatschappelijke onderneming net genoemd. Zou hij daarop willen
ingaan om de discussie niet te beperken tot alleen overheid en markt?De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Wat de Elektriciteitswet betreft, geloof ik niet dat de heer
De Hoop Scheffer kan zeggen, zoals hij zonet deed, dat de Partij van de Arbeid
dat naar de markt heeft laten gaan. De discussie over de infrastructuur is
daar nog volop aan de orde. Ik heb overigens met grote belangstelling kennisgenomen
van wat het CDA daarvan vindt. Verder moet je per geval bekijken wat je doet.
Elektriciteit, gas, water, spoorwegen zijn zeer verschillende zaken, die in
een marktcontext geplaatst andere vereisten met zich meebrengen. Ik ben overigens
van mening dat de benadering van de heer De Hoop Scheffer aanknopingspunten
biedt om heel zorgvuldig de deling van verantwoordelijkheden te bespreken
en de automatische reflex dat de markt beter is, te beteugelen. Want we worden
daar niet in alle opzichten wijzer van.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is winst. Ik zet het niet alleen in de staat-marktverhouding. Er zit
nog veel belangrijks tussen. Ik constateer echter wel dat de Partij van de
Arbeid tegen de motie-Van den Akker heeft gestemd, toen het ging om het in
onze redenering essentiële punt of het hoogspanningsnet in handen van
de overheid blijft. Misschien wordt hier in de Eerste Kamer anders over gedacht.
Ik ben dus blij met het voortschrijdend inzicht van de heer Melkert. Wij vinden
elkaar daar wel.De heer Melkert (PvdA):U weet evenals de heer Van den Akker uit dat debat dat daarover nog niet
besloten is en dat punt in een later stadium terugkomt. Het was een kwestie
van inschatting wanneer het het beste moment is om daar een uitspraak over
te doen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is een kwestie van even tegenstemmen.De heer Melkert (PvdA):Wij zullen daar zeker op terugkomen en moeten terugkomen, graag in het
gesprek met u. Maar u moet tegen die tijd wel de vraag van de heer Rosenmöller
beantwoorden, die zeer to the point was, hoe die maatschappelijke onderneming
waar u het over heeft, tussen publiek of privaat in zit. Ik zie daar evenals
de heer Rosenmöller niet zo geweldig veel ruimte, maar ik zou het interessant
vinden om dat gesprek verder te voeren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U stelt mij nu een vraag. Dat mag. Wij zullen daar nader over in debat
gaan. Maar ik probeer nu even om u bij de les te houden op het punt van uw
tegenstem, toen het ging om de Elektriciteitswet. Als die gelegenheid zich
ooit weer voor zou doen, moet u misschien even moet bellen met uw Eerste-Kamercollega's.
Daar kan dan een zeer solide meerderheid ontstaan om het hoogspanningsnet
in overheidshanden te houden. Ik kan dan van dat deel van mijn verhaal alvast
zeggen: dat gaat goed, dat gaat beter.De heer Melkert (PvdA):Ik heb slechte ervaringen met het leggen van ons lot in de handen van
de Eerste Kamer. Ik vind dat we dat zelf maar moeten oplossen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil u op dit punt toch die raad blijven geven. Er kan iets moois uit
groeien!De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! De heer De Hoop Scheffer voelde in ieder geval goed aan dat
wij als het om de spoorwegen gaat graag willen wijzen op de tegenstrijdige
belangen, die overigens ook door de WRR worden geconstateerd, die zijn gemoeid
met de liberalisering van een monopolist. Beter ten halve gekeerd dan ten
hele gedwaald, zou hier wel eens van toepassing kunnen zijn.Mevrouw de voorzitter! Verantwoordelijkheid dragen voor wat wél
direct onder aansturing of toezicht van de minister staat, vereist verantwoording
over prestaties. De derde woensdag in mei zal een veranderde werkwijze in
deze Kamer te zien geven. Uit de nu ontvangen stukken krijgen wij niet de
indruk dat dit moment al geheel bij alle departementen is verinnerlijkt. Zo
kan het op die derde woensdag misschien wel net zo spannend worden als op
die woensdag van dit jaar!Of het nu gaat om de oude of de nieuwe economie, we hebben sinds 1982
geleerd dat we er zelf in hoge mate de hand in hebben of het ons slechter
of beter gaat. Dat is een verbluffende constatering in het tijdperk van regionalisering
van de wereldeconomieën. De kracht van consensus over de hoofdzaken van
algemeen belang en de mate van maatschappelijke homogeniteit zullen in de
toekomst steeds belangrijker factoren zijn om tegelijkertijd hoge productiviteit
en prettige leefbaarheid te kunnen combineren.Met recht en reden constateert de regering dat er veel is bereikt. Het
is allerminst vanzelfsprekend dat dit zo blijft. Er zal gewerkt
moeten worden aan het vasthouden van onze structuursterkte en er zal veel
gedaan moeten worden aan het verbeteren van onze structuurzwakten. Ik wil
daarvan enkele punten aanstippen. De innovatieve bedrijvigheid in Nederland
is niet top. Investeringen in onderzoek en ontwikkelingen door bedrijven en
onderzoeksuitgaven in het hoger onderwijs geven Nederland slechts een middenmootpositie.
Op het gebied van de elektronische handel lopen wij niet hard van stapel.
Er zijn wel genoeg nota's verschenen om dit te weten, maar het ministerie
van marktwerking stelt zich vanuit de eigen taakopvatting niet lijdend op.
De broodnodige functie naar het MKB wordt daardoor naar onze indruk onvoldoende
creatief vervuld. De regering zou zich hier echt moeten beraden op een effectievere
aanpak.Voorzitter! Wat ons bevalt aan staatssecretaris Hoogervorst is de bezonnenheid
waarmee hij zijn moeilijke taak vervult. Ook voor collega's in de huidige
VVD-fractie is een overstap naar het staatssecretariaat echt de moeite van
het overwegen waard! Hij heeft onze steun bij zo nodig vergaande ingrepen
in de werkwijze van Arbo-diensten en uitvoeringsinstellingen om met name in
het eerste jaar van ziekte een vele malen groter effect te bereiken. Ook in
de fase daarna worden er kansen gemist. Er zijn heel wat vacatures te vervullen,
als ik op de noodkreten van het MKB mag afgaan. Ik vraag de regering nu echt
dringend waarom nog wordt geaarzeld met het verplichten van werkgevers om
gedeeltelijk arbeidsongeschikten in dienst te houden. Te veel werkgevers schuiven
te gemakkelijk het "probleem" door. Er zijn voorbeelden dat het anders kan!De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik ken dit pleidooi van de heer Melkert en hij weet dat onze fracties
hierin gelijkgestemd zijn. Zegt hij hiermee ook dat het verschil tussen de
verplichting om deze mensen in dienst te nemen en de verplichting ze in dienst
te houden eindelijk nog maar heel klein is?De heer Melkert (PvdA):Wij zullen het erover eens zijn dat er geen sprake mag zijn van een vrijblijvend
beleid nu de ondernemers zelf klagen over moeilijk te vervullen vacatures.
Ik vind wel dat goed moet worden bekeken of suggesties in de praktijk goed
uitvoerbaar zijn. Dat geldt dus ook de vraag of voorgeschreven moet worden
dat een deel van het personeelsbestand uit gedeeltelijk of voormalige arbeidsongeschikten
dient te bestaan. Toch vind ik het de moeite waard om die discussie verder
te voeren, want als er ooit een moment is waarop beide zaken bij elkaar komen,
is het nu.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Daarom wil ik de discussie, die vorig jaar al even is gevoerd met de minister-president
en collega Schutte, opnieuw met u voeren. U zegt terecht dat het nu een goed
moment is om het serieus te overwegen. De discussie duurt al geruime tijd,
maar wij moeten nu vaststellen dat het percentage van 5 nog lang niet is gehaald.
Het percentage van bedrijven die mensen met een handicap in dienst hebben,
is gedaald tot minder dan 2. Wij zijn dus het verkeerde pad ingeslagen. Het
lijkt mij dat die discussie eens moet worden beëindigd waarbij ik ook
van mening ben dat het beleid effectief moet zijn. Wellicht dat deze week
daarvoor een goed moment is.De heer Melkert (PvdA):Ik ben het met u eens dat wij de verkeerde kant opgaan. Tegelijkertijd
weten wij dat de Wet reïntegratie arbeidsgehandicapten is ingevoerd om
te komen tot betere resultaten en het lijkt mij redelijk om samen met het
kabinet te verkennen hoe de wet in de praktijk wordt toegepast. Daartoe moet
je dus ook in gesprek gaan met de uitvoeringsorganisaties. De suggestie van
de heer Rosenmöller – die natuurlijk allang in de Kamer wordt besproken,
ook door onze fractie – moet daarin een plaats krijgen om te bezien
of dit zou helpen. Hier moet immers vooropstaan of het kan helpen, of het
uitvoerbaar is en ergens toe leidt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Er komt een moment dat die discussie wordt beslecht. Gelet op de huidige
conjunctuur zou dit toch op dit tijdstip moeten kunnen gebeuren. Mag ik de
woorden van de heer Melkert zo vertalen dat de discussie over dit vraagstuk
zo gevoerd kan worden dat zaken als verplichting, in dienst nemen of aannemen –
het zijn allemaal paardenmiddelen omdat andere dingen niet hebben geholpen –
toch met een positieve intentie worden bejegend en met het doel hierover op
korte termijn een keer helderheid te verschaffen? Dat is voor de geloofwaardigheid
toch wel nodig.De heer Melkert (PvdA):Ik zou ook graag van het kabinet horen welk beleid er op stapel staat
en wat de verwachte effecten daarvan zijn. Dan komen wij daarop terug.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik heb twee vragen aan de heer Melkert. In de eerste plaats
of hij hiermee impliciet afstand neemt van de uitspraak van MKB-voorzitter
De Boer die zegt dat wat nu nog in de WAO zit, zijns inziens onbemiddelbaar
is. In de tweede plaats hoe hij aankijkt tegen de ontwikkeling dat werkgevers
misschien wel eens gemakkelijk mensen uit bijvoorbeeld Polen of Spanje in
dienst nemen om zodoende toch aan de benodigde werkkrachten te komen maar
daarmee voorbijgaan aan hun verantwoordelijkheid.De heer Melkert (PvdA):Ik ben overtuigd van de knellende situatie die zich in een aantal sectoren
op de arbeidsmarkt voordoet. Ik ben niet overtuigd van de suggesties van de
heer De Boer. Volgens mij gaan die voorbij aan de mogelijkheden die er ook
nog in ons eigen land zijn om mensen met een WAO-verleden of mensen die langdurig
werkloos zijn, echt die noodzakelijke kans te bieden waarvoor wij altijd hebben
gestaan en waarvoor de marktsituatie nu goede gelegenheid en ruimte biedt.De heer Van Dijke (RPF):Nu nog mijn tweede vraag. Vindt de heer Melkert het een ontwijken van
verantwoordelijkheden als de route naar buitenlandse werknemers wordt genomen?De heer Melkert (PvdA):Ik wil daaraan geen kwalificaties geven. Ik wil gewoon het zakelijke gesprek
verder voeren en van het kabinet weten hoe het met sociale partners probeert
die mensen te bereiken waarvoor wij ons nog steeds inspannen.De heer Van Dijke (RPF):Binnen welke termijn zouden er op dit punt spijkers met koppen moeten
worden geslagen? Ik sluit aan bij het betoog van collega Rosenmöller
dat deze discussie nu eens een keer tot tastbare resultaten moet leiden.De heer Melkert (PvdA):De heer Van Dijke moet niet suggereren dat er niets is bereikt. Mij viel
op dat uit de werkloosheidscijfers van de afgelopen maanden duidelijk bleek
dat meer oudere werknemers en meer langdurig werklozen aan de slag zijn gekomen.
Ik vind dat een heel opvallend resultaat na al die jaren. De uitdaging is
nu hoe die trend kan worden doorgetrokken.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik kom terug op mijn verhaal over verantwoordelijkheidsverdeling. Het
is waar dat wij hierover al tien jaar praten. De heer Melkert heeft zojuist
een paar behartigenswaardige opmerkingen gemaakt en de stelling geponeerd
dat je niet te veel van de staat moet verwachten. Leert de WAO-discussie ons
nu juist niet dat het niet werkt als je alles van die staat verwacht –
want wij zijn al jaren bezig met maatregelen, ook in kabinetten waaraan mijn
partij nog meedeed – of alles van de markt verwacht? Is reïntegratie
in het eigen bedrijf niet de beste manier van reïntegratie van een arbeidsongeschikte?
Moet je daarom als je dat probleem wilt aanpakken, niet beginnen in dat eigen
bedrijf en werkgevers en werknemers bindende, verplichtende afspraken laten
maken over die reïntegratie? Wij hebben dat een verplicht herstelplan
genoemd. Ik ben bang dat als je nu weer komt met nieuwe plannen en nieuwe
aanpakken, er veel te veel van de overheid en de staat wordt verwacht. Wat
dat betreft zou het roer om moeten en zou de verantwoordelijkheid moeten worden
gelegd waar zij hoort. Wij hebben daarvoor plannen gepresenteerd die inderdaad
ook weer een gedeeltelijke instelling van de Ziektewet behelzen. Ik denk dat
je dat nodig hebt. Het verleden heeft ons geleerd dat quota en verplichtingen
die van bovenaf worden opgelegd, niet werken.De heer Melkert (PvdA):Ook de heer De Hoop Scheffer neemt het woord verplichting in zijn mond
bij dat herstelplan en bij wat werkgevers en werknemers moeten doen. Het is
logisch dat de overheid dit niet in een onderneming kan organiseren. Ik proef
in zijn woorden iets wat mij wel aanspreekt, namelijk dat je nagaat, hoe in
eerste instantie de werkgever zelf meer verantwoordelijkheid kan en ook moet
nemen, voordat "het probleem van de arbeidsongeschiktheid" naar de collectiviteit
wordt doorgeschoven.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Jawel, maar in zo'n redenering kun je vervolgens niet ook de kosten daarvan
exclusief bij de werkgever neerleggen. Als je tot zo'n verplicht herstelplan
komt, zul je ook een modus moeten vinden om in het eerste jaar niet de werkgever
voor de kosten te laten opdraaien. Dit betekent voor ons dat je dan voor een
deel moet terugkomen van wat er in het kader van de Ziektewet is gebeurd.
Ik ben zo bang dat het allemaal weer van bovenaf geregeld zal worden, met
quota en dergelijke.De heer Melkert (PvdA):Nee, maar ook in die stelling die u betrekt, waarin ik op zichzelf aanknopingspunten
zie, ziet u een rol voor de overheid. Ik vind dat het roer nog een beetje
zwabbert, maar het lijkt mij wel goed om hierover verder te praten.Ik wil nog wel iets anders zeggen over de WAO'ers dat een beetje buiten
beeld dreigt te blijven. In een recente analyse in het werkgeversperiodiek
Forum werd getoond waar de schoen voor een deel wringt, namelijk bij het toenemende
aantal vroeggehandicapten en het grote aantal langdurig arbeidsongeschikten,
vooral ouderen. Wij moeten beseffen dat het zo in elkaar zit. Juist in hun
belang zouden wij de Kamer graag laten uitspreken dat zij begrip heeft voor
hun beperkte mogelijkheden op de arbeidsmarkt. En als wij praten over de noodzaak
van strengere keuringen en actieve reïntegratie – en die is er –
dan mogen zij dat niet als een bedreiging ervaren, maar zo is het veelal wel.Voorzitter! De arbeidsmarkt functioneert ook nog lang niet zoals het moet
bij het bieden van kansen aan mensen van allochtone afkomst. Ook hierbij geldt
dat er vacatures zijn. Het zou goed zijn als de ministers De Vries en Van
Boxtel zichzelf aan het hoofd stelden van een project met als doel resultaatgericht
het aantal allochtone werknemers in het midden- en kleinbedrijf aanzienlijk
op te voeren. In Amsterdam-Zuidoost daalde de werkloosheid in luttele jaren
tijd van 16.000 naar 9000 werkzoekenden. Dat is hoe dan ook zeer bemoedigend.
Maar nu wordt het sociaal minder makkelijk en economisch des te meer noodzakelijk.
Laten wij geen kans op initiatief ongebruikt laten.Ik had me er nog op geprepareerd om gewoontegetrouw een andere uitdaging
aan de orde te stellen waar niet genoeg aan getrokken kan worden: arbeid en
zorg. Maar er is een waar wonder geschied. Als ik het zo – een dag na
Prinsjesdag – mag zeggen: chapeau voor staatssecretaris Verstand. Het
kabinet nam leiding toen er een patstelling dreigde in verband met het betaald
zorgverlof. Voor de nu bekendgemaakte hoofdlijn krijgt het kabinet de steun
van de PvdA. Wij kunnen het ons niet permitteren de feiten over ons heen te
laten komen, want het zal sociaal niet gaan en economisch ernstig hinderen.
Dat de werkgevers reageren zoals zij dat doen, vind ik jammer. Daarover moet
zeker met hen worden gesproken, ook in het licht van de verwachtingen zij
mogen hebben van de hoofdlijnen van beleid voor de komende jaren. Daarin wordt
met reden terdege rekening gehouden met de belangen van het bedrijfsleven.
Daartoe behoort ook de optie voor de nieuwe werknemer en werkneemster om het
type combinatie tussen arbeid en gezin te vinden dat het beste bij hem of
haar past. Er is geen weg terug voor deze ontwikkeling.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Ik kan me de chapeau van mevrouw Verstand van gisteren niet
meer precies herinneren, maar ik wil me wel bij het compliment aansluiten.
Ik denk dat het kabinet de goede richting te pakken heeft als het gaat om
arbeid en zorg, maar er is een punt waarover ik nog zorgen heb. Er is in de
begroting voor 2000 namelijk nog helemaal geen geld voor de aanpak van dit
vraagstuk gereserveerd. Is de heer Melkert het met mij eens – wij hebben
het in onze tegenbegroting opgenomen – dat het kabinet in 2000 geld
moet vrijmaken om die tien dagen betaald zorgverlof gerealiseerd te krijgen
en dat het niet pas in 2001 of onverhoopt nog later wordt?De heer Melkert (PvdA):Hoe vroeger, des te beter, maar hierbij speelt enig begrip voor de uitvoeringaspecten
van de voornemens die nu bekend zijn gemaakt, mij misschien toch enigszins
parten. Ik zou de maatregel wel goed voorbereid willen zien
ingevoerd, want voor je het weet, komt het in een reuk te staan waarmee wij
niets opschieten. En omdat ook de Wet financiering loopbaanonderbreking bestaat,
denk ik dat wij voor het jaar 2000 in ieder geval wel mogelijkheden hebben,
maar het voorstel is natuurlijk niet voor niets gedaan. Hoe vroeger, des te
beter, maar het kabinet moet maar aangeven wat er mogelijk is.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Omdat dit in de huidige begroting niet gefinancierd is, betekent het de
facto dat het op zijn vroegst in 2001 kan ingaan. Daarom zoek ik alvast steun
bij u, en u kunt natuurlijk ook steun bij ons of anderen zoeken, om die brede
wens van de Kamer volgend jaar te realiseren. Dit is de logische consequentie
van de aanvaarding van de motie van mevrouw Bussemaker bij de behandeling
van de nota Arbeid en zorg. Zij zou die motie niet hebben ingediend als zij
twijfelde aan de uitvoerbaarheid in 2000.De heer Melkert (PvdA):Als u erin slaagt het kabinet ervan te overtuigen dat het eerder kan dan
in 2001 ben ik bereid u te steunen in uw wens dat daarvoor financiële
middelen beschikbaar moeten komen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het is in ieder geval het begin van een deal!De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Ik kom nu bij dat andere evenement van tien jaar geleden:
de startbrief van Kok. Daarmee is de toon gezet voor het financiële beleid
in de jaren negentig. Doordat ook de resultaten van werk, werk en nog eens
werk aardig zijn gaan aantikken, is een versnelling ontstaan van de daling
van tekort en schuld. Zelfs de onrust in grote delen van de wereldeconomie
heeft de trend in de Verenigde Staten en in Europa niet wezenlijk weten te
beïnvloeden.Mijn fractie wacht nog altijd met belangstelling een analyse af van de
minister van Economische Zaken. Het gaat hierbij om de analyse van de loop
der gebeurtenissen na de voorspelling van haar secretaris-generaal, in zijn
fameuze vertolking van de rol van Cassandra, dat de economische groei zou
terugvallen naar 1,5% omdat hem "omineuze koersberichten uit het onpeilbare
Azië hadden bereikt".Intussen weten we wel beter en is het onze plicht tijdig onze prioriteiten
voor de toekomst te bepalen. Daarbij staat continuïteit voorop. Het staat
nu vast dat de in 1982 ingezette koers ons in veilige haven brengt. De afgelopen
jaren is reeds zichtbaar geworden dat sterker ook socialer betekent. Er ontstaat
nu meer afwegingsruimte om groei en cohesie te verankeren. Er is ruimte voor
nieuwe ambitie.Het kabinet heeft de continuïteit vooropgesteld. Dat is een te billijken
keuze, want buiten de haven steekt een storm zó de kop weer op. De
Kamer heeft de plicht na te gaan of optimaal gebruik wordt gemaakt van de
mogelijkheden die zich aandienen. Voor ons gelden daarbij uiteraard de afspraken
van het regeerakkoord: dat heeft immers mede de solide basis mogelijk gemaakt
voor de in deze Miljoenennota gegeven prestaties van groei en werkgelegenheid.Het ligt in de rede om de aanstaande mijlpaal van het bereiken van begrotingsevenwicht
aan te grijpen om de economische en sociale kaart van Nederland opnieuw in
te kleuren. Daar moeten we het nu over hebben.Voorop moet blijven staan een structureel begrotingsevenwicht als basis
voor de jaarlijkse begroting. Daarmee zal doorgespaard moeten worden voor
het AOW-spaarfonds volgens de wettelijke vereisten. Het is waarschijnlijk
dat gerichte lastenverlichting ten behoeve van werkgelegenheid en koopkrachtondersteuning
ook in de toekomst een belangrijke sleutel voor sterk en sociaal zal blijven.
En we moeten blijven investeren in een veilige leefomgeving en een leefbaar
land. Tot zover de continuïteit. Bij een behoorlijke economische groei
zal er dan echter meer dan nu ruimte zijn voor nieuwe ambities. Daarvoor vraag
ik vandaag bijzondere aandacht.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U zegt dat begrotingsevenwicht de lijn moet zijn. Dat is een deel van
wat ook in de EMU gevraagd wordt. Ik wil geen Cassandra zijn, maar wat voor
buffers zijn er dan nog bij eventuele tegenvallers? Ik begrijp dat u niet
uitgaat van een surplus.De heer Melkert (PvdA):Er zijn veel buffers. De belangrijkste buffer is natuurlijk de snelle
daling van de staatsschuld als aandeel van het nationaal inkomen als men erin
slaagt het begrotingsevenwicht jaar in, jaar uit aan te houden. Ik wil graag
de extrapolatie zien bij 2 of 3% economische groei. Dan wordt duidelijk hoe
bij een begrotingsevenwicht de staatsschuld daalt. Dat gaat erg snel. Daar
zit een enorme buffer in omdat dit terugkomt in lagere rente-uitgaven op de
begroting. De tweede buffer is ook niet gering, het AOW-spaarfonds waar op
dit moment heel veel geld per jaar ingaat. Dit zal zwaar aantikken op het
moment waarop de kosten van de vergrijzing andere vereisten met zich brengen.De heer Schutte (GPV):Over welk begrotingsjaar heeft de heer Melkert het, als hij spreekt over
de nieuwe ambities op basis van begrotingsevenwicht? Wat ik tot nog toe heb
gelezen, is er geen begrotingsevenwicht in 2000. De prognoses daarna wijzen
in verband met het belastingplan zelfs in de richting van enige onevenwichtigheid.
Over welk jaar heeft hij het? Of heeft hij speciale aanwijzingen dat het kabinet
veel te pessimistisch is geweest en dat het hoog tijd wordt dat het kabinet
wat aangevuurd wordt om al aan de toekomst te gaan denken?De heer Melkert (PvdA):Ik heb geen aanwijzingen, wel een intuïtie. Met respect voor de vraag
van de heer Schutte, ik kom op al die elementen die hij terecht aan de orde
stelt, terug; op het onderscheid met volgend jaar en het moment dat begrotingsevenwicht
zou kunnen zijn bereikt en wat je vervolgens doet.Wanneer wij nadenken over de toekomst, duikt steeds weer het beeld op
dat aan het begin en aan het eind van ons leven de behoefte aan zekerheid
en onderlinge steun iedereen zonder onderscheid raakt. Daar ligt de grootste
behoefte aan solidariteit van de gemeenschap, in de kwaliteit en toegankelijkheid
van het onderwijs en van de gezondheidszorg. Daar liggen nog onvervulde behoeften
van vandaag en vitale opdrachten voor morgen.Indachtig de gunstige ervaring die wij hebben opgedaan met de normen die
wij onszelf hebben gesteld om tekort en schuld terug te brengen, vraag ik
mij af of een vergelijkbare maatstaf op zijn plaats zou zijn
voor een extra inspanning om onderwijs en zorg op het peil te brengen dat
wij onszelf en anderen voor de komende 25 jaar toewensen. Ik ken alle bezwaren,
maar toch zie ik voordelen. Het gaat mij om een norm in twee betekenissen.
Dat is de norm als financieel richtsnoer. Die kan helpen om koers te houden
en de mensen die het werk doen, ook de gelegenheid te geven aan langetermijninvestering
te denken. Aan de "norm" die de OESO heeft geïntroduceerd ten aanzien
van het aandeel in het nationaal inkomen van de onderwijsuitgaven behoeven
geen bovennatuurlijke krachten te worden toegekend, maar hij drukt ons wel
met de neus op de feiten dat andere landen meer investeren. En dat zullen
wij vroeger of later merken ook. Van voorschoolse opvang voor de kleintjes
met een achterstand via aanpassing van het beroepsonderwijs aan de eisen van
de tijd naar leerrechten voor volwassenen en hogere investeringen in fundamenteel
onderzoek geldt: hiervoor moeten wij willen tekenen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Is het koppelen van bijvoorbeeld de onderwijsbegroting of de uitgaven
in de volksgezondheid aan het BBP, zoals dat met ontwikkelingssamenwerking
ook gebeurt, en het voorstel dat u doet, ingegeven door teleurstelling dat
het via de inhoudelijke argumentatie de afgelopen jaren niet is gelukt? Of
heeft dit een andere achtergrond?De heer Melkert (PvdA):Dit komt voort uit een gevoel, intens beleefd, maar wel bescheiden uitgedragen,
van vreugde, namelijk dat wij de zaken langzaam maar zeker op orde krijgen.
"Op orde" slaat dan op de prioriteiten die wij ons hadden gesteld; het herstelbeleid.
Maar dat is dan wel een basis voor wat je vervolgens moet doen en investeren
in de kwaliteit van de samenleving in sociaal opzicht. Het is nu mogelijk
om dat meer bij elkaar te brengen. Dan vind ik dat wij met elkaar moeten kijken
welke ruimte daarvoor nodig is en welke claim je daarop moet leggen. Iedereen
heeft natuurlijk heel veel wensen. Dat zal de komende jaren ook wel blijken.
Ik zou graag hier de discussie aangaan of er op bepaalde terreinen, die ons
allen raken, niet een zekere voorrang moet worden gegeven, in elk geval de
zekerheid dat daar meer ruimte voor investeren in kwaliteit ontstaat.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het gaat niet om de vraag of er meer ruimte moet komen voor investering
in zorg en onderwijs. Het gaat om de manier waarop dat in uw voorstel aan
de begroting wordt gekoppeld. Dat lijkt mij inflexibel.Het zou zeer goed mogelijk zijn dat als gevolg van de dubbele vergrijzing
die wij de komende jaren meemaken, veel meer aan volksgezondheid moet worden
uitgegeven dan de groei van de economie via dat percentage toelaat. Dan hoor
ik al weer de redenering die collega De Hoop Scheffer in zijn eigen bijdrage
beeldend verwoord heeft, waarin CPB of dit soort Haagse discussies een blokkade
zijn voor dat soort politieke keuzes. Dan word je ook voor een fait accompli
gesteld. Dat is niet iets wat mensen van u en van ons vragen.De heer Melkert (PvdA):Ik pleit niet voor een vast percentage, zeker niet in de zorg. Ik zal
dit toelichten. Uit datgene wat het CPB en de Studiegroep begrotingsruimte
hebben becijferd, ook voor de stijging van het aandeel van de zorguitgaven
in het nationale inkomen in de komende decennia, blijkt wel de geleerden het
nog niet met elkaar eens zijn. Ik zal er geen schattingen naast leggen, maar
ik weet wel dat het afgelopen jaar ondanks de bewuste keuze voor grotere uitgaven –
zie de Miljoenennota 1999 – het aandeel van de zorguitgaven in het nationale
inkomen daalde. Dit is moeilijk te rijmen met de voorspelling dat deze eerder
omhoog moeten, reëel met 3% of meer per jaar, dan omlaag.Ik zal hierbij een suggestie aan het kabinet doen, zodat het duidelijk
wordt wat voor mij de betekenis van een discussie over normen kan zijn. Zowel
voor het onderwijs als voor de zorg kan wellicht in overleg met het Sociaal
en cultureel planbureau worden nagegaan wat de trends zijn en welke aanspraken
hieruit voortvloeien op overheidsbijdragen en eventueel particuliere consumptieruimte.
Hieruit moet blijken welke ruimte het kabinet en de Kamer lange jaren moeten
reserveren voor de kwaliteit van onderwijs en zorg die zij in overeenstemming
achten met de ontwikkeling van de samenleving die zij graag zien. Ik heb hier
dus niet het recept daarvoor klaar, zij het dat de OESO-norm wel uitdaagt;
ik hoor dan ook graag van het kabinet hoe het daarover denkt. Wel vind ik
dit het moment om erover na te denken en ruimte te reserveren naarmate je
concludeert dat deze echt nodig is voor de toekomst.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik wil met u vooral het debat over de begroting 2000 voeren.De heer Melkert (PvdA):Daar kom ik op.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U sprak over de intensivering van de uitgaven aan onderwijs en zorg in
de komende jaren, onder een bepaalde hypotheek. Dan hoor ik graag dat u ingaat
op de vraag waarom een intensivering in onderwijs en zorg voor volgend jaar
niet gerechtvaardigd is.De heer Melkert (PvdA):Deze vraag is een beetje boud. U kunt immers op uw vingers natellen dat
ik kom te spreken over de begroting 2000 en de voorstellen daarin. Dan zal
ik niet de gedachte naar voren brengen dat wij volgend jaar niets moeten doen
op de terreinen van onderwijs en zorg, omdat ik wil wachten tot een beter
moment.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U deelt natuurlijk uw eigen verhaal in, maar ik zou toch graag willen
weten welke voorstellen u wilt doen op de terreinen van zorg en onderwijs.De voorzitter:Ik heb het gevoel dat de heer Melkert hierop hetzelfde antwoord geeft.De heer Melkert (PvdA):U zult er verbaasd van staan.De voorzitter:De heer Rosenmöller kan er altijd nog op terugkomen als hij er niets
over hoort.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ook ik ben verbaasd, maar om een andere reden.De voorzitter:Als u dezelfde vraag hebt als de heer Rosenmöller, zou ik hem niet
stellen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, zeker niet. Ik wil met de heer Melkert meegaan in zijn
doorkijkje naar de wat langere termijn.Hoe je het ook wendt of keert, er wordt een norm vastgesteld. Waarom zou
er dan geen norm voor infrastructuur komen, om maar een voorbeeld te noemen?
Dit land heeft langzamerhand een totaal verkeersinfarct. Mevrouw Netelenbos
zegt dat zij geen geld meer heeft voor nieuwe wegen en spoorwegen. Je kunt
wel takken afknippen, maar dan blijft ook de stam op een gegeven ogenblik
niet meer staan. Met zulke normen knaag je fundamenteel aan datgene waarvoor
wij hier zijn, namelijk het maken van keuzes. De heer Melkert zei net heel
welsprekend dat er politieke keuzes moeten worden gemaakt en in een eerder
deel van zijn betoog dat wij hier verantwoordelijkheden moeten nemen. Wat
hij nu doet, is in het feite het afschuiven van deze verantwoordelijkheden.
Als het goed gaat, komt er vanzelf geld bij, maar als het minder goed gaat,
gaat er vanzelf geld af. Dat is de consequentie van zijn redenering.De heer Melkert (PvdA):Het is precies andersom. Politiek is inderdaad kiezen. Ik stel voor, te
verkennen wat in de toekomst de aanspraken op de zorg- en de onderwijsvoorzieningen
zijn. Wij zullen de uitkomst daarvan wel zien. Uiteindelijk vraag ik aan mijzelf
en aan iedereen om te kiezen om daarvoor te tekenen. Je weet dat je, als je
daarvoor tekent, dezelfde guldens niet kunt uitgeven aan een ander doel, dat
ook belangrijk kan zijn. U moet dan zelf maar aangeven wat u het belangrijkste
vindt. Als u zegt dat het ook ergens anders aan kan worden uitgegeven dan
ben ik dat natuurlijk met u eens. Maar ik vraag aan u om met mij te kiezen.
Het belang van een norm kan zijn dat je wel reserveert voor de groei van een
nationaal inkomen; want of een nationaal inkomen meer of minder groeit, het
is wel groei.De voorzitter:Ik zeg even tegen de heer De Hoop Scheffer, en daarmee ook tegen alle
anderen, dat ik natuurlijk inzie dat er soms veel interrupties gepleegd moeten
worden. Ik heb het niet eerder willen zeggen, maar nu moet ik het wel doen:
zouden wij vanaf nu kunnen afspreken dat ze korter moeten zijn? Meer voeg
ik er niet aan toe, want u begrijpt dat allemaal.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Derhalve dus één zin. Alles kan anders, maar wij zullen
hier ieder jaar, iedere dag en iedere maand met elkaar die afweging moeten
maken of het anders moet en of het anders kan. U legt naar mijn mening een
blokkade voor de politieke keuze die wij in alle vrijheid moeten kunnen maken.De heer Melkert (PvdA):Integendeel, ik leg datgene voor waarvan wij menen dat er echt met voorrang
naar moet worden gekeken. Dat is een keuze. U kunt die keuze kritiseren. U
kunt zeggen: ik zie dat helemaal niet in onderwijs en zorg, want ik zie het
in infrastructuur. Dat kunt u zeggen, want dat is uw goed recht.De voorzitter:Mijnheer Melkert, u daagt de heer De Hoop Scheffer uit en hij wil dat
natuurlijk ook even rechtzetten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Zo ken ik er ook nog een paar. Dat is natuurlijk onzin. Het is zonneklaar
dat ook de CDA-fractie jaar in jaar uit prioriteiten heeft gelegd. En het
gaat te ver als u mij, na zo'n discussie, in de schoenen schuift dat de zorg
voor het onderwijs ons niet ter harte gaat. Nee, zo moeten wij niet met elkaar
omgaan! Het gaat mij om het volgende. Op het moment dat u vast kiest –
u maakt het nu nog een graadje erger dan ik het in de krant las – blijft
er voor ons niets te kiezen over. Als je die keuze hebt gemaakt en je zou
constateren dat minister Peper meer agenten nodig heeft, dan moet je dus zeggen
dat dat niet kan. Dan sta je voor het blok. Dat wil ik vermijden.De heer Melkert (PvdA):U heeft absoluut niet geluisterd naar alles wat ik aan mogelijke aanwending
van de ruimte heb aangegeven. Daar zit altijd ruimte in om meer te doen aan
andere maatschappelijke noden en vereisten die er zijn. De vraag is of je
je rekenschap geeft van de langere termijnontwikkeling, zoals wij met het
AOW-spaarfonds hebben gedaan. Toen hebben wij tijdig geprobeerd te bedenken
wat er over tien, twintig, dertig jaar aankomt. Ik vind in ieder geval dat
het kabinet er goed aan zou doen om de ontwikkelingen in met name de zorgsector
voor de komende tien, twintig, dertig jaar in beeld te brengen en te vertalen
naar de aanspraken die daarvoor nodig zijn. Dan kan hier uiteindelijk een
keuze worden gemaakt: tekenen wij ervoor of tekenen wij er niet voor omdat
wij andere prioriteiten hebben? Dat betekent ook dat wij dan kwalitatief minder
kunnen leveren dan wat mensen graag op hun oude dag gerealiseerd zouden willen
zien. Naar mijn mening is dat een volkomen ordentelijke discussie. Ik wil
u dan ook afraden om u in dit stadium blind te staren op de financiële
kant van de norm. De norm is, wat mij betreft, minstens zozeer een morele
zelfverplichting, namelijk om prioriteit te geven aan datgene waaraan vanwege
de kwaliteit van de gemeenschap voorrang moet worden gegeven, bijvoorbeeld_.De voorzitter:De heer Dijkstal wil u interrumperen.De heer Melkert (PvdA):...bijvoorbeeld boven individuele lastenverlichting.De voorzitter:Nee, mijnheer Melkert, ook voor u geldt dat degenen die willen interrumperen
niet weggaan als u doorpraat, evenmin als u dat doet.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Als de heer Melkert het woord "norm" interpreteert als het
stellen van heldere politieke prioriteiten, ook op langere termijn, kan ik
natuurlijk een heel eind met hem meegaan. Dat is ons werk. Ik ben ook een
beetje in verwarring door iets wat hij eerder uitsprak: de norm als financieel
instrument. Dat is ook het punt van de heer De Hoop Scheffer, want dan leg
je je natuurlijk wel erg vast. Je krijgt dan de vraag: waarom doe je dat niet
op andere terreinen? Ik zou dat niet wensen, maar daar ligt wel de verwarring.De heer Melkert (PvdA):Er is in ieder geval één terrein dat ik ken waar ik zielsblij
ben dat wij er ooit een norm voor hebben afgesproken. Als wij dat niet hadden
gedaan, dan wist ik wel hoe het zou zijn gegaan met de ontwikkelingssamenwerking!
Wat dat betreft kan een norm soms echt zijn betekenis, ook in politieke zin
hebben. Tegelijkertijd wil ik u aangeven dat ik in tweeërlei opzicht
naar zo'n norm kijk. Hij kan een financiële uitwerking krijgen en de
wijze waarop dat gebeurt, is iets voor nadere bespreking. Maar
er is ook een morele kant. Die wil ik ook neerleggen bij het kabinet met het
verzoek om met het Sociaal en cultureel planbureau het initiatief te nemen
om daarover een goede, tijdige en diepgravende discussie met de Kamer mogelijk
te maken.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Hoe meer woorden de heer Melkert gebruikt, hoe minder helder
het voorstel eigenlijk nog is. Maar dat ligt ongetwijfeld aan ons beperkt
vermogen om precies te begrijpen wat de heer Melkert bedoelt. Je kunt een
deel van de noden in het onderwijs kwantificeren: het aantal leerlingen en
de beroepsopleidingen die steeds belangrijker worden zoals ICT. Je kunt een
aantal aspecten echter nooit kwantificeren: de kwaliteit van het onderwijs
en de vernieuwingen die zich niet zozeer in het onderwijssysteem als wel in
de samenleving voordoen. De andere kant van de medaille is dat een harde afspraak
over de norm ook tegen je kan werken in plaats van de mogelijkheid te bieden
om gericht iets extra te doen. Het probleem van deze discussie is ook dat,
als wij het niet helemaal eens zijn met het voorstel van de heer Melkert,
het erop lijkt dat wij de prioriteiten niet delen. Die delen wij wel, maar
ik wil waarschuwen voor al te rigide systemen voor het reserveren van middelen
voor de lange termijn.De heer Melkert (PvdA):Als u het woord "prioriteit" gebruikt – ik ben blij dat de fractie
van D66 dat ook zo ziet – dan ziet u er ook een financiële kant
aan. Anders blijft het toch het verplaatsen van lucht, wat ik niet van u ken.Ik ben van mening dat Alexander Rinnooy Kan heel verstandige woorden heeft
gesproken over de financiële kant. Hij heeft bepleit dat Nederland nu
zeer veel meer ruimte maakt om te kunnen meedoen in de samenleving van morgen.
Ik ben het er zeer mee eens dat daarbij ook kwaliteit hoort. Laten wij dan
ook niet suggereren dat dit met elkaar in tegenspraak is. Meer kwantiteit
en meer vergelijkbaarheid, ook internationaal, is evenwel geboden. Je kunt
het ook omkeren. Hoe meer de minister van OCW meent dat het toch niet nodig
is om naar de OESO-norm toe te groeien, des te meer kunnen wij hem aanspreken
op de vraag wat de kwaliteit van de uitkomst van de inzet van de huidige guldens
is. Laat die discussie daarover gaan. Dan hebben wij nog heel wat met elkaar
te bespreken.De heer De Graaf (D66):Absoluut. Ik ben blij dat u de geestelijke vader van uw gedachten noemt,
want die heeft er inderdaad een belangwekkende uitspraak over gedaan. Ik vind
het belangrijker dat u en ik het erover eens dat wij niet kunnen achterblijven
bij die OESO-norm en dat wij daarin moeten blijven investeren in de komende
jaren – onderwijs heeft niet alleen vandaag een grote prioriteit voor
D66 – dan dat wij zeggen hoe wij over een periode van jaren normen relateren
aan meer of minder economische groei. Daarover bent u niet helemaal helder
geweest. Dat was ook een voorstel van Rinnooy Kan, waarvan ik mij afvraag
of het wel verstandig is geweest. U heeft het omhelsd, maar u neemt er nu
weer afstand van.De heer Melkert (PvdA):De waarde van het voeren van zo'n discussie is dat wij de voors en tegens
daarvan kunnen bekijken.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! U zult begrijpen dat ik aangenaam verrast ben door de enorme
nadruk die de heer Melkert legt op onderwijs en zorg. Op deze twee punten
zijn in de afgelopen vijf jaar veel problemen veroorzaakt in verband met chronisch
geldgebrek. De heer Melkert wil nog spreken over volgend jaar. Het gaat nu
om de periode daarna, na het begrotingsevenwicht. Hij heeft die financiële
norm gesteld. Hij maakte de vergelijking met ontwikkelingssamenwerking en
was blij dat wij daarvoor die norm hadden gesproken. Ik meen toch dat het
daarbij gaat om een wezenlijk andere zaak. Het gaat om het delen van de welvaart
hier met arme gebieden in de wereld. Naarmate het bruto nationaal product
toeneemt, ligt het dan ook in de rede om een vaste fatsoensnorm af te spreken:
dat geven wij aan de Derde Wereld. Op het punt van zorg en onderwijs hebben
de heren Rosenmöller, De Hoop Scheffer en De Graaf net op de uitgavenkant
gewezen. Ik wil ook wijzen op de inkomstenkant. Als het bruto binnenlands
Melkertproduct afneemt, zal dat ongetwijfeld drukken op de zorg en het onderwijs
en zal de impopulariteit van de beroepen in die sectoren toenemen doordat
er weer druk ontstaat op de lonen en de arbeidsomstandigheden en het werktempo
zal oplopen.De heer Melkert (PvdA):Ik heb al gezegd dat in de zorg een vast percentage zeker niet op voorhand
is vast te stellen, omdat daar juist van belang is hoe de demografische
en medisch-technologische component zich ontwikkelt en welk beslag daardoor
wordt gelegd op de ruimte die wij nodig hebben. Dat zullen wij altijd moeten
kwalificeren. Overigens zou het dalen van het bruto nationaal product ons
echt in een totale noodsituatie brengen. Ik kan mij niet herinneren dat het
zich kortgeleden heeft voorgedaan. U hoeft er dan ook niet zo bang voor te
zijn. Ik ben het er overigens mee eens dat ontwikkelingssamenwerking en zorg
en onderwijs twee verschillende grootheden zijn. Toen de heer Dijkstal een
belangstellende vraag stelde, kon ik het echter niet nalaten om nog even te
verwijzen naar de interessante gedachtewisselingen die wij hebben gehad over
de ruimte voor ontwikkelingssamenwerking.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik ben het met de heer De Graaf eens, dat het er niet duidelijker
op wordt.De voorzitter:Volgens mij helpt het als u een korte vraag stelt!De heer Marijnissen (SP):De heer Melkert maakt zelf de vergelijking met ontwikkelingssamenwerking,
waarvoor een vast percentage is afgesproken. Tegelijkertijd zegt hij, dat
het niet als een vast percentage mag worden opgevat. Maar wat is het nu?De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Dat zijn precies de vragen die ik hier naar voren breng met
als doel om tijdig onder ogen te zien wat in een situatie van begrotingsevenwicht –
de heer Marijnissen gaat daar nog even aan voorbij want hij knoopt het meteen
aan iets wat vijf jaar geleden zou hebben gemoeten – waarin juist in
de kwaliteit geïnvesteerd kan worden, waar het kabinet ook voor pleit.
Als er goede gedachten uitkomen over wat je in de komende jaren gaat doen,
is de norm natuurlijk maar een ondergeschikt punt. Ik constateer echter wel
en tot mijn genoegen dat dit in ieder geval aanleiding geeft om daarover diepgaand
van gedachten te wisselen. Ik ben daar tevreden over en nu is het aan het
kabinet en het SCP om dat weer verder uit te werken, opdat wij ook zelf een
beeld kunnen vormen van waar het in de toekomst om gaat. Daar moeten we toch
mee bezig willen zijn!De heer Marijnissen (SP):Ik denk dat er maar één echte norm is en dat is de kwalitatieve
norm in zorg en onderwijs en dat wij van een financiële norm, zoals eerder
door de heer Melkert voorgesteld, waarschijnlijk niets meer zullen vernemen.De heer Melkert (PvdA):Zo relativerend hoor ik u over het algemeen niet spreken als het over
geld gaat! Het zal bij nader inzien dan ook wel weer blijken mee te vallen!De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Er doet zich nog een ander probleem voor. Collega Melkert
verwijst naar de 0,8% voor ontwikkelingssamenwerking, maar daarvan zien we
nu juist bij uitstek dat dit het hoogst haalbare politieke doel wordt, dat
we er verder niet meer over praten en dat men daarachter zijn politieke ambitie
kan laten verschuilen. Daarvoor wil ik toch niet pleiten. Vervolgens is daarmee
nog niets gezegd over de optredende vervuiling van het dan beschikbare budget.
Met andere woorden: je politieke ambitie kan je niet laten schuilen achter
normen die je in procentuele zin aan de begroting stelt.De heer Melkert (PvdA):Maar dat komt niet door die norm zelf, zoals de heer Van Dijke constateert.
Dat heeft te maken met gewoon verschillen van mening, dat wil zeggen of je
de ruimte die nu voor ontwikkelingssamenwerking is gereserveerd daarvoor ook
inderdaad moet inzetten. Ik verwijs in dit verband naar wat wij ook in achtereenvolgende
kabinetsformaties hebben gezien. Dat mag je dus niet verwarren met het instrument.
Het instrument is een afgeleide van de politieke prioriteiten die je stelt
en mijn pleidooi is om te verkennen welke prioriteit wij in de toekomst of
de wat verdere toekomst aan in het bijzonder onderwijs en zorg kunnen geven.Voorzitter! Het contract met de burger krijgt vorm en betekenis. Toen
wij gisteren het minikoffertje van de Derde Dinsdag zagen, begrepen wij ineens
ook waarom de premier deze zomer dan toch op computercursus ging. Anders kan
hij Zalm niet meer volgen! Binnen de marges van een behoedzaam geraamde economische
groei is het kabinet goed op koers. Maar de feiten blijken harder te lopen
dan de fantasie. De minister van Financiën blijft hierdoor onberoerd.
Hij gaat er nog steeds van uit dat de groei in deze regeerperiode de in de
oertijd geraamde 9% niet te boven zal gaan. Daar zit wat in, maar er valt
ook wat van te zeggen. Voordat ik dat doe, voorzitter, vraag ik u toestemming
om een kort intermezzo in te lassen ter ere van onze gewaardeerde schatkistbewaarder
en zijn onafscheidelijke whizzkid."Hulde! Voor Vermeend gold het al, voor Zalm is het nu zover. Bij ons
in de familie kan hij niet meer stuk! De kappers in het lage BTW-tarief! Mijn
vader had niet gedacht dat hij dat nog zou mogen beleven. Ondanks zijn AOW-recht
is hij nog steeds aan de slag. Frits Bolkestein heeft daar een voorbeeld aan
genomen. En nu dit geschenk, tien jaar na het initiatief van Kombrink en Vermeend.
Dat noem ik vooruitgang! En nu de schoenmakers nog!"Terug naar de feiten, voorzitter. We kunnen er niet omheen dat bij de
start van het kabinet uitermate behoedzaam is geraamd. De meevallers tikken
aan en kan worden uitgelegd waarom ook nog in 2000 premies worden verhoogd
ten behoeve van een vermogensinhaal die al is gerealiseerd? Het is overigens
het goede recht van het kabinet dit voor te stellen. Daardoor ontstaat een
solide basis voor verdere groei en werkgelegenheid, en op termijn ook ruimte
voor de nieuwe ambities waarover ik sprak.Voorzitter! Er zijn echter ook goede redenen om al in 2000 de kansen die
de nieuwe welvaart biedt te benutten voor doeleinden die de maatschappelijke
consensus over de richting waarin wij willen, kunnen versterken. Ik doe het
kabinet eerst graag een suggestie aan de hand die niets kost, maar voor het
inkomen van mensen een behoorlijke opkikker kan betekenen. Dat betreft de
jaarlijkse huurstijging. Wij hebben de dagen afgeteld van het bruteringsakkoord
met de woningbouwcorporaties. De huurstijgingen zijn fors geweest, waarmee
destijds rekening was gehouden. Maar de herinvestering van de opbrengst in
de sector is bij de verwachting achtergebleven. Met de staatssecretaris van
VROM staan wij sceptisch tegenover de bereidheid van de corporaties
om nu eindelijk tot de verevening te komen die de nu voor de sociale woningbouw
ingezette kapitalen van de rijke verenigingen binnen het bereik van de relatief
arme verenigingen brengt. Daar komt dan ook nog het advies van De Nederlandsche
Bank bij om de in Europees verband merkwaardig hoge inflatie beter te beteugelen,
door de reële huurstijging zo mogelijk te elimineren. Dat is mogelijk.
Daarvoor is maar één ding nodig: dat de regering de jaarlijkse
huurtrend maximaal gelijkstelt aan het volgen van de prijsontwikkeling. Tel
uit je winst: rust en inkomensruimte voor de huurders, en een teken aan de
corporaties dat het menens is met de noodzaak van verevening. Ik neem aan
dat de minister-president dit gratis meedenken van de kant van onze fractie
op prijs stelt. Kan hij aangeven hoe zijn kabinet het geschenk zal aanvaarden?Voorzitter! Langs nog een andere weg kan rechtvaardigheid in de inkomensverhoudingen
worden vergroot. In het advies bijzondere aanpassing minimumloon doet de SER
een belangrijke aanbeveling. Mensen die van een bescheiden inkomen rond moeten
komen, hebben minder kans op incidentele loonsverhoging, laat staan opbrengsten
uit vermogen. Deze mensen, in het bijzonder mensen met kinderen, zouden met
1% extra koopkracht goed gesteund zijn, aldus de SER. Dit advies spreekt ons
aan, niet in de laatste plaats omdat het de gemotiveerdheid van sociale partners
toont om een redelijk sociaal evenwicht te willen versterken. Het is een pleidooi
voor extra koopkracht, bovenop de koppeling van het minimumloon aan de gemiddelde
lonen. Dit zou naar onze mening de vorm kunnen krijgen van een "koppeling-plus",
die de lagere inkomens een plus bezorgt, zonder nare effecten voor de werkgelegenheid.
In samenhang met verdubbeling van de kinderbijslag en een gerichte verhoging
van de Wet tegemoetkoming studiekosten kunnen zo ook de extra kosten worden
gedekt die veel mensen met kinderen ervaren. Ook voor gezinnen met een middeninkomen
rijzen de kosten van studieboeken de pan uit. Ik wil echter ook het pleidooi
van mijn collega Sharon Dijksma herhalen om het uitgeverskartel van schoolboeken
een minder vrije hand te geven.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Betekent uw interpretatie van het advies van de SER dat daarmee alle uitkeringsgerechtigden
op het sociaal minimum er 1% op vooruitgaan?De heer Melkert (PvdA):Het hangt natuurlijk altijd af van de samenstelling van de maatregelen.
Ik vind het in ieder geval belangrijk dat daarin ook gezinnen met kinderen
een nadrukkelijke plaats krijgen. Maar het doel moet inderdaad wel zijn om
mensen met een laag inkomen met kinderen in de orde van grootte van 1% koopkracht
extra te kunnen geven. U begrijpt ook wel dat je dat op zeer verschillende
manieren kunt doen en dat de bedragen niet altijd tot achter de komma zijn
af te ronden, maar als globaal doel kan ik dat zo wel zeggen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Op het sociaal minimum zitten mensen met en zonder kinderen. Geldt die
1% voor alle categorieën daar?De heer Melkert (PvdA):Ik denk dat ook mensen op een sociaal minimum zonder kinderen die extra
ondersteuning zouden moeten kunnen krijgen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als ik dat vergelijk met onze tegenbegroting, waar die 2% in zit, hebben
wij dan voor de helft winst, en dat al na drie uur vergaderen! Dat is niet
verkeerd en het belooft nog het een en ander! Dat kost ongeveer een miljard,
is onze berekening, niet op de achterkant van een sigarendoos, maar nauwkeurig.
Hoe wilt u dat financieren? In combinatie met verdubbeling van de kinderbijslag
wordt het iets meer dan 1,1 mld.De heer Melkert (PvdA):Hierbij geldt hoe je dat precies gaat doen. Ik geloof niet dat wij de
vergadering zouden moeten vermoeien met het uit de la trekken van alle varianten
die je daarop kunt loslaten. Ik ben natuurlijk graag bereid om er een uur
over vol te praten, maar volgens mij loopt de zaal dan echt leeg.De voorzitter:Ik vind dat het vandaag reuze meevalt.De heer Melkert (PvdA):Toch zou ik graag aan het kabinet vragen om mee te denken over hoe dat
het beste zou kunnen. Ik geef graag in mijn eerste termijn de elementen aan
die wij van belang vinden. Mocht het zo zijn dat het kabinet er niet helemaal
uitkomt, dan zijn wij natuurlijk graag bereid om daarvoor zelf voorstellen
te doen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik zou hierover toch nog een vervolgvraag willen stellen, omdat wij onszelf
uitgeput hebben in de financiering van ons tegenvoorstel. Vindt u dat er structureel
ruimte is op de rijksbegroting om dit te financieren, bijvoorbeeld als gevolg
van het feit dat binnen het uitgavenkader sociale zekerheid meevallers te
noteren zijn? Denkt u dat die structureel zijn?De heer Melkert (PvdA):Er is ruimte. Dat geeft het kabinet trouwens ook zelf aan. Ik heb al eerder
gezegd dat het op zichzelf het goede recht is van het kabinet om dat geld
even te reserveren. Wij zullen ongetwijfeld met de minister-president nog
te spreken komen over de vraag hoe je ertegenaan moet kijken. Het is heel
duidelijk dat het geen onbeperkte ruimte is. Onze voorstellen moeten daarin
natuurlijk passen. Als ik daar geen mogelijkheden voor zou zien, zou ik hier
natuurlijk niet zeggen dat ik toch vind dat er iets zou moeten gebeuren.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het kabinet geeft aan dat die meevaller in de sociale zekerheid van 1,4
mld. in de loop van de komende twee jaar verdampt naar 100 mln. in 2001. Is
het nu een boekhoudkundige truc en is het geld dus wel degelijk te gebruiken,
al dan niet geheel? Of is hier sprake van een incidentele meevaller die dus
niet gebruikt kan worden voor bijvoorbeeld de verhoging van het sociaal minimum
met 1% en voor wat extra kinderbijslag? Het antwoord op die vraag is heel
wezenlijk, omdat je dan steun verleent aan dan wel wat afstand neemt van de
wijze waarop de Miljoenennota 2000 is ingericht.De heer Melkert (PvdA):Ik moet voorzichtig zijn, want die cijfers zijn natuurlijk pas onlangs
tot stilstand gekomen. Ik zou het kabinet niet van trucs verdenken. Volgens
mij is het boekhoudkundig consequent wat daar gebeurt. Echter,
wat consequent is, dus de doorrekening van meevallers in de sociale zekerheid
naar de jaren 2001 en 2002, behoeft nog niet altijd wijsheid te zijn om te
volgen. Op dat punt hebben wij ook echt wel een paar vragen aan het kabinet
hoe wij dat moeten zien tegen de achtergrond van de wel zeer grote waarschijnlijkheid
dat de economische groei in 2001 en 2002 hoe dan ook wat hoger zal uitvallen
dan waarmee nu is gerekend.De heer Van Dijke (RPF):Collega Melkert sprak over de steeds toenemende kosten wat betreft schoolgeld.
Ik zou daar nog aan willen toevoegen de kosten die gepaard gaan met het naar
school gaan als zodanig. Steeds meer wordt verondersteld dat kinderen een
computer thuis hebben waar ze gebruik van kunnen maken, hetgeen voor gezinnen
met kinderen een enorm beslag op het huishoudbudget legt. Zou het niet veel
meer voor de hand liggen om het schoolgeld structureel en substantieel te
verlagen dan een steeds grotere groep mensen afhankelijk te maken van een
loket om daar hun hand op te houden?De heer Melkert (PvdA):De heer Van Dijke heeft zeker een punt waar hij andere elementen noemt
die het naar school gaan duur kunnen maken voor de ouders. Toch meen ik wel
dat met de mogelijkheden die er nu zijn via de kinderbijslag en de Wet tegemoetkoming
studiekosten, een behoorlijke ondersteuning kan worden gegeven.De heer Van Dijke (RPF):Ik ontken niet dat met de tegemoetkoming studiekosten een tegemoetkoming
aan de ouders wordt gegeven. Ik stel slechts vast dat de groep mensen die
hun hand bij een loket moet gaan ophouden, steeds omvangrijker wordt. Het
is toch een in zichzelf gelegen doel om die groep kleiner te maken?De heer Melkert (PvdA):Dat weet ik niet. Als je echt het idee hebt dat het wat betreft de bekostiging
van het schoolsysteem goed is dat de maatregelen worden getroffen zoals die
in de begroting zijn voorgesteld en je tegelijkertijd wilt dat mensen die
dat niet kunnen opbrengen daarin ondersteund worden, dan is het op zichzelf
legitiem om de keuze te doen zoals die nu in het systeem zit.De heer Van Dijke (RPF):Maar vindt u niet dat ouders eigenlijk in staat moeten worden gesteld
om de kosten die gepaard gaan met kinderen uit hun inkomen te betalen, zonder
zich bij wat voor loket dan ook te moeten vervoegen teneinde daarvoor een
vergoeding te ontvangen?De heer Melkert (PvdA):Ik vind dat ouders die het wel kunnen betalen – dat zijn er ook
heel wat – kunnen bijdragen.De heer Van Dijke (RPF):Maar het groepje dat dat zelfstandig kan, zonder dat zij naar een loket
moeten gaan, wordt steeds kleiner. Dat is toch een verontrustende ontwikkeling?De heer Melkert (PvdA):Er moet wel een balans zijn tussen het beeld van de groep aan de ene kant
en dat van de groep aan de andere kant.De heer Marijnissen (SP):De heer Melkert gaf zojuist een gratis advies aan het kabinet, namelijk
om de huurverhoging te beperken tot de inflatie. Hem zal ongetwijfeld ter
ore zijn gekomen dat mijn fractie ook een gratis advies heeft voor het kabinet.
Dat kost ook niets, maar draagt wel bij aan meer rechtvaardigheid. Dat is
het inkomensafhankelijk maken van de kinderbijslag. Ik wil van de gelegenheid
gebruik maken om een reactie van de heer Melkert te vragen, temeer omdat een
geacht ex-Kamerlid van de PvdA, de heer Moor, er eind jaren tachtig een fel
pleidooi voor heeft gehouden in deze Kamer. Ik wil even kijken of dat sociaal-democratische
idee nog steeds ingang kan krijgen bij de PvdA-fractie.De heer Melkert (PvdA):Wij kennen beiden de heer Moor heel goed. Wij zijn in het algemeen voorstander
van een brede verzorgingsstaat, die het mogelijk maakt om naast gerichte inkomenssteun
iedereen inkomensvoordelen te bieden in die situaties waarin een algemene
maatschappelijke betekenis kan worden toegekend aan in dit geval het hebben
van kinderen. Dat doet ook een beroep op de solidariteit van alleenstaanden
en tweeverdieners zonder kinderen. Wij sluiten ons echter niet af voor een
verkenning van aanvullende opties waar gezinnen met lagere inkomens meer voordeel
van zouden kunnen hebben. De heer Marijnissen weet ook heel goed dat in de
vorige kabinetsperiode de kindertoeslag in de individuele huursubsidie is
geïntroduceerd. Dat is een voorbeeld. Er zijn misschien nog andere voorbeelden
te bedenken. Ik vind het dan ook niet slecht om daarover te spreken, maar
dat behoeft niet per se ten koste te gaan van de huidige systematiek van kinderbijslag.De heer Marijnissen (SP):Ik doe mijn best om het te begrijpen. De vraag was heel eenvoudig: is
er met u te praten over inkomensafhankelijke kinderbijslag? Dat betekent dat
je het weghaalt bij de mensen met een inkomen boven de twee ton, dat je het
afbouwt bij inkomens tussen de één en twee ton en dat je hetgeen
je daarmee verdient, ongeveer 250 mln., geeft aan mensen met een netto jaarinkomen
van ƒ 36.000 of minder. Dat betekent dat je die ƒ 600 die Paars
I gemiddeld per gezin heeft afgepakt in de kinderbijslag, in ieder geval aan
die groep mensen terug kunt geven. Valt daar met u over te praten of niet?De heer Melkert (PvdA):Weghalen en afpakken, zo gaat het in de praktijk niet volgens mij. Je
moet je ook afvragen of je er bij een belangrijk en veel Nederlanders zekerheid
biedend systeem als de kinderbijslag wijs aan doet om dat op zijn kop te zetten.
Dat neemt niet weg dat wij altijd aanspreekbaar zijn op wat er ook voor gezinnen
met lagere inkomens kan worden gedaan als er ruimte voor is. Dan laat zich
ook open bediscussiëren de wijze waarop dat zou moeten kunnen.De heer Marijnissen (SP):De SP heeft het Nipo gevraagd hier onderzoek naar te doen. Dan blijkt
dat de mensen, waarvan u nu zegt dat je het niet zomaar af kunt pakken, het
in meerderheid een juist uitgangspunt vinden. Hoe lager het inkomen, hoe hoger
de kinderbijslag. Dat zijn mensen met een inkomen boven de ton. 57% daarvan
vindt dat een goed principe. Ik reik het u nu aan. Het komt nota bene voort
uit uw eigen gedachtegoed uit de jaren tachtig. Het is verdedigd door uw fractie.
Het is een beetje in de vergetelheid geraakt, maar ik breng het nu opnieuw
naar voren. Dan zegt u: je moet het niet afpakken van die rijken.
Dat kan ik echt niet begrijpen, want je genereert daarmee geld dat je kunt
geven aan die mensen waarvan wij allebei vinden dat die het beter kunnen gebruiken.De heer Melkert (PvdA):Wij hebben natuurlijk ook ons belastingsysteem nog. Verwijzingen naar
ons gedachtegoed in de jaren tachtig vind ik niet altijd even inspirerend.De heer Marijnissen (SP):Maar juist op dit punt zou ik denken dat, daar waar u een verhoogde belangstelling
aan de dag legt voor zorg, onderwijs en armoedebestrijding_De voorzitter:Uw vraag is duidelijk, mijnheer Marijnissen. En ik heb niet het idee dat
u nog een ander antwoord krijgt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil even terugkomen op het SER-advies. De heer Melkert zei dat alle
mensen met een minimumuitkering 1% erbij zouden moeten krijgen. Dat staat
echter niet in het SER-advies. De minister van Sociale Zaken zei verleden
week in een overleg: ik vind niet dat iedereen daarvan zou moeten kunnen profiteren
en dat iedereen er wat bij zou moeten krijgen. De SER adviseert een gerichte
inzet, omdat hij bang is voor de gevolgen voor de arbeidsmarkt als dat niet
gebeurt. Als je vasthoudt aan de stelling die de heer Melkert zojuist naar
voren bracht, moet je niet tegelijkertijd instemmen met een verhoging van
het arbeidskostenforfait die de afstand tussen uitkering en werk juist groter
maakt. Het is van tweeën één.De heer Melkert (PvdA):Ik heb geen voorstel gedaan voor verhoging van het arbeidskostenforfait.
Dat is een voorstel van het kabinet.De SER wijst inderdaad op de degenen die langdurig op een minimum zitten
en dan met name op mensen met kinderen. De SER adviseert echter om deze mensen
langs fiscale weg te steunen. Dat is een wijs advies, omdat bij de meeste
andere instrumenten de armoedeval op de loer ligt. De SER heeft niet aangegeven
welke fiscale instrumenten zich daar het best voor lenen. Dat fiscale middel
moeten wij zelf zoeken en ik denk dat wij daarbij het beste kunnen aansluiten
bij de ideeën van de PvdA over de koppeling-plus. Met maatregelen gericht
op de laagste schijf in de loon- en inkomstenbelasting kun je in overwegende
mate de mensen met lage inkomens tegemoetkomen. Verdere mogelijkheden liggen
er in de overgang tussen de eerste en de tweede schijf, maar misschien word
ik dan wat al te technisch.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Over de precieze instrumenten kunnen wij nog verder praten. Ik merk wel
op dat wij het nu over een groep hebben die helemaal niet onder de eerste
schijf valt. De kern van het SER-advies is dat er gerichte maatregelen moeten
worden genomen.De heer Melkert (PvdA):Dat zal binnen het nieuwe systeem niet het probleem zijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik stelde die vraag juist, omdat ik wil weten of u dit beleid, met het
oog op de gevolgen voor de arbeidsmarkt, gericht in wilt zetten. Ten slotte
concludeer ik dat uw redenering inconsequent is, tenzij u straks de plannen
voor het arbeidskostenforfait afschiet.De heer Melkert (PvdA):Mijn redenering is zeker niet inconsequent, want ook de algemene instrumenten
voor lastenverlichting in de premie- en belastingsfeer kunnen gericht worden
ingezet. Daarmee kom ik echter op de la met varianten en die houd ik voorlopig
liever gesloten.Voorzitter! Ik hoor graag de toezegging van de minister-president dat
een eventuele verhoging van het arbeidskostenforfait in haar geheel wordt
opgenomen in de heffingskorting op arbeid die volgend jaar in werking moet
treden. Op dat moment verandert immers de systematiek van het arbeidskostenforfait.Er zijn, naast de maatregelen die wij in de inkomenssfeer willen treffen,
nog andere knelpunten die niet kunnen wachten tot de cijfers aan de feiten
zijn aangepast.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik hoor dat de heer Melkert naar een onderwerp overgaat, maar ik hoor
toch graag zijn opvatting over de verhoging van het arbeidskostenforfait in
de begroting voor 2000.De heer Melkert (PvdA):Voor mijn fractie staat voorop dat de effecten voor de inkomensverdeling
overeen moeten komen met de doelen die door de SER zijn bepleit. Er zijn verschillende
mogelijkheden om die doelen te bereiken. De voorstellen van het kabinet zijn
niet onaantastbaar, maar vooralsnog baseren wij ons hier wel op en wij gaan
ervan uit dat daarmee uiteindelijk het gewenste resultaat kan worden bereikt.
Het resultaat staat voor ons voorop.De heer De Hoop Scheffer (CDA):"Uiteindelijk" is in dit geval morgenavond. Het debat over de begroting
2000 eindigt dan en daarom wil ik ook nu van u horen wat uw standpunt is over
een verhoging van het arbeidskostenforfait met 800 mln., een verhoging die
de afstand tussen uitkering en werk alleen maar vergroot. Ik vind dat u deze
vraag niet mag ontvluchten door te verwijzen naar de lange termijn en het
belastingplan. Daar komen wij te zijner tijd nog wel op terug. Ik wil boter
bij de vis: accepteert u het voorstel van de regering nu wel of niet? Uw opmerking
over het verplaatsen van het arbeidskostenforfait naar de heffingskorting
is interessant, maar dat is wel iets dat volgend jaar pas speelt.De heer Melkert (PvdA):In het SER-advies is sprake van een extra inspanning bovenop hetgeen het
kabinet voorstelt. Hieruit blijkt dat de SER geen moeite heeft met de verhoging
van het arbeidskostenforfait, mits de aanvullende maatregelen worden genomen
die door hem worden bepleit. Wij moeten bezien hoe die maatregelen vorm kunnen
worden gegeven. Dat is mijn uitgangspunt in deze discussie. Ik ben verder
betrekkelijk optimistisch. Ik denk dat wij morgenavond kunnen zien hoe die
aanvullende maatregelen tot hun recht kunnen komen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Melkert moet "sterk en sociaal" wel waarmaken, niet de ene keer
"sterk en sociaal" en de andere keer "de economie". Ik krijg geen antwoord
op mijn vraag.De heer Melkert (PvdA):U krijgt mede geen antwoord op uw vraag omdat ik die la met varianten
dicht wil laten om het debat een beetje aardig te houden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb die la niet nodig.De heer Melkert (PvdA):Maar ik wel, dat zal ik u morgen laten zien.De voorzitter:Misschien is dit het moment om te zeggen dat degene die daar staat over
zijn eigen antwoorden gaat. Dat schijnt iedere keer gezegd te moeten worden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb die la ook nodig, maar nu nog niet.De heer Melkert (PvdA):Verder duurt het debat twee dagen. Dat hebben we zo afgesproken.De voorzitter:Ik wil nu alleen nog korte vragen horen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mijn korte vraag is of het arbeidskostenforfait, zoals het kabinet dat
voorstelt, mogelijkerwijze een financieringsbron kan zijn voor die 1% extra
die hij wil bepleiten.De heer Melkert (PvdA):Ik vind niet dat je dat onder alle omstandigheden moet uitsluiten. Ik
wil van het kabinet eerst weten wat het zelf met het arbeidskostenforfait
voor ogen heeft en hoe het aankijkt tegen de extra claim die de SER legt.
Dat zal op een of andere wijze wel met elkaar verbonden moeten worden. Zoveel
is wat mij betreft zeker als gewenste uitkomst van dit debat.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U zegt het alsof u heel veel ruimte biedt, maar het zal wel iets te maken
hebben met de opvatting in de coalitie.De heer Melkert (PvdA):Ik vind overigens verhoging van het arbeidskostenforfait op zich niet
slecht. De vraag is, en daar gaat het nu toch ook om, of voor mensen die daar
niet van profiteren, de niet-werkenden er iets "overblijft" van de ruimte
die wij hebben. Dat is het pleidooi van de SER.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De keuzes kunnen gemaakt worden. Interessant is tot nu toe dat uit de
interrupties en de bijdragen van de heer De Hoop Scheffer naar voren komt
dat het CDA en GroenLinks vinden dat het kabinet de verkeerde weg inslaat
met 800 mln. lastenverlichting via het arbeidskostenforfait. Wij zouden dat
bedrag gerichter willen inzetten. Je kunt er dan over discussiëren hoe
je dat precies doet, maar dat kan via de zeer kleine opening die u biedt op
een meerderheid rekenen. U biedt alleen heel weinig ruimte. Het is de vraag
of je die lastenverlichting dan inderdaad voor een deel moet geven ook aan
die werkenden hoog in het inkomensgebouw, terwijl die daar nauwelijks iets
van merken, of dat je dat mee in wilt zetten voor gerichte maatregelen waar
de SER, het CDA, u, GroenLinks en anderen ongetwijfeld later op de dag, voor
pleiten.De heer Melkert (PvdA):Wij staan echt heel dicht bij elkaar. U weet dat wij niet voor niets er
echt werk van hebben gemaakt in het regeerakkoord om in het belastingplan
van het arbeidskostenforfait af te komen. Want in zijn effecten naar de bovenkant
is dat dus niet goed. Het kabinet heeft dit nog een keer gedaan, maar wat
mij betreft wel onder het beslag dat dat volgend jaar ingebouwd wordt in de
nieuwe systematiek. Dat zal moeten. Vervolgens...De voorzitter:Mag ik de heer Melkert ook vragen om korter te antwoorden. Ik probeer
al tot korte vragen te leiden, maar soms kan de spreker daar zelf ook heel
veel aan doen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het kan ook aan de onhelderheid van het betoog liggen. Overigens zeg ik
tegen de heer Rosenmöller dat hij het CDA niet om tien voor half drie
op dit punt al in de tas heeft, want wij hebben daar nog een flinke discussie
over te voeren. Als ik echter de afgelopen tien minuten over dit onderwerp
overzie, dan ligt het probleem dus nu op het bord bij de premier, want de
heer Melkert doet er geen uitspraak over.De heer Melkert (PvdA):De premier heeft een groot probleemoplossend vermogen. Ik heb er daarom
wel vertrouwen in dat wij er ook in het gemeen overleg goed uitkomen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Uw antwoord op mijn conclusie is dus ja. Het ligt bij de heer Kok op zijn
bord.De heer Melkert (PvdA):Ik zeg het precies zoals ik het heb gezegd, maar ik mocht er niet meer
dan twee zinnen aan besteden van de voorzitter.De voorzitter:Ik had nooit kunnen dromen dat u mij nog eens als uw beschermer zou opvatten.De heer Melkert (PvdA):Dat zou slechter kunnen, mevrouw de voorzitter!In de zorg zien wij met lede ogen hoe overschrijding van de kosten van
geneesmiddelen wordt afgedekt door een incidentele onderuitputting van bouwkosten.
Dat zou niet zo belangrijk zijn, ware het niet dat de uitbreiding van de dagbesteding
van gehandicapten en de verhoging van het zak- en kleedgeld in verpleeg- en
verzorgingshuizen dringend nodig zijn. Ook investeringen in de eerstelijns
psychische zorg en in het terugdringen van de wachtlijsten in de ziekenhuizen
zijn van groot belang voor de aanpak van arbeidsongeschiktheid. Enige aanpassing
lijkt ons hier redelijk.In het onderwijs komt het er nu op aan meer ruimte te verlenen aan initiatieven
die achterstanden en voortijdig schoolverlaten kunnen verminderen. De brede
buurtschool kan in veel steden heel veel betekenen. Scholen in achterstandswijken
moeten de beste leraren kunnen aantrekken. Onderwijsassistenten kunnen veel
toevoegen en taal, taal en nog eens taal, ook voor de allochtonen die al langer
in Nederland verblijven, is de sleutel tot inburgering. Wij mogen daarop niet
langer wachten dan strikt noodzakelijk om het ook te kunnen organiseren.Voorzitter! Mijn fractie denkt dat het kabinet op één punt
de boot dreigt te missen. Ik doel op de arbeidsvoorwaarden in het onderwijs
en de zorg. Ik geef de regering in overweging om nog eens naar haar eigen
teksten te kijken. Die zijn moeilijk anders te begrijpen dan als een alarmklok
die wordt geluid tegen het dreigende tekort aan leerkrachten en verpleegkundigen.
Zelfs de regeerakkoorddoelen dreigen zo uit zicht te raken. Hoe kan dan toch
een uitgavenreserve van 250 mln., die in ieder geval is bedoeld voor uitgaven
in deze sfeer, achter slot en grendel blijven? Mijn fractie
wil graag dat de regering voor beide sectoren een urgentieplan voor de aanpak
van de arbeidsknelpunten opstelt en de hiervoor noodzakelijke middelen uit
deze reserve beschikbaar stelt. Goedkoop nu is verschrikkelijk duurkoop later!Voorzitter! Onze ambities hebben niet alleen betrekking op de financiële
ruimte. Het gaat ook om de fysieke ruimte. De vijfde nota ruimtelijke ordening
biedt een kans. De druk van de markt zal vindingrijk naar duurzame inpassing
in de ruimte moeten worden geleid. Het gaat dus om leiden en niet om het aan
de leiband houden. De leiband van de projectontwikkelaar die zijn Vinex-opdracht
uitvoert zonder fantasie; van de wethouder die de grond voor een appel en
een ei de deur uitdoet om de concurrent om de hoek voor te zijn; van de grondeigenaar
die in zijn handen wrijft als de overheid met de pet in de hand langskomt
om veel te duur grond voor de gemeenschap aan te kopen. De PvdA stelt zich
op het standpunt dat grondbeleid gericht moet zijn op een zorgvuldige en rechtvaardige
verdeling van de in Nederland zeer schaarse factor grond. Wij maken ons zorgen
over de vele knelpunten die wij steeds meer tegenkomen bij de ordentelijke
bestemming daarvan. Ik wil de regering uitnodigen om met mij een aantal belangrijke
vragen onder ogen te zien. Zien wij het goed dat op steeds meer locaties de
grondprijs projecten van sociale woningbouw ernstig hindert zo niet onmogelijk
maakt? Waarom worden te veel verlaten bedrijfsterreinen niet opnieuw voor
dat doel ingezet zodat de druk op nieuwe uitleggebieden kan worden verminderd?
Klopt het dat de ambitie om in het natuurbeleid een ecologische hoofdstructuur
te scheppen ernstige belemmeringen ondervindt van de explosieve stijging van
de grondprijs? Hoeveel is de geplande natuurontwikkeling hieraan tekortgekomen
en hoeveel heeft Domeinen hieraan overgehouden? Is het waar dat grote infrastructuurprojecten
blijven steken in de kostenopdrijving van de locaties die nu juist de baten
zouden moeten genereren om de investeringen rendabel te krijgen? Is ons land
niet een paradijs voor projectontwikkelaars?Ik pleit ervoor dat het kabinet haast maakt met een grondbeleid dat deze
vraagstukken fundamenteel aan de orde stelt. Ik pleit voor een agenda van
de grondpolitiek, die ruimte biedt voor een verkenning van onder meer de mogelijkheden
tot verruiming van voorkeursrechten, verbreding van onteigeningsgrondslagen,
aanpassing van schadevergoedingsregelingen en uitbreiding van baatbelastingen.
De minister van VROM heeft naar aanleiding van een recente uitspraak van de
rechter in Utrecht terecht actie onderomen, maar voor alle overige aspecten
wordt naar de evaluatie van de Wet voorkeursrecht gemeenten verwezen. Dat
vinden wij laat. Waarom zou dat niet eerder kunnen? Wij doen een beroep op
de legendarische dadendrang van Jan Pronk. Dat moet toch scoren?Voorzitter! Een mens heeft mijlpalen nodig. De wisseling van de eeuw is
een ijkmoment om de stand van de beschaving te peilen. Een eeuw geleden was
de Wet op de kinderarbeid nog jong. Het heeft nog lang geduurd voordat alle
kinderen van de touwbaan, het boerenerf of de fabriek vandaan bleven en onderwijs
genoten. Vandaag de dag is in Bangladesh en zoveel andere landen temidden
van de moderne rijkdom voor de armste kinderen de 20ste eeuw nog niet begonnen.
Honderd jaar geleden werden vrouwen in Nederland in de Troonrede nog niet
aangesproken door de vorstin. Het veranderen van de machtsverhoudingen tussen
mannen en vrouwen is een taai proces. Toch wordt er elke dag meer bereikt.
Maar in grote delen van de wereld tellen vrouwen niet mee, soms zelfs letterlijk
niet, zoals in de Chinese bevolkingsregisters. In de tweede helft van de 19de
eeuw werd uiteindelijk ook door ons land de slavernij van zwarten afgeschaft.
Nu pas brengen we het op, de feiten vast te leggen in het geheugen van de
natie. Komt het er overigens in het jaar 2000 van, van dat monument tegen
de slavernij?Voor ons hier en onze generaties is de 20ste eeuw een tijdperk van verwerving
van ongekende vrijheid geworden. De eeuw van de vrijheid voor de gelukkigen.
Maar de vrijheid staat onder druk. Zij is ongelijk verdeeld en er is een groeiend
gevoel dat de eigen leefomgeving op straat en in het openbaar vervoer niet
meer veilig is. Meer Nederlanders worden slachtoffer van een geweldsdelict,
maar doen daarvan minder aangifte. Eigenrichtingacties door buurtbewoners
zijn niet goed te keuren, maar ze vertolken de onmacht van ouders die bang
zijn dat hun kinderen niet meer terugkeren naar huis. Veiligheid is een grondrecht.
Als je je niet veilig voelt, kun je niet werkelijk van welvaart of vrijheid
genieten. De Chinese restauranthouder die zijn aangifte van afpersing intrekt,
buigt voor een staat binnen de rechtsstaat. Hoe voelen de burgers zich van
een land waarin het niet meer vanzelf spreekt dat de politiek optreedt bij
massale ordeverstoringen, omdat men het "verstandiger acht niet te escaleren".
Als de overheid geen veiligheidsgarantie meer kan bieden, schiet zij tekort
in een van haar meest klassieke taken, de handhaving van de publieke orde,
de "vis publica".Vrijheid vereist beveiliging. Het gaat er allereerst om vast te stellen
wat we niet pikken. Daarin was minister Peper helder na de glasscherven van
Rotterdam. Wij zullen hem en onszelf daaraan consequent moeten houden. Het
integrale veiligheidsprogramma dat hij en minister Korthals hebben aangeboden,
is het contract met de burger. Die moet erop kunnen rekenen dat dat akelige
gevoel na verloop van tijd minder wordt.De directe op de burger gerichte benadering mag nog wel wat meer uit de
verf komen met de aandacht voor slachtoffers van delicten. Ik breng in herinnering
de motie die in 1996 vroeg om versterking van de positie van verkeersslachtoffers;
die is nog niet uitgevoerd.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik herinner mij de algemene beschouwingen van vorig jaar waarin
collega Melkert aandrong op na te rekenen doelen die het kabinet zou moeten
stellen. Heeft hij in gedachten wat bij dat gevoel van veiligheid het na te
rekenen doel zou zijn waaraan hij het kabinet zou willen houden?De heer Melkert (PvdA):Ik denk daarbij aan wat het kabinet in ieder geval in het integraal veiligheidsprogramma
heeft aangegeven, dat wil zeggen hoe met de inzet van instrumenten waaronder
het optreden van politieagenten, maar ook verbetering van de organisatie en de afrekenbaarheid op resultaten, ook kwantitatief inzichtelijk
kan worden gemaakt of wij voortgang boeken. Dit programma biedt mijns inziens
een goede toets, ook voor de komende jaren.De heer Van Dijke (RPF):Dus ik moet mij die na te rekenen doelen niet voorstellen in de sfeer
van de toename van het aantal aangiften of de afname van het aantal geweldsdelicten?De heer Melkert (PvdA):Ik vind dat in ieder geval heel belangrijke thermometers om te meten of
wij op de goede weg zijn. In het programma worden daarover ook nadrukkelijk
uitspraken gedaan.Voorzitter! Vrijheid bestaat ook niet zonder solidariteit. Dat is het
maken van ruimte voor mensen die niet zomaar mee kunnen omdat ze ergens, van
geboorte af aan of onderweg in hun leven, oplopen tegen ziekte of gebrek.
Onze fractie zal in de komende maanden veel tijd uittrekken voor een grondige
bespreking van allerlei kwesties die te maken hebben met de ontwikkeling van
de medische techniek en de maatschappelijke en individuele gevolgen hiervan.
Onze normen en waarden worden hier op het scherpst van de snede getoetst.
Het is de taak van politici om zich uit te spreken over de ethische kant van
fundamentele levensvragen. Ik pleit ervoor om daarnaast bij die ethische keuzes
ook de praktische kanten aan bod te laten komen. Een indringend voorbeeld.
In ons land groeien een paar honderdduizend kinderen op die op jonge leeftijd
een ernstige ziekte overleven of chronisch ziek kunnen worden genoemd. Hun
gemiddelde levensverwachting ligt zeer veel hoger dan nog maar enkele tientallen
jaren geleden. Onderzoek toont aan dat veel ex-patiënten later somatische
effecten ontwikkelen en dat het merendeel van jonge volwassenen met een chronische
ziekte zich geen succesvolle positie op de arbeidsmarkt kan veroveren. De
kindergeneeskundige prof. Heymans pleit ervoor om de consequenties van succes
in de geneeskunde hoger op de politieke en maatschappelijke agenda te plaatsen.
Ik leg die vraag aan de regering voor. Het is weer een deel van de WAO-puzzel,
waar we voor ons eigen gevoel maar geen greep op krijgen. Ik denk dat wij
soms zullen moeten accepteren dat niet alles en iedereen in onze geordende
schema's past. Maar iedereen hoort er wel bij.Vrijheid krijgt haar ultieme expressie in cultuur. Staatssecretaris Van
der Ploeg neemt in ieder geval veel vrijheid om uit te dagen en op te schudden.
Het streven om de nieuwe diversiteit van Nederland meer in het cultuuraanbod
tot uitdrukking te brengen, heeft onze steun. Ook de wereld van cultuur kent
een kansenhiërarchie. Het is de moeite waard om de voorwaarden te scheppen
waaronder meer mensen hun kansen kunnen beproeven.Voor de Partij van de Arbeid blijft het een verklaard doel van cultuurpolitiek
dat met een grote verscheidenheid aan mogelijkheden met zoveel mogelijk mensen
een cultuurband wordt gesmeed. In een aantal landen wordt het begin van het
nieuwe millennium aangegrepen om de nationale kunstschatten de prominente
plaats te geven die een trotse cultuur hun behoort toe te kennen. In ons land
wordt al geruime tijd gewerkt aan het masterplan dat het Rijksmuseum in topconditie
voor ten minste de komende honderd jaar moet brengen. Terug naar de oorspronkelijke
schepping van Cuypers, met veel meer gastvrijheid voor de 1,5 miljoen bezoekers
die er nu per jaar komen. Het debat van vandaag mag, nee moet ook over ambities
gaan. Wat mij betreft past daar ook de ambitie om in het Rijksmuseum de mogelijkheid
te bieden een vooraanstaand museum van internationale allure te blijven. Ook
daarin moeten we investeren. Ik zou de regering erkentelijk zijn indien zij
hiertoe het initiatief zou willen nemen.Initiatief en investering. Nederland is aangekomen in een tijdperk waarin
wij het aan onszelf verplicht zijn om in kwaliteit te investeren. De Partij
van de Arbeid wil hieraan bijdragen, met oog voor de realiteit die nooit voor
lang vaststaat en in een ommezien andere eisen kan stellen. We kunnen realistisch
zijn omdat we onder alle omstandigheden het vuur van een ambitie, met vonken
van ons ideaal, zullen aanwakkeren.De vergadering wordt van 14.30 uur tot 15.15 uur geschorst.De voorzitter:Ik deel aan de Kamer mede dat er nog een bericht van verhindering is binnengekomen
van onze collega André Rouvoet, die gisteren verblijd is met de geboorte
van een dochter. Hij heeft daarom besloten ons vandaag vanuit zijn huis te
volgen.(Applaus)De voorzitter:Ik deel verder nog aan de Kamer mee dat ook veel burgers ons bij onze
werkzaamheden volgen en dat mij van sommigen verontruste telefoontjes bereiken
dat er wel eens Kamerleden, ministers en staatssecretarissen zijn die de krant
lezen terwijl er iemand aan het woord is. Nu leg ik altijd uit dat het bijna
tot ons dagelijkse werk behoort om dit te doen, maar misschien kunt u allen
er een beetje rekening mee houden dat er op u gelet wordt, ook al zou u dat
liever niet hebben. Wellicht zouden degenen die de krant willen lezen, kunnen
overwegen om dat buiten de zaal te doen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Het is een van de belangrijkste politieke verworvenheden
van de afgelopen eeuw dat er een hecht publiek domein is ontstaan, een openbare
sfeer waarin mensen uit verschillende sociale en culturele groepen elkaar
kunnen treffen op voet van gelijkheid. We hebben onderwijs voor iedereen gekregen,
een brede gezondheidszorg, een sociaalzekerheidsstelsel, maar ook algemene
politieke rechten, publieke media en een bloeiende culturele en sportwereld.
Zo draagt het publiek domein bij aan een tolerante en open samenleving. Het
is door politieke strijd veroverd op de willekeur van de markt en op die politici
die een nachtwakersstaat wel genoeg vinden.Mijn stelling is dat een samenleving zonder vitaal publiek domein een
samenleving zonder kwaliteit en zonder sociale cohesie is. Dat vraagt om een
alerte overheid die onderhoud pleegt en de grenzen ervan nauwlettend bewaakt.
Met de dominantie van het neoliberale denken is het publieke domein onder
druk komen te staan, maar het is onze overtuiging dat het begin van de 21ste
eeuw in het teken zou moeten staan van een herwaardering van het belang van
een vitale publieke ruimte.Buiten de westerse welvaartsgrenzen is het vaak nog een gevecht om de meest basale voorwaarden te scheppen waarin een bloeiend publiek
domein kan ontstaan. Vrijheid van meningsuiting, respect voor mensenrechten
en voor minderheden, goed bestuur, een duurzame economie die de draagkracht
van natuur en milieu niet aantast, daar staat of valt het mee. De meest recente
VN-rapporten spreken van een toename van het verschil tussen armoede en rijkdom.
Zowel armoede als overconsumptie vormt een bedreiging voor het milieu. Het
is geen toeval dat 90% van de natuurrampen in de Derde Wereld plaatsvindt.
Gewelddadige conflicten eisen duizenden en duizenden slachtoffers. De Verenigde
Naties opereren helaas nog te vaak traag en bureaucratisch. De relatief snelle
stationering van een VN-troepenmacht in Oost-Timor is van grote betekenis
om een eind te maken aan het georganiseerde moorden en plunderen.Het verder gestalte geven aan mondiale en regionale veiligheidsverbanden
is wellicht de grootste uitdaging voor de volgende eeuw. Willen wij de armoede
en de conflicten en ellende die dat veroorzaakt, voorkomen, dan is een eerlijke
en duurzame economische ontwikkeling een absolute noodzaak. Dat betekent "good
governance", kwijtscheiding van schulden en eerlijke handel. In de tegenbegroting
heeft Groenlinks in ieder geval geld gereserveerd om de begroting voor Ontwikkelingssamenwerking
van alle vervuiling te ontdoen.De journaals en voorpagina's openden de afgelopen jaren vrijwel constant
met buitenlandse rampspoed, van oorlog en gewapend conflict tot natuurramp
of aanslag in Europa of ver daarbuiten. Eén ding is wel duidelijk:
het was geen "ver-van-mijn-bedshow", getuige de tientallen miljoenen die werden
ingezameld tijdens de drie grote televisieacties. Dat stond voor actieve betrokkenheid
en internationale solidariteit. Het is aan de politiek om de kortsluiting
van de emotionele beelden om te zetten in de gelijkstroom van het diplomatieke
beleid.Wie wist een paar jaar geleden dat Pristina de hoofdstad van Kosovo was?
Wie wist dat Dili de hoofdstad van Oost-Timor was? Het zijn aan het eind van
de eeuw deze bloedige kwesties die de meeste indruk maken. En dan heb ik het
nog niet eens over Angola, de Hoorn van Afrika of de Kaukasus. Het gaat daar
om kwesties van leven of dood. Ze speelden de hoofdrol voor mijn fractie in
dit politieke jaar.Het bezoek dat ik met collega Farah Karimi bracht aan de vluchtelingenkampen
in Macedonië en Albanië tijdens de oorlog was ronduit ontluisterend.
En onlangs waren we samen uitgebreid in Kosovo zelf. Een traag en aarzelend
opererend VN-interim-bestuur staat in schril contrast tot de daadkracht van
KFOR. Een gebied waar de gevolgen van het georganiseerde geweld en brandstichtingen
nog zo vers zijn, ontwikkelt zich de facto tot een onafhankelijk land. Maar
er was ook het nieuwe contrast, van de duizenden Kosovo Albanezen die elke
avond in een soort feeststemming de straat op gingen om na tien jaar weer
hun eigen muziek te kunnen maken tot de Serven die, stilletjes vaak vol rancune
richting Milosevic, zich terugtrekken in hun eigen wijk. De prijs voor vrijheid
was hoog en de inspanningen gericht op de opbouw, op een winter met een dak
voor iedereen zullen nog flink moeten worden opgevoerd.Mijn fractie trekt een aantal conclusies: conflictpreventie dient veel
meer aandacht te krijgen. De keuze voor een vredesleger is een juiste. De
klassieke landsverdedi- gingstaak behoort geen hoofdtaak van de huidige defensieorganisatie
te zijn. Er kunnen geen gemakkelijke conclusies getrokken worden over de toekomst
van onze defensie. Dat een aantal Nederlandse F-16's daar adequaat is ingezet,
is bijvoorbeeld geen doorslaggevend argument om de huidige sterkte te handhaven.
De rol die de NAVO heeft gespeeld de afgelopen jaren in het voormalige Joegoslavië
en de kritische steun die we daar dit jaar aan gegeven hebben, is voor mijn
fractie reden een nieuwe discussie te voeren over de beoordeling van het NAVO-bondgenootschap.
In een binnenkort uit te brengen defensienotitie zullen wij daarop uitgebreider
ingaan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):En u begint in uw tegenbegroting met een bezuiniging van 100 mln. op defensie!
Een beetje raar verhaal houdt u dan nu.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wilt u zeggen dat je alleen maar een nieuwe beoordeling over het NAVO-bondgenootschap
mag maken als je niet op defensie bezuinigt?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Neen, maar u trekt nu al een financiële conclusie en dat vind ik
wat vroeg.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is helemaal niet vroeg. Het kabinet bezuinigt het komend jaar 375
mln. op defensie, zoals is afgesproken en wij bezuinigen additioneel 100 mln.
op materieel. Ik snap de relatie niet die u legt met een van de conclusies,
namelijk de aankondiging van een discussie die wij zullen voeren over de beoordeling
van het NAVO-bondgenootschap.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het verbaast mij dat u voor die discussie al conclusies trekt over verdere
bezuinigingen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Betekent dan volgens u dat, wanneer een discussie gevoerd wordt over het
NAVO-bondgenootschap, dit per definitie dé uitkomst moet zijn voor
de Nederlandse defensie-inspanningen? Dat is iets te kort door de bocht.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U maakt een analyse van de toekomst van onze defensie, zoals de coalitie
ook doet. Die wil ook bezuinigen op defensie. Ik vind het echter raar dat
u begint met de stelling dat er wel 100 mln. bezuinigd kan worden. Zo'n conclusie
is legitiem, maar dan wel na de discussie en niet ervoor.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Misschien kunt u het aan ons overlaten om daarin de volgorde te kiezen.
U kunt echter uw zegeningen tellen. Hoewel wij menen dat er ruimte is op de
huidige defensiebegroting om 100 mln. op materieel te bezuinigen, achten wij
het wenselijk dat in het kader van de internationale ontwikkelingen een discussie
wordt gevoerd over de beoordeling van het NAVO-bondgenootschap.Voorzitter! Op het kruispunt van buiten- en binnenland speelt het migratievraagstuk.
Het asielbeleid is een voortdurende bron van spanning in de coalitie die vaak
effectieve en humane regelingen in de weg staat. Steun van de overheid wordt
ook hier ingeruild voor eigen verantwoordelijkheid. Bijvoorbeeld
de Dublinclaimanten die hier niet mogen blijven maar ook niet weg mogen, of
uitgeprocedeerden die misschien wel weg willen maar niet weg kunnen, omdat
het land van herkomst ze niet wil opnemen. Zo worden straks duizenden mensen
op straat gezet en de illegaliteit in gezonden. Wij willen wel een vorm van
opvang voor hen. Niet nog meer onzichtbaren, zoals de witte illegalen. Voor
die laatsten zijn onder druk de criteria verruimd, gelukkig. Maar waarom voor
deze beperkte groep niet gekozen voor een echte oplossing, een generaal pardon?
De vraag naar die oplossing, waar veel maatschappelijke steun voor bestaat,
zal het kabinet blijven achtervolgen. Graag een reactie van de minister-president.Zoals ik al zei: een vitaal publiek domein bepaalt de kwaliteit van de
samenleving. Maar vijf jaar Paars heeft ruim baan gemaakt voor marktwerking
en privatisering. Ik noem het openbaar vervoer, de sociale zekerheid, nogmaals
de elektriciteitssector en de thuiszorg; het zijn zomaar een aantal voorbeelden.De erkenning dat we hier zijn doorgeschoten, kan ook de minister-president
nog maar niet over zijn lippen krijgen. Maar de resultaten zijn ronduit bedroevend.
Kleiner maar efficiënter is het Paarse motto voor de overheid van de
21ste eeuw. Maar ook met de efficiency is het niet echt best gesteld. En daarmee
wordt het vertrouwen dat mensen in de overheid hebben zwaar op de proef gesteld.
Waarom moet het nog steeds soms jaren duren alvorens een asielzoeker te horen
krijgt of hij of zij een status krijgt? Waarom gedogen we elk jaar maar weer
de overtreding van de geluidsgrenzen van Schiphol? Het heeft zoveel moeite
gekost om agenten te kunnen tellen en wij zijn al jaren vruchteloos bezig
de wachtlijsten in de zorg weg te werken. Wie zich hierbij neerlegt, komt
vanzelf tot stelling dat de maakbaarheid van de samenleving tot het verleden
behoort. Maar tot op bepaalde hoogte is die samenleving wel degelijk maakbaar,
ook door Den Haag en door lokale overheden, al dan niet samen met organisaties
uit de civiele samenleving. In een goed op elkaar afgestemde samenwerking
en verantwoordelijkheidsverdeling kunnen overheden en maatschappelijke organisaties
wel degelijk richting geven aan de ontwikkeling van onze samenleving. Dat
besef dient een veel nadrukkelijker een plaats te krijgen. Het herwaarderen
en moderniseren van het publieke domein en de strijd tegen de publieke armoede
is een hoofdopgave voor de eerste jaren van het nieuwe millennium.Mag het publieke speelveld de afgelopen jaren flink zijn verkleind, er
kan in een jaar toch nog heel veel misgaan. Het is op zich een ware prestatie
om zoveel economische voorspoed te combineren met een min of meer ononderbroken
reeks van politiek bestuurlijke incidenten die achter ons ligt. Maar gelukkig
was daar ineens minister Peper met een heus essay. Als een ware therapeut
legt hij de vinger op de zere plek: dit kabinet is verwend door alle voorspoed:
niet in staat gezaghebbend een richting aan te geven hoe de overheid met de
samenleving moet omgaan. Ik wil er twee dingen over zeggen.Pepers pleidooi voor verregaande staatkundige vernieuwing (gekozen burgemeesters
en referenda) ken ik, maar de vraag is of dit niet op gespannen voet staat
met de praktijk van de afgelopen jaren waarin het bestuur nou niet bepaald
heeft uitgeblonken in het organiseren van zijn tegenkrachten. Inspraak en
medezeggenschap werden vaak als hinderlijk ervaren. Hierbij denk ik aan de
HSL en de Betuwelijn. De democratisering kan wel degelijk een zet in de rug
gebruiken, bijvoorbeeld in de economie. Daarom is GroenLinks gekomen met het
initiatief voor de werknemerscommissaris en zijn wij samen met de PvdA bezig
het maatschappelijk verantwoord ondernemen handen en voeten te geven.De stelling van minister Peper dat de sociale democratie er goed voor
staat, miskent dat er nog immer armoede en uitsluiting bestaat. Het lijkt
een beetje of het sociale bouwwerk is voltooid. Als je dat vindt, verschrompelt
het ideologisch debat en is er van de klassieke tegenstelling tussen PvdA
en VVD minder over dan ik dacht. Je zou de sociaal-democratie een wat meer
inspirerende rijstijl op de derde weg toewensen. Er is nog steeds geen verbod
om liberaal verkeer op de rechter rijstrook links in te halen, maar na verleden
jaar zal ik het niet meer over die derde weg hebben.Peper sprak ook over de ministeriële verantwoordelijkheid en bepleitte
een foutenmarge. Premier Kok zag terecht geen aanleiding voor wijziging van
de vertrouwensregel. Vreemd om te zien dat allerlei ambtenaren en ministers
volop in beweging komen over een zaak die nou juist de Kamer aangaat. Het
gaat om onze controlefunctieTerecht wordt gesteld dat er meer nadruk is komen te liggen op de uitvoering
van beleid. Dat betekent ook voor de Kamer het plaatsen van nieuwe accenten.
Wetten aanvaarden is één, maar controleren dat de beoogde verandering
ook daadwerkelijk plaatsvindt, is twee. Daar zal de Kamer, bij voorkeur met
een eigen instituut, meer onderzoek naar moeten doen. Wij zijn niet de enigen
die dit vinden.Deelname aan het publieke domein is alleen voor iedereen mogelijk als
het inkomens- en arbeidsmarktbeleid gelijkwaardige kansen geeft en geen groepen
uitsluit. Hier vinden wij de Paarse prestaties twijfelachtig. De welvaartsgroei
van de afgelopen jaren is zo verdeeld dat puissante rijkdom en schrijnende
armoede nog steeds naast elkaar voorkomen. Gezinnen met kinderen op het minimum,
langdurig uitkeringsgerechtigden; ze lijken zich steeds meer terug te trekken
in hun eigen wereld, met hun eigen overlevingsstrategie. Het gaat al vaak
van generatie op generatie. Marktwerking, tweedeling en uitsluiting lijken
een beetje het onbenoemde en onderliggende project van de laatste jaren te
zijn. In plaats van dat mensen in armoede zich schamen voor hun situatie,
moet een rijk en welvarend land zich blijven schamen dat zoiets nog bestaat.
Werk, scholing, generieke en specifieke inkomensmaatregelen horen allemaal
bij de oplossing. Zeker, maar ook de erkenning van en het respect voor de
creativiteit waarmee velen overleven en soms met wat vrijwilligerswerk ook
nog bijdragen aan de samenleving. Iets meer waardering en iets minder disciplinering
zal veel mensen in ieder geval een beetje lucht geven.Daarom ook dit jaar in onze tegenbegroting een pleidooi voor een hoger
sociaal minimum in combinatie met gerichte lastenverlichting. Dat geeft positieve
werkgelegenheidseffecten. Het is toch indrukwekkend dat een totale tegenbegroting
volgend jaar 6000 en op de lange termijn 55.000 mensen meer
aan het werk helpt, zonder dat dit ten koste gaat van het financieringstekort
en zonder dat dit ten koste gaat van plooien uit de jas. Het is deugdelijk
gefinancierd met een zeer gerichte inzet van lastenverlichting. Dat sociaal
minimum op die wijze verhogen, levert gezinnen ƒ 500 per jaar op. Ik
vraag de minister-president wat daar nu eigenlijk tegen is.Misschien mag ik bij gelegenheid, mevrouw de voorzitter, u zoals gebruikelijk
vragen om de tegenbegroting als noot aan de Handelingen toe te voegen.De voorzitter:Ik neem aan, dat ermee wordt ingestemd deze tekst niet als noot maar als
wit stuk te laten verschijnen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! En dan de kinderbijslag. Onder dit kabinet is het gemiddeld ƒ
50 per jaar extra. Te veel voor de gezinnen die het niet nodig hebben, te
weinig voor hen die het wel nodig hebben. Het gaat erom nu iets extra's te
doen voor gezinnen met kinderen op het minimum of net daarboven. Wij willen
heel concreet de extra middelen voor de kinderbijslag nu inkomensafhankelijk
inzetten. Volgens de Sociale verzekeringsbank en het planbureau kan dat pas
in 2001. Wij willen dat het kabinet die mogelijkheid wel gaat creëren.
Graag een reactie. Voor het komende jaar willen wij een forse verhoging van
de individuele huursubsidie voor deze groep. Dan komt het zo gericht mogelijk
terecht bij hen die het het hardst nodig hebben. Graag een positieve reactie
van de minister-president.Intussen wordt het inmiddels traditionele beleid van algemene lastenverlichting
voortgezet. Twee Paarse kabinetten staan straks voor 30 mld. lastenverlichting,
terwijl de som van bezuinigingen en investeringen uitkomt op min 10 mld. Dat
noem ik private verrijking tegenover publieke verwaarlozing.Een groot deel van het miljard lastenverlichting voor komend jaar komt
terecht bij mensen die daar niet op zitten te wachten. Wij besteden het gros
van dat miljard lastenverlichting liever aan investeringen in milieu, zorg
en onderwijs. En niet later, zeg ik tegen de collega's, maar dit jaar. Dit
kabinet heeft de neiging vooral te consumeren wij willen vooral investeren.Als klap op de vuurpijl komt er volgend jaar een megalastenverlichting
aan van 5 mld. die ook nog eens zorgt voor het oplopen van het financieringstekort.
Begrotingsevenwicht raakt dan alleen maar verder uit beeld of is hier sprake
van een begrotingstruc? GroenLinks vindt deze algemene lastenverlichting niet
verantwoord.Het is eigenlijk een neoliberaal paardenmiddel op het moment dat de patiënt
al genezen is. Maar er zijn ook meer bezwaren tegen de belastingplannen. Ik
noem er een aantal.1. De nieuwe vermogensrendementsheffing tast het draagkrachtprincipe aan.
Vooral de grootste vermogens profiteren buitensporig. De staatssecretaris
zegt: de rijken gaan nu echt betalen. De minister zegt: de rijken komen nu
echt uit België. Maar ik weet een ding zeker: ze komen niet uit België
om te betalen. Kan de minister-president zijn licht laten schijnen op deze
spagaat van "knabbel en babbel" op Financiën?2. Het kabinet gaat uit van een veel te laag fictief rendement van 4%
als gemiddelde. Dat staat in geen vergelijk tot de reële vermogensgroei
in de afgelopen periode.3. De fiscale behandeling van het eigen huis blijft een taboe, de hypotheekrenteaftrek
blijft ongemoeid. Iedereen weet dat 45% van dit belastingvoordeel ten goede
komt aan 7% van de huizenbezitters.4. Ondanks de invoering van heffingskortingen – dat is positief –
laat het kabinet de gegroeide denivellering ongemoeid. De toptarieven dalen
fors. D66 was de enige voor wie het niet fors genoeg was. Ik vind dat onbegrijpelijk.
Moet een belastingplan dat ooit pretendeerde een eeuw mee te moeten niet ook
een antwoord zijn op de bestaande armoede? Wanneer wordt het welvaartsdividend
aan hen een keer uitgekeerd?5. De vergroening van het belastingstelsel is flinterdun; zeker als daar
ook de BTW-verhoging onder verstaan wordt. Wij willen de kans op een echte
vergroening van het belastingstelsel niet voorbij laten gaan.Ik vraag aan de minister-president of het kabinet op deze punten openstaat
voor aanpassing?Voorzitter! Op de top van de conjunctuur met een stijgende inflatie is
forse lastenverlichting niet verstandig.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik weet niet of de heer Rosenmöller nog veel woorden
wijt aan zijn tegenbegroting, waarmee ik hem overigens feliciteer want dat
is in ieder geval degelijk oppositiewerk. Maar uit het geheel van zijn woorden
klinkt toch een beetje "sombermansgeest". Hij doet mij denken aan de man die
boos is als het slecht gaat maar nog bozer wordt als het beter wordt. Ik heb
een concrete vraag.In zijn tegenbegroting heeft hij 300 mln. aan exportsubsidies geschrapt.
Als je dat doet, tast je volgens mij de economische structuurversterking in
landen van Midden- en Oost-Europa aan of je gaat knabbelen aan onze inspanningen
die samenhangen met ontwikkelingssamenwerking. Kan hij een nadere toelichting
geven op wat hij precies bedoelt met het schrappen van 300 mln. exportsubsidie?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Precies zoals het er staat: de 300 mln. exportsubsidies die er zijn, schrappen
wij, maar niet de exportsubsidies die op de begroting van Ontwikkelingssamenwerking
staan. Dat onderscheid is gemaakt en daarmee lopen die 300 mln. en de extra
intensivering via het weghalen van de vervuiling op ontwikkelingssamenwerking
dus rond.De heer De Graaf (D66):Het is mij opgevallen dat in uw toelichting op de tegenbegroting op elke
bezuinigingspost een toelichting staat, behalve hier. Hier staat alleen maar
300 mln. exportsubsidies. Vandaar mijn vraag, want als ik goed geïnformeerd
ben, is een belangrijk gedeelte ook bestemd voor de economische structuurversterking
in Midden- en Oost-Europa. Dat lijkt mij iets dat u ook graag wilt bevorderen.
Wat wilt u nu precies schrappen zonder dat het ten koste gaat van onze inspanningen
in Midden- en Oost-Europa of van de ontwikkelingssamenwerking?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik weet dat daar geen toelichting staat en dat is een omissie. Maar u
heeft die toelichting dus net gekregen, namelijk dat het niet gaat om de exportsubsidies
die op de begroting van Ontwikkelingssamen werking staan geformuleerd.
Ik dank u overigens voor het compliment.Op de top van de conjunctuur met een stijgende inflatie is forse lastenverlichting
niet verstandig. Daar komt de krapte op de arbeidsmarkt bij. Wat steekt, is
dat wij lang niet alle mogelijkheden echt optimaal benutten. Ik denk aan mensen
met een gedeeltelijke WAO-uitkering. Eens in de WAO is in Nederland nog veel
te veel altijd in de WAO. Uit het laatste rapport van het CTSV bleek dat verlaging
van de uitkering in 1992 en privatisering en marktwerking in de Ziektewet
en de arbeidsongeschiktheidswetgeving in 1996 en 1998 niet of nauwelijks gewerkt
hebben. Het aantal mensen in de WAO stijgt weer en het ziekteverzuim stijgt
weer. Werkgevers blijven zich te veel verzetten deze gemotiveerde mensen in
dienst te nemen. Zij moeten dus nadrukkelijker worden aangesproken. Zoals
gezegd bij interruptie: een ontslagverbod en quotering lijken onvermijdbaar.
WAO'ers zelf moeten veel meer mogelijkheden krijgen middels persoonsgebonden
budgetten. Bij de vraag "hoe nu verder" dient de Kamer zelf een belangrijke
rol te spelen. Begin dit jaar presenteerden diverse fracties – ook GroenLinks –
plannen over de toekomst van Ziektewet en WAO, dat wil zeggen het gehele reïntegratiebeleid.
De ideeën buitelden over elkaar heen maar het bleef te veel de verontwaardiging
en opwinding van het moment. Daar willen wij vanaf. GroenLinks pleit voor
een vorm van onderzoek van de Kamer naar het beleid rond ziekteverzuim en
reïntegratie. Een deskundige commissie uit ons midden kunnen we vragen
de belangrijkste knelpunten te inventariseren en na overleg met werknemers
en werkgevers, de doelgroep zelf, de uitvoeringsorganisatie en betrokken wetenschappers
aanbevelingen te doen om de huidige impasse te doorbreken. Dat is geen sombermansgeest,
zo zeg ik tegen de heer De Graaf, want ik ben niet zo somber. Omdat het hier
de collega's regardeert, krijgt ik vandaag of morgen graag een reactie van
de collega's.Voorzitter! De krapte op de arbeidsmarkt lijkt zich te wreken in de publieke
sector, zeker bij zorg en onderwijs. Daarom is het van het grootste belang
de aantrekkelijkheid van het beroep via een veelheid van maatregelen te verbeteren.
In de zorg willen we de arbeidsvoorwaarden voor de alfahulpen verbeteren en
24-uurskinderopvang in zorginstellingen mogelijk maken. In het onderwijs willen
we meer onderwijsassistenten om de werkdruk van de leerkrachten te verlichten.
Voor beide sectoren bepleiten we een regeling waarbij instellingen een budget
krijgen om de studieschuld van nieuwe werknemers – deels – af
te lossen. Heel concrete voorstellen om arbeidsaanbod, gericht op die sectoren
te vergroten en daarmee te verbeteren. Maar de arbeidsmarktproblemen mogen
het zicht niet ontnemen op de kwaliteitsproblemen en de tweedeling die her
en der zeker nog steeds bestaat, ook in het onderwijs. "Goedkoop maar goed",
dat was kort samengevat de boodschap van de minister-president bij de opening
van het academisch jaar. Goedkoop klopt, steeds goedkoper in vergelijking
met het buitenland, zo voeg ik eraan toe, maar goed? Daar valt in ieder geval
nog wel wat op af te dingen. De samenleving, ouders, maar ook de politiek
vragen steeds meer van het onderwijs. We praten terecht over computers, maar
kijk ook eens naar het salaris en de werkdruk van de onderwijzers en naar
de gebouwen waarin ze les moeten geven. Kijk naar de effecten van 25 jaar
achterstandbeleid. De prestaties van allochtone leerlingen blijven achter.
Er zijn 35.000 drop-outs, vooral in het lager en middelbaar beroepsonderwijs.
Er is een groeiende tweedeling tussen de zwarte en de witte en tussen de rijke
en de arme scholen. Wij vinden dat het Paarse kabinet dat te veel op zijn
beloop laat en wij willen er geld voor uittrekken. Met 400 mln. extra voor
voorschoolse opvang en het voorkomen van schooluitval, voor klassenverkleining
in de bovenbouw van het basisonderwijs en verbetering en uitbreiding van schoolgebouwen
zetten we volgend jaar een noodzakelijke eerste stap.Kostenbesparing heeft de afgelopen jaren ook geleid tot een enorme schaalvergroting
in het onderwijs. Scholen werden leerfabrieken, leerlingen werden nummers.
Een voorbeeld van anonimisering die je elders in de samenleving ook wel ziet.
Collega De Hoop Scheffer sprak er ook al over. Wij pleiten voor een proces
van schaalverkleining, dat vandaag kan beginnen om op termijn resultaten daarin
te bereiken. Schaalverkleining, waarin de band tussen de leerling en de school
sterker wordt. De ervaring leert dat zo de schoolprestaties ook zullen verbeteren.Mevrouw de voorzitter! Bij de zorg overheerst bij mijn fractie instemming –
dat zal de heer De Graaf deugd doen – op hoofdlijnen met het pakket
medisch-ethische voorstellen dat deze zomer bekend werd. Maar de timing van
en de communicatie over de plannen vonden wij weinig gelukkig. Vraagstukken
van leven en dood vragen om uiterste zorgvuldigheid. Bij ons rijzen wel een
aantal vragen, bijvoorbeeld over het voornemen om kinderen van 12 jaar zelf
over levensbeëindiging te laten beslissen, mocht daarover onverhoopt
met de ouders geen overeenstemming worden bereikt. En als dit in de praktijk
niet of nauwelijks voorkomt? Is dan regelgeving eigenlijk wel nodig? Als dit
in de praktijk niet of nauwelijks voorkomt, is regelgeving dan wel nodig?Geen waardering konden wij opbrengen voor het voorstel over voorrangszorg
voor werkenden. De Ziektewet privatiseren en voorrangszorg tegenhouden is
zoiets als de sluizen openzetten en proberen het water tegen te houden. Daartussen
is een relatie. Wij blijven oorzaak en gevolg bestrijden. Wel is het nodig
te investeren in vooral de caresector. Wij hebben met name geld gereserveerd
voor de geestelijke gezondheidszorg en de verstandelijk gehandicapten. Bovendien
willen wij dat er ook in de afgelegen delen van Nederland binnen het kwartier
een ambulance kan voorrijden bij levensbedreigende spoedgevallen.Voorzitter! Ik kom bij mijn laatste onderwerp, te weten duurzaamheid.
Wat zou het toch mooi zijn als het kabinet ons allen een millenniumgeschenk
kon aanbieden: een Waddenzee eeuwig bevrijd van boortorens. Die wens, nu gelukkig
met steun van het CDA, ligt Kamerbreed op tafel bij het kabinet. Kan de minister-president
hierover nu eens definitief uitsluitsel verschaffen?De lakmoesproef van het Paarse milieubeleid is of Nederland er eindelijk
in slaagt de CO2-doelstelling te halen. In de regeringsverklaring
sprak de minister-president behartigenswaardige woorden over de noodzaak van
"een trendbreuk bij de hardnekkige knelpunten van klimaatverandering en energie verbruik". Welnu, de economie groeit en het energieverbruik en de
CO2-uitstoot groeien mee, maar van extra inspanningen is geen sprake.
Dat klemt des te meer, omdat voor andere milieubelastende stoffen wel een
begin van ontkoppeling valt waar te nemen, al is het nog onvoldoende om de
doelen daadwerkelijk te realiseren. Het energieverbruik en de CO2-uitstoot
lopen echt uit de hand; dat kan niemand ontkennen. De liberalisering van de
energiesector verscherpt dit nog eens. Dat vraagt om extra investeringen in
energiebesparende maatregelen. Wij stellen voor om het komende jaar 200 mln.
extra te investeren in zonne-energie, opdat die markt wordt vergroot, de prijs
sneller daalt en zonne-energie ook zonder subsidie economisch rendeert.Nederland is deze eeuw dichtbevolkt geraakt. Ruimtelijke ordening is steeds
meer een noodzaak en een ingewikkelde puzzel geworden. De net verschenen Natuurbalans
laat zien dat natuur en landschap steeds minder gevarieerd en waardevol zijn.
Knelpunt bij de uitvoering van de ecologische hoofdstructuur zijn de snel
stijgende grondprijzen. Tal van projecten stagneren. De hele ruimtelijke ordening
heeft te lijden van grondprijzen die de pan uit rijzen, onder andere door
de overspannen situatie op de woningmarkt. De bouw van betaalbare nieuwbouwwoningen,
zowel huur als koop, wordt steeds moeilijker. Gemeenten zien projectontwikkelaars
en speculanten er met de buit van de grondhandel vandoor gaan. Grondpolitiek
hoort hoog op de politieke agenda, zo zeg ik met collega Melkert. Het gaat
om de kwaliteit van onze gezamenlijke publieke ruimte; die is schaars. Het
gaat enerzijds om het verhelpen van leemten in de bestaande wetgeving, maar
dat is nog niet voldoende. Een nieuwe eigentijdse grondpolitiek vraagt ook
om een antispeculatieplan, een samenhangend pakket van maatregelen om de grondprijzen
in de hand te kunnen houden. Een uitbreiding van het voorkeursrecht naar niet-Vinex-gemeenten
en de provincies voor grondaankopen voor natuur, de mogelijkheid van een grondheffing
of grondexploitatieheffing en een opslag op bouw- of exploitatievergunningen
ter financiering van infrastructuur en voorzieningen kunnen daarvan deel uitmaken.
Met het pleidooi van collega Melkert, waar dit pleidooi naadloos bij aansluit
en het Algemeen Dagblad gelezen hebbend, heb ik er alle vertrouwen in dat
de minister van VROM dit beleid gaat uitvoeren. Graag hoor ik morgen een bevestiging
van de minister-president.Ook in de landbouw verloopt de omschakeling naar meer kwaliteit en duurzaamheid
nog te traag. De dioxineschandalen zijn daarvan een treurige bevestiging.
Het mestprobleem is onverminderd groot, ondanks de nieuwste plannen van het
kabinet. Het positieve nieuws is dat ecologische producten nu zowel bij de
detailhandel als bij de consument steeds meer een plek veroveren. De groei
van de Nederlandse biologische landbouw blijft echter achter bij de vraag.
Voor boeren die biologisch willen gaan werken, blijken de kosten van omschakeling
en de daaraan verbonden risico's een probleem. Wij willen voor biologische
boeren een duurzame ondernemersaftrek invoeren: wie minder vervuilt wordt
minder belast.Wat wij zeker niet moeten doortrekken naar de volgende eeuw – daar
is ie – is de Betuwelijn. De recente ophef over het al of niet schrappen
van de noordtak heeft laten zien dat de Betuwelijn langzaamaan verwordt tot
een Paars prestigeobject. Met het vrijkomende geld kunnen veel meer milieuvriendelijke
en meer effectieve investeringen in het goederentransport worden gedaan, zoals
het aanpakken van knelpunten in de binnenvaart, zodat de ruimte voor groei
die daar wel bestaat, optimaal wordt benut. In het openbaar vervoer moet zo
snel mogelijk een aantal sleutelprojecten worden aangepakt. In de volgende
eeuw moet de strijd tegen de files op de weg en de files in de lucht echt
gewonnen worden. Daarom moet de HSL-Oost voorrang worden gegeven. Als we de
netspanning op het spoor verhogen, kunnen de treinen harder rijden, en als
wij het goede besluit nemen, de auto's wat langzamer.Mevrouw de voorzitter! Ik rond af. De begroting voor 2000, die mooi oogt,
kan niet verhullen dat er iets flink wringt in onze samenleving. Door de toegenomen
welvaart gaan mensen andere eisen stellen. Geld maakt plaats voor tijd, kwantiteit
voor kwaliteit. Daarom is die vierdaagse werkweek, speerpunt van de FNV, zo'n
succes. De eisen die mensen stellen ten aanzien van de kwaliteit van het leven
en de verwachtingen die zij hieromtrent van de overheid koesteren, zullen
een veel prominentere plek moeten gaan innemen. Zorg moet snel en goed kunnen
worden gegeven. Asfalt en beton raken aan hun eind. Voedsel moet veilig zijn.
Al die dagen, weken, maanden en jaren dat een kind op school zit, verlang
je als ouder motivatie en betrokkenheid van de leerkracht, die dat dan ook
moet kunnen geven. Het zijn deze meer postmateriële waarden, die ook
om een politiek antwoord vragen en om een overheid, die ze meehelpt te vertalen
in nieuwe, publieke voorzieningen, in versterking en modernisering van het
publieke domein. Op het terrein van arbeid en zorg heeft het kabinet goede
aanzetten gegeven. Nu nog de resultaten, want de deeltijdwet moet er op 1
januari zijn. Ik vraag de regering of zij inderdaad voor volgend jaar geld
wil vrijmaken voor betaald zorgverlof. Wij komen daarover nog te spreken.Voorzitter! Het zijn dit soort postmateriële waarden en opvattingen
over democratisering die kenmerkend zijn voor het ideologische profiel van
de groene stroming, waartoe GroenLinks zich rekent. Deels vormt het ook een
verklaring waarom de groene beweging succesvol aan de weg timmert. Bevordering
van de kwaliteit en verdeling van welvaart en ruimte zijn dé sleutelbegrippen
op de progressieve agenda voor het begin van de volgende eeuw. Een opgewaardeerde
en gemoderniseerde publieke sector, die zich laat inspireren door een betrokken
civiele samenleving en die effectieve marktinstrumenten daadwerkelijk benut,
kan die agenda uitvoeren. Voorzitter! U hoort van ons!De heer Dijkstal (VVD):Mevrouw de voorzitter! De VVD-fractie heeft met grote interesse de discussie
van de afgelopen maanden gevolgd over de ministeriële verantwoordelijkheid.
Die discussie heeft ons nog eens geleerd dat wij willen blijven uitgaan van
wat je de ruime onbegrensde uitleg van de ministeriële verantwoordelijkheid
zou kunnen noemen, omdat wij denken dat een ander alternatief niet mogelijk
is. De consequentie van een beperking daarvan zal zijn dat zich
macht ontwikkelt zonder controle op macht, wat wij niet aanvaardbaar vinden.
Wij kunnen ons wel vinden in de formulering die de minister-president koos
toen hij op 20 augustus in de beantwoording van Kamervragen zei dat de ministeriële
verantwoordelijkheid betrekking heeft op alles wat zich binnen de kring van
bevoegdheden van een bewindspersoon bevindt.Voorzitter! Wij hebben van de zomer kennis kunnen nemen van het essay
van de heer Peper dat wij niet hadden, dat dan ook met recht een "non-paper"
kan worden genoemd. Dat was toch een beetje verwarrend. Immers, in dat stuk
werd gesproken over de relatie tussen ministeriële verantwoordelijkheid
en een bepaalde foutenmarge, die feitelijk moet worden aanvaard. Dat is daarom
verwarrend, omdat dat heel dicht bij de vertrouwensregel komt. Dat geldt overigens
ook voor de discussie over schuld- en risicoaansprakelijkheid, niet zozeer
naar zijn aard om te weten waarvoor een minister verantwoordelijk is. Natuurlijk
is hij ook verantwoordelijk voor zaken die zich afspelen binnen zijn kring
van bevoegdheden, waar hij niet zelf schuldig aan is. Maar het woord "risicoaansprakelijkheid"
suggereert dat een bewindspersoon het risico loopt aangesproken te worden
voor wat op zijn departement gebeurt. Dat is natuurlijk op zichzelf juist,
maar wat is daar het risico van? Het risico daarvan ligt in de vertrouwensregel.
Ik meen dat het goed is om dat te scheiden; aan de ene kant is er de theorie
van de ministeriële verantwoordelijkheid en daarnaast, toch min of meer
apart, is er de vertrouwensregel. Het is niet zo dat er een directe, causale,
absolute en automatische relatie ligt met die ministeriële verantwoordelijkheid.
In extremo: het is denkbaar dat het vertrouwen in een bewindspersoon die veel
fouten heeft gemaakt niet wordt opgezegd, zoals het evenzeer denkbaar is dat
het vertrouwen in een bewindspersoon die geen enkele fout gemaakt heeft, noch
zijn departement, toch wordt opgezegd. Binnen die uitersten speelt zich het
gehele scala van de vertrouwensregel weer af. Dan zijn elementen die daarvoor
bepalend zijn waarschijnlijk ons veelpartijenstelsel, ons dualistisch stelsel
en het feit dat wij coalitieregeringen kennen. Binnen die bijzondere kenmerken
van de Nederlandse democratie is het dan een zaak van opportuniteit of de
oppositie misschien wat eerder het vertrouwen in een bewindspersoon opzegt
en de coalitie misschien wat langer het vertrouwen in een bewindspersoon handhaaft.
Daar is op zichzelf niets mis mee, mits dat natuurlijk gebeurt in deze Kamer
in een openbaar debat waar de argumenten worden uitgewisseld en waarover dan
uiteindelijk verantwoording wordt afgelegd aan de kiezer.De heer De Hoop Scheffer (CDA):En mits er een bewindspersoon gevonden wordt die zonder dat de Kamer of
oppositie het vertrouwen opzegt, van zichzelf zegt: ik vind dat ik de verantwoordelijkheid
hiervoor draag, ik vind dat er nu zoveel is misgegaan, ik neem die verantwoordelijkheid.
Dat is het element dat ik bij collega Dijkstal mis. Natuurlijk, wij hebben
coalities in Nederland. Wij hebben er de afgelopen vijf jaar een aantal voorbeelden
van gezien die in feite tot een bepaalde cultuur zijn verworden. De heer Dijkstal
is het, naar ik aanneem, wel met mij eens dat bewindslieden ook zelf zouden
kunnen zeggen: ik neem de verantwoordelijkheid, ik ga.De heer Dijkstal (VVD):Ja, dat is waar. Dat staat dan los van de vertrouwensregel, maar dat kan.Interessanter dan de twee voornoemde punten zijn de bevoegdheden. In de
praktijk tref je twee situaties aan. Of er is onduidelijkheid over die bevoegdheden
óf bewindspersonen worden verantwoordelijk gesteld daar waar ze in
het geheel niet redelijkerwijs bevoegd zijn. Er zijn een paar probleemvelden
die ik kort zou willen aanduiden.Het eerste is de positie van de rijksoverheid ten opzichte van die van
andere overheden, autonome gemeenten, autonome provincies en autonome waterschappen.
De rijksoverheid dient in de formulering van de minister-president dan ook
niet te treden in de bevoegdheden die tot het terrein van die gemeenten, provincies
of waterschappen behoren. De praktijk van de afgelopen jaren leert ons dat
dit toch dreigt te gebeuren zo niet echt gebeurt, onder grote maatschappelijke
druk, onder wat zich in de media voordoet. In plaats van dat bijvoorbeeld
een kabinet dat direct redresseert naar het parlement, naar die media, naar
maatschappelijke groeperingen en burgers, zie je dat het kabinet het zich
wel aantrekt en ermee aan de gang gaat. Hetzelfde geldt overigens ook voor
het parlement. Mevrouw Van der Hoeven – ik noem haar in dit voorbeeld
omdat ik haar zeer hoog acht – heeft van de zomer Kamervragen gesteld
over het declaratiegedrag van commissarissen van de koningin. Dat was nu bij
uitstek een zaak die de provincies betreft. Het gevaar daarvan is niet alleen
dat de verkeerde geadresseerd wordt, maar ook dat degenen die er wel over
gaan, zullen gaan denken: nou, dat behoeven wij dus niet te doen. Daardoor
ontstaat een vacuüm in het afleggen van verantwoordelijkheid. Ter overdenking
het volgende. In Engeland heeft het kabinet een zogenaamde cabinet secretary
die binnengekomen vragen beoordeelt op het punt of de minister er verantwoordelijk
voor is. Is dat niet het geval, dan kan hij dat kennelijk met zoveel gezag
zeggen dat zelfs wanneer parlementsleden de minister daarop aanspreken, hij
daarop geen antwoord geeft. Het behoort niet tot zijn verantwoordelijkheid.
Aan de kant van de Kamer is het de speaker – in de praktijk is dat de
clerk of the House – die schriftelijke vragen beoordeelt en nagaat of
het zaken betreft die tot de verantwoordelijkheid van de minister behoren.
Als dat laatste niet het geval is, worden die vragen niet toegestaan. Nu passen
daar wel een paar kanttekeningen bij.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil even terugkomen op de Kamervragen van mevrouw Van der Hoeven. De
minister van Binnenlandse Zaken is natuurlijk wel verantwoordelijk voor de
benoeming van een commissaris van de koningin. Je kunt gezien de manier waarop
provincies declaratiegedrag verantwoorden – dat was waar het met name
bij de vragen van mevrouw Van der Hoeven om ging – niet zeggen dat dat
zich totaal onttrekt aan de verantwoordelijkheid van de minister van Binnenlandse
Zaken. Maakt de heer Dijkstal nu dan ook niet de draadjes wat al te los tussen
in dit geval een minister en een commissaris van de koningin?De heer Dijkstal (VVD):Het begint met de erkenning dat de primaire en eigenlijk
ook de volle verantwoordelijkheid bij de staten liggen. Provinciale staten
behoren daarop te controleren. U weet hoe het is gegaan. Het was naar aanleiding
van een uitzending van NOVA. Daar kwam veel publiciteit over. Men had provinciale
staten toen even de gelegenheid moeten geven om hun werk naar behoren te doen.
Er zijn echter al heel snel Kamervragen gesteld. Er zijn omstandigheden waarin
de minister zich er ook mee moet bemoeien. Ik zal er een paar noemen. De eerste
is als er sprake is van medebewind of complementair bestuur. Dat is vaak vrij
ondoorzichtig. De tweede is dat als er zich in het land een aantal structurele
problemen voordoen bij gemeenten of provincies, de minister zichzelf de vraag
kan stellen of de vraag kan hem gesteld worden of dat wat hij signaleert voor
hem aanleiding is om initiatieven te nemen, bijvoorbeeld om een wet voor te
bereiden om een maatschappelijk onrecht te herstellen. Dat is denkbaar, maar
dat kan dan wel pas nadat gemeenten en staten hun taken hebben uitgevoerd.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het gaat mij om een ander punt. De staten hebben niet de bevoegdheid om
bijvoorbeeld een commissaris van de koningin heen te zenden. Kunt u zich voorstellen
dat een minister van Binnenlandse Zaken zich op een bepaald moment in de positie
zou kunnen bevinden, vanuit zijn verantwoordelijkheid geredeneerd, dat hij
zal vinden, als vertegenwoordiger van iemand die door de Kroon wordt benoemd,
dat een commissaris van de koningin om wat voor reden dan ook, de verantwoordelijkheid
zou moeten nemen voor bepaald gedrag, of dat nu declaratiegedrag is of iets
anders. Als de staten een commissaris zouden kunnen wegsturen of een commissaris
op grond van de vertrouwensregel zouden kunnen dwingen om heen te gaan, zou
ik collega Dijkstal kunnen volgen. Zolang dat niet zo is, is in zijn redenering
niemand meer politiek verantwoordelijk of aanspreekbaar. Daar heb ik grote
problemen mee.De heer Dijkstal (VVD):Dat ben ik met u eens. Vandaar dat ik er zo voor pleit om degene die zich
daar als eerste toe geroepen behoort te voelen, zijn of haar werk te laten
doen. Groningen is een mooi voorbeeld.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wie zijn dat dan?De heer Dijkstal (VVD):In Groningen was dat de gemeenteraad en hier zijn het de provinciale staten.
Stel dat de staten in een bepaald geval zeggen: hier is een declaratieverdrag
getoond dat wij onaanvaardbaar vinden. Dan kan er inderdaad een situatie ontstaan
waarin dat signaal van die staten voor de minister aanleiding is om op de
benoeming terug te komen. Ik noemde Groningen, omdat het zich daar precies
zo heeft voorgedaan. De Kamer heeft zich er wat mij betreft wel te vroeg mee
willen bemoeien, maar op een gegeven moment is de zaak bij de raad van Groningen
blijven liggen. Die is daar volop mee bezig geweest. Dat heeft tot een bepaalde
uitkomst geleid. Het is nu niet relevant dat de burgemeester toen zelf weg
is gegaan. Het had ook anders gekund.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is juist heel relevant. Daar heeft de burgemeester na het debat in
de raad gezegd: ik neem zelf de politieke verantwoordelijkheid op mij om te
gaan. Op het moment dat een door de Kroon benoemde functionaris – ik
laat in het midden of dat om declaratiegedrag gaat of om handtekeningen –
in uw systeem, waar de staten hem of haar formeel niet kunnen wegsturen, zich
in een positie zou bevinden dat de staten vinden dat hij of zij weg moet of
dat de minister van Binnenlandse Zaken om wat voor reden ook zou vinden dat
dat moet, dan is het gevolg van uw redenering toch een vertroebeling en een
op afstand zetten van een politiek verantwoordelijk minister.De heer Dijkstal (VVD):Ik schrik erg van wat u zegt, omdat u niet zegt dat de staten eerst hun
verantwoordelijkheid hebben. De heer De Hoop Scheffer gaat hier totaal aan
voorbij en brengt de problematiek terug tot de rol van de minister. In dit
voorbeeld ligt de eerste verantwoordelijkheid bij de staten. Zij moeten hun
commissaris aanspreken op dat vermeende declaratiegedrag. De minister heeft
vervolgens nog wel een bevoegdheid in dezen, omdat hij de benoemingsbevoegdheid
heeft. Ik zou het echter zeer onjuist vinden als ministers van die bevoegdheid
gebruik maken, zonder een voorafgaand oordeel van de staten. Daarmee zou de
verantwoordelijkheid van staten en gemeenteraden voor de uitvoering van hun
autonome taken worden uitgehold. Dat is de essentie van mijn verhaal.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik vrees dat wij hierover van mening blijven verschillen. Staten en gemeenteraden
moeten natuurlijk als eerste een uitspraak doen bij dergelijke incidenten.
Gezien de relatie tussen Kamer en bewindspersonen, bestrijd ik echter ten
principale de stelling dat de Kamer zich in een bepaalde zaak niet mag mengen,
omdat de minister er niet over gaat. De Kamer kan de minister te allen tijde
en over ieder onderwerp ter verantwoording roepen.De heer Schutte (GPV):Ik begrijp uit de woorden van de heer Dijkstal dat hij een pleidooi wil
houden voor een reactivering van de oude lijn dat de Kamer de regering alleen
vragen kan stellen over onderwerpen die de regering op dat moment regarderen.De heer Dijkstal (VVD):Ik wil het iets anders formuleren. Ik houd een pleidooi voor het respecteren
van de autonomie van gemeenten, provincies en waterschappen. Wij hebben hen
die autonomie als wetgever immers gegeven. Wees zeer voorzichtig met daarin
te treden. Dat geldt voor de bewindslieden zelf, maar ook voor de Kamer. Ik
kan mij voorstellen dat de Kamer reageert op ontwikkelingen of problemen die
zich bij meerdere gemeentes tegelijkertijd voordoen door vragen te stellen
of uitspraken te doen, mits daarbij de autonomie van deze instanties wordt
gerespecteerd. Doe je dat niet, dan neem je de staten en gemeenteraden iets
af waardoor wij nog verder van huis raken bij het afleggen van verantwoording.De heer Schutte (GPV):Ik ben het hier verregaand mee eens. De heer Dijkstal stelt dit onderwerp
nu aan de orde en ik wil graag weten wat hij daarmee beoogt. Is hij het met
mij eens dat uiteindelijk de Kamer zelf moet beoordelen of een bepaalde zaak
tot haar competentie behoort? Een zaak kan toch nooit afgedaan zijn als een
minister zegt dat het geen zaak is die onder zijn competentie
valt?De heer Dijkstal (VVD):Dat ben ik volledig met de heer Schutte eens. Hetgeen ik heb gezegd, geldt
natuurlijk ook niet als de wetgever een bevoegdheid aan de regering heeft
gegeven. Ik denk daarbij aan een aanwijzings- of vernietigingsbevoegdheid.De heer De Graaf (D66):Ik vind dat de heer Dijkstal blijk geeft van een minimalistische opvatting
over de positie van de Kamer. Ik kan hem volgen als hij zegt dat de ministeriële
verantwoordelijkheid begrensd wordt door de mogelijkheden van een minister
om op te treden. Dat laat echter onverlet dat de Kamer om informatie kan vragen,
ook al is de minister niet rechtstreeks bevoegd. De Kamer moet immers de mogelijkheid
hebben om met de minister een debat te voeren over hetgeen de minister zou
kunnen doen of om in gemeen overleg met de regering via wetgeving bevoegdheden
te scheppen. Ik schrik van de opmerking dat bepaalde Kamervragen niet in behandeling
worden genomen. Dat deugt werkelijk niet. Ik kom terug op het voorbeeld van
de heer Dijkstal over Zuid-Holland.De heer Dijkstal (VVD):Het voorbeeld ging niet over Zuid-Holland.De heer De Graaf (D66):Het ging toch over een commissaris van de koningin of over een burgemeester?De heer Dijkstal (VVD):Inderdaad, maar wij hebben een heleboel commissarissen in Nederland.De heer De Graaf (D66):Het lijkt erop dat het overal over mag gaan, maar niet over Zuid-Holland.De heer Dijkstal (VVD):Zeker niet, maar Zuid-Holland is een zaak die veel gecompliceerder is.De heer De Graaf (D66):Laten wij dan maar een willekeurige provincie met een willekeurige commissaris
van de koningin als voorbeeld nemen. Er zijn er twaalf en de heer Dijkstal
heeft dus een ruime keus.De heer Dijkstal (VVD):Laten wij Flevoland als voorbeeld nemen.De heer De Graaf (D66):Ik ben het eens met zijn redenering dat de volksvertegenwoordiging ter
plaatse de eerste moet zijn om met dat bestuur in debat te gaan over zijn
verantwoordelijkheid. Tegenover die volksvertegenwoordiging moet ook als eerste
verantwoordelijkheid worden afgelegd. De Nederlandse regering heeft echter
ook een benoemings- en daarmee een ontslagbevoegdheid voor burgemeesters en
commissarissen van de koningin. Als u consequent bent moet u, los van de vraag
hoe die mensen moeten worden gekozen of benoemd, nu aanvaarden dat de staten
of de gemeenteraad het recht hebben om het vertrouwen op te zeggen. Dat moet
dan ook worden gehonoreerd bijna van rechtswege door de betrokken minister.
Dat is consequent. Je legt de verantwoordelijkheid en de sanctionering ervan
dan in een en dezelfde hand.De heer Dijkstal (VVD):Dat is zo. Wij kennen gelukkig een gegroeide praktijk dat telkens bij
de herbenoeming de commissaris naar de burgemeesters toe – en de minister
naar de commissaris toe – zich op de hoogte stelt van bevindingen van
de raad, opdat hij dat mee kan wegen in zijn aanbeveling aan de minister om
een burgemeester al dan niet te herbenoemen.De heer De Graaf (D66):Wij kennen dit alleen nog steeds niet in de wet. Er is in de wet nog steeds
niet geregeld dat een gemeenteraad een burgemeester naar huis kan zenden en
provinciale staten een commissaris van de koningin. Als u en ik het eens zijn,
moet dat in de wet te regelen zijn.De heer Dijkstal (VVD):Er zijn mensen die nog veel verdergaan. Je kunt ook pleiten voor de gekozen
burgemeester en de gekozen commissaris van de koningin. Zo zijn er meer ideeën
denkbaar die naar mijn idee niet zo goed zijn en die je dus om een bepaalde
reden niet moet willen. Mij gaat het erom dat wij, als bevoegdheden zijn toegedeeld
bij wet, ons daaraan moeten houden. Je kunt niet ongestraft buiten de kring
van de bevoegdheid treden. Daarom verwees ik naar de formulering van de minister-president.
Dat geldt voor de kring van ministers, maar ook voor raden, staten en waterschappen.
Ik heb overigens nog een paar andere voorbeelden waar ik iets over wil zeggen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb nog een willekeurig voorbeeld. Een burgemeester benoemt een hoofdcommissaris
van politie en laat deze vervolgens weer zakken met wachtgeld. Heeft de minister
van Binnenlandse Zaken dan een bevoegdheid?De heer Dijkstal (VVD):Die situatie kan zich in Nederland niet voordoen, althans niet in de tijd
dat ik met de Politiewet bezig ben geweest. Welk land bedoelde u?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Niet Zuid-Holland en niet Flevoland.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Een tweede probleemveld ligt op het terrein van agentschappen,
ZBO's en inspecties. Agentschappen horen daar het minst in thuis omdat zij
een onderdeel van het departement zijn, zij het om praktische redenen op afstand
geplaatst. Bij agentschappen geldt in ieder geval de volle verantwoordelijkheid
van de minister. Bij ZBO's wordt het een stuk ingewikkelder, omdat er zeer
grote verschillen tussen zelfstandige bestuursorganen zijn en er te vaak sprake
is van een onheldere toedeling van bevoegdheden. Bij de inspecties doet zich
een ander probleem voor. Aan de ene kant willen wij niet dat inspecties zo
onafhankelijk zijn dat zij geen verantwoording hoeven af te leggen, terwijl
wij gelijktijdig willen dat ministers op afstand blijven omdat de betekenis
van een inspectie is dat zij onafhankelijk van de minister haar inspecterende
werkzaamheden kan doen. Hier liggen een aantal problemen, waarvan wij vinden
dat wij moeten proberen hier nadere helderheid over te verschaffen. Ik kom
daar straks nog op terug.De heer Schutte (GPV):Voorzitter! Over het thema van de zelfstandige bestuursorganen praten
wij al jaren, ook in de jaren dat de heer Dijkstal op een andere plaats zat.De heer Dijkstal (VVD):Ik kom daar straks nog op terug.De heer Schutte (GPV):Hoor ik dan nog waarom die ZBO-wet er toen niet gekomen is?De heer Dijkstal (VVD):Ja, dat hoort u nog. Met name de heer De Graaf hoort dat, want die heeft
daar toen vele malen voor gepleit.Het derde probleemveld is het maatschappelijk middenveld dat niets met
de overheid te maken heeft, al is er wel sprake van een enkele publieke taak
c.q. het uitvoeren met publieke of deels publieke middelen van een taak. Ook
daar doet zich de vraag voor waarvoor de minister verantwoordelijk c.q. waartoe
hij bevoegd is. Ook daar bestaat in de praktijk, met name in de zorgsectoren,
vaak een grote onhelderheid. In dat kader past dan weer de rol van de Kamer,
de manier waarop de Kamer met deze probleemvelden omgaat. Misschien moet ik
hier ook de media noemen, al is dat meer het gevolg van het feit dat wij allen
hier niet helder genoeg kunnen zijn. Een bewindspersoon is dan snel aangesproken
voor een misstand in de samenleving. Of hij al dan niet verantwoordelijk of
bevoegd is, is op een gegeven moment dan niet meer relevant.Voorzitter! Er zijn over de punten die ik hier kort aanduid, een aantal
zeer behartigenswaardige woorden gesproken, in de eerste plaats door de heer
Tjeenk Willink. Deze heeft een zeer interessante inleiding gehouden ter gelegenheid
van het 35-jarig bestaan van de faculteit van de sociale wetenschappen aan
de Erasmus Universiteit. In die inleiding noemt hij een aantal contradicties.
Ik zal er een paar weergeven. Hij noemt bijvoorbeeld de contradictie tussen
de opvatting dat de overheid moet terugtreden en de opvatting dat de overheid
uiteindelijk verantwoordelijk blijft voor onvoorziene risico's die burgers
of bedrijven lopen. Hij noemt de contradictie tussen de opvatting dat de overheid
bedrijfsmatig moet werken – en dat impliceert het nemen van risico's –
en de opvatting dat de overheid geen fouten mag maken en alle regels stipt
moet toepassen. Hij noemt de contradictie tussen de opvatting dat juist overheidsdiensten
waarmee burgers direct te maken hebben, moeten worden verzelfstandigd zo niet
geprivatiseerd en de opvatting dat de overheid garant moet staan voor kwaliteit,
voor toegankelijkheid, voor samenhang en voor controleerbaarheid van die diensten
en hun "producten". Het is interessant dat deze contradicties ook kunnen worden
teruggevonden in het essay van de heer Peper – zij het in iets andere
bewoordingen en misschien met hier en daar een ander accent – en evenzeer
hun vertaling hebben gevonden in de nota Vertrouwen in verantwoordelijkheid.Voorzitter! Op dit punt denk ik dat het adagium moet zijn: geen verantwoordelijkheid
zonder bevoegdheid en geen bevoegdheid dan op grond van de wet. Ik denk dat
er daarom op het hele terrein dat ik heb genoemd, grotere helderheid is geboden.
Ook omdat ik denk dat de materie breder is dan de nota, wil ik het kabinet
uitnodigen om eens te bezien of een aantal noties aanleiding geeft tot een
nadere reactie, nu of later. Het mag van mij ook later, omdat ik vind dat
het parlement hierover ook met zichzelf in discussie moet gaan en dat kan
natuurlijk tijdens de behandeling van die nota.Nu kom ik op de kaderwet ZBO's. Ik heb in de stukken van het kabinet gezien
dat het de wet voor het eind van dit jaar bij de Kamer wil indienen. Dat is
heroïsch, dat weet ik uit ervaring. Ik verwijs naar de heer De Graaf
die hierover vele malen en zeer terecht heeft gesproken.De heer De Graaf (D66):Het kan nu heel snel gaan. De heer Dijkstal heeft vier jaar voorbereidingstijd
genomen, dus het kabinet kan het nu in een jaar doen.De heer Dijkstal (VVD):Zeker, dat moet kunnen want alles lag klaar, maar ik ben realist genoeg
om te weten hoe hardnekkig de materie is. Ik heb dat in het verleden ook wel
eens gezegd. De minste moeite heb je met zo'n onderwerp in de vaste commissie
voor Binnenlandse Zaken. Daar is men er vanuit de staatsrechtelijke noties
snel uit hoe het moet. Maar ga dan niet naar de vaste commissie voor Sociale
Zaken of naar de vaste commissies voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport of
voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, want dan loop je tegen een aantal
zeer lastige problemen op die evenwichtig moeten worden opgelost. In ieder
geval denk ik dat het goed zou zijn als wij zouden proberen – gebruik
makend van de stukken die nu zijn geleverd – daarin meer helderheid
te verkrijgen. Daarbij hoort wat mij betreft ook een herbezinning op het functioneren
van de Tweede Kamer zelf. Ik verwijs naar de bijdrage die de heer Te Veldhuis
heeft geleverd tijdens de behandeling van het rapport van de enquêtecommissie
Bijlmerramp. Ik mag misschien ook verwijzen naar mijn eigen uitspraken en
het initiatief van de Kamervoorzitter in een gesprek met de fractievoorzitters
om te bezien hoe het eigen functioneren zou kunnen verbeteren. Ik begrijp
dat een deel van de vragen bij het Presidium liggen, een ander deel bij de
commissie voor de Werkwijze en nog een ander deel wellicht al bij de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken. De VVD-fractie zal bezien of zij verder
nog initiatieven moet ondernemen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik wil een vraag stellen ter verduidelijking. Begrijp ik het goed dat
de heer Dijkstal het eens is met de nota Vertrouwen in verantwoordelijkheid
en niet met datgene wat minister Peper eerder heeft opgeschreven over de foutenmarge?
Is hij het eens met de ministeriële verantwoordelijkheid zoals door het
kabinet neergelegd in de nota Vertrouwen in verantwoordelijkheid?De heer Dijkstal (VVD):Ja. Volgens mij hoort daar ook de staatsrechtelijke regel bij dat de heer
Peper het daarmee eens is, want de nota is namens het hele kabinet geschreven.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat horen wij morgen wel van de minister-president. Maar wij zijn het
hierover dus eens.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Een ander zeer belangrijk thema met betrekking tot verantwoordelijkheid,
is het thema van de individuele verantwoordelijkheid. Dit onderwerp is diep
verankerd in het liberalisme, omdat aan ons vrijheidsbeginsel nadrukkelijk
het beginsel van het dragen van verantwoordelijkheid is gekoppeld. Dat is
de verantwoordelijkheid voor het eigen handelen en de medeverantwoordelijkheid
voor anderen en dus voor de samenleving als geheel. U begrijpt dat dit tweede
punt heel dicht komt bij het andere beginsel dat zeer hoog in ons vaandel
staat: het verdraagzaamheidbeginsel. Als je verdraagzaamheid in praktijk wilt
brengen, dan betekent dit dat je afwijkende meningen en standpunten en dus
de vrijheden die anderen op dit terrein claimen, respecteert.In de afgelopen jaren is zeer veel gezegd en geschreven over de liberalisering
van de samenleving, internationaal en nationaal. Voor een deel gaat het daarbij
om liberalisering in termen van bevrijding, bijvoorbeeld de bevrijding van
dictatuur. De heer Melkert verwees al naar de val van de Berlijnse Muur en
van het communisme. Dat is allemaal duidelijk, maar ik wil het hebben over
liberalisering in termen van meer vrijheden, of misschien liever burgerrechten,
voor individuele burgers en hun instituten. Voor Nederland gelden die zeer
sterk. Daarom zijn in Nederland, zeer weloverwogen en beoogd, door de grote
inspanningen van vele maatschappelijke organisaties en ook politieke partijen,
een aantal dingen tot stand gebracht, zoals goed onderwijs, de emancipatie
van achtergebleven groepen en democratisering; daarom is er ook vaak gesproken
over de toegankelijkheid van voorzieningen en de slechting van monopolies,
kartels en oligarchieën. Dat heeft als gunstig gevolg gehad een grotere
mondigheid en zelfredzaamheid van burgers en ook meer individuele vrijheid,
betere ontplooiingskansen en vaak ook een grotere participatie. De VVD heeft
herhaaldelijk gepoogd, soms met meer en soms met minder succes, om de verantwoordelijkheid
die bij deze zaken hoort bij de burgers zelf te leggen. De privatiserings-
en dereguleringsprojecten uit de jaren tachtig en daarna, maar evenzeer de
stelselaanpassingen in het belastingsysteem en in de sociale zekerheid, of
de verkleining van de verzorgingsstaat en de afbouw van de overdadige subsidiepraktijken,
hebben allemaal te maken met het leggen van verantwoordelijkheden bij de mensen
zelf.Ook op dit terrein zijn interessante zaken gepubliceerd. Ik heb met veel
genoegen het artikel van Stephan Sanders in de Volkskrant van 27 maart jl.
met als titel "En de regering doet er niets aan" gelezen. Maar ook in de genoemde
inleiding van de heer Tjeenk Willink en in het essay van de heer Peper zijn
hierover interessante dingen gezegd. Ik heb wel eens het gevoel dat het thema
van de eigen verantwoordelijkheid in de praktijk, in de maatschappelijke discussie,
niet zo'n gewild onderwerp is en politiek niet altijd erg opportuun wordt
geacht. In ieder geval hebben wij in de afgelopen periode heel veel gediscussieerd
over de verantwoordelijkheid van de overheid en niet over de eigen verantwoordelijkheid
van de burger. Intussen ontwikkelt zich een cultuur waarin burgers ruim gebruik
maken van vrijheden en rechten, maar bij enige tegenspoed snel en zeer verontwaardigd
de overheid en de politiek aanspreken en verantwoordelijk stellen. De heer
Sanders geeft daar in zijn artikel een aantal voorbeelden van, zoals de onverantwoordelijke
wintersporters die, vlak nadat daar lawines zijn geweest, naar een bepaald
gebied trekken en later hoogst verontwaardigd zijn als de autoriteiten niet
adequaat hebben gehandeld. Ook spreekt hij van de eigen verantwoordelijkheid
van ouders voor de veiligheid van hun kinderen; een verantwoordelijkheid die
niet op de overheid of op anderen valt af te wentelen, maar dat is een delicate
kwestie. Sanders concludeert dat men kan spreken van een collectieve psychose
van verwendheid en divagedrag. Dit gaat misschien een tikje te ver, maar niettemin
zijn deze noties interessant. Zij voegen zich bij de contradicties waarover
Tjeenk Willink het had en waaraan ik er nog een wil toevoegen: de contradictie
tussen de gewekte verwachtingen en de mogelijkheden, financieel, in tijd en
in capaciteit, om eraan te voldoen. Misschien hoort daar ook de meer politieke
contradictie bij tussen de pretenties van politiek en overheid en de werkelijke
mogelijkheden om die te realiseren. De heer Peper sluit zich in zijn essay
hierbij nadrukkelijk aan. Ook hiervan wil ik een paar belangrijke voorbeelden
noemen. Peper zegt dat de volgende vraag steeds crucialer wordt: "Kan de overheid
het dilemma hanteren dat zij zowel wordt aangesproken op het tijdig signaleren,
het voorkomen c.q. oplossen van maatschappelijke vraagstukken, als op de garantie
van zorgvuldigheid, betrouwbaarheid en non-discriminatie?" Of: "De discrepantie
tussen wat overheid en politiek daadwerkelijk vermogen en wat hun wordt aangerekend."
En de laatste: Dijkstal"Door onhelderheid over verantwoordelijkheid, sturing
en regie van de overheid is er, als het er echt op aankomt, als het spannend
wordt, een kloof ontstaan tussen norm en feiten."Voorzitter! Met deze voorbeelden sluit ik aan op drie principiële
vragen die VVD-fractievoorzitter Koos Rietkerk bij de algemene politieke beschouwingen
in 1978 in dit huis aan de orde heeft gesteld. Ze zijn in hun formulering
misschien iets gedateerd, maar niettemin. De eerste vraag was: Willen wij
onze vrije sociale markteconomie handhaven of willen wij overstappen naar
een ten principale door de overheid gedomineerd productieproces?
De tweede: Willen wij een samenleving van in beginsel zelf verantwoordelijke,
vrije burgers, of een gemeenschap die geen eigen inzet en initiatief meer
verlangt, maar alle denkbare risico's voor rekening van de overheid laat komen?
En de laatste: Willen wij doorgaan met de collectivisering van de maatschappij
of willen wij ons inspannen om de persoonlijke en maatschappelijke zelfstandigheid
en ontplooiing te reactiveren?Na al deze woorden – papier is geduldig – rijst natuurlijk
de vraag: Wat te doen? Welke consequenties zou je hieraan moeten verbinden?
Op welke wijze zou je de burger meer eigen verantwoordelijkheid kunnen laten
dragen? Laat ik in ieder geval waarschuwen voor de grootste fout die denkbaar
is, namelijk om als burgers hun eigen verantwoordelijkheid onvoldoende nemen,
als eerste oplossing te kiezen dat de overheid dat dan moet doen. Dan kalft
die eigen verantwoordelijkheid van de burgers immers nog verder af. En evenzeer
wil ik waarschuwen voor wat wel eens "het grote leiderschap" wordt genoemd;
als de burgers hun verantwoordelijkheid onvoldoende nemen, moet het grote
leiderschap dat doen. Ook dat stimuleert de burgers niet, zelf verantwoordelijkheden
te nemen.Wat dan wel? Mij dunkt dat wij de burgers in de eerste plaats veel consequenter
verantwoordelijkheden zouden moeten geven, naast de vrijheden en rechten die
wij hun toedelen. In de tweede plaats zouden wij hen daar consequenter op
moeten aanspreken. En in de derde plaats zouden wij niet te snel moeten wijken
voor druk ten gevolge van afwenteling of ontkenning van die eigen verantwoordelijkheid.
Hierbij past natuurlijk ook de zelfbeperking waarover ik zojuist in een ander
verband sprak, de zelfbeperking die departementen, kabinet en Kamer zich ook
zouden moeten opleggen.Nu zal men begrepen hebben dat ik veel waardering heb, zowel voor het
stuk van de heer Peper als voor het stuk dat daarna door het kabinet is opgesteld,
maar zou het kabinet eens een poging willen doen om aan te geven wanneer en
op welke wijze het consequenties verbindt aan wat er in hoofdstuk V, onder
1, staat, hoe het kabinet dit wil vertalen? Daar gaat het immers om. Ik wil
het mijzelf ook niet te gemakkelijk maken in dit debat, dus ik ben graag bereid
om een aantal voorbeelden te geven.Laat ik beginnen met het gebied van normen en waarden, grof aangeduid,
bijvoorbeeld het gebied van veiligheid en criminaliteit. Ligt niet de primaire
verantwoordelijkheid voor de veiligheid in de eigen leefomgeving bij de mensen
zelf? Mogen wij de mensen niet primair zelf aanspreken op de sociale controle
in hun eigen omgeving? Mogen wij hen ook niet primair zelf aanspreken op het
gebruik – en dus ook op het misbruik – van bijvoorbeeld alcohol
en drugs? En mogen wij – ik zeg dit omdat ik weet dat het in een aantal
gemeenten gelukkig ook wel gebeurt – ook horecaondernemingen hierop
niet direct aanspreken?Bij het jeugdbeleid kun je dezelfde vragen stellen. Natuurlijk heb ik
er nota van genomen – ik denk dat dit tijdens het vorige kabinet was,
maar misschien ook al daarvoor – dat er een ontwikkeling in het beleid
is als het gaat om opvoedingsondersteuning en ontwikkelingsstimulering. Deze
woorden betekenen wat mij betreft vooral: mensen meer verantwoordelijk maken.
Maar dan is het natuurlijk interessant hoe wij dit op allerlei beleidsterreinen
vertalen. Ik neem een actueel voorbeeld: de gezinsvoogd. Nu wordt deze aan
het eind ingeschakeld, als het mis is met het kind, als er iets gedaan moet
worden. Zou het niet het overwegen waard zijn de gezinsvoogdij eerder in te
schakelen om hulp te bieden aan degenen die die hulp nodig hebben? Zouden
wij niet verder moeten gaan met wat wij de "family first"-programma's noemen,
interessante projecten, vanuit Amerika naar Nederland overgewaaid, waarbij
primair de ouders worden aangesproken op problemen van hun kinderen? Er wordt
bekeken hoe de ouders geholpen kunnen worden om hun kinderen op het rechte
pad te krijgen. Hierbij passen ook de Opstapprojecten van de stichting Averos.
Hierbij wordt in de voorschoolse periode met name allochtone moeders hulp
geboden. In de hulpverlening zelf zijn de zogenoemde Glenn Mill-projecten.
Het gaat hierbij om hulpverlening aan jongeren, gericht op het stimuleren
van hun verantwoordelijkheid. Het gaat er niet om dat ze worden gekoesterd
of dat hun problemen worden overgenomen, neen, ze worden aangesproken op hun
eigen verantwoordelijkheid. Hierin past waarschijnlijk ook moeiteloos het
lik-op-stukbeleid van de politie en een vorm van beleid dat ik "little tolerance"
noem. Ik noem dit zo, omdat ik niet geloof in zero tolerance, wel in little
tolerance.De heer Van der Vlies (SGP):Wij mogen geen fouten maken en wij mogen niet te snel naar de overheid
wijzen. Ik wil dat dan ook voorkomen en de diverse suggesties van collega
Dijkstal bijvallen. Natuurlijk moeten mensen op hun verantwoordelijkheid worden
aangesproken. In de praktijk blijkt echter dat niet alle mensen die verantwoordelijkheid
dragen op een wijze die wij appreciëren. Dan komt er toch op de een of
andere manier een derde in het geding en dat is doorgaans de overheid. Er
is sprake van een spanningsveld: aan de ene kant draagt de mens zijn eigen
verantwoordelijkheid en aan de andere kant moet op een juist gepland moment
ingegrepen worden. Zit daar geen grote spanning in? Op zichzelf hangen er
diverse parameters aan wat "men" ervan vindt. Kortom, het is allemaal ongewis.
Waar vindt u uw referentie voor de waarden en normen die wij daarbij moeten
aanleggen?De heer Dijkstal (VVD):Ik maak even mijn voorbeeldenreeks af. Daarna kom ik hierop terug. Ik
sprak over het wat abstractere gebied van normen en waarden, maar op een aantal
beleidsterreinen wil ik concreet zijn. Ik noem het profijtbeginsel in de gezondheidszorg,
waarbij ik wijs op de eigen bijdrage of het eigen risico. Bij het punt mobiliteit
wijs ik op tol, betaalstroken en het rekeningrijden. De heer Rosenmöller
had een interessant voorbeeld toen hij sprak over het persoonsgebonden budget.
Waarom wordt bij reïntegratie geen PGB verstrekt, zodat men zelf scholings-
en werkervaringsprojecten kan kiezen? Waarom worden op het punt van de sociale
zekerheid geen contracten gesloten tussen de cliënt en de uitvoeringsorganisaties?
Waarom maken wij geen voortgang met het afschaffen van de verplichtstelling
van een aanvullende pensioenregeling? Ik noem ook in dit kader een wijziging
van de Vestigingswet, zodat mensen hun eigen verantwoordelijkheid dragen. Dan komt de heer van de heer Van der Vlies aan de orde. Hoe moet je naar
de overheid kijken? Het is absoluut niet mijn bedoeling hiermee weg te wassen
wat er aan de kant van de overheid niet helemaal deugt. Het kan hierbij om
de organisatie, de werkwijze, de transparantie of de bevoegdheidstoedeling
gaan. Op die terreinen valt zeker nog het een en ander te doen. Ik pleit op
dat terrein juist voor een sterkere onderzoeksfunctie van de Kamer. Overigens
liever niet aan het einde van een periode in de vorm van een enquête
maar in het begin in de werkwijze van commissies. Dit moeten wij echter intern
nog eens nader bespreken. Ik zie interessante aanknopingspunten in dezelfde
nota. Ook daarin is sprake van de organisatie van het openbaar bestuur, de
professionalisering en de integriteit van de medewerkers. Dit zijn interessante
noties en een debat hierover zal zeker moeten worden gevoerd.Hierbij past de rol van de overheid en ik zie die in tweeërlei opzicht.
In de eerste plaats moeten voorwaarden worden geschapen. Onderwijs speelt
hierbij een grote rol. Hierdoor wordt bij uitstek de mensen een instrument
in handen gegeven, zodat zij hun vrijheid kunnen beleven en hun verantwoordelijkheid
dragen. Het gaat echter verder. Hierbij spelen financiële en sociale
aspecten ook een rol. De VVD maakt zich sterk voor een grotestedenbeleid en
ik verwijs u naar het akkoord dat in 1994 is gesloten. In sommige stadswijken
cumuleerden de problemen zodanig dat de mensen daarvoor absoluut niet zelf
de verantwoordelijkheid konden nemen.Dit is de algemene rol van de overheid, maar ik wil hierbij wel een stap
verdergaan. Ik zie namelijk ook een specifieke vangnetfunctie. Dan kan men
nog tussen wal en schip vallen en dan moet men kunnen terugvallen op de overheid
of een van haar organen, maar wel graag met de intentie om ze zo snel mogelijk
terug te brengen: zelfredzaam en zelfstandig. Het is misschien beter om de
overheid als trampoline te zien dan als vangnet.Tot slot nog iets over het leiderschap. Uit de krant heb ik begrepen dat
de heer Melkert heeft gezegd dat leiderschap betekent dat je met gezaghebbende
uitspraken een appèl op de burger moet of moet kunnen doen en dat je
bereid moet zijn om voortdurend verantwoording af te leggen. Het kan zijn
dat ik de heer Melkert onrecht doe. Het eerste deel van zijn uitspraak is
overigens prima; een moreel appèl hoort bij leiderschap in alle gradaties
die wij kennen. Dat doe ik nu ook met de eigen verantwoordelijkheid.Maar bij het afleggen van verantwoording heb ik een zekere aarzeling.
Natuurlijk geldt dat wel voor datgene waar wij zelf verantwoordelijk voor
zijn en bevoegd toe zijn. Je moet er alleen een beetje voor oppassen dat wij
het naar ons toe halen dat wij over alles wat er mis is in de samenleving
verantwoording moeten afleggen. Dat kunnen wij namelijk nooit waar maken.
Ik neem evenwel aan dat de heer Melkert dat ook niet in deze zin bedoelt.De heer Melkert (PvdA):Ik geloof dat de heer Dijkstal mij correct heeft geciteerd. Het gaat mij
niet om het verantwoordelijkheid nemen voor alles wat er mis is in de samenleving,
maar wel om het aanspreekbaar zijn op die situaties in de samenleving waar
de vrije, in de eerste plaats voor zichzelf en hun omgeving verantwoordelijke
burgers, er toch niet meer uitkomen. U hebt zelf het voorbeeld gegeven van
de zwartrijders in de trein. Als minister van Verkeer en Waterstaat of van
Justitie ben je er natuurlijk niet verantwoordelijk voor als iemand zwartrijdt
in de trein, maar je bent mijns inziens wel aanspreekbaar op bescherming van
burgers en het hanteerbaar houden van de organisatie van het vervoer door
ervoor te zorgen dat men gewoon betaalt voor de diensten die zij geleverd
krijgen. Dan zal er geïntervenieerd moeten worden langs de ene of de
andere kant. Zo zullen er meer conducteurs aangesteld moeten worden. Kortom,
er moeten initiatieven worden genomen. Mijn pleidooi is er dus op gericht
dat ministeriële verantwoordelijkheid wordt beschouwd als iets wat breder
is dan het louter uitoefenen van de formele bevoegdheden. Je kunt daar overheen
namelijk een appèl doen op de burgers en je kunt aanspreekbaar zijn
op het nemen van initiatieven, als dingen in de maatschappij niet goed lopen.
Daarmee neem je de verantwoordelijkheid niet over, maar ben je, nogmaals,
aanspreekbaar. U hebt als minister volgens mij ook ervaren dat dit iets extra's
is wat het ministerschap ook aankleeft en waarmee je productief kunt omgaan.
Dit kan naar mijn mening met het oog op het essay van minister Peper ook bijzonder
belangrijk zijn in een samenleving waar men de eigenbelangen vooropstelt en
er heel weinig integrerende punten zijn.De heer Dijkstal (VVD):Ik wil hier geen verwarring over hebben. Dus geef ik aan dat ik vasthoud
aan datgene wat tot de kring van de bevoegdheid van de bewindspersoon hoort.
Als je dat namelijk niet doet, kom je ver van huis. Inderdaad hoeft dat echter
niet te betekenen dat je geen bemoeienis hebt met sociale misstanden of individuele
situaties; je kunt daar natuurlijk wel op reageren. Nogmaals, de boodschap
van mijn citaten is dat wij ervoor moeten oppassen dat de overheid te snel
wordt aangesproken op risico's waarvoor de overheid niet verantwoordelijk
is en evenmin wenst te zijn, omdat wij het anders geregeld hebben. Toch zie
je die tendens wel eens. Overigens is het voorbeeld van het openbaar vervoer
in dit verband goed.De heer Melkert (PvdA):Maar toch is het kernpunt de vraag: hoever laat je de maatschappij zelf
de wetten van de omgang tussen burgers bepalen? Het is heel goed dat dit tot
op grote hoogte de eigen verantwoordelijkheid van burgers is. Dit is ook de
consequentie van emancipatie. Maar er kunnen ook jungleachtige situaties uit
voortvloeien. Leun dus niet te snel en te veel achterover, zo zou mijn verzoek
aan u weer zijn.De heer Dijkstal (VVD):Daar ben ik het zeer mee eens. De rol van politieke partijen dan wel van
fracties hier is dan natuurlijk om dat onder ogen te zien en zich de vraag
te stellen: willen wij dat wel of niet en, zo niet, gaan wij daarvoor regels
stellen of wetten maken en dergelijke?De heer Marijnissen (SP):Ik wil aansluiten bij die jungle van de heer Melkert, maar het grijpt
ook terug op een eerder deel van het betoog van de heer Dijkstal.Het blijft altijd een combinatie van de eigen verantwoordelijkheid van
de burger en dat wat wij rekenen tot de collectieve verantwoordelijkheid van
de overheid, ongeacht welke. Uit uw betoog maak ik op dat u
vindt dat meer van de collectieve verantwoordelijkheid naar de individuele
verantwoordelijkheid van de burger moet. U gebruikte daarbij het woord "profijtbeginsel".
Ik herken dat nog van Van Agt, uit het begin van de jaren tachtig. Het profijtbeginsel
betekent niet zelden ook – u heeft daarvan een paar voorbeelden genoemd,
zoals het pensioen – dat de burger een bepaalde verantwoordelijkheid
zelf moet gaan dragen.Laat ik beginnen te zeggen dat ik aanvankelijk uw betoog kon onderschrijven,
waar u zegt dat ouders primair de verantwoordelijkheid voor hun kinderen dragen.
Aan het eind van uw betoog kwam u op het punt dat de overheid zich nog verder
dient terug te trekken dan wij de afgelopen jaren gezien hadden. Ik dacht
juist dat wij het moment hadden bereikt dat dit neoliberale een beetje op
zijn retour was. Wat ik nu feitelijk constateer –in die zin bent u een
beetje een wolf in schaapskleren – is dat de lat door de VVD op een
nieuw, hoger niveau wordt gelegd, namelijk bij het nog verder terugbrengen
van de verantwoordelijkheden van de overheid. Heb ik u dan goed begrepen?De heer Dijkstal (VVD):Zo in het algemeen kun je daar weinig mee. Je zult op de verschillende
beleidsterreinen moeten kijken of je daarmee inderdaad een stap verder komt.
Ik heb een aantal voorbeelden gegeven. Ik kom nog over de zorgsector te spreken,
maar ik denk dat een eigen risico of een eigen bijdrage in de zorgsector een
goede zaak is. Dat dit gebeurt onder zekere randvoorwaarden is logisch. Ook
daar wil ik straks nadrukkelijk nog iets over zeggen. Wij denken echter dat
er op dit terrein meer kan.Hetzelfde geldt voor de sociale zekerheid. Wij – degenen die daar
de verantwoordelijkheid voor hebben willen dragen – hebben natuurlijk
al een slag geslagen in de afgelopen periode. Er is meer verantwoordelijkheid
bij mensen, bij de bedrijven of bij de instituten. Daar kunnen volgens mij
nog wel verdere stappen worden gezet. Nu wordt dit politieke debat pas interessant
op het moment dat concreet iets voorligt. Dan kun je namelijk twee dingen
beoordelen. Dat is hoever die stap nog moet gaan, of je dat politiek voor
je rekening wilt nemen of niet, en welke randvoorwaarden daarbij horen om
dit te organiseren.Maar u heeft gelijk. Wij zouden op een aantal terreinen wel een stap verder
willen gaan.De heer Marijnissen (SP):Het eerste Paarse kabinet heeft die ƒ 200 ingevoerd voor ziekenfondspatiënten.
Door het tweede Paarse kabinet is dat weer afgeschaft. Er zijn meer voorbeelden,
zoals de knaak en het geeltje. U kent ze nog wel uit het verleden. Het waren
pogingen om een eigen bijdrage te laten betalen. Die bleken alle contraproductief
te zijn. Daar waar het werkte, wilden wij niet dat het werkte. Daar waar het
moest werken, werkte het niet.U heeft gelijk als u zegt dat het interessant is om in het algemeen hierover
te discussiëren, maar dat het nog interessanter is om concreet beleid
te bespreken. U noemde de zorg en ik geef een reactie op dat voorstel van
u. Wat is uw reactie daarop?De heer Dijkstal (VVD):Ik vind het heel ongelukkig dat het zo gelopen is. Wij kennen ook de politieke
context waarin dat is gebeurd. Ik kom straks op dit punt terug, omdat ik weer
een poging wil doen – en het zal niet allemaal in dit debat lukken door
de complexiteit van het onderwerp – om een aantal van die elementen
maar weer eens op tafel te leggen als een logische consequentie van de nota
van het kabinet.De heer Marijnissen (SP):De link met de nota van het kabinet, waarbij het toch meer ging om de
ministeriële verantwoordelijkheid, zie ik niet zo direct. Maar goed,
als u die wel ziet, legt u dat maar uit. Ik stel hier in elk geval politiek
vast dat wat de VVD betreft zich een nieuwe agenda aan het ontwikkelen is.
Ik vind namelijk dat het verhaal toch redelijk afwijkt van wat u de afgelopen
jaren hier verkondigd heeft. U bent een nieuwe liberale agenda aan het ontwikkelen
die, mocht er ooit sprake zijn van een derde Paars kabinet, daar wel meteen
een heel zware hypotheek op zal leggen, want dan zullen wij te maken krijgen
met een nog kleinere overheid.De heer Dijkstal (VVD):Ik vrees dat het ernstiger is dan u denkt, want het was al een oude agenda
waar wij gewoon mee doorgaan. Hoe het met de coalitievorming verder moet,
weet ik na het interview van de heer Pronk vanochtend ook niet helemaal meer.
Maar goed, dat zien wij allemaal wel.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat laatste gevoelen delen wij.De heer Dijkstal (VVD):Zijn die gesprekken tussen u, GroenLinks en de PvdA overigens echt aan
de gang, want dat hoor ik?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat gaat formidabel. Wij houden ze hier. Daar heeft u toch vanmorgen verschillende
voorbeelden van moeten zien.De voorzitter:Ik wilde eigenlijk zeggen dat de heer Dijkstal u geen vragen mag stellen,
maar zo'n vraag moet natuurlijk gesteld kunnen worden.Mevrouw Vos (GroenLinks):Het is een conclaaf.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Nee, geen conclaaf. Laten wij dat maar niet doen.Twee punten vind ik interessant. Is de heer Dijkstal het met mij eens,
als hij over die verantwoordelijkheden van de burger praat, dat daar onmisbaar
bij hoort een punt dat ik vanmorgen nogal heb benadrukt? Dat is namelijk de
schaal waarop die burger opereert. Dat is de wijk, dat is de school. Hoe kleiner
de schaal, hoe beter.De heer Dijkstal (VVD):Ja zeker.De heer De Hoop Scheffer (CDA):In het betoog tot nu toe mis ik ook wat. In die zin is het ook wel een
liberale agenda; en terecht vanuit de visie van de heer Dijkstal. De heer
Dijkstal praat over de burger. Ik heb daar vanmorgen het nodige over gezegd.
Hij praat over de overheid, ook terecht. Ik neem alleen aan dat hij toch ook
een heel belangrijke plaats wil inruimen voor datgene wat daartussen zit.
Wij doen dat in ieder geval wel. Ik denk dan aan milieuconvenanten, de verantwoordelijkheid
van sociale partners. Ook daar gaat het natuurlijk direct over verantwoordelijkheid
nemen en verantwoordelijkheid kunnen beleven. In ons jargon heet dat zelfregulering;
een lastig woord, maar de heer Dijkstal begrijpt wat ik bedoel.De heer Dijkstal (VVD):Ik ben blij dat u naar die twee punten vraagt, want dan kan ik er duidelijk
over zijn. Op het eerste punt zeg ik nadrukkelijk "ja". Maar weet wel wat
daar de consequentie van is. Als je immers zegt dat het vooral in de directe,
eigen omgeving van de burger moet zijn, weet dan wel dat de gemeente in ons
openbaar bestuur als eerste en waarschijnlijk in veel gevallen ook als laatste,
juist daar de verantwoordelijkheid heeft. Daar kan het Rijk, en logisch doorredenerend
op het punt dat ik eerder noemde, de Kamer ook niet aan komen. Ook op het
tweede punt zeg ik nadrukkelijk "ja", want als ik het heb over de burger,
heb ik het ook over de instituties van de burger. Ik doel dan op al die maatschappelijke
organisaties van allerlei aard die zij zelf hebben georganiseerd en die evenzeer
hun eigen verantwoordelijkheid moeten dragen. Dat geldt voor sociale partners
natuurlijk ook. Ik geef daar straks een paar voorbeelden van.Voorzitter! Dat brengt mij tot het derde deel van mijn verhaal dat meer
in de richting van de collectiviteit, de overheid gaat. Waar is de overheid
voor verantwoordelijk? Ik richt mij dan nadrukkelijker op de begroting die
voor ons ligt en wat daar verder over te zeggen valt. Ik had ook zulke aardige
dingen gevonden in de algemene beschouwing van 1899, maar de originaliteit
is eraf door die fantastische vondst in de Troonrede. Ik complimenteer hier
de Koningin daarmee! Het was fantastisch!Toch is het leuk om die oude stukken na te lezen. In het debat, in die
algemene politieke beschouwingen, is destijds gesproken over de deugdelijkheid
van de rekenmethodes toen het ging om het financieringstekort en de staatsschuld.
Er was trouwens grote zorg over die staatsschuld, want die bedroeg 15 mln.
en dát op een rijksbegroting waarbij de inkomsten 144 mln. en de uitgaven
151 mln. bedroegen. Ik geloof dat de uitgaven van het Rijk nu in de buurt
van zo'n 240 mld. komen. Wat is er toch veel veranderd!Voorzitter! Niet zonder risico zou ik een paar woorden willen wijden aan
de staat waarin Nederland zich bevindt, niet gezien door de ogen van de VVD
maar door die van anderen. Het is een betrekkelijk willekeurige opsomming.
Het UN development programme bestempelt Nederland als een land dat behoort
tot de toptien van de ontwikkelde landen. Eerlijkheidshalve meld ik dat wij
daar op de achtste plaats staan. Het International institute of management
development zegt dat Nederland behoort tot de vijf meest competitieve economieën
ter wereld. De Nederlandse arbeidsproductiviteit per werkende is ongeëvenaard
hoog, zo staat in het Unicé benchmarking report van 1999. Daarin staat
overigens ook dat het aantal gewerkte uren per werkende ongeëvenaard
laag is, bijvoorbeeld 30% minder dan in de Verenigde Staten. Het is niet zeker
of je daar tevreden of ontevreden over moet zijn. Ik kom daar straks nog op
terug.Maar om dichter bij huis te blijven, het Sociaal en cultureel planbureau
heeft in zijn rapport Sociale en culturele verkenningen wederom een aantal
zeer interessante noties opgeschreven over bijvoorbeeld de tevredenheid van
de burger over de overheid die in de afgelopen jaren – het gaat hier
om 1994 tot 1998 – verder is toegenomen; over het vertrouwen in regering,
parlement en politieke partijen dat, internationaal gezien en dus vergelijkenderwijs,
in Nederland groot is; over het sociaal vertrouwen in de medemens dat, volgens
het SCP, significant gestegen is; over Nederland dat in vergelijking met andere
Europese landen zeer optimistisch is over de wijze waarop het de nieuwe eeuw
ingaat. Dit is een aantal betrekkelijk willekeurige noties. Ik noem die in
het besef dat als dit allemaal waar is, het de verdienste is van al die inwoners
van dit land die door hard werken en offers brengen, met hun capaciteit en
creativiteit daarvoor gezorgd hebben. Nederland heeft zichzelf op die manier
een welvaart bezorgd die de internationale vergelijking goed kan doorstaan
en die in historisch perspectief in Nederland, ook die vergelijking kan doorstaan.
Ik zeg dit omdat er veel aan gelegen moet zijn – dat is het in ieder
geval bij ons – om te bekijken hoe wij die welvaart behouden en hoe
wij die verder kunnen uitbouwen. Wij hebben daarbij natuurlijk nadrukkelijk
oog voor datgene wat nog niet goed is. In het debat zijn hiervan door vorige
woordvoerders al voorbeelden genoemd en het kabinet heeft hiervan voorbeelden
gegeven. Ik wil dat uiteraard ook. Toch is het goed om te zien in welke balans
je dat moet beoordelen. Ik verwijs dan ook naar een van de eerste zinnen in
het regeerakkoord waarin ook met zoveel woorden wordt gezegd, dat wij moeten
waken tegen gezapigheid en zelfvoldaanheid. Ik ben het daar uitdrukkelijk
mee eens.Wie nu van deze algemene noties naar de begroting voor het volgend jaar
kijkt en al het cijfermateriaal ziet, kan natuurlijk tot geen andere conclusie
komen dan dat het zeer gunstig beeld is. Als je wat fijner gaat kijken, kun
je af en toe eens een wenkbrauwtje fronsen. Was namelijk de economische groei
in 1998 nog 3,75%, in 1999 zal die waarschijnlijk 2,75% worden en voor het
volgend jaar is die vooralsnog op 2,5% geraamd. Een lichte teruggang maar
gelijktijdig natuurlijk een mooi resultaat, zeker als wij ons de jaren tachtig
in herinnering roepen. De werkgelegenheid vertoont spectaculaire resultaten,
die ze legt naast datgene wat we in de jaren tachtig toch allemaal hebben
meegemaakt. Wat betreft de ontwikkeling van het financieringstekort: wie had
een jaar of tien geleden durven denken dat wij zouden uitkomen op het punt
waar we nu zitten? Dan wordt er gespeculeerd over het reële risico dat
er wel weer een oploop komt in de komende jaren. Ik weet het niet. Misschien
is dat zo, maar misschien ook niet. Wellicht kunnen daar nog eens wat verstandige
woorden over gezegd worden. Niettemin, in alle gevallen is het een mooi resultaat.
De staatsschuld, althans uitgedrukt in percentage van het BBP, maakt ook een
zeer interessante ontwikkeling door, zeker in het kader van de EMU-afspraken.Voorzitter! Er is wel eens discussie over de betrouwbaarheid van de prognoses.
Wie zal er niet over discussiëren, omdat we natuurlijk ook zien dat het
CPB betrekkelijk snel weer ramingen moet bijstellen. Ik weet niet precies
hoe ik daar mee moet omgaan, maar wel weet ik zeker dat wij die ramingen dan
maar niet te absoluut moeten hanteren. Maar dan doet zich wel de vraag voor
aan welke kant van het risico je gaat zitten. Is het dan niet verstandig om,
als wij allemaal weten dat er wel wat af te dingen is op de cijfers, aan de
veilige kant te gaan zitten? Dat is ook precies de manier waarop de VVD-fractie
de voorliggende begroting wenst te beoordelen. Zij doet dat overigens, weer
houvast hebbende, aan de strikte financiële afspraken: scheiding van
inkomsten en uitgaven, handhaving van het uitgavenplafond in
de drie sectoren en de spelregels met betrekking tot de meevallers aan de
inkomstenkant. Weinigen kunnen toch ontkennen dat die spelregels ons heel
veel goeds hebben gebracht. Daar wensen wij dus ook aan vast te blijven houden.
Dat betekent dat de strikte financiële discipline gehandhaafd moeten
worden, maar ook dat we maar een beetje rekening moeten houden met die onvoorspelbaarheid
en dus de onzekerheid van de economische groei. Dat zeg ik, omdat ik mij zeer
bewust ben van de omvang van onze staatsschuld en nog meer van het beslag
dat die staatsschuld legt op de rijksbegroting. Ik heb begrepen dat in 1999
een baby ƒ 21.000 schuld meekreeg en dat dit volgend jaar ƒ
33.000 zal zijn. En dat is voor de dochter van de heer Rouvoet geen vrolijk
begin! Nu weet ik wel dat je dat getal lager kunt krijgen naarmate er meer
baby's komen, want dan wordt het meer verdeeld over inwoners, maar of dat
nu de lijn is die we moeten volgen?De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Over drie jaar is dat bedrag gehalveerd, omdat we dan overgaan
op de euro!Maar waar haalt de heer Dijkstal de vrijmoedigheid vandaan om royaal 5
mld. te reserveren voor smeergeld voor het belastingplan. Daarmee wordt die
schuld nog vergroot.De heer Dijkstal (VVD):Ik zal u daar zeker een antwoord op geven. Ik heb het over de noodzaak
om vast te houden aan de strakke financiële spelregels, omdat die staatsschuld
gewoon nog te groot is én gezien het grote beslag op de rijksbegroting.
Elke gulden die we moeten uitgeven aan betaling van rente kunnen we dus niet
uitgeven aan allerlei andere zeer nuttige maatschappelijke doelstellingen
die hier in de Kamer worden besproken. Daarom blijven wij een accent daarop
leggenIn de tweede plaats – en dat heeft iets te maken met wat ik de afgelopen
weken heb gezien – is ook de VVD-fractie geneigd om wat meer geld hier
of daar aan uit te geven omdat het zo goed gaat, maar de eerste opgave voor
het kabinet – en voor ons de controle daarop – is het daadwerkelijk
uitvoering geven aan de intensiveringen en de investeringen, die in het regeerakkoord
zijn afgesproken: grosso modo 9,3 mld. als het gaat om de intensiveringen
en 6,4 mld. als het gaat om de investeringen in het jaar 2002. Daarbij komen
overigens nog die extra middelen, die het kabinet het vorig jaar maar ook
dit jaar in een aantal sectoren daaraan heeft toegevoegd. Wij worden op dit
moment gehandicapt doordat wij geen goed inzicht krijgen in de huidige cijfers
en de mate en het tempo waarin al deze plannen tot uitvoering komen. Ik heb
een poging gedaan – dat was op bladzijde 163 – om de verticale
toelichting op de begrotingen te begrijpen. Die begrijp ik op zichzelf wel,
maar de cijfermatige opstelling ervan sluit niet aan op datgene wat ik net
noemde. Ik vraag het kabinet of het mogelijk is om dat helderder op een rijtje
te zetten. Dat zal nu niet kunnen, maar misschien kan het op weg naar de financiële
beschouwingen en zeker naar de verschillende begrotingen. Voordat wij bespreken
wat er in 2002 nog bij moet, moeten wij er in ieder geval voor zorgen dat
datgene wat wij nu willen wordt gerealiseerd.Ik kom op het belastingstelsel en de 5 mld. Ik wil onder andere zo graag
vasthouden aan die strikte financiële spelregels, omdat wij denken dat
dit noodzakelijk is om die gigantische operatie, het nieuwe belastingstelsel,
te kunnen doorvoeren. Wij hebben veel waardering voor het werk dat het kabinet
heeft verricht. Dan spreek ik over twee bewindslieden in het bijzonder. Niemand
zal ontkennen dat dit een heel grote operatie is. Die kan alleen maar slagen
met die 5 mld. lastenverlichting erbij; anders krijgen wij dat niet voor elkaar.
Nu kun je natuurlijk een afweging maken: is dat uiteindelijk een groter voordeel
voor ons allen dan als wij het in de staatsschuld stoppen? Ik denk dat het
een groter voordeel is. De grote waarde van het nieuwe belastingstelsel is
de sterke impuls die het zal geven aan onze economische ontwikkeling en onze
internationale concurrentiepositie. Nederland zal dan beter en voor langere
tijd in staat zijn om de welvaart te garanderen dan als wij niet tot dat nieuwe
stelsel overgaan.De heer Van Dijke (RPF):Ik begrijp dat als het gaat over de invoering van het stelsel als zodanig,
maar niet als het gaat over de beoogde koopkracht-plus voor iedereen. U hebt
zelf verwezen naar de jubelnota's die u zojuist voor u had: Nederland bevindt
zich bij de "top of the bill". Een koopkrachtverbetering is dan ook nauwelijks
noodzakelijk te noemen. Het consumeren wordt aangewakkerd, hetgeen consequenties
heeft voor het inflatiecijfer. Kortom, een toename van de consumptie is in
dit verband nauwelijks een nastrevenswaardig doel. Ik begrijp niet waarom
u die plus voor de koopkracht van iedereen wilt hebben, als dat op de rekening
komt van de kinderen van onder andere mijn collega Rouvoet.De heer Dijkstal (VVD):De ervaring leert dat je dit "smeergeld" nodig hebt om dergelijke wijzigingen
aanvaard te krijgen in de samenleving. Bovendien spreken wij over gemiddelden,
wat het een stuk gecompliceerder maakt. Het is maar de vraag hoe alle burgers
er in dat belastingstelsel individueel vanaf komen. Ik geef u de verzekering
dat u en wij nog een heleboel brieven zullen krijgen van burgers: dat gemiddelde
plaatje is prachtig, maar het is kennelijk voor een ander; bij mij pakt het
om allerlei heel specifieke redenen anders uit. Wij menen dat het noodzakelijk
is om dit te doen om de redenen die ik heb genoemd. Bij de behandeling van
het plan komen wij er verder over te spreken.De heer Van Dijke (RPF):Ik begrijp ook wel dat er geld nodig is om het plan vlekkeloos te laten
invoeren, maar u beoogt – dat is een politiek na te streven doel –
een koopkrachtverbetering voor iedereen. Ik vind dat een volstrekt verkeerd
signaal, zeker gelet op de situatie waarin wij verkeren.De heer Dijkstal (VVD):Ik hoop dat ik u nu niet aan het schrikken maak, want ik ga nog een stap
verder. Ik wil er ook nog prioritaire aandacht voor de middengroepen aan toevoegen.
Dat komt weliswaar volgend jaar aan de orde en staat nu niet ter discussie,
maar dat zet ik er nu nadrukkelijk bij. Dit betekent dat er wat ons betreft
op dit moment noch behoefte is aan noch een noodzaak is tot een discussie
over speculeren wat de ruimte in de begroting voor 2001 of 2002 zal zijn.
Wij zien ook geen enkel belang in een discussie nu over midterm reviews of
wat dan ook, wanneer dan ook.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het laatste is duidelijk; het is ook een antwoord op een van mijn vragen.
Hoe moet ik nu de verhouding zien tussen de claim om in het kader van het
belastingplan voor middengroepen iets extra's te doen en de prioriteit die
u wilt leggen bij de overheidsfinanciën om aandacht te geven aan de staatsschuld
en met name aan de reductie daarvan? Daar zit toch enige spanning tussen.De heer Dijkstal (VVD):Ja, maar die spanning is zoals bekend uitgebreid besproken toen we het
regeerakkoord maakten. Die 5 mld. vloeit voort uit een qua inhoud en ook politiek
gesproken gecompliceerde afspraak die moest worden gemaakt. De contouren daarvan
staan in het regeerakkoord. Toen vonden wij, maar ook de anderen, dat dat
alleen maar kan met die 5 mld. Dat was een groot doel dat wij wilden nastreven,
wat ons die 5 mld. waard is. U heeft gelijk dat, als je het geld daaraan besteedt,
het geld niet in de staatsschuld wordt gestopt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U legt een claim op tafel voor een extra koopkrachtstijging voor de middeninkomens.
Lopen de middeninkomens bij u tot ongeveer ƒ 80.000, of gaan die inkomens
de driedubbele cijfers voor de punt in? Verder was hierover geen afspraak
gemaakt in het regeerakkoord. Wat in het regeerakkoord staat, ken ik. Maar
daar staat verder niets over koopkrachtstijging voor diverse groepen. De inkt
van het belastingplan was nog niet droog of de bewindslieden gaven zelf al
een signaal dat er over de middengroepen te spreken zou zijn. De minister-president
formaliseerde dat zo ongeveer twee à drie dagen na de presentatie:
er was ruimte. Zo goed was dat plan!De heer Dijkstal (VVD):Ik moet u corrigeren, want in het regeerakkoord is wel afgesproken dat
dit een evenwichtig beeld moet opleveren voor alle groepen. Toen zijn de bewindslieden
aan de gang gegaan en hebben het plan, met de plaatjes op tafel gelegd. U
heeft die plaatjes ook gezien. Het is onmiskenbaar dat juist de middengroep
er daarin om redenen van technische en andere aard wat bekaaid vanaf komen.
Dus is het verstandig die 5 mld. prioritair of voor een groot gedeelte daaraan
te besteden, zodat dat evenwicht weer wordt hersteld. Ik heb natuurlijk met
grote vreugde kennisgenomen van wat de minister-president vrijdag heeft gezegd.
Dat brengt mij overigens op de vraag of dat ook nu al wordt gevolgd door concrete
plannen van het kabinet, of dat dit meer een bijdrage is aan het debat dat
wij hier nog verder gaan voeren. Maar dat is wel mijn antwoord in uw richting.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik heb een vraag over het feit u geen behoefte heeft aan een midterm review
en alles wat daarmee te maken heeft. Als er begrotingsevenwicht zou ontstaan –
ik verwacht dat niet, met alle oplopende tekorten voor 2001 en 2002 –
gaan inkomstenmeevallers dan nog steeds naar lastenverlichting en staatsschuld?De heer Dijkstal (VVD):Vooralsnog vind ik dat de scheiding die wij hebben aangebracht tussen
inkomsten en uitgaven ons heel veel zegeningen heeft gebracht. Ik zou daarom
geneigd zijn dat voorlopig als standpunt te houden. Ik wil overigens waarschuwen
tegen een debat als dat van vorig jaar, dat toen heel krankzinnig verliep.
Drie maanden nadat we hier hadden gesproken over extra dingen die wij zouden
uitvoeren, sloeg immers de Aziëcrisis toe. Dat was een nogal onwezenlijke
vertoning. Ik heb liever dat wij dit debat met elkaar voeren op het moment
dat het zich werkelijk voordoet. Ik begrijp overigens ook wel dat zich dan
het punt van Melkert voordoet, namelijk de vraag waar je prioriteiten liggen.
Die kan ik hier moeiteloos op tafel leggen, want behalve het belang van de
staatsschuld in relatie tot de rentedruk op de begroting, zijn dat natuurlijk
alle onderwerpen die wij zo weloverwogen in het regeerakkoord hebben gezet.
Dat varieert van onderwijs, via milieu en infrastructuur, tot sociale en kennisinfrastructuur.
Al die onderwerpen hebben wij belangrijk gevonden. Dus als het ons gegeven
is om aan de inkomsten- of de uitgavenkant wat te doen, zijn dat natuurlijk
de onderwerpen waarnaar wij het eerst kijken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Maar er is één verschil met vorig jaar. Het kabinet laat
via de stukken zijn licht schijnen over de mogelijkheid van begrotingsevenwicht,
in een situatie waarin na de begroting van volgend jaar de tekorten oplopen.
Daarin zit enige spanning. Dan doen we óf het een, dat is zwijgen.
U doet dat enigszins, door te zeggen dat u daar niet aan meedoet, maar vervolgens
is dat wel onderdeel van het debat. Óf wij doen het ander, namelijk
ons erin mengen. Als dat gebeurt, is het geen openbreken van de afspraken
en prioriteit geven aan schuldsanering, anders dan de overige schuld die er
is op het terrein van zorg, onderwijs en sociale cohesie.De heer Dijkstal (VVD):U maakt hier een tegenstelling die ik nu juist niet wil maken. Ik heb
het niet over schuldsanering, maar over het bevrijden van de rijksbegroting
van de last van 29 mld. Naarmate wij dat kunnen, zal vanzelf ruimte ontstaan
om een aantal dingen die terecht op tafel zijn gelegd verder inhoud te geven.
Ik heb het nog steeds niet over de begroting van volgend jaar, maar over die
voor de jaren daarna.De heer De Graaf (D66):Ik ken de heer Dijkstal als een redelijk man. De eerste uitspraak die
hij deed in reactie op de gedachte van een midterm review was: daarvoor is
het nu te vroeg, maar wellicht volgend jaar gaan wij aan tafel zitten. Dan
hoor ik hem zeggen: ik heb geen behoefte aan een midterm review. nu niet en
nooit niet. Vervolgens hoor ik hem zeggen: ik geef collega Melkert toe dat
wij moeten praten over prioriteiten. Dat leidt mij tot twee vragen. Als de
economische groei dit jaar sluit op wellicht rond de 3% en wij halverwege
het volgend jaar zien dat die groei wel eens hoger dan 2,5% kan liggen en
zelfs richting de 3% gaat, dan hebben wij van de 9% die wij in het regeerakkoord
hebben geraamd voor vier jaar al 6% binnen. Dan moet het wel heel raar lopen
als wij dan die laatste 3% in twee jaar niet zouden halen respectievelijk
wij daar niet overheen zouden groeien. Dan moet een redelijk man als de heer
Dijkstal toch ook geneigd zijn om te zeggen: laten wij dan eens kijken of
onze ramingen niet aan de te voorzichtige kant waren, te behoedzaam en een
beetje minimalistisch? Is de heer Dijkstal verder met mij van mening dat het
woord begrotingsevenwicht niet in het regeerakkoord voorkomt, noch het woord
begrotingsoverschot, maar dat alles in de sleutel stond van reductie
van het financieringstekort tot nul? Er zijn sleutels afgesproken die samenhangen
met wat je aan lastenverlichting kunt geven, met wat je aan het financieringstekort
moet doen en met wat er dan eventueel beschikbaar is voor uitgaven. Die sleutel
zou dan per definitie opnieuw moeten worden besproken als het financieringstekort
er niet meer is. Dan zijn die afspraken als het ware vervuld. Dat kan gebeuren,
volgend jaar, over anderhalf jaar of wellicht binnen een halfjaar.De heer Dijkstal (VVD):U heeft gelijk dat die twee woorden er niet in staan, maar er staan wel
andere dingen in, zoals de scheiding van inkomsten en uitgaven. Hoe wij dan
verder moeten, zien wij dan wel. Ik heb tegen de punten die u naar voren brengt
twee bezwaren. Het nu afspraken maken over de midterm review is een voorschot
nemen op iets waarvan wij absoluut niet weten hoe het zal verlopen. Dat zien
wij tegen die tijd wel, dat hoeft nu helemaal niet. Wat ik ook niet wil, is
de huid van de beer verkopen voordat die geschoten is. Ik heb geen behoefte
aan het nu voeren van een discussie over de prioriteiten voor het geval in
het volgend jaar of daarop volgende jaren zich een overschot of een evenwicht
voordoet. Als dat zich voordoet, zullen wij allemaal verheugd opspringen en
natuurlijk gaan wij dan een gesprek met elkaar aan. Meer dan dat heb ik er
nu niet over te melden.De heer De Graaf (D66):Dat vind ik een belangrijke opmerking, want dat nuanceert enigszins de
woorden die u eerder hebt gebruikt. U zegt: als het zich voordoet, gaan wij
natuurlijk om de tafel zitten. Ik denk dat dit ook heel verstandig is van
redelijke mensen.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Vervolgens kom ik over de begroting zelf te spreken. Er zijn
nog een paar punten hieromtrent waar wij nog enige aarzelingen bij hebben.
Dat betreft in de eerste plaats de lastenverlichting. Er ligt voor een pakket
ten bedrage van 1 mld. lastenverlichting. Ik zit een beetje met het volgende.
Vorig jaar bij de algemene beschouwingen heb ik tot mijn spijt moeten vaststellen
dat daar waar wij zo voor lastenverlichting zijn, wij werden geconfronteerd
met 1,5 mld. lastenverzwaring. Er waren toen een aantal redenen waarom dat
onvermijdelijk was. Ik heb toen gezegd dat ik erop rekende dat zodra dat kan
eerst die 1,5 mld. teruggebracht zou worden naar de burger. Dat staat los
van de 5 mld. waarover ik het eerder gehad heb. De vraag is of dat moment
zich nu niet voordoet. Ik heb aanwijzingen uit de stukken dat er wat meer
ruimte is voor lastenverlichting, ruimte die het kabinet nu wat vooruitgeschoven
heeft voor latere jaren. Ik zou het liefst hebben dat wij dat maar gelijk
proberen te incasseren. Nu gaat het mij niet om precies die 500 mln. om op
die 1,5 mld. te komen, maar volgens mij is er meer ruimte dan nu in de stukken
staat. Dat zou kunnen helpen in het oplossen van het volgende probleem.Wij zijn zeer gelukkig met de keuze van het kabinet voor verhoging van
het arbeidskostenforfait. Die is namelijk van belang voor het evenwicht in
de koopkrachtplaatjes. Bovendien is die van belang om langs die weg ook op
de sociale partners een beroep te kunnen doen om de lonen gematigd te houden.
Daarnaast is die van belang om de armoedeval, wat een lastig probleem is,
een beetje te helpen oplossen. Dus het is goed dat het erin staat. Tegelijkertijd
hebben wij nota genomen van de SER-notitie die gericht is op met name de positie
van minima met kinderen en langdurige minima. Wij zijn daar ook gevoelig voor
en zouden een poging willen doen om te kijken of die 1% voor die groepen op
de een of andere manier te realiseren is. De heer Melkert heeft er vanmorgen
ook iets over gezegd. Hij wilde het laatje met alle modaliteiten nog even
niet opentrekken. Ik wil daar graag in de Kamer een gesprek over voeren, maar
dat gesprek kan pas plaatsvinden op het moment dat die ruimte er is. Ik praat
dan over ruimte die bestaat binnen de spelregels. Dat is de vraag die ik aan
het kabinet wil stellen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als die ruimte nu gebruikt gaat worden en als er gereserveerd is –
ik meen mij te herinneren dat er een uitgavenreserve is – dan...De heer Dijkstal (VVD):Ik spreek nu over de inkomsten. Ik zal straks ingaan op de uitgaven.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Waarom moet die ruimte dan nu al worden gebruikt voor nog meer lastenverlichting?
Wat is het effect van nog meer algemene lastenverlichting in de huidige economische
situatie? Ik ben niet degene die om wolken roept als de zon schijnt, maar
als je kijkt naar een aantal indicatoren, zoals de inflatieontwikkeling, de
prijs per eenheid product en de overspannen arbeidsmarkt, heeft nog meer lastenverlichting
economisch een volstrekt averechts effect. Dat betekent dat de consumptie
nog meer op wordt gejaagd en dat een aantal effecten zal optreden die noch
de heer Dijkstal noch ik in de economie willen. Ik vind het dan ook wat raadselachtig
dat de heer Dijkstal nu om economische redenen om extra lastenverlichting
vraagt. Als er ruimte is, kun je twee dingen doen: je kunt die ruimte nu gebruiken,
maar je kunt die ook reserveren voor later. Ik ken de VVD als een partij die
liever degelijker is dan degelijk en die ruimte voor later zou willen bewaren
als een appeltje voor de dorst.De heer Dijkstal (VVD):Wat het eerste punt betreft, gaat u voorbij aan een probleem dat ik zeer
ernstig vind – ik zal daar straks uitgebreider op ingaan – namelijk
de inactiviteit op de arbeidsmarkt, het aantal inactieven. Het punt van het
arbeidskostenforfait staat ook in functie van de werking van de arbeidsmarkt
en de versterking van de economie langs die weg.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar niet voor de mensen die u op de arbeidsmarkt wilt krijgen. Dat zijn
namelijk oudere allochtonen en die krijg je niet met een arbeidskostenforfait.De heer Dijkstal (VVD):U maakt een grote vergissing.De voorzitter:Dit is het moment waarop verder vragen niet helpt, mijnheer De Hoop Scheffer.De heer Dijkstal (VVD):Het andere punt van de heer De Hoop Scheffer was dat de VVD degelijker
dan degelijk wil zijn. Wij proberen, zoals de heer De Graaf elke keer treffend
zegt, redelijk te zijn. Hij kent mij als een redelijk mens. Dat ben ik ook.
Wij doen dat binnen de spelregels en als er ruimte is. Ik denk
dat die ruimte er is. Daarom vind ik dat wij dat gerust kunnen doen voor het
nobele doel, dat ook ik nastreef.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U bent het toch wel met mij eens dat als u die ruimte nu invult en gebruikt,
u die ruimte niet meer heeft wanneer wij dit najaar over het belastingplan
praten.De heer Dijkstal (VVD):Dat is juist.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Het belastingplan is overigens heel iets anders dan een lastenverlichting
in de begroting voor 2000. U zei zojuist dat het best zou kunnen zijn dat
vanwege de positie van de middeninkomens er meer nodig is dan wat het kabinet
tot nu toe heeft gereserveerd, een kleine 5 mld. Als u die ruimte nu gaat
bezetten voor een extra lastenverlichting, waarvan ik de economische noodzaak
en nut ernstig in twijfel trek, kunt u die niet meer gebruiken voor het belastingplan.De heer Dijkstal (VVD):Dat is juist. Ik trek die economische noodzaak overigens niet in twijfel.
Verder erken ik de noodzaak om voor de specifieke groepen die ik noemde te
kijken of wij dit gebaar kunnen maken. Als wij praten over de besteding van
die 5 mld. zal onze insteek zijn dat wij moeten kijken of wij kunnen bereiken
dat de middengroepen erop vooruitgaan. Behalve de bedragen die ik zojuist
noemde, is er een uitzicht op nog verdergaande lastenverlichting. Dan is het
inderdaad zo dat als wij deze reparaties – die ik noodzakelijk vind –
uitvoeren, het voor iedereen die zich wat wil aantrekken van die middengroep,
gemakkelijker zal worden om daar de prioriteit te leggen.De voorzitter:Ik constateer dat de interrupties weer erg lang worden. Dat schijnt om
de paar uur gezegd te moeten worden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):In een interruptiedebat met de heer Melkert zei hij dat het redelijk was
dat die 1% extra voor de minima niet alleen zou gelden voor minima met een
gezin, maar ook voor minima zonder kinderen. Dat is dan toch een pleidooi
voor alle minima. Bent u daar ook gevoelig voor?De heer Dijkstal (VVD):Nee, daar ben ik niet gevoelig voor. Ik heb het SER-advies zo verstaan,
dat men zegt dat het vooral gaat om de minima met kinderen en de langdurige
minima. Ik denk ook dat wij ons daartoe moeten beperken, omdat ik anders vrees
dat wij dat financieel niet halen. Wij concentreren ons op het advies zoals
ons dat heeft bereikt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer Dijkstal wil dus geen generieke maatregel nemen voor de groep
op het sociaal minimum. Hij beperkt die maatregel tot gezinnen met kinderen
en langdurig uitkeringsgerechtigden. Intussen laat hij wel de vraag onbeantwoord
hoe hij die mensen denkt te bereiken.De heer Dijkstal (VVD):Het is terecht dat de heer Rosenmöller die vraag stelt. Hij heeft
haar ook aan de heer Melkert gesteld. Ik kies echter voor degelijkheid, hetgeen
betekent dat ik eerst zekerheid wil over de financiële ruimte die er
is. Wij hebben de stukken gelezen en verder is hierover natuurlijk contact
geweest met deze en gene, maar zekerheid hebben wij nog niet. Ik wil eerst
zekerheid over de vraag of ik mij aan de spelregels van het regeerakkoord
houd bij mijn voorstel inzake de lastenverlichting. Ik kom nog terug op de
uitgavenkant, want daar heb ik ook nog een wens.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer Dijkstal kan het alleen maar financieren via de uitgaven, want
voor de inkomsten zijn heldere spelregels afgesproken. Meevallers bij de inkomsten
gaan naar het tekort of naar de lastenverlichting en worden niet gebruikt
voor steun aan de minima. Er is een meevaller in de uitgaven voor de sociale
zekerheid van 1,4 mld. De minister van Financiën heeft gezegd dat dit
bedrag verdampt, hetgeen mij echter onzin toeschijnt.De heer Dijkstal (VVD):U formuleert daar wederom een interessante vraag aan het kabinet.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Inderdaad, ik heb die vraag dan nu gesteld. Het is echter de vraag of
het een incidentele of een structurele meevaller is. Een structurele meevaller
kan door de heer Dijkstal worden gebruikt voor het realiseren van de door
hem geformuleerde doelen. Er rest dan alleen het meningsverschil tussen de
heren Dijkstal en Melkert over de vraag hoe die groepen kunnen worden bereikt.De heer Dijkstal (VVD):Die laatste conclusie is niet juist en verder beperk ik mij er maar toe
op te merken dat ik mij met grote stelligheid stel achter uw vragen aan het
kabinet.De heer Van der Vlies (SGP):Er is nog een ander verschil tussen de inbreng van de heer Melkert en
die van de heer Dijkstal. De heer Melkert heeft namelijk gezegd dat men kan
overwegen om die meevaller van volgend jaar ook in te zetten voor het onderwijs
en de zorg.De heer Dijkstal (VVD):Daar kom ik nog over te spreken.De heer Van der Vlies (SGP):U komt daar nog over te spreken? Begrijp ik goed dat u daar substantiële
ruimte voor heeft?De heer Dijkstal (VVD):Ja, ik heb nog alleen maar gesproken over _De heer Van der Vlies (SGP):Ik hoor graag nu een antwoord, want later krijg ik het waarschijnlijk
niet meer. Ik heb zojuist ook al tevergeefs op een antwoord staan wachten.De heer Dijkstal (VVD):Een van mijn goede eigenschappen is dat ik altijd antwoord geef. Alleen
doe ik dat soms op een ander moment dan de heer Van der Vlies hoopt.De voorzitter:Ik wijs de heer Dijkstal erop dat ook hij zich aan zijn spreektijd moet
houden.De heer Dijkstal (VVD):Wij vermoeden dat het een redelijke vraag aan het kabinet is om 250 mln.
van de reserve van 1 mld. die bedoeld was om de consequenties van een tegenvallende
loonontwikkeling voor de rijksbegroting te dragen, te gebruiken voor andere
bestemmingen in de uitgavensfeer. Een dergelijke ontwikkeling heeft zich immers
vorig jaar niet voorgedaan. Ik zal hiervoor twee voorstellen doen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Laat ik eens een voorspelling doen, namelijk dat de heer De
Graaf straks 250 mln. vraagt voor de natuur. Daarmee zou het
plaatje compleet zijn, want net als twee jaar geleden krijgen dan de coalitiepartners
Melkert, Dijkstal en De Graaf ieder 250 mln. Dat valt mij vooral van de heer
Dijkstal tegen, want ik dacht dat hij degelijker dan degelijk was en nu stelt
hij voor om allerlei reserves aan te spreken die voor later zijn bedoeld.De heer Dijkstal (VVD):Dat zal niet gebeuren, want als wij eenmaal weten over welke ruimte wij
kunnen beschikken, zullen wij onze voorstellen niet alleen aan onze coalitiepartners,
maar ook aan de heer De Hoop Scheffer aanbieden. Hij kan dan beslissen of
hij met ons mee wil doen of niet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Prima, maar het blijft toch wel heel opmerkelijk dat de coalitiepartners
nu weer 250 mln. mogen incasseren. Het is immers nog lang geen pakjesavond.De heer Dijkstal (VVD):Daar heeft u helemaal gelijk in.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Waarom financiert u uw voorstellen dan met middelen die voor de toekomst
zijn bedoeld?De heer Dijkstal (VVD):Het staat de heer De Hoop Scheffer volstrekt vrij om de ruimte die wij
menen te ontdekken, niet te willen ontdekken of niet te willen gebruiken.
Het woord is nu eerst aan het kabinet en daarop zullen wij op onze beurt weer
reageren.Voorzitter! Naar aanleiding van eerdere vragen ga ik in op de arbeidsmarkt.
Wij maken ons grote zorgen over de 800.000 werkelozen en bijstandsgerechtigden
en over de meer dan 900.000 arbeidsongeschikten. Misschien moet ik hier ook
de 300.000 mensen bij betrekken met een VUT-uitkering of een uitkering op
grond van de Algemene nabestaandenwet, niet omdat daarbij de arbeidsplicht
geldt, maar omdat er ook element van inactiviteit aan de orde is. Bij elkaar
opgeteld, gaat het om een gigantisch aantal inactieve mensen. Vanuit het perspectief
van die mensen is dat al zorgelijk genoeg, maar het wordt wel heel bizar als
wij tegelijkertijd constateren dat men in vele sectoren van onze samenleving
geen mensen kan vinden. Het is al eerder aan de orde geweest, maar ik herhaal
nog maar eens dat men hiermee heeft te kampen in de zorgsector, het onderwijs,
de jeugdhulpverlening en in takken van het bedrijfsleven, zoals de bouw en
de horeca. De analyses wijzen als belangrijkste oorzaken van deze mismatch
drie elementen aan: 1. er zitten te weinig prikkels in ons stelsel
van sociale zekerheid en ons belastingstelsel;2. kennis, opleiding
en ervaring van de inactieven sluiten vaak te weinig aan op de vraag naar
arbeid;3. er zijn te ruime uittredingstrajecten voor oudere werknemers.Wij denken dat deze analyses grosso modo juist zijn en dat het zinvol
is om daar dieper in te duiken.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Er is een vierde punt te noemen waar een jaar geleden aandacht
voor is gevraagd, namelijk dat werkgevers er niet over denken, als er een
vacature bestaat, naar dat leger van inactieven te kijken.De heer Dijkstal (VVD):Daar kom ik nog op terug.Voorzitter! Als je hier iets aan wilt doen, is dat een gezamenlijke verantwoordelijkheid
van overheid en sociale partners. Ik heb vorig jaar in het debat hier ook
al moeten spreken over de tekorten in de zorgsector, het onderwijs en de bouw.
Ik heb toen gevraagd of het kabinet bereid was dat punt in het najaarsoverleg
en vervolgens in het voorjaarsoverleg, aan de orde te stellen en te kijken
welke concrete afspraken gemaakt kunnen worden. Ik wil graag weten van het
kabinet welke afspraken er zijn geweest en wat de concrete resultaten daarvan
zijn, opdat wij kunnen nagaan of daar op de een of andere manier nog een schepje
bovenop moet. Daar hoort ook het debat bij over het effect van de 10 mld.,
dat hier in de Kamer al voor een deel heeft plaatsgevonden. Dat bedrag is
uitgetrokken om de begeleiding van langdurige werklozen naar de arbeidsmarkt
te faciliëren. Ik heb een ondernemer horen zeggen dat het hem meer moeite
kost om personeel te vinden dan klanten te winnen. Dat is vaak de praktijk.Voorzitter! Wij willen een paar voorstellen op deze terreinen op tafel
leggen. In de eerste plaats op het gebied van de prikkels. Wij denken dat
een groter verschil tussen lonen en uitkeringen noodzakelijk is. Je kunt dat
op twee manieren doen: door de uitkeringen te verlagen of door iets aan de
loonkant te doen. Dat eerste wensen wij niet. Wij zoeken naar mogelijkheden
om aan de loonkant prikkels in te brengen. Dat brengt ons op het arbeidskostenforfait.
Wij zullen in het nieuwe belastingstelsel scherp naar die elementen kijken.
Ik ga daar nu niet op vooruitlopen, omdat dit nog besproken zal worden. Verder
speelt hier het probleem een rol van de cumulatie van verlies van inkomensafhankelijke
regelingen bij aanvaarding van een functie. De heer De Hoop Scheffer sprak
daar vanmorgen ook over. Er doen zich daar bizarre situaties voor. Ik nodig
het kabinet uit om daar eens dieper in te duiken om na te gaan hoe daar wellicht
beperkingen zijn aan te brengen. Er zijn mogelijkheden, al zijn die niet gemakkelijk.
Deze variëren van het beperken van dit soort regelingen tot en met een
verplichte compensatie van wat men tekortkomt. Daarbinnen zijn misschien ook
nog andere modaliteiten.In de tweede plaats vraag ik me af of hier niet bijhoort een heroverweging
van de SPAK, de specifieke afdrachtskorting. Deze korting was bedoeld om de
werkgevers te stimuleren om arbeid te creëren voor die mensen die moeilijk
aan een baan kunnen komen. De werkgevers hebben dat ook gedaan. De analyses
in de MEV tonen aan dat zich nu aan de onderkant krapte op die arbeidsmarkt
voordoet. Met andere woorden, de banen zijn er wel, maar de mensen treden
niet in die banen. Als dat waar is, zou je kunnen overwegen om de SPAK om
te bouwen naar andere stimulerende maatregelen. Er zijn er meerdere denkbaar,
variërend van verhoging van het arbeidskostenforfait tot en met een afdrachtskorting
voor het in dienst nemen van oudere werknemers, wetende dat op dat terrein
ook het probleem speelt van de inactiviteit. Ik stel me open voor elke andere
interessante oplossing. Ik vind in ieder geval dat dit punt in discussie moet
worden gebracht.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Ik wil van die opening graag maximaal gebruik maken. Het arbeidskostenforfait
heeft, als ik kijk naar het belastingplan en de afspraken die er zijn gemaakt,
zijn beste tijd gehad. Ik zeg dat ook tegen collega Dijkstal. Zou het voor
zijn fractie niet interessant zijn om iets te doen in de zin
zoals wij dat al een aantal jaren gedaan hebben in onze tegenvoorstellen?
Wij willen aan de ene kant de lastenverlichting die er is meer richten aan
de onderkant. De prijs die je daarvoor betaalt, is dat de afstand tussen uitkeringen
en lonen groter wordt. Het planbureau zegt daarover letterlijk: de introductie
van zo'n lastenverlichting zorgt ervoor dat het probleem van de armoedeval
die optreedt vanwege het geringe inkomensvoordeel bij de overgang tussen een
uitkering en betaald werk, voor een deel wordt opgelost. Mijn vraag is of
zo'n oplossing de heer Dijkstal aanspreekt.De heer Dijkstal (VVD):Het probleem is dat de inactiviteit veel groter is dan de groep waarop
de heer Rosenmöller zich nu richt. Als je over de onderkant van het loongebouw
praat, zijn stimulerende maatregelen denkbaar, maar je zult elders ook activerend
moeten zijn, anders lukt het nooit de inactiviteit in die omvang op te lossen.
Ik denk niet dat het op die manier kan.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer Dijkstal weet dat er kan worden gediscussieerd over de zogenaamde
trekkende schoorsteen. Er is natuurlijk nogal wat diploma-inflatie geweest.
De situatie in het verleden van tien anderen in plaats van de een, heeft gevolgen
gehad voor de beperkte mobiliteit en doorstroming op de arbeidsmarkt. Als
wij nu spreken over de problemen van allochtonen, van sommige groepen ouderen,
van vrouwen die er een tijd uit zijn geweest, etc., dan spreken wij toch niet
over de bovenkant, maar meer over de onderkant of het middensegment van de
arbeidsmarkt. Het is interessant om te kijken of een combinatie van maatregelen,
dat wil zeggen lastenverlichting concentreren aan de onderkant en laten aflopen
naar modaal, plus hele gerichte maatregelen – ik geloof dat de heer
Dijkstal daarvoor ook wel openstaat – de knelpunten kan wegnemen in
het arbeidsaanbod voor bijvoorbeeld zorg en onderwijs. Door die combinatie
van maatregelen zal de werkgelegenheid worden bevorderd en de armoedeval voorkomen.
Over deze interessante mix van maatregelen zouden wij met elkaar overeenstemming
moeten kunnen bereiken.De heer Dijkstal (VVD):Mevrouw de voorzitter! Wij gaan dat gesprek aan. Dit probleem doet zich
namelijk ook voor in de relatie arbeidskorting en arbeidskostenforfait, daar
speelt dezelfde discussie. Het probleem is natuurlijk dat sommige van die
instrumenten sterk nivellerend werken. Wij denken dat dit op termijn grote
schade aanricht aan de manier waarop de markt opereert. Een te vergaande nivellering
is schadelijk. Tegelijkertijd is het zo dat je ook aan de onderkant creatief
naar oplossingen moet zoeken. Dus ik spreek mij verder niet uit over die mix.
Dat debat zullen wij nog met elkaar aangaan. Als wij het er maar over eens
zijn dat wij misschien wat meer geld kunnen vrijspelen door de stimulering
van de werkgever om te zetten in andere instrumenten.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik vind het zo weinig consequent dat de heer Dijkstal in algemene termen
meegaat in de urgentie van dit vraagstuk, namelijk arbeidsmarktknelpunten
en de vraag hoe inactiviteit kan worden omgezet in activiteit, maar zodra
dat iets nivellerend werkt – het gaat om minder dan 1% – spreekt
over vergaande effecten. Ik vraag hem toch te kiezen en antwoorden te vinden
die interessant zijn en gericht op het probleem dat ons en de collega's bezighoudt.De heer Dijkstal (VVD):Er dreigt misschien een misverstand. Over de begroting voor volgend jaar
en het lastenverlichtingspakket heb ik al gezegd wat ik te zeggen had. Het
belastingstelsel voor het jaar 2001 en daarna moeten wij evenwichtig benaderen.
Ik zeg in ieder geval met grote nadruk dat daar de inactiviteit breder is
dan alleen aan de onderkant. Dat is een punt waaraan je iets kunt doen. Bovendien
kun je niet ongestraft te ver nivelleren. Hoe wij daar precies uitkomen, weet
ik niet op dit moment. Dat debat zullen wij ten volle aangaan.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! De luisteraars en kijkers kunnen er dus van uitgaan dat volgens
de VVD-fractie de bestemming van de meevaller als voorgesteld in lastenverlichting,
kan worden omgebogen ten behoeve van prioritaire doelen in de zorg, in het
onderwijs, in de veiligheid, in de lastenverlichting, het financieringstekort
en de staatsschuld? Daar gaat het toch om.De heer Dijkstal (VVD):Nee, en ik heb dat omstandig uitgelegd.De heer Van der Vlies (SGP):Dat meende ik ook te begrijpen, maar ik wilde dit nog even helder hebben.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Nog een paar andere punten. In de eerste plaats de verdere
beperking van de VUT-regelingen. De overheid heeft de afgelopen jaren op dit
punt een goed voorbeeld gegeven met de overgang naar de flexibele pensioneringsregelingen.
De vraag is of de overheid niet een stapje verder zou moeten gaan als het
gaat om FLO-regelingen, want die hebben natuurlijk dezelfde strekking. In
ieder geval zou moeten worden bekeken of kan worden bevorderd dat de VUT in
de marktsector sneller wordt afgebouwd c.q. wordt omgezet in de zogenaamde
prepensioenregelingen. Misschien zou daarbij moeten worden overwogen of het
mogelijk is om de fiscale faciliëring daarvan versneld af te bouwen.
Als het gaat om de oudere werknemer speelt ook de premiedifferentiatie in
de WW een rol, maar dat punt is ook in het regeerakkoord opgenomen, dus ik
ben benieuwd hoe het daar verder mee gaat.Het volgende onderwerp is een wat strengere controle bij de uitvoeringsdiensten
op inactiviteit. Met controle bedoel ik vooral dat men aan inactieven nadrukkelijker
de vraag moet stellen wat zij hebben gedaan om aan een baan te komen. Het
wonderlijke blijft zich immers voordoen dat er zoveel, ook lager gekwalificeerde,
mensen inactief zijn, terwijl het MKB 150.000 vacatures heeft. Volgens mij
heeft dit iets te maken met de bejegening van deze mensen en met de cultuur
waarbinnen men zelf naar werk op zoek gaat. Dit zou overigens ook bijdragen
aan de fraudebestrijding in de sociale zekerheid.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik vind dit wat eenzijdig. De discussie over sanctionering en de vraag
of er wel genoeg wordt gedaan, zijn inmiddels bekend. Het probleem is echter
dat de uitvoeringsorganisaties op dit moment te weinig doen om ervoor te zorgen
dat de vangnetsituatie voor deze mensen een trampoline wordt.De heer Dijkstal (VVD):Dat kan zeker een probleem zijn. Wij zitten inderdaad op dit moment in
het lastige traject van reorganisatie van de uitvoeringsorganisaties. Maar
dat neemt niet weg dat mensen op hun eigen verantwoordelijkheid kunnen worden
aangesproken en kunnen worden aangezet tot het actief zoeken naar een baan.Daarnaast wil ik ook nog iets zeggen over de sociale partners, met name
over de werkgevers. In hoeverre spelen zij de rol die hun in dezen toebehoort?
Zouden wij niet wat kritischer moeten zijn over de bovenwettelijke aanvullingen
die in CAO's zijn afgesproken, bijvoorbeeld met betrekking tot ziekte en arbeidsongeschiktheid?
Zouden wij niet eens moeten afstappen van het algemeen verbindend verklaren
van CAO-bepalingen die strijdig zijn met het algemeen belang? En zouden wij
geen groter beroep op de werkgevers moeten doen om kansarme groepen in dienst
te nemen, zoals laagopgeleiden, sommige allochtonen, sommige vrouwen en sommige
arbeidsgehandicapten?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als u dit soort vragen stelt, dan ken ik u en uw fractie goed genoeg om
al te weten wat het antwoord is. Klopt het dat uw fractie vindt dat de overheid
een pleidooi moet houden in de richting van werkgevers en werknemers, en waarschijnlijk
vooral van de werknemersorganisaties, om te voorkomen dat bijvoorbeeld het
ziekengeld wordt aangevuld van 70% tot 100%? Over de verdeling van verantwoordelijkheden
gesproken!De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Het lastige van dit onderwerp is dat wij er een grote voorstander
van zijn om middels Ziektewet en Pemba de verantwoordelijkheden daar te leggen
waar zij horen. Ik plaats de kanttekening dat wij nog betrekkelijk weinig
ervaring hiermee hebben, met name met de Pemba. Maar als de huidige praktijken
van aanvulling tot 100% doorgaan, dan zullen de beoogde effecten niet worden
bereikt. Het is van tweeën één: óf de sociale partners
dragen de volle verantwoordelijkheid en regelen zelf hoe met arbeidsongeschikten
en zieken wordt omgegaan. Als wij dat echter om voorstelbare redenen niet
willen – bij de SUWI-discussie speelt dit ook een rol – dan moeten
wij ons afvragen hoe wij bereiken dat werkgevers begrijpen dat wij er op deze
manier nooit uitkomen. Dit lijkt mij overigens een zeer geschikt onderwerp
voor het najaarsoverleg. Het zwaartepunt ligt voor ons overigens, zoals de
heer Wilders al vaak in debatten heeft gezegd, vooral op de eerste maanden
van de Ziektewet. Daarom zijn wij ook zo teleurgesteld in het lot dat de fracties
in dit huis aan de nota Arbeid en zorg hebben toebedeeld. Voor mij was dat
onbegrijpelijk. Het is voor mij onbegrijpelijk dat fracties in dit huis dit
op deze manier hebben gedaan, want juist langs die weg hadden wij de mensen
in de Ziektewet vroegtijdig bij de hand kunnen nemen om te voorkomen dat zij
in de WAO terecht zouden komen. Nu snijden wij deze weg af.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik wil het debat niet nodeloos verlengen, maar ik moet hier toch op reageren,
want u geeft geen antwoord op mijn vraag. U gaat over naar alle mogelijkheden
die in het eerste jaar van de Ziektewet ongebruikt worden gelaten. Daarover
zijn wij het gauw eens, denk ik, maar u agendeert nu de vraag of de politiek
zich moet bemoeien met de bovenwettelijke uitkeringen, wat op dit moment tot
de vrijheid van werkgevers en werknemers behoort. En u denkt dat zoiets zou
bijdragen aan het reduceren van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid. Klopt
het nu dat u het kabinet maant tot een oproep aan de sociale partners om die
aanvullingen niet meer te verstrekken?De heer Dijkstal (VVD):Het antwoord is: ja, daar zal de overheid zeker met de sociale partners
in gesprek moeten geraken, in de hoop dat zij zullen begrijpen hoe gevaarlijk
de weg is die zij zijn ingeslagen. En in ieder geval zul je dan moeten overwegen
het algemeen verbindend verklaren op die onderdelen achterwege te laten. Er
is op dat terrein dus nog veel te bereiken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Het is in ieder geval een helder antwoord, maar mijn fractie
is het er in het geheel niet mee eens, omdat het een zeer eenzijdige benadering
is. Ik zou van de heer Dijkstal wel eens iets willen horen over de verantwoordelijkheid
van de werkgever over het in dienst nemen van meer mensen die op dit moment
nog langs de kant staan en die zeer gemotiveerd zijn. Dat zou op z'n minst
iets meer evenwicht in het verhaal brengen.De heer Dijkstal (VVD):Absoluut! Ik wilde er ook nog iets over zeggen. Daarmee kom je natuurlijk
op de toename in de WAO. De heer Wilders heeft er namens mijn fractie in februari
voor het eerst voor gewaarschuwd en in juni weer. Het is hem allemaal niet
in dank afgenomen, maar intussen geven de cijfers hem nog meer gelijk dan
hij zelf kon bevroeden. Wij hebben die waarschuwingen vergezeld doen gaan
van een reeks van mogelijke maatregelen. Ik heb kennisgenomen van de uitlating
van de minister-president in Netwerk over zijn grote zorgen over de toenemende
omvang in de WAO. Ik heb ook kennisgenomen van de uitspraken van de staatssecretaris
van Sociale Zaken op dit terrein. Wij zullen dit probleem echt onder ogen
moeten zien. Ik zal de voorstellen die de heer Wilders gedaan heeft niet herhalen,
maar wij vragen het kabinet of er hoe dan ook geen aanleiding is te bekijken
hoe wij de omvang in de WAO kunnen terugbrengen, omdat het een veel te zware
last is die wij moeten dragen, niet het minst voor de mensen zelf die in de
WAO zitten.Bij de overheid doen zich drie knelpunten voor; de heer Van der Vlies
wacht nog op een antwoord op dit punt. Voorzover het gaat om het personeelstekort
in de zorgsector, zijn wij enigszins gehandicapt bij het doorzien van het
probleem en de mogelijke oplossing daarvan. Ik zeg dit in het besef dat juist
deze sector een zeer ingewikkeld sturingsmechanisme heeft. Ik zou het kabinet
eigenlijk willen vragen hierop in dit debat wat nader in te gaan.Iets minder ondoorzichtig zijn de knelpunten in het onderwijs op het gebied
van het personeel, en wat ons betreft geldt dit ook voor de defensie. Daar
doet zich de wonderlijke situatie voor van knelpunten op het vlak van het
personeel die een directe relatie met de vredesoperaties hebben. Als ik straks
een bevredigend antwoord over de ruimte op dit punt aan de uitgavenkant krijg,
zou ik in ieder geval onderwijs en defensie willen noemen als onderwerpen
waarbij wij de personeelsproblematiek zouden willen aanpakken.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Betekent dit dat de door het kabinet beoogde bezuiniging van
375 mln. op defensie wat de heer Dijkstal betreft weer ter discussie staat?De heer Dijkstal (VVD):Ik besef dat een zinvolle discussie hierover pas mogelijk is als wij met
de Defensienota in de hand afspraken hebben gemaakt over de taken van ons
defensieapparaat en de daarbijbehorende financiële plaatjes. En ik reserveer
ruimte – dit heb ik ook al eerder gedaan – om het debat daarover
in grote vrijheid te voeren. Ik begrijp dat er intussen wel al knellende problemen
in de personeel sfeer zijn, in directe relatie met de vredesoperaties, dus
laten wij daarvoor alvast een oplossing zoeken. Daarmee is overigens veel
minder geld gemoeid dan het bedrag dat u noemt.Voorzitter! Ik zal wat minder uitgebreid ingaan op het onderwerp infrastructuur
dan ik van plan was. Er zijn in ieder geval twee punten waarover wij grote
zorgen hebben.Ten eerste noem ik het tempo bij de ontwikkelingen rondom de luchthaven
Schiphol. Overigens besef ik hoe lastig deze kwestie is, gelet op het aantal
partijen die hierbij betrokken zijn. Maar als wij het goed begrepen hebben,
ligt de bal nu bij het kabinet als het gaat om het afgeven van de milieuvergunning.
Het is belangrijk dat deze vergunning snel komt, omdat van daaruit het project,
inclusief de aanleg van de vijfde baan in 2003, gemakkelijker gevolgd kan
worden. In de tussentijd moet Schiphol geaccommodeerd blijven, ook met die
20.000 vluchten, omdat wij anders in grote moeilijkheden komen bij het langetermijnperspectief.Een ander punt betreft de A4 en de PPS. Ik begrijp niet waar het wachten
op is. Wij weten waarover het gaat. Er zijn partners die de uitvoering op
zich willen nemen, de zaak is dus eigenlijk rond, behalve dat de heer Van
Heemst ertegen is. Met alle respect voor de heer Van Heemst, ik acht hem en
zijn fractie hoog, maar dat is natuurlijk geen reden voor het kabinet om nu
niet snel met een contract te komen om via die PPS-aanpak dat stukje weg aan
te leggen.Voor de VVD zijn de kenmerken van de problemen in de zorgsector kort samen
te vatten in de volgende vier punten: 1. spanning tussen vraag
en aanbod met grote problemen in relatie tot kostenbeheersing en de wachtlijstproblematiek;2. de vormgeving van ons verzekeringsstelsel confronteert ons voortdurend
met rare gevolgen, ook in relatie tot de kostenbeheersing;3. de ruimte
voor innovatie, en de toepassing daarvan, blijkt beperkt te zijn;4. er is een sterk tekortschietend sturingsmechanisme voor deze sector en
dat komt omdat er veel particuliere instellingen zijn waarbij wij te maken
hebben met semi-overheid en overheid. Dit maakt het zeer moeilijk om te sturen.Wij willen de uitdaging aangaan om met het kabinet en de Kamer over deze
punten verder te praten aan de hand van een aantal door ons gekozen uitgangspunten.
Het gaat daarbij om de grotere eigen verantwoordelijkheid van de burger, uitgedrukt
in keuzevrijheid – ik wijs op het PGB en de verdere ontwikkeling daarvan –
een eigen risico en een eigen bijdrage. Hier hoort voor ons ook de nominalisering
van de ziekenfondspremie bij, een punt dat in een recente notitie van het
CDA ook naar voren is gebracht. Wij willen het gesprek daarover graag voeren.De heer De Hoop Scheffer (CDA):In de CDA-nota wordt gesproken over nominalisering van de premie, maar
alleen in combinatie met ons lastenmaximeringsplan dat ik vanmorgen uitvoerig
ook in andere opzichten heb uitgewerkt. Anders is het voor ons onbespreekbaar.
Nogmaals: het gaat om de nominalisering van de premie, niet omdat wij dat
willen, maar omdat wij denken dat het onvermijdelijk is, maar dan altijd in
combinatie met de situatie waarin een huishouden nooit meer dan 10% van het
inkomen aan zorg betaalt. Anders kan het niet.Voorzitter: WeisglasDe heer Dijkstal (VVD):Natuurlijk. Het zorgstelsel gaat gebukt onder het feit dat ook daar inkomenspolitiek
moet worden gevoerd. Als wij het stelsel kunnen bevrijden van dat element,
zou dat voor de sector veel beter zijn. Dit legt echter de verplichting op
ons om ongewenste inkomenseffecten in de reguliere systemen, en ik doel hierbij
op het fiscale stelsel, op een behoorlijke manier op te vangen.Wellicht moeten wij met betrekking tot het stelsel dezelfde discussie
als bij het sociaalverzekeringsstelsel voeren. Daarbij was sprake van vangnetconstructies,
privatisering, ministelsels, enz. Dit alles leidde echter wel tot een modernisering
van dat stelsel. Moeten wij niet verdergaan met een forse deregulering met
betere incentives voor de aanbieders? Moeten wij ook niet de uitdaging van
de heer Hamel, de voorzitter van de raad van bestuur van het Academisch Ziekenhuis
in Groningen, eens serieus nemen en de discussie aangaan over dat lastige
probleem van, wat ik nu maar slordig aanduid, "commercialisering van de zorg"?
Het kan gaan over de discussie die is gevoerd in de nota Arbeid en zorg, de
privé-klinieken of zelfstandige behandelinstituten of over meer concurrentie
en marktwerking in het aanbod van zorg. Dit alles, en ik zeg dit er nadrukkelijk
bij, moet plaatsvinden binnen randvoorwaarden van solidariteit – let
op het verzekeringsstelsel – toegankelijkheid en kwaliteitscriteria
die je daarop wenst toe te passen. Wij zullen op dit punt binnen dit huis,
en eventueel daarbuiten, nadere voorstellen doen.Wij hebben kennisgenomen van de plannen van het kabinet over de mestafzetproblematiek.
Dit is een lastig dossier, dat zal niemand ontkennen. Ik wil hier uitspreken
dat wij de hoofdlijnen van het kabinet op dit punt nadrukkelijk ondersteunen.
Hierover wordt over twee weken een overleg gehouden en daarna komt er natuurlijk
nog wetgeving. Dan zullen wij nog heel veel lastige problemen met elkaar moeten
bespreken. Maar daar bestaat geen twijfel over.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wij moeten er allemaal nader over spreken, maar betekent dit ook dat de
VVD-fractie bereid is om met ons en met de minister het debat over de timing
aan te gaan?De heer Dijkstal (VVD):Ik heb in dit debat slechts gezegd dat wij de hoofdlijnen van het beleid
steunen. Het is van groot belang dat dit uitgesproken wordt en dat wij dat
doorzetten. Daarbij doen zich nog wel een aantal lastige vragen voor, maar
ik ben niet in staat en evenmin heb ik de wens om daar nu op in te gaan. Wij
zullen in het overleg en later bij de behandeling van de wetgeving
nadrukkelijk terugkomen op die aspecten. Tegen die tijd zullen wij zien of
wij dat met of zonder u doen. Ik begrijp overigens dat u nu meer te weten
wilt komen dan ik ga zeggen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U begint over het onderwerp en wij weten allemaal dat wat van boeren gevraagd
wordt, een van de heel grote problemen is. Dat geldt ook voor de termijn waarop
dat zou moeten gebeuren. Vandaar mijn vraag aan u of de VVD ook bereid is
om in dat debat over dat aspect met de minister, met ons en met anderen van
gedachten te wisselen.De heer Dijkstal (VVD):Ik heb u op dit moment voldoende inzicht gegeven en meer zeg ik er nu
niet over. Anders zou ik ruzie krijgen met de woordvoerders van mijn fractie.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter!...De heer Dijkstal (VVD):U gaat het ook nog een keer proberen?De heer Van der Vlies (SGP):Ja, want ik wil klip en klaar weten of wat u hier hebt gezegd, inhoudelijk
hetzelfde is als wat de heer Oplaat namens uw fractie in de openbaarheid heeft
gebracht.De heer Dijkstal (VVD):Ik vermoed van wel, maar gaat u dat nog maar eens na. Ik zeg er nu niets
meer over, ook al niet uit tijdgebrek. Dat geldt ook voor enkele andere onderwerpen.
Dit is dus voorlopig even voldoende. Komt u 7 oktober maar even hierop terug.De heer Van der Vlies (SGP):Ik ben zo vrij om dit nog niet helemaal voldoende te vinden.De heer Dijkstal (VVD):Maar ik ben zo vrij om er niets meer over te zeggen.De heer Van der Vlies (SGP):U gaat over uw eigen antwoord. Daarover zult u met mij nooit een misverstand
hebben. Maar de heer Oplaat heeft voor de sector wel meer tijd gevraagd om
in overleg met die sector tot een werkbare en gedragen aanpak van het inderdaad
onderkende probleem te komen. Dat zegt u hier nu ook?De heer Dijkstal (VVD):Als ik u was, zou ik dat niet aan mij, maar aan de heer Oplaat en de heer
Brinkhorst vragen op 7 oktober. Ik geef u er namelijk verder geen antwoord
op.De heer Van der Vlies (SGP):Ik hoop er 7 oktober ook bij te zijn en dan zal ik het zeker vragen. Maar
u stelt het onderwerp hier aan de orde.De heer Dijkstal (VVD):Ik stel niets aan de orde, ik doe slechts een mededeling.De heer Van der Vlies (SGP):De sector, die daarover zo overhoop ligt, wil daarover toch helderheid
hebben. Dat mag de sector ook van u vragen.De heer Dijkstal (VVD):Dat mag.De heer Van der Vlies (SGP):Dit geldt temeer daar er uit uw fractie hierover al een geluid geklonken
heeft. En ik vraag u nu om herbevestiging van dat geluid.De heer Van Dijke (RPF):Ik vind dit toch een beetje merkwaardig. Er is een VVD-fractie die naar
aanleiding van het naar buiten komen van voorstellen van het kabinet een uitspraak
doet. Wij vragen of de fractievoorzitter dat later wil bevestigen dan wel
daarvan afstand wil nemen. Hij wil het een noch het ander. Betekent dit dat
hij zich nu laat inpakken door het kabinet?De heer Dijkstal (VVD):Ik ben duidelijk geweest; het antwoord is dus helder. Ik wil daar op dit
moment niets meer over zeggen. Dat gebeurt allemaal keurig op 7 oktober.Voorzitter! Bij de Vreemdelingenwet speelt eigenlijk hetzelfde probleem:
het is een lastige materie. Het is ook heel moeilijk geweest om de vormgeving
daarvoor te kiezen, ook in relatie met het regeerakkoord. Terzake is een wetsvoorstel
ingediend. Ook hiervoor geldt dat wij de hoofdlijn daarvan zeker wensen te
steunen. Misschien is er over de vormgeving en de modaliteiten hier en daar
nog te praten. Dat zullen wij ook zeker doen op het daarvoor geëigende
moment. Wij beschouwen het wel als een belangrijk feit dat ook gegeven de
afspraken in het regeerakkoord, het wetsvoorstel van het kabinet er ligt.De heer Melkert heeft mij wat vragen gesteld over de internationale aspecten.De voorzitter:U bent er al op gewezen dat u onder aftrek van de interrupties aan het
eind van uw spreektijd bent gekomen. U moet dus langzamerhand uw betoog afronden.De heer Dijkstal (VVD):Dat doe ik met groot genoegen. De heer Melkert is evenwel een jaar te
laat met zijn vragen. Verleden jaar heb ik de algemene beschouwingen namelijk
geheel geplaatst in het internationale kader. Daarbij heb ik alle aspecten
van Nederland in de wereld behandeld. Ik heb er dan ook weinig behoefte aan
om daar nu op terug te komen. Ik heb voor dit debat een andere keuze gemaakt.Ik wil er nu nog wel over zeggen dat voor ons een intensivering van de
internationale samenwerking uitgangspunt blijft, liever multilateraal dan
bilateraal. Wij wensen een geloofwaardige, betrouwbare partner te zijn in
financieel opzicht, als het gaat over de Unie en de VN, alsook in andere opzichten.
Hierbij denk ik met name aan defensie en buitenlandse politiek in NAVO-verband.
Wij willen een actieve rol spelen in de internationale rechtsorde zowel buiten
als in Nederland, waarbij ik denk aan Den Haag als zetel van een aantal instituten.
Wij wensen op het terrein van ontwikkelingssamenwerking verder door te gaan
in een beleid, gericht op het structureel verbeteren van de posities van mensen
in de landen waar het over gaat, met nadrukkelijk een accent op het belang
van een goed openbaar bestuur en een rechtsorde.Voor het lopende parlementaire jaar zien wij drie belangrijk punten, waar
wij ons graag intensief mee zullen bemoeien. In de eerste plaats is dat de
Defensienota. Ik ga daar nu niet verder op in. Dat zal iedereen begrijpen.
In de tweede plaats denken wij wat de Europese Unie betreft dat het het komende
jaar vooral zal moeten gaan over de vraag of er nog verdere institutionele
hervormingen mogelijk zijn. Dat zal naar zijn aard bescheiden moeten zijn,
omdat ik denk dat er niet een nieuwe IGC kan komen waarin tot verstrekkende
wijzigingen zal worden besloten. Het gaat met name over de versterking van
de democratische kwaliteit en de legitimiteit van de Unie-instelingen. Het
gaat over de volledige co-decisie van het Europees Parlement bij wetgeving
en begroting, over openbaarheid en transparantie van bestuur.
En wat ons betreft gaat het ook over een vergroting van de doelmatigheid van
de besluitvorming. Wat de uitbreiding van de Unie betreft willen wij vooral
waarschuwen om dat niet politiek te forceren en dit debat vooral langs de
lijn van de inhoud, van de functionaliteit, te voeren. In de derde plaats
denken wij aan een verdere versterking van de strategische band tussen de
Unie en de Verenigde Staten; of dat is in het WTO-verband of in het kader
van het internationaal monetair management of bijvoorbeeld het terrein van
de ICT-regelingen, waar wij inderdaad op zitten te wachten. Voor beide continenten
geldt immers dat een hoog goed is de democratie, "the rule of law" en de liberale
markteconomie.Ik heb geprobeerd vanuit enige beschouwingen over het begrip "verantwoordelijkheid"
te pleiten voor meer verantwoordelijkheid voor de burger en een grotere helderheid
waar het gaat over de verantwoordelijkheid en bevoegdheden van de rijksoverheid
en de politieke organen die daarbij horen. Voor ons is inzet van het beleid,
ook volgend jaar, hechter te funderen op alle punten waar Nederland al sterk
is en daar waar wij nog maatschappelijke vraagstukken moeten oplossen, onze
bijdrage daaraan te leveren. In dat licht beoordelen wij de begroting als
positief. Wij zijn er zeer blij mee. Wij vinden eigenlijk dat het kabinet
daar een dankwoord voor verdient. Wij hebben respect voor de wijze waarop
de leden van het kabinet in het afgelopen jaar hun werk hebben gedaan.Ik hecht er ook aan om iets te zeggen over de medewerkers van de overheid.
Het is heel gemakkelijk, zoals wij hebben gezien in de afgelopen jaren, om
bij een incident weer eens te klagen over individuele ambtenaren die het hier
of daar fout hebben gedaan. Wij weten dat er achter die individuele ambtenaren
een hoop medewerkers staan die zeer goed, professioneel, loyaal en integer
hun werk doen. Wij zijn hen daar erkentelijk voor. Meer lof geef ik niet,
want men moet nog wel geprikkeld blijven om nog harder te werken, nog creatiever
te zijn, nog wijzer en nog daadkrachtiger.De heer Marijnissen (SP):Mijnheer de voorzitter! Het opmerkelijke van de Gouden Eeuw vond ik altijd
dat er in de Gouden Eeuw ook zoveel armen waren. De Zeven Provinciën
bulkten van het geld, maar intussen waren de wevers in Leiden en de boeren
in Brabant straatarm en hun kinderen groeiden op voor galg en rad. In de tweede
gouden eeuw van dit millennium is het al even gek. Nog gekker eigenlijk, want
wij hadden toch kunnen en moeten leren van het verleden. Opnieuw bulkt ons
land van het geld en opnieuw is armoede een schrijnend probleem, dat pakweg
een miljoen gezinnen, huishoudens en daarin honderdduizenden kinderen treft.
Gezien onze rijkdom zou niemand arm hoeven te zijn. Als die maatschappelijke
tweedeling dan toch ontstaat, is dat een politieke keuze. Een meerderheid
van de politiek vindt het kennelijk aanvaardbaar dat zoiets bestaat, hoe vervelend
men het wellicht ook persoonlijk vindt. De SP vindt de sociale tweedeling
niet aanvaardbaar, want in strijd met het fatsoen dat in een beschaafde maatschappij
hoort te bestaan. Als wij bij elkaar rijk zijn, horen sommigen niet tot armoede
en uitsluiting veroordeeld te worden. Dat is onfatsoenlijk.Vanwaar nu de nadruk op het woord "onfatsoenlijk"? De minister begrijpt
hem al: het woord "fatsoen" werd namelijk vorige week voor het eerst door
een minister van dit kabinet in de mond genomen. Hij zei letterlijk: "Elk
mens wil fatsoenlijk zijn, maar niet tegen elke prijs. We hebben de prijs
van het fatsoen verlaagd", aldus Gerrit Zalm. Hij deed zijn uitspraak ter
verdediging van de verlaging van het toptarief zoals voorgesteld in het belastingplan
voor de 21ste eeuw. Velen hebben nu hun geld ondergebracht op buitenlandse
adressen om zo de fiscus te ontlopen, anderen maken gebruik van constructies
om toch vooral maar niet te hoeven mee te betalen aan het fatsoenlijk maken
en houden van ons land. Velen vinden dat onfatsoenlijk. Maar wat zegt 's lands
penningmeester? Het fatsoen dat we van de mensen met veel geld verlangen is
te duur. Ik ga ze een stuk minder belasting opleggen, zodat ze wel fatsoenlijk
kunnen worden en gaan betalen. Als die filosofie regeringsbeleid wordt, voert
mevrouw Netelenbos dan ook een kaalslag op verkeerslichten door als er te
veel mensen door rood rijden? En worden de tarieven van het openbaar vervoer
verlaagd als er maar genoeg mensen zwart gaan rijden?Als je ziet wat er de afgelopen jaren met de samenleving is gebeurd en
wat de plannen voor de toekomst zijn, komt de vraag op of de regering over
de hele linie de prijs van het fatsoen aan het verlagen is. Nog niet zo lang
geleden maakte de minister-president zich – samen met velen –
terecht boos over de exorbitante verrijking van sommigen op de beurs en in
het bedrijfsleven. Nu verschijnt er onder verantwoordelijkheid van Zalm en
Vermeend een belastingplan voor de komende eeuw, dat exorbitante rijkdom zijn
gang laat gaan, dat het toptarief voor de rijken verlaagt, de hypotheekrenteaftrek
ook voor huizen van meer dan 1 mld. laat bestaan en vermogenswinsten standaard
vaststelt op een schamele 4%, terwijl er in werkelijkheid al vele jaren lang
winsten worden gemaakt van boven de 10%. Wat we samen nog onfatsoenlijk vonden
in het verkiezingsjaar, vinden we dat nu niet meer. Terecht herinnerde de
voorzitter van het CNV de minister-president daar recentelijk nog eens fijntjes
aan. Is ook hier de prijs van het fatsoen verlaagd?Hoe fatsoenlijk is het trouwens om 5 mld. lastenverlichting door te voeren
wanneer de overheid zelf door geldgebrek niet in staat is om de tekorten in
het onderwijs en de zorg weg te werken? Rechtvaardigheid en het principe "de
zwaarste lasten voor de sterkste schouders", was eens het uitgangspunt van
de PvdA. Waarom hebben de minister-president en Vermeend dat onder het VVD-tapijt
geveegd? "Fatsoenlijk" zou in mijn ogen zijn, wanneer we met het nieuwe belastingplan
zouden proberen de netto-inkomens van mensen wat meer met elkaar in evenwicht
te brengen, en wanneer we zoveel geld zouden vergaren dat de overheid voldoende
en goede voorzieningen kan garanderen. Elk onderzoek dat ernaar wordt gehouden,
wijst uit dat een overgrote meerderheid van de bevolking van mening is dat
én de inkomensverschillen verkleind moeten worden én de overheid
meer geld moet krijgen om haar werk goed te doen.Voor de sociale wederopbouw van ons land is geld nodig, veel geld, en
dat geld moeten we halen daar waar het het minst wordt gemist wanneer wij het daar weghalen. Mijn fractie doet daarom nu reeds drie voorstellen.Geef een garantie voor hypotheekrenteaftrek tot drieënhalve ton en
geef daarboven geen subsidie meer. Dat levert meer eerlijkheid op en ook nog
eens structureel 1,5 mld. voor de schatkist. Het draagvlak is er ruim voldoende
voor ons plan: 59% van de bevolking is inmiddels voorstander van een maximering
van de hypotheekrenteaftrek. De propaganda en de valse voorstelling van zaken
door degenen die voorstander zijn van de handhaving van de ongelimiteerde
hypotheekrenteaftrek lijkt uitgewerkt.Laat grootverbruikers voortaan ook ecotaks betalen. Nu betalen burgers
en kleine bedrijven een ecotaks, terwijl de bedrijven waar de elektriciteit
en het gas er met bakken doorheen gaan amper iets betalen. Heel slecht voor
het milieu en ook voor de schatkist. 1,5 mld. ligt ook hier klaar voor een
overheid die geld nodig heeft om haar werk te kunnen doen.Laten we snel een vermogenswinstbelasting invoeren. Dan heffen we tenminste
een reële belasting op reële winst uit vermogen. Er is geen enkele
reden waarom "arbeid" harder aangeslagen zou moeten worden dan "kapitaal".
Als de staatssecretaris zegt dat zo'n belasting te gemakkelijk ontdoken kan
worden, dan is zijn voorstel dus weer een prijsverlaging voor het fatsoen.
Het lijkt wel uitverkoop, maar als het gaat om fatsoen zijn wij daar stevig
op tegen.Mijnheer de voorzitter! Belasting heffen is politiek en politiek is gestolde
ethiek, en daarom is er niets mis mee het woord "fatsoen" in de mond te nemen
als je over belastingen praat. Daar zijn het kabinet en de SP-fractie het
over eens, maar over wat "fatsoen" in dit verband inhoudt niet. Ik vraag dan
ook de reactie van de minister-president op het voorafgaande.Ik had het zojuist over de sociale wederopbouw en het aanpakken en oplossen
van nijpende problemen. Een van die nijpende problemen is de ouderenzorg.
Onlangs was ik te gast bij een verpleeghuis in Leiden, waar ik sprak met een
van de directeuren. De man vertelde mij dat er natuurlijk een relatie bestaat
tussen de kwaliteit van de zorg en de zin in het leven. Natuurlijk bestaat
er een relatie tussen de zin in het leven en een verzoek om euthanasie. Hij
vertelde over twee gevallen van ouderen die, nadat zij andere en intensievere
zorg hadden gekregen, hun euthanasieverzoek hadden ingetrokken. Het is bekend
dat de SP-fractie gereserveerd staat tegenover de nieuwe plannen van het kabinet
met betrekking tot euthanasie. Ik vind dat de politiek als het ware de heilige
plicht heeft om alles in het werk te stellen opdat voor de ouderen, die –
het zij nog maar eens gezegd – ons land hebben opgebouwd, een zinnige
en gelukkige oude dag is weggelegd. Alle discussie over zelfbeschikkingsrecht
van het individu in het kader van euthanasie wordt twijfelachtig als wij niet
eerst alles hebben gedaan om de kwaliteit van leven van onze ouderen –
let wel, al onze ouderen – te verbeteren. Zover zijn wij nog lang niet.
Natuurlijk, het kabinet trekt extra geld uit voor de zorg, maar het is allemaal
te laat en te weinig. Het is te laat, omdat het kwaad eigenlijk al is geschied
voor de mensen die het nu treft en ook voor de mensen die het werk doen. Het
is niet voor niks dat steeds minder mensen bereid zijn in de zorg te gaan
werken en dat daar nu overal personeelsgebrek is. Nu moeten er dure imagocampagnes
gevoerd worden, terwijl vroeger mensen zich met enthousiasme aanmeldden om
anderen te helpen. De heer Melkert sprak over het kortetermijndenken, dat
weliswaar goedkoop kon zijn, maar dat op lange termijn wel eens heel duur
kon zijn. Ik had gewild dat hij dat vijf jaar geleden had gezegd. Verpleegster,
verpleger, onderwijzer; dat waren vakken om trots op te zijn. Natuurlijk is
er in cultureel opzicht het een en ander veranderd, maar belangrijkste oorzaak
van de dalende belangstelling voor werken in de zorg en het onderwijs is de
benepen wijze waarop deze belangrijke sectoren in het recente verleden zijn
behandeld: te hoge werkdruk, te lage lonen, te weinig voldoening van het werk
en veel frustratie. Wij betalen nu een hoge prijs voor de kortzichtigheid
van de achtereenvolgende kabinetten.Onder Paars I is er aan zorg, uitgedrukt in een percentage van het bruto
binnenlands product, steeds minder uitgegeven. Dat heeft geleid tot een daling
van de kwaliteit en de beschikbaarheid van de zorg. Dat heeft weer het klimaat
geschapen voor hernieuwde discussie over voorkruipzorg en verdere tweedeling
in de zorg. Mijn fractie zal met nog grotere vasthoudendheid dan u al van
ons gewend was hiertegen blijven ageren. Als het om zo'n belangrijke zaak
gaat als zorg voor zieken en hulpbehoevenden, dan mag je grote woorden gebruiken.
Dan mag je praten over beschaving en dat doe ik dan ook. Solidariteit en het
erkennen van de gelijkwaardigheid van mensen zijn twee van de vele pijlers
onder onze beschaving. Het Paarse kabinet blijft pogingen ondernemen die pijlers
te verzwakken. Keer op keer komt men met voorstellen die ons, dan weer eens
openlijk en dan weer verkapt, leiden in de richting van de interpretatie die
de varkens van Orwell aan gelijkheid gaven: de ene is meer gelijk dan de andere.
Hoe zwaar hecht de minister-president aan de gelijke toegang en solidariteit
in de zorg? Hoe wil het kabinet deze pijlers overeind houden?Zoals de ouderen worden ook de kinderen door Paars stiefmoederlijk behandeld.
Volgens mijn partij moet en kan het anders. Wij hebben daarom een eigen "plan
van de jeugd" gemaakt. Waarom? Als je een samenleving wilt bouwen met verantwoordelijke
burgers – ik zeg dit met name in de richting van de heer Dijkstal –
dan moet je kinderen een eerlijke kans geven zich te ontwikkelen tot verantwoordelijke
burgers. Dat gebeurt nu niet. Zeker, met de meeste kinderen gaat het goed
in ons land, maar niet met alle. Een op de vijf kinderen groeit op in armoede,
wat betekent dat zij niet kunnen doen en laten wat andere kinderen wel kunnen.
Bewezen is dat deze kinderen onherstelbare schade oplopen op punten van ontwikkeling
en gezondheid. Dit zou niemand moeten accepteren. Kinderen zijn in onze visie
iconen: zijzelf zijn nog niet verantwoordelijk en hebben geen schuld aan hun
omstandigheden. Mijn fractie zal de komende maanden bij de behandeling van
de verschillende begrotingen met concrete voorstellen komen om de positie
van kinderen te verbeteren.Een eerste voorstel wil ik hier toch alvast naar voren brengen: de inkomensafhankelijke
kinderbijslag. Alle voorstellen vanuit de Kamer om iets te doen voor gezinnen
worden vanzelfsprekend door mijn fractie van harte ondersteund. Daar bovenop
wil mijn fractie voorstellen de kinderbijslag inkomensafhankelijk te
maken. Veel gezinnen die het echt niet nodig hebben krijgen toch kinderbijslag.
Dat is raar, als je weet dat andere gezinnen dat geld heel goed kunnen gebruiken
om hun kinderen ook een eerlijke kans te geven. Als bijvoorbeeld de kinderbijslag
voor gezinnen met een netto jaarinkomen van ƒ 100.000 langs een glijdende
schaal wordt afgebouwd tot nihil bij ƒ 200.000, kun je gezinnen met
een jaarinkomen van minder dan ƒ 36.000 per jaar ƒ 600 extra
geven. Het kost de overheid niets, en komt dus bovenop alle andere voorstellen
die beogen iets te doen voor kinderen, vooral voor die kinderen die onze steun
het hardst nodig hebben. Zo'n voorstel moet toch iemand aanspreken die van
huis uit sociaal-democraat was en daarna minister van Financiën werd.
Graag een reactie van de minister-president.Mijnheer de voorzitter! De stap van kinderen naar onderwijs is een kleine.
Het belang van onderwijs wordt door het Paarse kabinet in de hoofdpunten van
het regeringsbeleid vooral uitgedrukt in economische termen. Mijn fractie
denkt daar echt anders over. Er was eens iemand die over onderwijs zei: je
kunt het op twee manieren zien: het volgooien van een emmer of het ontsteken
van een vuur. De SP-fractie kiest voor de laatste optie. De homo universalis
is een concept dat ons meer aanspreekt dan de homo economicus, die vaak model
voor Paars lijkt te staan. Ik ga nu niet alle knelpunten in het onderwijs
met u langslopen, want daar heb ik de tijd niet voor, net als al die onderwijzers
die ook voortdurend tijd tekortkomen. Maar één ding wil ik hier
wel gezegd hebben. Wat ik zojuist opmerkte met betrekking tot de zorg, geldt
precies zo ook voor het onderwijs. Het feit dat Nederland voor wat betreft
de uitgaven voor onderwijs nog steeds onder de OESO-norm zit, zegt voldoende
over de geringe prioriteit die Paars aan onderwijs geeft. En dan heb ik het
niet over de gebrekkige kansen voor de toppers, waarover Bolkestein het in
Buitenhof afgelopen zondag met me had. Ik heb het dan over de tobbers, de
kinderen die vaak door armoede en andere zaken die met tweedeling van doen
hebben, geen eerlijke kans op fatsoenlijk onderwijs en daarmee op een fatsoenlijke
toekomst geboden wordt. Waarom, zo vraag ik de minister-president, wordt er
niet meer geïnvesteerd in de toekomst van de kinderen? Los van dat je
alle kinderen maximale kansen wilt geven, is het toch ook kortzichtig dat
niet te doen? Want wie zegt dat de jeugd de toekomst heeft, moet begrijpen
dat ook hier "'de cost voor de baet" gaat. Winnie Sorgdrager zei ooit eens
iets heel goed: "Elke gulden nu bezuinigen op jeugdbeleid in de breedste zin,
komt later in duizendvoud terug op de justitiebegroting". Laat ik nu net gisteren
in NOVA horen dat de minister-president projectleider is geworden binnen het
kabinet van de groep die zich speciaal bezighoudt met de jongerenproblematiek!
Laat ik nu net gisteren horen dat mevrouw Borst pleit voor ontschotting, en
misschien wel voor een staatssecretaris voor jeugdzaken! Laat dat nu iets
zijn wat de SP al jaren bepleit! Ik ben dus erg benieuwd naar de reactie van
de minister-president. Ik ontdek nog regelmatig dingen bij dit kabinet, en
soms zelfs goede!Mijnheer de voorzitter! Net als in de zorg zie je dat er door het gebrekkige
reguliere aanbod ook in het onderwijs initiatieven komen die tweedeling in
de hand werken: sponsoring voor scholen, ouders die een extra leerkracht gaan
betalen en in het algemeen ouderbijdragen die maken dat de ene school meer
kan bieden dan de andere. Hoe denkt het kabinet deze tweedeling te stoppen?
Maar toen had ik NOVA van gisteren nog niet gezien! Want daarin hoorde ik
de heer Hermans zeggen dat hij dit soort initiatieven eigenlijk wel toejuicht.
Dus ook in dit verband hoor ik heel graag de reactie van de minister-president.
Hoe denkt het kabinet de segregatie in het onderwijs te stoppen? Witte scholen
worden witter en de zwarte zwarter. Dat is onverantwoord, want het zet met
name de allochtone kinderen op een achterstand die zo groot is, dat ze die
in hun latere leven niet meer kunnen inhalen.Voorzitter! Ik heb al eens eerder gezegd dat Paars visie schrijft met
de f van financiën en daarom is de Miljoenennota elk jaar weer een prima
kasboek, maar meestal een slecht leesboek. Laatst vergeleek een columnist
bij Buitenhof een politicus die alleen maar op de cijfertjes let met een chauffeur
die meer naar de meters op het dashboard kijkt dan door de voorruit. Allicht
komen daar ongelukken van. Oké, het financieringstekort loopt terug,
net als de staatsschuld, en de werkgelegenheid stijgt. Het oliepeil is goed,
de toerenteller klopt en het acculichtje blijft keurig uit. Maar hoeveel ongelukken
hebben we ondertussen veroorzaakt? Dat is de vraag die de politie aan de chauffeur
zal stellen en die het publiek uiteindelijk aan de politicus zal voorleggen.
De aandacht van mijn fractie gaat met name uit naar de slachtoffers en de
maatschappelijke prijs, die niet zo makkelijk in cijfertjes is uit te drukken.
Wij hebben nog steeds te maken met een miljoen huishoudens rond de armoedegrens,
met een groeiende tweedeling op punten van inkomen, vermogen en macht, met
tekorten in zorg en onderwijs, met een oprukkende commercie en met een toename
van de eenzaamheid, vervreemding en geweldsdelicten. Er is een kille samenleving
aan het ontstaan, waarin in navolging van de calculerende overheid ook steeds
meer calculerende burgers wonen.Dat calculerende denken heeft het kabinet er ook toe gebracht te gaan
praten over het doorwerken tot je 65ste. In de hoofdlijnen van het regeringsbeleid
wordt zelfs gezegd dat dit weer eervol moet worden. Maar hoe reëel is
dit? Velen zijn door de dagelijkse druk van het werktempo al veel eerder dan
op hun 65ste opgebrand; praat eens met een vrachtwagenchauffeur, een verpleegster,
een bouwvakker of een onderwijzer. Veel te veel van hen zitten in de WAO.
Het aantal WAO'ers stijgt nog steeds, net als het aantal uitkeringsjaren.
Hoe komt het volgens de minister-president dat het aantal arbeidsongeschikten
in ons land nu zo'n twee à drie keer zo hoog ligt als het Europese
gemiddelde? Waarom zijn volgens de minister-president de Ziektewetcijfers
met 10% gestegen? Alle negatieve effecten die voorspeld zijn bij de behandeling
van de privatisering van de Ziektewet treden op: selectie op gezondheid en
leeftijd aan de poort, voorkruipzorg, ontslag van zieke werknemers, Arbo-artsen
die niet onafhankelijk zijn. Welke conclusie trekt de minister-president hieruit?Alle maatregelen van het kabinet ten spijt, wil de reïntegratie van
arbeidsongeschikten maar niet lukken. De arbeidsdeelname van mensen met een
verminderde productiviteit is zelfs gedaald. Was het 2%, nu is het 1,9%, terwijl
de doelstelling van het kabinet rond de 5% is. De SP wil van het kabinet weten
waarom niet wordt overge gaan tot de invoering van een quotumverplichting
zoals de Wet reïntegratie arbeidsgehandicapten die kent. Wij vinden dat
alle bedrijven met bijvoorbeeld meer dan 25 werknemers een quotum van 5% van
mensen uit de WAO in dienst moeten nemen. Graag hoor ik de mening van de minister-president.In de ogen van mijn fractie kunnen de generieke verslechteringen voor
mensen met een uitkering slechts op één eerlijke wijze teniet
worden gedaan, namelijk door een generieke maatregel. De verhouding tussen
het wettelijk minimumloon en het gemiddelde loon is sinds 1976 alleen maar
nadeliger geworden voor de mensen met een minimumloon en zij die aangewezen
zijn op een aan het wettelijk minimumloon gekoppelde uitkering. Volgens de
SER is het inkomen van de gezinnen op het minimum in die periode met 23% gedaald.
Wij blijven daarom pleiten voor een generieke verhoging van het WML en de
daaraan gekoppelde uitkeringen. In een tijd dat de top van het bedrijfsleven
zichzelf een loonstijging geeft van gemiddeld 8% – De Waal van de FNV
en Terpstra van het CNV hebben zich daar op een door mij niet te verbeteren
wijze over uitgelaten – lijkt mij een frontale aanval op de armoede
uit een oogpunt van beschaving, zelfs voor dit liberale kabinet, onontkoombaar.Hoe calculerend Paars soms ook mag zijn, soms wordt er als het juist wel
moet, weer helemaal niet gecalculeerd. Neem de Betuwelijn, de snelste verbinding
met een volgende parlementaire enquête. Ondanks alle waarschuwingen
van vele kanten gaat Paars door met het aanleggen van een lang stuk ijzer
door de Betuwe. De kosten rijzen de pan uit en gemeenschappen, woningen en
natuur worden opgeofferd om een project, waar nu zelfs ook D66 vraagtekens
bij zet, te realiseren. Daarom herhaal ik nog maar wat wij nu al jarenlang
zeggen: laat de Betuwelijn varen. Een hele Betuwetrein kan zó in een
paar moderne binnenschepen. Kies voor die variant, dan kan minister Netelenbos
de Betuwelijn morgen al openen. Bij Lobith of bij Hoek van Holland.Tot slot het volgende. Paars I had aanvankelijk veel krediet. Velen wilden
wel eens zien hoe dat zou gaan zonder het CDA. Met uitzondering van D66 wisten
de coalitiepartijen zich goed staande te houden bij de verkiezingen van vorig
jaar. Maar toen begonnen de problemen. Ondanks veel vergaderen kon er voor
dit kabinet geen motto bedacht worden. En, erger, de coalitie rolde van het
ene incident naar het andere. Het kabinet kwam zelfs ten val, maar er werd
gelijmd. Met de benen op tafel heeft men in het Catshuis de eigen positie
nog eens bekeken en er kwam zowaar een motto uit: investeren in de kwaliteit
van de samenleving. Jawel, maar veel concreets heeft dat tot nu toe niet opgeleverd.
Het is voornamelijk bij mooie woorden gebleven. Een belastingmeevaller van
1 mld. werd niet gestoken in zorg, onderwijs of armoedebestrijding, maar weer
in lastenverlichting. Iets waar niemand op zat te wachten, alleen de mensen
die al jaren in armoede leven, maar die krijgen nu juist weer slechts een
klein deel van dat ene miljard. Wat vindt de minister-president in dit verband
van de idee van een einde-eeuwsuitkering, een soort dertiende maand voor mensen
met een uitkering? Bijvoorbeeld een uitkering van ƒ 1000 belastingvrij
voor de arme huishoudens?Velen maken zich zorgen over de problemen als gevolg van de millenniumovergang.
Als er al een serieus millenniumprobleem is, dan is het de Paarse politiek.
Wat zou het mooi zijn als wij in de nieuwe eeuw met een schone lei konden
beginnen. Wat zou het mooi zijn als wij een eind konden maken aan Brutopia,
het brute en brutale neoliberalisme, en wij de kansen om te komen tot een
rechtvaardiger en duurzamer samenleving te komen echt zouden pakken.De heer De Graaf (D66):Mijnheer de voorzitter! Ik zal proberen het snel te doen, want het debat
is al heel erg lang aan de gang en lijkt een beetje doodgeslagen door die
lange duur.Hoe goed gaat het met Nederland? Deze vraag staat vandaag centraal. Nederland
profiteert sterk van de groei van de mondiale economie en heeft daar zelf
ook belangrijke voorwaarden voor geschapen. Door het regeerakkoord is een
evenwichtige koers uitgezet. Goed financieel beheer gaat samen met investeringen
in de samenleving. Maar gaat het daarmee ook echt goed met de samenleving?
D66 vindt dat er reden is voor optimisme, maar absoluut niet voor tevredenheid.
Er is nog veel te wensen over, want het gaat nog niet goed genoeg en het gaat
niet overal even goed.De coalitie heeft zich na een rommelig eerste jaar hernomen. Heilzaam
is ongetwijfeld geweest dat het kabinet half juli een dag heeft uitgetrokken
om niet over de agenda van de dag te spreken maar over de opdracht die het
zichzelf stelt. Waarom gebeurt dat eigenlijk niet vaker? Hebben wij het in
Nederland zo georganiseerd dat na een regeerakkoord ieder voor zichzelf denkt,
de premier voor ons allen, maar niemand gezamenlijk? De minister-president
vatte na de zomerse brainstorm de ambities samen in iets dat geen motto mag
heten, maar dat natuurlijk wel is: investeren in de kwaliteit van de samenleving.
Dat spreekt D66 aan. Meer concreet: investeren in mensen en milieu.Op de smalle brug naar de volgende eeuw moeten wij niet alleen maar terugkijken
naar wat achter ons ligt, al is de verleiding nog zo groot. Voordat wij het
weten is 2000 uitgebroken met een enorm vuurwerk en daarna gaan de lichten
gewoon weer aan, hopen wij. De heer Van Boxtel knikt vertrouwenwekkend, dus
daar mogen wij nu van uitgaan. Het is interessanter en veel belangrijker om
de toekomst te verkennen, een visie te ontwerpen op wat zich in onze samenleving
en daarbuiten ontwikkelt, met en zonder overheidsinvloed. Wij zijn in Nederland
niet gewend om die ambities groots en meeslepend te formuleren, als grote
projecten. Toch is dat wenselijk, omdat krachtige ambities van de politiek
vertrouwen en inspiratie oproepen en daarmee draagvlak voor maatschappelijke
beweging.D66 maakt zich sterk voor een samenleving die, meer dan nu, sociaal bewogen
en betrokken is, waarin de economie – en dus de mensen – meer
dan nu profiteert van nieuwe mogelijkheden van de informatietechnologie, met
een leefomgeving die een stuk schoner is en niet wordt geschaad, maar juist
geholpen door de economische vooruitgang. Wij willen op weg naar een samenleving
waarin mensen zelf kunnen kiezen. Zelf kiezen voor de wijze waarop zij willen
leven, hoe zij dat leven willen inrichten, welke bestuurders hen besturen.
Zelf kiezen voor het dragen van verantwoorde lijkheid, voor eigen
arrangementen om zinvol en betrokken met anderen te leven. En daarvoor heb
je een overheid nodig die flexibel is, waakt en ingrijpt waar nodig, stimuleert
waar dat kan, actief en naar buiten gericht en niet gefrustreerd door een
verknoopte bureaucratie. In die samenleving behoort kennis niet ongelijk verdeeld
te zijn, maar voor iedereen een motor om actief te zijn, om echt bij te dragen.
Kennis is macht, riep men vroeger en het is alleen maar meer waar geworden.
En dus moeten wij een grote sprong wagen met onze onderwijsinspanningen. D66
wil investeren in mensen, in hun gezondheid en in hun onderling samenleven,
bijvoorbeeld in de grote steden. De stad is een ruimte voor veelkleurige culturele
en etnische identiteiten en tegelijk voor gezamenlijk burgerschap, met vrijheid
voor iedereen, maar ook met grenzen voor iedereen, niet alleen waar er toevallig
bordjes staan, maar in het hele publieke domein, elke straat en elke buurt.Tegen deze achtergrond, of liever voorgrond, beoordeelt D66 de begroting.
Het kabinet heeft de zomer gebruikt om een begroting op te stellen die redelijk
zonnig mag worden genoemd. Er zijn opklaringen, want de omvangrijke intensiveringen
in onderwijs, zorg, jeugdhulpverlening, kinderopvang en milieu beginnen komend
jaar echt aan te tikken. Wij zien verder opklaringen, omdat de werkloosheid
daalt, de koopkracht kan stijgen, de overheidskas er weer een beetje gezond
uitziet en na het aanvankelijke pessimisme nu weer kan worden uitgegaan van
een stevige economische groei in 1999 en 2000, die, zelfs als de boeken sluiten,
echt nog hoger kan en vermoedelijk ook zal uitvallen. De minister van Financiën
kennen wij als een bescheiden man, zeker als het over de dikte van zijn portemonnee
gaat.Het is een interessante discussie of de voortgaande economische groei
mede te danken is aan structurele, positieve veranderingen of alleen maar
aan een toevallige, gelukkige meewind. Niemand moet en niemand wil zich rijk
rekenen. Natuurlijk zijn er altijd VVD-collega's die direct bekende spreekwoorden
uit de kast trekken over het schieten van beren, het verkopen van huiden en
zwaluwen en zomers. Die grote wijsheid zullen wij in ons meedragen, maar toch
moeten wij goed naar de structuur van onze economie kijken. Niet alleen sommige
economen zien grote veranderingen, maar zelfs de Amerikaanse FED zegt nu ronduit
dat de informatietechnologie een structureel vernieuwende kracht aan de economie
verleent, met een hogere productiviteitsgroei als gevolg. Eén ding
is nu wel duidelijk: wij staan niet alleen op het breukvlak van twee eeuwen,
maar absoluut ook op het draaipunt van een industriële naar een informatiesamenleving.
Dat is een majeure omwenteling die het kabinet intensief moet begeleiden.
Ik zou willen zeggen dat de muis van Kok een olifant moet baren.Wij zijn blij met de inspanningen die het kabinet nu onderneemt op het
gebied van ICT, zoals de nota Digitale delta; inspanningen die zowel aan bedrijven
als aan de overheid zelf ten goede komen. De nieuwe site van de overheid,
www.overheid.nl, zal in de toekomst meer en meer de digitale toegangspoort
worden voor informatie, maar ook voor inbreng van burgers zelf. Een ander
initiatief dat D66 van harte steunt, is onlangs door minister van Boxtel aangekondigd.
Dit betreft het digitale trapveldje, zo noemt de minister dat met een zekere
nostalgie naar zijn jeugd. Dat zijn plekken in de buurt waar jong en oud met
Internet en computers aan de slag kunnen. Prima, daar moet in worden geïnvesteerd.Ik dring er bij het kabinet overigens op aan dat de digitale handtekening
zo spoedig mogelijk wordt geïntroduceerd, niet alleen vanwege het grote
belang van de elektronische handel, de "e-commerce", maar ook omdat dit de
administratievelastendruk enorm vermindert en de klantvriendelijkheid van
de overheid vergroot. Het moet een zegen zijn voor elke burger en elk bedrijf
in de toekomst af te zijn van veel papieren rompslomp.Voorzitter! De gunstige economische ontwikkelingen, mede aangedreven door
de ontwikkelingen in de ICT, dwingen ons om te zien naar de afspraken die
bij de start van het kabinet zijn gemaakt. Wij tornen niet aan die afspraken,
maar wij willen wel de feiten nuchter onder ogen zien, zoals ook dit kabinet
dat pleegt te doen. Als de economische groei zich volgend jaar voortzet in
het tempo dat nu schemert, dan wordt het behoedzame scenario wel erg behoedzaam,
om niet te zeggen minimalistisch. Het is dan redelijk en reëel om uit
te gaan van andere, meer realistische cijfers. Wij kunnen het ons niet veroorloven
om in zo'n situatie alleen maar te zeggen: afspraak is afspraak. Wij moeten
dan niet willen herhalen dat extra inkomsten alleen maar voor een begrotingsoverschot
en voor verdere lastenverlichting mogen worden gereserveerd.Hogere economische groei dan verwacht schept ook de verplichting om extra
te investeren in de samenleving. Wij kunnen dan iets meer doen dan alleen
maar het terugbrengen van de staatsschuld en lastenverlichting. Wij kunnen
in zo'n situatie iets doen aan hetgeen echt belangrijk is voor de samenleving.
Wij willen niet in een situatie terechtkomen waar private weelde hand in hand
gaat met publieke armoede. Een bijzonder voorbeeld, waar het mes aan twee
kanten snijdt, is het onderwijs. Goed onderwijs dient de mens, maar ook de
gemeenschap in economische termen. In onze uitgaven blijven wij, ondanks de
inzet van het regeerakkoord, ruim achter bij het OESO-gemiddelde. De minister-president
vertelde in Utrecht de academische wereld dat dit bewijst dat wij het efficiënt
en goedkoop doen. Misschien is dat zo, maar voordat je het weet geldt hier:
pennywise but poundfoolish. Wij weten nu bijvoorbeeld al dat in de nabije
toekomst de vraag naar ICT'ers dubbel zo groot is als het onderwijs aankan.Voorzitter! Het kabinet heeft voor het komende jaar een lastenverlichting
van 1 mld. beschikbaar. Dat wordt voor het overgrote gedeelte aan het arbeidskostenforfait
besteed: alle werkenden per maand iets erbij van ruim ƒ 10 tot bijna ƒ
20. Dat is op zichzelf welkom, zeker om werk aantrekkelijker te maken, maar
is het ook de beste besteding? D66 zou graag zien dat althans een deel van
de lastenverlichting gerichter wordt ingezet. Mensen met lage inkomens zouden
wat extra mogen profiteren van alle gunstige omstandigheden, bijvoorbeeld
mensen met kinderen, die voor hoge kosten staan. D66 wil met het kabinet bezien
wat de mogelijkheden daarvoor zijn. Het is ook de vraag of er niet meer ruimte
is voor lastenverlichting, gegeven het economische beeld. De heer Melkert
verwees al naar onderschrijding in de sociale zekerheid. De
heer Dijkstal vroeg naar ruimte in de lastenverlichting die mogelijk gereserveerd
is voor later. Het is ook de vraag of de ramingen van de economische groei
niet worden overschreden door de werkelijkheid. Het kabinet verwacht 2,75%
groei dit jaar en 2,5% volgend jaar. Maar wie de cijfers over de eerste kwartalen
van 1999 beziet, begrijpt dat we het in deze herfst wel heel beroerd moeten
doen om niet flink hoger uit te komen dan 2,75% . En dan is er ook nog een
uitgavenreserve die voor 1999 niet tot besteding is gekomen. Anders gezegd:
te behoedzaam is ook weer niet nodig.D66 ziet ook graag ruimte om bovenop de inspanningen die het kabinet reeds
onderneemt enkele concrete problemen die nu spelen aan te pakken: ik denk
bijvoorbeeld aan de inkomenspositie van chronisch zieken. Ik ga ervan uit
dat het kabinet de discussie hierover open wil voeren.Voorzitter! Ik geef het kabinet graag het compliment dat het erin geslaagd
is afspraken te maken voor een betaald zorgverlof. Op de drempel van de nieuwe
eeuw is dat goed nieuws voor iedereen die partner en gezin niet ondergeschikt
acht aan het werk, die op zoek is naar een goede mix tussen arbeid en zorg.
Wij willen invoering hiervan in het komende jaar graag bespoedigen en steunen.
Een dergelijke regeling sluit aan bij een onontkoombare tendens in onze samenleving.
Mensen willen putten uit eigen waarde en eigen kunnen, bewust zelf kiezen
voor de inrichting van het eigen leven. Dit betekent ook dat mensen gerechtvaardigd
aan de overheid vragen om maatwerk en garanties daarvoor; een moderne overheid
geeft vorm aan eigentijdse wensen.Dat geldt ook voor de arbeidsduur en voor mogelijkheden om, waar dat kan
op andere plekken te werken dan op het kantoor in de stad van 9 tot 5.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Die eigen keuze betekent naar ik aanneem in de redenering
van collega De Graaf ook dat men mag kiezen voor het kostwinnerschap als een
van de partners er niet voor kiest om te werken.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Eigen verantwoordelijkheid betekent eigen keuzen, wat ook
kan betekenen dat er omstandigheden zijn waarin mensen ervoor kiezen om in
een meerpersoonshuishouden niet te werken. Dat wil niet zeggen dat de overheid
dat per se moet bevorderen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar ook niet belemmeren. Daar zijn wij het toch over eens?De heer De Graaf (D66):U hoort mij niet zeggen dat ik dat graag wil belemmeren, integendeel.
Ik vind echter wel dat in onze overheidsregulering nog vrij veel kostwinnersdenken
zit. We zullen onder meer bij de behandeling van het belastingplan praten
over de verdere economische verzelfstandiging van vrouwen. Dat is ook goed.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Uitstekend. U heeft helder geantwoord op mijn vraag. Niet-werken wordt
dus niet belemmerd en een kostwinner is niet minder dan mensen die kiezen
voor een andere verdeling van arbeid en zorg.De heer De Graaf (D66):U kunt uit mijn tekst, mijnheer De Hoop Scheffer, niet afleiden dat ik
de ene mens minder zou vinden dan de andere.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! In het belastingstelsel zoals het nu voor ons ligt, komt de
kostwinner er in financiële termen nogal nadelig uit. Ik neem aan dat
u dat, als u uw betoog consistent voortzet, een te repareren mismatch van
het belastingplan noemt.De heer De Graaf (D66):Ik stel voor dat we dat debat voeren op het moment dat het daar de tijd
voor is. Die tijd is er nu nog niet. Ik vind echter wel dat de lastenverlichting
niet alleen bedoeld is om iedereen er beter op te laten worden, maar ook om
knelpunten weg te nemen. We zullen dus ook in alle redelijkheid naar alle
knelpunten kijken.De heer Van Dijke (RPF):De minister-president heeft de middeninkomens al als een groep genoemd
waarnaar misschien nog eens serieus moet worden gekeken. Ik signaleer dat
er op dit punt een onrechtvaardigheid dreigt te ontstaan. Ik kan er toch van
op aan dat de heer De Graaf daar ook heel serieus naar zal kijken om de onrechtvaardigheden
die opdoemen weg te nemen?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik zou de heren Zalm en Vermeend volstrekt onrecht doen als
ik niet serieus naar elke letter van hun belastingplan zou kijken.Ik sprak over de arbeidsduur. Het voorstel voor het recht op aanpassing
van de arbeidsduur verdient naar ons oordeel de steun van deze Kamer. 72%
van het aantal meerpersoonshuishoudens bestaat nu uit tweeverdieners. In 20
jaar tijd is dit aantal meer dan verdubbeld. Het kostwinnersmodel behoort
langzamerhand echt tot het verleden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Daar heb je het al. Ik had dit ook wel verwacht. De heer De Graaf spreekt
zo gemakkelijk over tweeverdieners, maar hij weet toch ook dat dit voor het
overgrote deel anderhalfverdieners, of eeneneenkwartverdieners of eeneneenachtsteverdieners
zijn. Mag ik zijn opmerking dat de meeste bestaan uit tweeverdieners, zo nuanceren?De heer De Graaf (D66):Tweeverdieners betekent niet per se twee keer 100%, maar dat er twee mensen
in een huishouden werken. Het betekent ook niet per se dat de een fulltime
werkt en de ander parttime. Zoals de heer De Hoop Scheffer later nog in mijn
tekst kan horen, neemt ook het aantal mannen dat bijvoorbeeld meer aan zorgparticipatie
wil doen, hand over hand toe.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik vind dat uitstekend, maar wil wel opmerken dat wij het dan over werk
hebben. Wij willen zeker niet uitsluiten dat de partner die kiest voor de
opvoeding van de kinderen in dat model ook werkt.De heer De Graaf (D66):Het aantal mannen dat werk en privé-leven meer in balans wil brengen,
stijgt ook. Het is daarom goed dat het kabinet de vergroting van de economische
zelfstandigheid van vrouwen en het stimuleren van zorgparticipatie door mannen
in het eerste jaar zo voortvarend heeft aangepakt. De nieuwe verlofrechten
zijn belangrijk, het nieuwe belastingstelsel op dit punt overigens ook en
ook de uitbreiding van het aantal kinderopvangplaatsen in deze kabinetsperiode.
Wij vinden dit laatste overigens nog niet goed genoeg. Wij willen bezien of
hiervoor nog meer financiële ruimte is, vooral gericht op specifieke
groepen en ook op verruiming van tijden.Voorzitter! Zelf kunnen kiezen moet je door de samenleving natuurlijk
ook mogelijk worden gemaakt. Dat is lang niet altijd het geval. Jonge gezinnen
met kinderen weten wat dit betekent. Werktijden, sluitingsuren van de kinderopvang,
van crèches, reistijden, de boodschappen, de voetbaltraining, muziekles,
enz., sluiten moeizaam op elkaar aan. De actieve uren van belangrijke sectoren
sluiten niet goed op elkaar aan. Er zijn veel gedachten tegenwoordig, variërend
van de vierdaagse schoolweek tot de vierdaagse werkweek. Dit geheel aan ideeën
over maatschappelijke tijden – ik denk bijvoorbeeld ook aan de toegankelijkheid
van overheidsdiensten, aan het probleem van de spitsfiles, aan het zich ontwikkelende
telewerken – zou door het kabinet stevig op de agenda moeten worden
gezet. Met alle terughoudendheid die ik normaliter op dit punt heb, zou ik
menen dat dit nu bij uitstek een onderwerp is waarover de SER verantwoord
zou kunnen adviseren. Ik verzoek het kabinet dan ook dit te bevorderen.Het gaat in ieder geval niet goed genoeg met Nederland als ik kijk naar
het aantal mensen dat aan de kant staat, zonder werk en zonder veel kans om
terug te komen. Een jaar lang discussie, plannen van staatssecretaris Hoogervorst
en van bijna alle politieke partijen, een najaarsoverleg en een voorjaarsoverleg
hebben geen ander resultaat dan dat de WAO-cijfers verder oplopen. Vrouwen,
allochtonen, ouderen en gehandicapten zijn nauwelijks welkom om terug te keren.
Er worden nauwelijks voorzieningen getroffen zoals aangepaste arbeidsplaatsen.
In plaats daarvan pleit MKB-voorzitter De Boer ervoor om asielzoekers in te
zetten als nieuwe gastarbeiders om het grote tekort aan arbeidskrachten op
te vangen. Dat noem ik nog eens hypocriet. Een plan van aanpak met concrete
doelen op bedrijfsniveau waarom de Kamer vorig jaar omstreeks deze tijd heeft
gevraagd, is er niet. En alsof dat allemaal nog niet erg genoeg is, constateerde
het CTSV onlangs dat ook de uitvoeringsinstanties nauwelijks bijdragen. Het
duurt vaak een halfjaar voordat een subsidie voor een aanpassing van de werkplek
rond is. Het schiet allemaal niet op en het lijkt wel alsof niemand er greep
op krijgt. We zullen echt een andere aanpak moeten overwegen en dan bedoel
ik niet het negeren van de psychische klachten van werknemers, want dat is
geen oplossing; dat is je ogen sluiten voor de werkelijkheid. Ik bedoel wel
een daadwerkelijk recht op integratie van arbeidsongeschikten, een veel betere
samenwerking en een integrale benadering door dienstverleners, zeker in het
eerste ziektejaar, de vergroting van de preventieve zorg en een betere Arbo-zorg,
die uitstijgt boven de minimumcontracten. Ik denk ook aan de invoering van
persoonsgebonden budgetten in de WAO. Werkgevers die nog steeds de Wet medische
keuringen ontduiken, moeten niet alleen te maken krijgen met een klachtenregeling,
maar moeten daadwerkelijk worden gesanctioneerd. En de huidige keuringspraktijk
bij WAO moeten we nog eens grondig tegen het licht houden.Ik wil het kabinet graag oproepen om dit tot een zware prioriteit te verklaren,
tot een groot project voor de komende jaren. Het is al erg genoeg dat we met
deze sociale schande de nieuwe eeuw in moeten gaan, maar laat dat dan in ieder
geval zo kort mogelijk duren.Uit de begroting kan worden afgeleid dat het investeren in mensen voor
het kabinet menens is. Niet alleen fors meer geld in de zorg, maar ook concrete
resultaten: meer mensen die een baan krijgen in de zorg, afnemende wachtlijsten,
meer aandacht voor de verzorgde als klant, als mens met een eigen mening en
een eigen keuze. Het kabinet heeft ook moeilijke onderwerpen ter hand genomen,
zoals de euthanasiewet. Het wetsvoorstel gaat terecht uit van de zware eigen
verantwoordelijkheid van mensen voor het eigen bestaan; de eigen verantwoordelijkheid
en keuze van de patiënt in balans met de zorgvuldige en gewetensvolle
professie van de arts en een goede toetsing door de overheid. Natuurlijk is
een diepgaand debat daarover noodzakelijk, ook bijvoorbeeld over de vraag
of de 12-jarigenregeling echt nodig is. Ik hoop dat dit debat de komende maanden
even zorgvuldig en uitgebalanceerd zal worden gevoerd.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Even zorgvuldig als uitgebalanceerd... Heeft de heer De Graaf
er ook moeite mee dat het aantal abortussen jaar op jaar stijgt en het aantal
aanvragen voor euthanasie toeneemt? Stelt hij belang in de vraag hoe dat komt
en of de huidige wetgeving daaraan bijdraagt?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Dat zijn twee buitengewoon belangrijke vragen. Vooral de laatste
zal de heer Van Dijke bij uitstek indringend met het kabinet kunnen bediscussiëren
wanneer wij over de wetgeving rond euthanasie zullen spreken. Ik denk dat
niemand het een goed teken vindt als het aantal abortussen hand over hand
zou toenemen, want dat zou betekenen dat er ook maatschappelijk iets mis is.
Dat wil echter niet zeggen dat ik vind dat de huidige abortuswetgeving zou
moeten worden teruggedraaid.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Als de cijfers jaar op jaar laten zien dat het aantal abortussen
toeneemt, dan moet dat de heer De Graaf toch verontrusten en dan moet dat
toch tot iets anders leiden dan een verdere verruiming van de praktijk, zodat
het aantal opnieuw zal oplopen. Voor hem moet zoiets toch een teken aan de
wand zijn?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De heer Van Dijke en ik verschillen waarschijnlijk wezenlijk
van mening over het abortusvraagstuk.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Daarover hoeven wij niet meer te praten, want dat is duidelijk.
Maar een gemeenschappelijk streven zou toch kunnen zijn om het aantal abortussen
naar beneden te krijgen. Als de regelgeving wordt uitgebreid, dan wordt dat
aantal toch alleen maar groter?De heer De Graaf (D66):Wij verschillen inderdaad wezenlijk van mening. Als het aantal abortussen
toeneemt, dan moeten wij nagaan hoe dat komt. Dan gaat het niet zozeer over
de abortusingreep, maar over het feit dat veel vrouwen ongewenst zwanger zijn
geraakt. De vraag is wat daarvan de maatschappelijke oorzaak is en wat je
daaraan doet. Dit heeft weinig te maken met de wetgeving waarover u het heeft
en meer met maatschappelijke processen en de onderlinge verhoudingen
tussen mensen. Daarover zou ik graag spreken, maar een en ander zegt niets
over de wetgeving. U koppelt het ene te gemakkelijk aan het andere.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Vanmorgen interrumpeerde de heer De Graaf collega De Hoop
Scheffer. Hij zei iets wat bij mij bleef hangen, maar omdat je een interrumpant
niet zomaar mag interrumperen, vraag ik het hem maar in zijn eigen termijn.
Hij zei dat er nu een meerderheid is om de wet te wijzigen, of te verbeteren,
zo niet te vervolmaken. Hoe ziet u dit eigenlijk precies en wat hebt u in
dat programma eigenlijk allemaal voor ogen? Wij hebben indertijd gesproken
over het thema wilsbekwamen en wilsonbekwamen, over minderjaren en meerderjarigen,
enz. Wat is de agenda op dit punt?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De agenda op dit punt komt van het kabinet, want dat heeft
een wetsvoorstel ingediend. Maar mijn opmerking over die veronderstelde meerderheid
is natuurlijk niet helemaal van logica ontbloot, aangezien dat wetsvoorstel
gebaseerd is op afspraken uit het regeerakkoord en het daaraan voorafgaande
initiatiefvoorstel van de leden Van Boxtel, wijlen mevrouw Kamp en mevrouw
Swildens. Dat representeert dus een meerderheid in deze Kamer die een regeling
zou willen die nu aan ons voorgelegd is. Overigens, in het oorspronkelijke
voorstel was geen regeling voor kinderen van 12 jaar en ouder opgenomen en
dit lijkt mij een punt waarover ook wij zeer zorgvuldig zullen moeten discussiëren.De heer Van der Vlies (SGP):Daar ging het mij inderdaad om; op dat punt maakt u dus een voorbehoud.De heer De Graaf (D66):Ja.Voorzitter! Ook in het onderwijs wordt de inzet van het kabinet nu zichtbaar.
Onderwijs is de basis van de eigen verantwoordelijkheid van mensen, de grondslag
voor zelf kunnen kiezen in de samenleving, en ook voor betrokkenheid. Er is
in het onderwijs in de laatste tien jaar veel op de schop gegaan: de basisschool
kwam in de plaats van de kleuter- en lagere school, de invoering van de basisvorming,
de tweede fase. Het aantal scholen verminderde door fusies met de helft. Stelselherzieningen,
reorganisaties en nieuwe namen leveren niet per definitie meer kwaliteit op.
De evaluatie van de basisvorming toont aan hoe moeizaam dit kan zijn. Het
is belangrijk onderwijsinstellingen zelf ruimte geven en goed toe te rusten,
en te investeren in de mensen die onmisbaar blijven: de leraren, die voor
kennis, voor inzicht, voor begrip en creativiteit en voor verantwoordelijkheidsgevoel
van kinderen zo ontzettend belangrijk zijn en er veelal zo weinig respect
voor terugkrijgen. Dat zal echt moeten veranderen, de leraar moet weer centraal
staan. Ik vraag het kabinet daar echt veel aandacht aan te besteden, natuurlijk
bij arbeidsvoorwaarden, maar ook anderszins. Het tekort aan leraren is een
grote bedreiging en onorthodoxe maatregelen zijn nodig om nieuwe mensen aan
te trekken. De suggestie van de heer Rosenmöller om iets te doen in de
sfeer van de studiefinanciering spreekt mij aan. Een aantal knelpunten in
het onderwijs moet overigens eerder worden weggenomen dan het kabinet begroot:
knelpunten in arbeidsvoorwaarden en taalonderwijs aan "oudkomers".Onderwijs de ruimte geven betekent ook de rust die daarbij behoort. Meer
vrijheid, meer geld en minder regels, dat was vorig jaar ons parool. D66 prijst
de minister van Onderwijs voor zijn inzet op al deze punten. Vooral de vergroting
van de autonomie en de vermindering van de regelzucht spreekt ons aan. Dat
is ook een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling van het hoger onderwijs.
Wat D66 wil, is ruimte scheppen voor kleine en grotere instellingen, voor
specialisatie en voor samenwerking van verwante opleidingen van verschillend
niveau. De academische kwaliteit moet natuurlijk gewaarborgd blijven, ook
zonder het isolement van de zuivere academie. Dat vraagt om een goede kwaliteitsbewaking,
met een onafhankelijk element. Ik zou graag van het kabinet horen dat het
hier haast mee maakt.Voorzitter! De aandacht voor onze leefomgeving is een beetje tweeslachtig
geworden. Het milieuvraagstuk zelf scoort minder hoog: 60% van de mensen vindt
dat het wel goed gaat met het milieu. Tegelijkertijd blijkt er een grotere
bereidheid te zijn om voor milieu meer te betalen, en vooral voor gezonde
en ecologisch verantwoorde producten.Als marktwerking ergens goed kan werken, dan is het wel in de voedselindustrie.
Bewuste consumenten vragen verantwoorde producten en die vraag verandert gelukkig
ook het aanbod. Er is nu een grote behoefte aan biologisch geteelde landbouwproducten.
Naar D66 meent, kan de regering deze sector stimuleren door in fiscale zin
tegemoet te komen aan biologische landbouwers, een duurzame ondernemersaftrek
voor de biologische landbouw dus. Graag een reactie hierop.De Milieubalans 1999 geeft een ambivalent beeld. Het gaat op een aantal
terreinen beter, maar soms gaat het niet zo goed of zo snel als gehoopt werd.De heer Van Dijke (RPF):Wijst de ambitie van het kabinet op dit punt erop dat de doelstelling
die voor 2010 geformuleerd is binnen het beeld komt?De heer De Graaf (D66):Daarom meen ik dat er iets extra's nodig is en daarom heb ik voorgesteld,
een duurzame ondernemersaftrek te creëren voor biologische landbouwers.
Wij zien graag dat die in de volgende jaren oploopt.De heer Van Dijke (RPF):Dat is een goed signaal, maar ik kan vaststellen dat u vindt dat de ambitie
van het kabinet tekortschiet. In welke financiële termen moeten wij spreken
om die ambitie binnen het bereik te brengen? Die moeten tamelijk hoog liggen
omdat uw verkiezingsprogramma over een veel hogere taakstelling in 2010 spreekt.
Ik kan mij voorstellen dat u hiervoor behoorlijk veel geld wilt uittrekken.De heer De Graaf (D66):Ik ben blij dat u mij erop wijst dat ik consistent de lijn van mijn verkiezingsprogramma
volg. Ik heb om een reactie van het kabinet gevraagd en ik ga ervan uit dat
die morgen komt. Afhankelijk van die reactie zullen wij zelf voorstellen doen.Voorzitter! Het aankopen van nieuwe natuurgebieden wordt steeds moeizamer,
gelet op de sterk stijgende grondprijzen. Zo worden de voornemens rondom de
ecologische hoofdstructuur helaas onhaalbaar. Mijn fractie vraagt
het kabinet of daarvoor extra incidentele ruimte beschikbaar kan komen. Een
ander punt is de uitbouw van duurzame energie. Dit is inmiddels een volwaardige
bron geworden en de overheid doet daar nog betrekkelijk weinig mee.De heer De Hoop Scheffer (CDA):D66 vraagt het kabinet of daarvoor extra incidentele ruimte beschikbaar
kan worden gesteld. Kunt u een indicatie geven van waar het dan om gaat? Waar
moet die ruimte gevonden worden?De heer De Graaf (D66):Ik heb met mijzelf afgesproken dat ik in deze eerste termijn het kabinet
vraag welke ruimte er is voor een aantal specifieke knelpunten. Als het bevredigende
antwoorden geeft en extra ruimte schept, kan ik daar in tweede termijn dankbaar
voor zijn en zeggen dat dit de goede richting is. Als het kabinet daar te
weinig ruimte voor schept, zult u onze voorstellen in tweede termijn horen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik ga dus te ver met mijn conclusie, de collega's Melkert, Dijkstal en
nu u gehoord hebbend, dat afgesproken is dat ieder een beetje vraagt en dat
het kabinet morgen zegt: het komt uit de plooien van de jas.De heer De Graaf (D66):Er is geen gezamenlijk voorstel. Het zou dan hier op tafel moeten liggen.
Ik sluit absoluut niet uit dat, gelet op de discussie met het kabinet, coalitiepartijen
die goed samenwerken, ook tot gezamenlijke oplossingen willen komen. Ik nodig
u graag uit om daaraan deel te nemen en bepaalde voorstellen van ons te steunen,
zoals wij ook graag zorgvuldig naar uw voorstellen willen kijken.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat zullen wij vanzelfsprekend doen. Ik constateer alleen dat , zoals
ik had voorspeld, in de loop van de dag de drie coalitiepartners om extra's
vragen. U vraagt naar incidentele ruimte en legt dus een halve claim op tafel.
Wij zullen morgen afwachten of die extra's komen en daar zullen wij uiteraard
op de door u gewenste manier naar kijken.De heer De Graaf (D66):Het is inderdaad niet nieuw voor u, en u hebt dat in de kranten kunnen
lezen, dat mijn fractie vindt dat er op sommige punten iets extra's moet gebeuren.
De vraag of die ruimte er is, is wat ons betreft absoluut nog niet negatief
beantwoord.Ik sprak over de duurzame energie. Als wel creatief wordt gedacht aan
een nieuw Schiphol op zee, en ik zeg niet dat wij daar voorstander van zijn
maar het wordt kennelijk in het kabinet uitvoerig bestudeerd, waarom kan dan
niet aan een windmolenpark in zee worden gedacht? Waarom staan er geen zonnepanelen
op overheidsgebouwen? Welke mogelijkheden benutten wij om het gebruik van
zonne-energie te bevorderen en de prijs te laten dalen, bijvoorbeeld door
middel van schaalvergroting in de productie? Ik vraag het kabinet om gerichte
plannen.Het heeft mij overigens verbaasd in de begroting een bezuiniging te zien
op geluidswallen. Dat levert grote problemen in nieuwe woonwijken op en is
ook in strijd met onze eigen normen. Het gaat volgend jaar maar om 10 mln.
Juist de betrekkelijk relatieve omvang van dat bedrag geeft aan dat het mogelijk
moet zijn voor het kabinet om deze bezuiniging ongedaan te maken.Het mestoverschot is een van de ergste milieuproblemen in Nederland. Wij
overtreden niet alleen Europese regels met onze fosfaat- en nitraatuitstoot,
maar zadelen onszelf op met een probleem dat alleen nog maar met rigoureuze
maatregelen kan worden opgelost. Vijftien jaar lang was het mestbeleid voornamelijk
een kwestie van pappen en nathouden, van opzij kijken, nog eens praten, van
beloftes die niet werden nagekomen. De struisvogels regeerden en er kwamen
steeds meer varkens en kippen. Een heel bijzondere animal farm. De geschiedenis
van de afgelopen twee jaar was er een van doorgebroken inzicht, maar niet
van macht. De doelstellingen voor de varkenssector waren stevig,
maar de maatregelen bleken door juridische complicaties onwerkbaar of onhaalbaar.
Het getuigt op z'n minst van een forse dosis lef om in die situatie minister
van Landbouw te willen zijn en dan ook de ambitie te hebben echt van die mestberg
af te komen. Maar minister Brinkhorst heeft al de Andes beklommen, dus tegen
een berg mest zal hij wel niet opzien.Het voorstel voor mestafzetcontracten voor de gehele veehouderij heeft
onze steun, net als de brede aanpak –een nationaal project noemde de
minister-president dat – van de sociale gevolgen. Het is een harde ingreep,
maar andere wegen zijn niet begaanbaar gebleken en langer wachten is ook naar
ons oordeel echt onverantwoord.De heer Van der Vlies (SGP):Voor mijn informatie: in december 1997 heeft de D66-fractie toch voor
de herstructureringswet inzake de varkenssector gestemd? Ik meen zelfs te
weten dat u toen zelf een stemverklaring hebt gegeven, dus u hebt daar verantwoordelijkheid
voor.De heer De Graaf (D66):Ja.De heer Van der Vlies (SGP):Maar als je draagvlak zoekt in de sector, zou u dan in uw omarmen van
de kabinetsplannen wat ruimte willen maken voor overleg, ook als dat wat tijd
kost, met behoud van de milieudoelstelling? Over dit laatste moeten wij natuurlijk
niet gaan kissebissen. U weet toch wat er uit een van de coalitiefracties
heeft geklonken?De heer De Graaf (D66):Ja, daar heb ik kennis van genomen, maar ik heb ook kennisgenomen van
de woorden van de heer Dijkstal, namelijk dat de VVD-fractie dit belangrijke
voorstel op hoofdlijnen onverkort steunt. Dat doet mij deugd, want hieruit
proef ik dat in ieder geval een Kamermeerderheid zegt: langs die lijn moeten
wij gaan opereren.Ik kom even terug op uw eerste vraag. Wij zijn met de varkenswet akkoord
gegaan. Dat was een Kamermeerderheid. Dat deden wij, ondanks dat wij de doelstellingen
niet hoog genoeg vonden. Wij vonden die namelijk wat gematigd. Wij deden dat
dus, omdat wij het probleem zo verschrikkelijk groot vonden. Dat geldt nog
steeds. Ik doel op het probleem van te veel mest, te veel milieuoverlast en
te veel dieren in de varkenssector. Door dit laatste wordt ook het dierenwelzijn
aangetast. Het is helaas niet mogelijk gebleken – ik denk dat ook het
kabinet dit met spijt zegt, zeker de toenmalige minister van Landbouw –
om die wet uit te voeren. Er zijn te veel juridische haken en ogen die een
snelle uitvoering van die wet belemmeren. Er is dus voor een
andere weg gekozen; ik heb ook maar dat plan tot mij genomen. Die weg lijkt
begaanbaarder en biedt juridisch meer mogelijkheden. Ik steun dat. Natuurlijk
zullen wij op 7 oktober van gedachten wisselen over de precieze betekenis
daarvan, ook voor het tempo. De heer Dijkstal wees daar ook op. Ik ga overigens
uit van het tempo, de planning van het kabinet. Ik hoor dan ook te zijner
tijd graag van de ministers Pronk en Brinkhorst welke mogelijkheden zij zien,
ook in het overleg met Brussel.Voorzitter! Vrede en veiligheid zijn dit jaar zwaar op de proef gesteld,
niet alleen in Kosovo, maar ook in Oost-Timor. Ik sta even stil bij de dood
van een Nederlandse journalist aldaar, gisteren in Dili. Wat vreselijk! Overigens
wat een moed van journalisten om zulke risico's te lopen om ons te kunnen
informeren!Er zijn ook andere, minder opgemerkte conflicten, met name in Afrika.
Wij leven in een onvolmaakte wereld vol van oorlogen en geruchten van oorlogen.
Uit de frustraties over de onmacht in voormalig Joegoslavië kan in Europa
misschien nog iets goeds voortkomen, namelijk een Europese gemeenschap die
in veiligheid en defensie werkelijk een zelfstandige rol speelt. Daar moet,
juist in samenwerking met de Amerikanen, aan worden gewerkt. In dat licht
is het jammer dat het kabinet zo afhoudend heeft gereageerd op het voorstel
van president Chirac voor een Europees politiek en veiligheidscomité.
Had die gedachte niet een wat warmere ontvangst kunnen krijgen?Europa zal gecommitteerd zijn aan vrede en veiligheid in eigen huis, alsook
daarbuiten. Ik wijs op het geweld in Afrika, in het bijzonder het Grote Merengebied.
Soms bespeuren wij in onze samenleving iets van defaitisme: de problemen in
Afrika zijn zo groot dat je aan de oplossing daarvan nauwelijks nog iets kunt
bijdragen. En toch zullen wij dat moeten doen. Ik noem Congo: Nederland zou
daar als land dat ter plaatse geen koloniaal verleden heeft, actieve steun
kunnen geven aan demobilisatie, ontmijning. terugkeer van vluchtelingen, verzoening
en democratie. Het is naar ons oordeel goed als Europese landen gezamenlijk
afspraken maken over een zekere verdeling van de aandacht. Ik wil het kabinet
vragen hiertoe initiatieven te ontplooien.Ik rond af met enkele opmerkingen over het publieke domein. De overheid
moet zijn plaats hervinden in het publieke krachtenveld. De strijd tegen eigenrichting,
verloedering en gebrek aan gemeenschapszin is een absolute must. Voor D66
geldt daarbij als uitgangspunt dat niet iedereen in ons land dezelfde waarden
en normen hoeft te beleven. Dat is in een geïndividualiseerde en veelkleurige
samenleving nu eenmaal onmogelijk en zelfs onwenselijk. Waar het wel om gaat,
is om een bodem te leggen onder alle verschillende schakeringen; een vaste
grond voor iedereen, die ook door iedereen zo wordt aanvaard. Dat zijn de
normen die wij in wetten en regels als samenleving vastleggen. Daarin liggen
ook de waarden van rechtvaardigheid, respect voor ieders vrijheid, verdraagzaamheid
en betrokkenheid besloten. De overheid kan die waarden niet zomaar verordonneren,
maar wel actief stimuleren. Maar men moet die gestelde grenzen dan ook echt
handhaven. Niets is zo fnuikend als normen die de overheid zelf op straat
laat liggen.Snelle correctie en stevige sanctie zijn nodig, net als voldoende toezicht.
Het kabinet is hierin voortvarend: uitbreiding van politie en versterking
van het strafrecht. Daar komt terecht meer aandacht voor. Bij overheidsingrijpen
komt altijd wel de vrijheid en de privacy van individuele mensen in het geding.
Dat zullen wij moeten accepteren, zolang de grenzen van de rechtsstaat niet
worden overschreden. D66 vindt vrijheidsbeperking in de sfeer van DNA-onderzoek,
bestraffing van groepsgedrag zonder individueel daderschap, preventief fouilleren
en cameratoezicht noodzakelijk, maar alleen als de omstandigheden daartoe
ook echt nopen. Meer moeite hebben wij met het zonder meer preventief oppakken
van mensen, alleen omdat ze ergens zijn waar rellen worden verwacht of op
grond van hun uiterlijk of uitdossing. Het wetsvoorstel bestuurlijke ophouding
zullen wij dan ook kritisch bezien.Het gaat niet alleen om de handhaving, het gaat ook om de naleving van
normen. Of het nu gaat om vandalen die zich voetbalsupporters noemen, om jongeren
die een stadsdeel monopoliseren of zelfs terroriseren, om excessieve drinkers
in uitgaansgebieden of om gewone mensen die zich van simpele regels weinig
aantrekken en hun buurt laten verloederen. De nadruk moet liggen op preventie,
op jeugdbeleid en op samenwerking tussen iedereen die iets kan bijdragen.
Het grotestedenbeleid en de integrale veiligheidsplannen beginnen. In alle
geweeklaag is het bijvoorbeeld hartverwarmend om te zien hoe een straat als
de Vrolikstraat in Amsterdam weer met hulp van iedereen, van bewoners tot
en met minister, tot leven is gekomen. Mensen zijn weer trots op hun buurt,
voelen zich weer samen verantwoordelijk. En dat is goed, ook voor de veiligheid.Het gaat om het herstel van het vertrouwen in de overheid. Dat vergt een
overheid die doet wat zij zegt, die ontvankelijk is voor wat er in de samenleving
speelt en die adequaat reageert. Een overheid waarin essentiële informatie
niet ergens op een bureau achterblijft of zelfs wordt verzwegen. Het vertrouwen
in die overheid heeft de laatste decennia forse deuken opgelopen. Een van
de grote problemen daarbij is de manier waarop die overheid is georganiseerd.
Het traditioneel politiek-bestuurlijk bouwwerk is niet voldoende ingericht
op de zich snel vernieuwende samenleving. De vraag hoe daarmee om te gaan,
reikt aanmerkelijk verder dan die naar de grenzen van de ministeriële
verantwoordelijkheid. Het gaat om de kwaliteit van de gehele overheid. D66
heeft daar concrete ideeën over, van veranderingen in de bureaucratie
tot een andere opzet van het politieke bestuur. Denk bijvoorbeeld aan het
kernkabinet. Integere ambtenaren en gedreven bestuurders moeten het samen
beter kunnen doen. Ons uitgangspunt is en blijft de onverkort geldende ministeriële
verantwoordelijkheid. Niet als excuusmechanisme en niet als koppensnelmachine,
maar als reëel beginsel voor de democratische controle op het publieke
handelen. Het niet verzonden essay van de mens Peper bevat zeer waardevolle
analyses en reikt verder dan de nota Vertrouwen in verantwoordelijkheid van
de minister met diezelfde naam. Een apart debat – wat mij betreft over
beide stukken – nodig. Een apart debat, waarbij ik mij kan voorstellen
dat vanwege het belang dat debat wordt gevoerd door de collega-fractievoorzitters
en door mij met de minister-president en minister Peper.Ik heb het gehad over grote projecten waar wij op een aansprekende wijze
mee aan de slag moeten. D66 wil daaraan bijdragen. Vormgeven aan de informatiemaatschappij,
een samenleving helpen maken waarin mensen de ruimte en tijd hebben om zelf
te kiezen en zelf verantwoordelijkheid te dragen, zorgen dat ons onderwijs
van achterstand naar voorsprong groeit en werken aan de verzoening van economie
en milieu. Een sociaal-liberaal beleid dat zicht geeft op een hoopvolle toekomst
voor ieder mens en voor de samenleving als geheel. Van droom naar daad, daar
gaat het om.De voorzitter:Ik deel u mede dat het mijn bedoeling is deze termijn zonder dinerpauze
af te maken.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Het kabinet heeft een trage start en een moeizame doorstart
beleefd. Paars II leek uitgeregeerd en intussen ging het land gewoon zijn
gang. Dat roept de vraag op wat de politiek er nu eigenlijk helemaal toe doet.Deze klemmende vraag is ook doorgedrongen tot het kabinet en de coalitiepartijen.
Na de crisis publiceerden de collega's Melkert en De Graaf artikelen over
de agenda van de politiek en ook collega Dijkstal mengde zich onlangs in dit
debat. Minister Peper schreef een boeiend vertoog "Op zoek naar samenhang"
en een van zijn argumenten is dat geen leiderschap wordt getoond. De centrale
vraag is wat de taak van de overheid is in deze tijd. Wat kan van haar verwacht
worden en waarin moeten burgers zelf hun verantwoordelijkheid nemen?Voorzitter! Een antwoord op die vragen bestaat allereerst uit de opstelling
van een duidelijke agenda. De regering acht het een uitdaging, aldus de Troonrede,
vast te houden aan de waarden en normen die zijn verankerd in de Grondwet
en die aan ons land stabiliteit en richting geven. Die Grondwet is in dit
huis een gezamenlijk oriëntatiepunt. Die Grondwet kan ons ook helpen
bij het bepalen van de agenda voor de politiek in de 21ste eeuw. Zij bevat
immers een groot aantal opdrachten aan de overheid en ik wil in mijn bijdrage
een aantal van die opdrachten aan het kabinet voorhouden.Artikel 20 bevat een heel wezenlijke. Daarin staat dat de bestaanszekerheid
van de bevolking en de spreiding van de welvaart voorwerp van zorg der overheid
zijn. In mijn woorden: het overheidsbeleid behoort gericht te zijn op sociale
gerechtigheid. Dat dwingt tot maatregelen die doordacht zijn. Verhoging van
de kinderbijslag is dan prima maar stelt mij wel voor een vraag. Het is een
gedeeltelijke reparatie van een maatregel uit Paars I. Eerder zagen we al
een gedeeltelijke reparatie van de Algemene nabestaandenwet. Hoe doordacht
waren deze eerdere bezuinigingen dan? Ging het – en gaat het –
om sociale gerechtigheid of om zielloos boekhouden? En als je sociale maatregelen
neemt, ligt het dan niet voor de hand, maatregelen te nemen die toegespitst
zijn op die situaties waar de noden het hoogst zijn? Dat kan, als de politieke
wil er is. Ik stel een inkomensafhankelijke kop boven op de kinderbijslag
voor, die geleidelijk afneemt naarmate het inkomen hoger wordt – we
kennen zoiets al in de huursubsidie – en alle inkomensafhankelijke regelingen
die samenhangen met kinderen kunnen daarin worden samengebracht. Ik stel voor,
hiervoor 300 mln. uit te trekken. Bij interruptie heb ik al gezegd dat een
substantiële verlaging van het schoolgeld nodig is en ook hiervoor zouden
wij graag 300 mln. willen vrijmaken.Voorzitter! Sociale gerechtigheid komt ons niet aanwaaien; die moet telkens
opnieuw bevochten worden. Zelfs, en misschien wel juist, als het ons in economisch
opzicht voor de wind gaat. De groei van de werkgelegenheid is belangrijk,
evenals armoedemaatregelen, maar om structureel verbetering te brengen in
het lot van grote kwetsbare groepen zou het kabinet een fundamenteel inkomensdebat
aan moeten gaan, om te definiëren wat onze collectieve bodem is, welke
voorzieningen je daar redelijkerwijs uit moet kunnen bekostigen, en welk sociaal
minimum – kinderbijslag, etc. – daaruit voortvloeit! Daarmee worden
de mensen minder afhankelijk gemaakt van allerlei loketten en om er gewoon
voor te zorgen dat minima genoeg hebben om de "noodzakelijke kosten van bestaan"
te dragen.Voorzitter! Als we spreken over bestaanszekerheid en spreiding van welvaart,
kunnen vele agrarische gezinnen daarvan slechts dromen. Niet alleen Evert
van Benthem zoekt zijn heil en de vervulling van die droom in Canada. Hun
realiteit is bestaansonzekerheid en in veel gevallen stille armoede. De plattelandssamenleving
verkeert in een crisis. Door te lage productprijzen en te hoge kosten kan
men niet voldoen aan de eisen die milieu en dierenwelzijn stellen. De liberale
wereldmarkt eist zijn tol. Die tol zal door de verdere liberalisering van
de wereldhandel nog hoger worden. Terwijl de consument voor een dubbeltje
op de eerste rang zit, voltrekt zich op het platteland een koude sanering.
De consument en de politiek blijken het platteland te zijn ontgroeid. Wij
zijn vergeten dat wij samen de landbouw intensief en grootschalig hebben gemaakt.
De crisis op het platteland schreeuwt niet om nóg lagere productprijzen,
maar om onze gezamenlijke verantwoordelijkheid. Alleen op die manier kan de
landbouw weer aan kwaliteitseisen gaan voldoen. Het bewerken van sociale gerechtigheid
vraagt soms om scherpe keuzen. Wij vinden dat het kabinet die ontwijkt en
de rekening van dit samenlevingsvraagstuk te eenzijdig bij de boeren legt.Voorzitter! Een volgend agendapunt ontleen ik aan artikel 19 van de Grondwet:
bevordering van voldoende werkgelegenheid is voorwerp van zorg der overheid.
Welnu, over de inspanningen van het kabinet op het punt van de werkgelegenheidsgroei
spreek ik vol lof. Het is zegen dat de werkgelegenheid zich zo ontwikkelt.
Ik wil niks van mijn lof afdoen, maar toch is er reden voor een "maar". Immers,
juist die groeiende werkgelegenheid maakt het extra pijnlijk dat een omvangrijke
groep structureel niet aan de bak lijkt te kunnen komen. Daar mogen wij geen
genoegen mee nemen. Minister Jorritsma sprak er vorige week goede woorden
over.Het MKB stelt dat in onze kennisintensieve samenleving de mensen die op
dit moment nog aan de kant staan niet meer bemiddelbaar zijn. Ik vind dat
een uiting van een groot gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef. Ik vraag de
minister-president om daarop te reageren. Wij moeten juist alles
op alles zetten om een samenleving te bouwen waarin voor iedereen een volwaardige
plaats is. Dat zal grote moeite kosten. Met de verdere kennisintensivering
dreigt die groep, die 20 jaar geleden nog maar eenderde van de huidige omvang
kende, zelfs nog verder te groeien. De groei van de WAO hangt daar nauw mee
samen, evenals de geringe arbeidsparticipatie onder ouderen. Het kabinet investeert
in I&D-banen, individuele trajecten, reïntegratie, meer plaatsen
in de WSW, enzovoort. Maar is dat het dan? Moet ook het bedrijfsleven niet
nadrukkelijker verantwoordelijk worden gehouden voor werkgelegenheid voor
de niet of minder geschoolden? Werknemers uit Polen of Spanje naar hier halen
is in wezen een weglopen voor onze verantwoordelijkheid voor de mensen hier.
Deelt de minister-president die opvatting? Wat gaat het kabinet daaraan doen?
Tot nog toe lees ik er niet veel meer over dan wat spielerei met de WW-premie
voor de oudere werknemers. Ik had dezelfde gedachten over de SPAK als de fractievoorzitter
van de VVD om eens te kijken of wij dat middel ook kunnen inzetten voor onze
oudere werknemers. Durft het kabinet ook na te rekenen doelen te stellen en,
zo ja, welke zijn dat dan?Een volgend agendapunt dat de Grondwet ons voorhoudt is artikel 90: de
regering bevordert de ontwikkeling van de internationale rechtsorde. Ook hierbij
gaat het in feite om sociale gerechtigheid. Zonder sociale gerechtigheid in
internationaal verband is een internationale rechtsorde een lege huls. De
kloof tussen de arme landen en de industrielanden groeit alarmerend. Volgens
de Wereldbank zullen eind dit jaar 1,5 miljard mensen maximaal anderhalve
dollar per dag te besteden hebben. Het aantal mensen dat daarmee onder de
absolute armoedegrens komt stijgt daarmee opnieuw met 100 miljoen. Welke mogelijkheden
en welke ambitie hebben wij om dit patroon te doorbreken? Ik wil in dit verband
aandacht vragen voor de internationale campagne Jubilee 2000, gericht op schuldenverlichting
en kwijtschelding. Minister Herfkens heeft zich met haar collegae uit enkele
buurlanden achter dit initiatief geschaard. Maar wat gebeurt er feitelijk?
Schuldverlichting betaald uit het reguliere budget voor ontwikkelingssamenwerking
is toch niet meer dan een sigaar uit eigen doos? Het is toch droevig dat van
de extra inkomsten niets, maar dan ook niets naar de begroting van minister
Herfkens gaat. Is het jaar 2000 niet bij uitstek een moment om een extra inspanning
te leveren, juist nu wij in Nederland de zegeningen weer hoog rondom ons heen
opstapelen? Mijn fractie wil daarom dit jaar 300 mln. extra uittrekken voor
schuldreductie.Voorzitter! De rol van defensie bij het handhaven van de internationale
rechtsorde wordt steeds groter. Daardoor lijkt het besef dat defensie geen
melkkoe is, groeiende. Dat doet ons deugd. Dat is eindelijk, want sinds de
val van het IJzeren Gordijn werd al 40% op het budget bezuinigd, en vloeide
25% van het personeel gewoon af. Het woord "vredesdividend" is sinds 1989
vaak gevallen. Ik wil voorstellen dit begrip te vervangen door "vredesverplichting".
Die moeten wij toch kunnen waarmaken? Ik stel dan ook voor, 300 mln. toe te
voegen aan het budget voor defensie. De geplande bezuinigingen worden zo goeddeels
geschrapt. De internationale vredestaken betekenen overigens niet dat wij
de verdediging van het eigen en NAVO-grondgebied kunnen negeren. Ik verwijs
naar de artikelen 97 en 98 in de Grondwet.Voorzitter! Ik wil bijzondere aandacht vragen voor de Molukken, waar christenen
en moslims tegenover elkaar staan. Publiek worden oproepen gedaan tot een
heilige oorlog tegen christenen. Veel signalen wijzen erop dat, net als op
Oost-Timor, ook hier het conflict wordt geregisseerd. Het kabinet dient er
wat mijn fractie betreft bij de Indonesische regering publiek op aan te dringen
de godsdienstvrijheid te garanderen en te verzoeken internationale waarnemers
toe te laten. Ik vraag de minister-president indringend of hij ons dat kan
toezeggen.Voorzitter! De Grondwet stelt in artikel 22: de overheid treft maatregelen
ter bevordering van de volksgezondheid. Niet op voorhand staat vast met welk
beleid de kwaliteit van de samenleving is gediend en wat het goede voor de
mens is. Neem het drugsbeleid, dat het kabinet nadrukkelijk in het volksgezondheidskader
plaatst. Naar ons oordeel gebeurt dat terecht. Anderen, waaronder de RPF-fractie,
hebben vanuit diezelfde optiek juist bezwaren tegen het dubbelhartige beleid
van het gedogen van softdrugs, en de facto ook van harddrugs als XTC. Of neem
een ander punt waarmee ik mij onlangs heb beziggehouden: gehoorschade ten
gevolge van harde muziek in discotheken en tijdens houseparty's Dit is een
sterk onderschat probleem. Is dat nu alleen de eigen verantwoordelijkheid
van de discoganger of de gabber, of reikt de verantwoordelijkheid van ons
daar ook toe?Voorzitter! Nog scherper is het contrast ten aanzien van de recente voorstellen
van het kabinet op het medisch-ethische vlak. Ik heb het als uiterst pijnlijk
ervaren dat juist dit de eerste wetsvoorstellen waren die het kabinet naar
de Kamer stuurde na de sessie op het Catshuis. Op die sessie stond de "kwaliteit
van de samenleving" centraal. Deze voorstellen staan daarmee in lijnrechte
tegenspraak. De strekking van de voorstellen is immers dat de overheid terugtreedt
op een terrein waar ze niet terug mág treden, namelijk het terrein
van leven en dood. Het strafrecht wordt op afstand gezet om medici ruimte
te verschaffen om, in strijd met hun beroepseed en medische roeping, het leven
te beëindigen in plaats van het leven te dienen, ook in de laatste, moeilijke
fase. Met deze voorstellen wordt de grondwettelijke taak tot het dienen van
de volksgezondheid én de bescherming van het ongeboren, het gehandicapte
en het naar het einde neigende leven, ondergeschikt gemaakt aan een vermeend
zelfbeschikkingsrecht van de mens. Overigens gaat het in deze voorstellen
niet alleen om zelfbeschikking, maar ook om de belangen van anderen dan degene
wiens leven in het geding is: de positie van artsen, de noodsituatie van de
moeder, het vermogen van de ouders om een moeitevolle weg te gaan. Wat ons,
en velen met ons, in het bijzonder verontrust, is dat de grens tussen de geborene
dan wel pasgeborene of de demente bejaarde vervaagt en dat het criterium van
de kwaliteit van het leven, let wel: andermans leven, medebepalend wordt voor
de vraag of dat leven een kans krijgt, of het mag voortduren tot het natuurlijke
einde.Voorzitter! Over dit onderwerp is het laatste woord nog niet gesproken,
niet in het parlement én niet in de samenleving. Voor mijn fractie
 staat vast dat de dood nooit de oplossing voor het lijden kan
zijn. En ik kan niet anders dan er ook bij deze gelegenheid met klem op aan
te dringen, juist met het oog op de kwaliteit van onze samenleving, terug
te keren van deze heilloze weg. Tegelijk wil ik alle aandacht vragen voor
dat andere antwoord op de pijn en het lijden van mensen: een goede zorgverlening,
pijnbestrijding, stervensbegeleiding. Ik wil daarom aandringen op een intensivering
van de palliatieve zorg, de hospices, de thuiszorg, de verpleegzorg en de
opvang van ongewenst zwangeren. Ik wil voorstellen ook hiervoor 300 mln. uit
te trekken en vraag de minister-president of en welke toezeggingen hij op
dit punt wil doen.Voorzitter! Er is nog een belangrijk agendapunt dat ons wordt aangereikt
in de grondwet, artikel 21: de zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid
van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu. Juist bij
het milieubeleid wordt veel gedebatteerd over de grenzen van de overheidsverantwoordelijkheid.
Maar dergelijke boeiende beschouwingen kunnen niet verbloemen dat soms alleen
de overheid bevoegd en in staat is om de noodzakelijke gedragsveranderingen
af te dwingen. Neem de hypermobiliteit, een van de grootste milieuproblemen.
De overheid is hier de enige die sturend op kan treden. Doordat de "heilige
koe" niet echt in haar bewegingsvrijheid wordt beperkt, faalt het overheidsbeleid
keer op keer. Ik pleit voor een snelle invoering van het "betalen per kilometer".
Dat moet niet wachten op allerlei onzekere en privacygevoelige technische
hoogstandjes zoals satellietbegeleiding. Verder mag wat ons betreft ook de
autoloze zondag wel op wat meer aandacht en ondersteuning van de landelijke
overheid rekenen. Volgend jaar is er weer een. Wat mogen we van het kabinet
verwachten?Milieuvriendelijke producten worden door de consument vaak niet gekozen
omdat ze duurder zijn. Ik wil voorstellen een 1%-BTW-tarief in te voeren.
Daarmee wordt het prijsnadeel van biologische en diervriendelijke producten
verkleind. Graag een reactie op dit voorstel. Ik kan mij nog herinneren dat
een aantal jaren geleden ook enigszins werd gelachen toen wij voorstelden
een verlaagd BTW-tarief van 6% voor arbeidsintensieve diensten in te voeren
en het is er nu toch maar van gekomen.De hogere economische groei levert ondanks de ontkoppeling meer milieuschade
op. Mijn fractie wil ook 300 mln. uittrekken voor compenserende maatregelen,
teneinde handen en voeten te geven aan de desbetreffende passage uit het regeerakkoord.De Grondwet reikt ons nog veel meer relevante agendapunten aan. Gelet
op de tijd kan ik daar niet op ingaan. Daarom rond ik nu af met een opmerking
over de financiën en een aantal conclusies.Aan de basis van een ambitieuze politieke agenda staat een solide financieel-economisch
beleid. Het was even schrikken vorig jaar, maar inmiddels durft het kabinet
zich op dit punt weer stevig op de borst te slaan. Kijk eens naar de staatsschuld
of het EMU-tekort! Toch baart het onze fractie zorgen dat passages over een
verwacht begrotingsevenwicht zich afwisselen met tabellen waarin het tekort
na 2000 weer oploopt en zelfs verdubbelt. Dit alleen al laat zien hoe gemakkelijk
gunstige vooruitzichten kunnen omslaan in plotselinge tekorten, ook in de
begrotingssystematiek van dit kabinet. Het regeerakkoord zet het kabinet er
toe aan de voorziene meevallers, gelet op de stand van het tekort, voor de
helft aan te wenden voor de lastenverlichting. Een slordige, onnodige, gelet
op de stand van de economie en de nog voorziene lastenverlichting, overbodige
maatregel. Wij geloven niet in een new economy die ons tot in lengte van jaren
groei zal brengen. De eeuwige staat van volledige werkgelegenheid uit de economiehandboeken
uit de jaren zestig en zeventig staat ons nog helder voor de geest.Onderbouw voor het beleid vanaf 2001 is het nieuwe belastingstelsel. Enkele
centrale onderdelen zijn nodig en spreken ons zeer aan. Er blijft echter heel
wat te wensen over. Het kan socialer, in het bijzonder voor gezinnen. Het
kan groener. Het kan rechtvaardiger, met name als het gaat om de verhouding
waarin hogere en lagere inkomens worden aangeslagen en ook als het gaat om
de hypotheekrenteaftrek. Wij komen er nog later over te spreken.Ik heb het overheidsbeleid willen toetsen aan grondwettelijke bepalingen.
Dit om, vanuit een gemeenschappelijk vertrekpunt, te laten zien dat het beter
kan en daarom beter moet. Ook wil ik hiermee laten zien dat tijden wel veranderen,
maar dat de eerste verantwoordelijkheden van de overheid toch telkens weer
op hetzelfde neerkomen. Je kunt je als overheid druk maken om economische
groei, maar uiteindelijk moeten haar activiteiten in het teken staan van "zorg
voor gewone mensen", om de in PvdA-kring bekende dominee Buskes vrij te citeren.De Grondwet is geen politiek spoorboekje. Niet alles is daarin terug te
vinden. We moeten er mee aan de slag gaan. Dat is een zoektocht en vereist
daarom een oriëntatiepunt. Ons oriëntatiepunt is gelegen in het
Woord dat de Schepper van alle dingen ons gaf. Zijn Grondwet bepaalt ons politiek
program. Wil je iets zeggen over overheidsverantwoordelijkheid, dan kun je
niet om het streven naar gerechtigheid heen. Is dat je oogmerk, dan ontstaat
een "heilige onrust over het bestaande". Slechts besef van gerechtigheid kan
ons behoeden voor een politiek van boekhouders of opportunisten.Overheidsverantwoordelijkheid bestaat niet alleen uit de juridische gebondenheid
aan de Grondwet. Die verantwoordelijkheid gaat verder dan plichtsbetrachting.
Het dienen van de res publica draait ook om de vraag of de overheid hart voor
mensen heeft. Ik meen dat collega Melkert dat ook bedoelde in zijn artikel
waar ik in het begin van mijn bijdrage over sprak. Als de overheid vanuit
haar publieke verantwoordelijkheid het hart van mensen raakt, dan kan, tegen
de individualistische en materialistische tijdgeest in, het besef ontstaan
gezamenlijk ergens voor te staan. Alleen zo kan de samenleving "samen-leving"
zijn. Dan is bijvoorbeeld armoede niet meer een individueel probleem, maar
een probleem van de gehele samenleving.Meer dan Den Haag wel eens denkt, is de bevolking ontvankelijk voor een
richtinggevende overheid. Men loopt warm voor goede doelen. Men komt in actie,
tegen geweld op straat, vóór Turkije. De overheid kan op dergelijke
gevoelens inspelen, daar leiding aan geven. Premier Blair schroomde niet in
dit verband op te roepen tot een morele kruistocht. Eerder sprak de Koningin
in haar kersttoespraak, in 1992, behartigens waardige woorden:
"Van de opvoedende generaties wordt gevraagd hun schroom af te leggen en jongeren
op hun verantwoordelijkheden te wijzen. Daarin zullen ze pas slagen als ze
in hun persoonlijke handelen iets van hun overtuiging laten zien". Het kabinet
wil investeren in de kwaliteit van de samenleving. Ik wens dan ook dat deze
woorden daarbij van betekenis zijn.Regering en parlement hebben het goede te zoeken voor mens en samenleving.
Het gaat om de kwaliteit van de samenleving, om sociale gerechtigheid, om
goed rentmeesterschap. Wij wensen de regering bij de vervulling van haar taak
veel wijsheid toe en bidden – met velen in dit land –de Heere
God om zijn zegen op uw werk.De heer Van der Vlies (SGP):Mijnheer de voorzitter! In onze samenleving is er te weinig stilte en
te veel leegte. "Te weinig stilte", dan bedoelen wij niet allereerst een tekort
aan onthaasting of aan stiltegebieden in de natuur, maar een gebrek aan bezinning
en gebed. "Te veel leegte", leegte aan publieke moraal, aan burgerzin, aan
besef van waarden en normen. De regering stelt vast dat de bevolking in materieel
en immaterieel opzicht beter toegerust de 21ste eeuw ingaat dan nog maar kort
geleden mogelijk leek, zie pagina 48 van de hoofdpunten van beleid. Was dat
maar waar! Wij geloven daar niets van. En minister Peper ook niet, getuige
zijn essay van deze zomer. Zijn analyse: de overheid krijgt het gezag niet
meer cadeau, maar moet zich telkens opnieuw bewijzen; traditionele bindingen
bestaan niet meer, en politieke partijen vervagen. Temidden van deze vergruizing
moet de politiek meer leiderschap durven nemen, aldus zijn pleidooi. Waarden
en normen achter de politiek moeten weer zichtbaar worden gemaakt en uitgedragen.
Op de naleving moet flink worden toegezien. Gezaghebbend richting geven, is
zijn oproep, bijvoorbeeld als het gaat om een herstel van de sociale cohesie
in onze samenleving.Op zichzelf is zo'n oproep welkom en noodzakelijk. Beslissende vraag is
dan natuurlijk wel welke richting wordt ingeslagen en welke waarden en normen
worden bedoeld. Nederland is inmiddels met de vroegere DDR het meest onkerkelijke
land in de westerse wereld. De moderne mens denkt alles wel zo'n beetje zelf
te kunnen verklaren en heeft weinig behoefte aan God en aan de kerk. De geestelijke
worteling is of wordt opgegeven, mensen maken zelf wel uit wat goed is en
wat slecht. Het is al zelfbeschikkingsrecht wat de klok slaat. De overheid
moet dat, deze trends volgend, allemaal alleen nog even netjes regelen.Op dit moment wordt er gediscussieerd over wat de Tilburgse hoogleraar
bestuurskunde Frissen noemde "de lege staat". Het openbaar bestuur "postmoderniseert".
De staat verliest zijn inhoud, alleen de vorm blijft over. Er bestaat geen
hogere waarheid; geen gemeenschappelijke moraal. De staat zou op weg zijn
naar een anarchistisch politiek systeem, waarin geen eenheid of doel meer
valt te bespeuren en waarin normatieve oordelen onmogelijk zijn. Een verwoestend
relativisme blijft over derhalve, aldus Frissens spraakmakende analyse.Er is natuurlijk iets in te brengen tegen deze analyse, maar hoe men hier
ook over denkt, vaststaat dat uit de geschokte reacties op zinloos geweld,
gewelddadige ontvoeringen en seksueel misbruik blijkt dat onze samenleving
steeds meer beseft dat we niet zonder een gemeenschappelijke moraal kunnen.
De overheid heeft hierbij een duidelijke eigen verantwoordelijkheid. Neutraliteit
is onmogelijk. Een levensoriëntatie die niet religieus is gefundeerd,
kan ten diepste geen antwoord geven op de vraag wat de mens behoort te doen
en te laten.Groen van Prinsterer zag al in de vorige eeuw – wij spreken dan
over 1872 – dat de toen net ingevoerde "scheiding tussen kerk en staat
niet mocht gaan uitlopen op een toestand waarin het antichristelijke beginsel,
in de staatsvorm genesteld, tegen al wat aan het Nederlandse volk nog heilig
en dierbaar is, gekeerd wordt". Ruim een eeuw later wordt de wet van God niet
meer verbindend geacht voor het gehele volk, is de overheid – zo typeerde
iemand de situatie – gedegradeerd tot een politieagent, die alleen de
uiterlijke orde handhaaft en waaraan elke hogere, geestelijke, ethische taak
is ontnomen.Intomart onderzocht onlangs het aanzien van de politie en concludeerde
dat de agent op straat nog nauwelijks gezag heeft en dat slechts weinigen
in zijn schoenen willen staan. Zo is het meer in het algemeen met de overheid
gesteld en dat is uiterst zorgelijk. Het is natuurlijk niet in een handomdraai
te veranderen, dat zij toegegeven. Om een kwestie van mentaliteit en moraal
radicaal om te buigen, is tijd nodig. Het is dwaas het onmogelijke te zoeken,
maar het is even dwaas, zelfs goddeloos, zich bij het verkeerde neer te leggen.
De overheid wil weliswaar neutraal zijn, maar is echt niet gediend met het
marginaliseren van levens- en wereldbeschouwelijke vragen. De overheid heeft
juist vanwege haar mandaat en reikwijdte, een visioen van de waarheid, een
inzicht in het wezen der dingen nodig. Zij moet kleur durven bekennen. Zonder
dat inzicht degradeert de overheid tot een instituut van technisch-organisatorische
aard en heeft de moderne democratie iets weekdierachtigs; het skelet ontbreekt.Met grote klem wijst de SGP-fractie derhalve op de juist heden ten dage
uiterst actuele en zegenrijke waarden en normen van de Bijbel, Gods Woord,
op de roeping van de overheid als dienaresse Gods om de zonden van mensen
te beteugelen, het kwaad en de ongerechtigheid te straffen en daartegenover
het goede voor land en volk na te jagen, waarbij de aansturing van het overheidsgezag
door Gods gezag noodzakelijk is. Als dit alles blijvend veronachtzaamd wordt,
zijn wij verloren. Wij zijn er wel verantwoordelijk voor en deze verantwoordelijkheid
zal dan ook eenmaal van onze hand worden geëist.Het kabinet heeft moeilijke tijden achter de rug. Het hobbelde van incident
naar incident: de nacht van Wiegel, de Bijlmerenquête, de nasleep van
de IRT-affaire en de dioxinekwestie. Het wilde met Paars II maar niet vlotten.
Een speciale brainstormsessie was nodig om toch wat begeestering in de ploeg
te krijgen. Het begrotingsoverleg verliep rimpelloos en evenzo vlot kwamen
aan het begin van het zomerreces allerlei wetsvoorstellen en voornemens op
het terrein van de medische ethiek over levensbegin en -einde op ons af. Iets
eerder kwam het kabinet met het voorstel omtrent de relatievormen: het homohuwelijk.
Wat zijn deze voorstellen ons zwaar gevallen! Wat een pijn en verdriet! Ze raken onze diepste gevoelens en levensovertuiging. Wij verhelen
niet dat wij toen hebben verzucht dat een kabinet dat zulke voorstellen in
petto had, maar had moeten struikelen.Wij kwamen toen tot de conclusie dat wij, indien mogelijk, niet moeten
schromen om met een scherper oppositioneel geluid aan het verdwijnen van dat
kabinet een bijdrage te leveren. Zelfs iemand als Pim Fortuyn, geen vriend
van mij, kwam tot de uitroep: "Christenen, doe wat!" Stapje voor stapje voltrekt
zich een revolutie. Geleidelijk en op kousenvoeten wordt een van de meest
verankerde beginselen van de joods-christelijke traditie en ook van de humanistische
cultuur, te weten het "gij zult niet doden" aangetast, aldus deze prikkelende
columnist. De liberalisering van de moraal en de ethiek, waar houdt dat een
keer op? Binnen de Paarse autonomie valt te verwachten dat het eindpunt nog
niet is bereikt. In de maatschappij worden immers al geluiden gehoord over
levensbeëindiging bij wilsonbekwamen. Deskundigen denken dat het een
kwestie van tijd is. Ik verwijs naar een podiumpaginaverhaal in Trouw van
dr. Post. Nederland als "gidsland" voor hulp bij zelfdoding. "Ongewenst",
vindt rechtspsycholoog Crombag. "Onontkoombaar", stelt ethicus Cliteur.Gelukkig zijn de voorstellen betreffende het recht op euthanasie voor
personen vanaf 12 jaar op veel protest gestuit: onnodig en ongewenst, een
fundamentele inbreuk op het wettige ouderlijke gezag, een hellend vlak. We
ontkennen natuurlijk niet de indringende vragen en beproevingen die aan de
grenzen van leven en dood verbonden kunnen zijn, zeker niet gelet op de stormachtige
ontwikkelingen in de biotechnologie en de genetica, met alle ethische dilemma's
van dien, maar de toevlucht tot het beëindigen of doen beëindigen
van leven of ongeboren leven kan nooit dé oplossing zijn, helemaal
niet als mag worden gezien – en dat mág! – op de Heere
Jezus Christus, Die de Weg, de Waarheid en hét Leven is. Dat is juist
het omgekeerde van mensen in de steek te laten in ultieme kwesties. Er zijn
toch ook reële alternatieven, in de terminale fase bijvoorbeeld de geavanceerde
pijnbestrijding en stervensbegeleiding.Wat tot nu toe veel minder aandacht heeft gekregen, maar zéker
zo'n fundamentele en uiterst verstrekkende omwenteling in ons rechtsbestel
veroorzaakt, is het voorstel tot het openstellen van het huwelijk voor paren
van hetzelfde geslacht, het zogenaamde homohuwelijk en het toekennen van adoptierecht.
Met dit voorstel wordt het begrip "huwelijk" gedenatureerd. Er is bij aanvaarding
van deze voorstellen geen sprake meer van een huwelijk in de natuurlijke betekenis
die dat begrip van oudsher en wereldwijd heeft. Het is voor ons juist zo schokkend,
omdat het huwelijk tussen man en vrouw door God Zelf ingesteld is en de eeuwen
door zijn zegenrijke werking heeft. Wij hebben dus onoverkomelijke morele
bezwaren tegen deze voorstellen, die als gezegd een ernstige inbreuk vormen
op "letter en geest" van ons constitutionele bestel. Onlangs nog werd beredeneerd
dat, als deze wetswijziging onverhoopt wordt doorgezet, eerst ook de Grondwet
moet worden aangepast.Voorzitter! Dit alles overziende, vragen wij in alle ernst aan de regering
om al de voorstellen rond deze medisch-ethische thema's en het "homohuwelijk",
waarover de Troonrede nota bene in alle toonaarden zwijgt, serieus te heroverwegen
en in te trekken. Het is absoluut onze overtuiging dat de diepste belangen
van ons volk daarmee gediend zijn.Voorzitter! Zoals gezegd, financieel-economisch zit het goed mee. De economische
groei zorgt voor een extra meevaller van ruim 1 mld. komend jaar. Besloten
is om die 1 mld. in te zetten voor extra lastenverlichting. Nu gunnen wij
iedereen zo laag mogelijke lasten, maar zijn bij deze typische VVD-score in
Paars II wel de juiste prioriteiten gesteld? Wij denken van niet. Wij doen
daarom het voorstel de meevaller als volgt te bestemmen: 40% voor financieringstekort
en terugdringen van de staatsschuld, en drie keer 20% te investeren in respectievelijk
zorg, onderwijs en veiligheid. De gezondheidszorg kampt met een veel te hoge
werkdruk en veel te lange wachtlijsten. Een extra impuls is daarom nooit weg.
Ook het onderwijs met de zich daarin aftekenende achterstanden moet niet vergeten
worden. Als wij het onderwijs niet optimaal doen functioneren, komen we onszelf
later tegen. Onderwijs immers is een investering in de toekomst.Met de veiligheid op straat is het nog steeds droevig gesteld. Vorig jaar
spraken wij daar ook al over. Er is vast en zeker het een en ander gebeurd.
Maar we zijn er nog lang niet. Uit justitiecijfers blijkt dat het aantal minderjarige
verdachten van geweld in de afgelopen vijf jaar is verdubbeld, terwijl in
dezelfde periode het aantal meerderjarige verdachten van geweld met 50% toenam.
Er tekent zich dus een verjonging en een verharding van de jeugdcriminaliteit
af. Er is een duidelijke groei van het percentage jongeren dat met een wapen
op zak loopt. Het WODC (Wetenschappelijk onderzoeks- en documentatiecentrum)
analyseert dat risicofactoren vooral op gezinsniveau moeten worden gezocht:
instabiele of conflictueuze thuissituaties. Een verband wordt gelegd met wat
wordt genoemd de individualisering in het gezin. De Raad voor maatschappelijke
ontwikkeling constateert een cultuur van afzijdigheid.Bij de verspreiding en het gebruik van wapens spelen de audiovisuele media,
alcohol en drugs en de beschikbaarheid van wapens een grote rol. Een gezagscrisis
op straat, onveiligheid en vervuiling, asociaal en hinderlijk gedrag, de raad
van hoofdcommissarissen van politie heeft er meer dan genoeg van. Een daadkrachtige
aanpak is nodig, een lik-op-stukbeleid, buurtpreventie, normbesef, sociale
controle en burgerzin. Daarvoor is niet minder nodig dan een proces van mentaliteitsombuiging
en dat is bepaald meer dan zelfregulering. Wij nemen toch aan dat de regering
de urgentie van deze problematiek onderkent. Korpschef P. van Zunderd bepleitte
onlangs een weinig scrupuleuze, hardere aanpak van vooral asociaal gedrag.
De publieke moraal moet worden hersteld, onderling fatsoen weer bijgebracht.
Enkele jaren geleden bepleitten wij op deze plaats een deltaplan tegen de
verloedering. Dat kunnen wij wel herhalen!Voorzitter! Een kleinere, maar sterke overheid, dat is al enige tijd het
adagium. Marktwerking in bijvoorbeeld de nutsvoorzieningen en het openbaar
vervoer, respectievelijk marktprikkels in de gezondheidszorg, het onderwijs
en de agrarische sector – het verlagen van de prijsondersteuning daar –
zijn de concrete gevolgen van het beleid. Gaat de wal het schip niet keren,
zo vragen wij ons af. Er blijkt toch een meer normatieve en
regulerende overheid nodig te zijn dan in de euforie van een ideaalbeeld van
een afgeslankte overheid werd gedacht. Wij bepleiten niet het zonder meer
teruggaan naar af, maar wel een prudente benadering. Ver doorgevoerde commercialisering
kan gemakkelijk de menselijke maat van bereikbare en voor iedereen gelijk
toegankelijke dienst- en productverlening bruuskeren en dat leidt tot verschraling.
Mensen aan de onderkant van de samenleving zijn er het eerst de dupe van.
Dat moeten wij niet willen.Het kabinet ziet in de behandeling van de voorstellen voor een nieuw belastingstelsel
een van de belangrijkste uitdagingen voor de komende tijd. Naast goede dingen,
kleven er ook nadelen aan de voorstellen. Wij denken in het bijzonder aan
de effecten voor alleenverdieners – de traditionele kostwinner –
en grote gezinnen met een relatief laag inkomen. Het draagkrachtbeginsel moet
toch het uitgangspunt blijven. Daarom zal er nog wel wat moeten worden bijgesteld.
Grote zorg hebben wij bovendien over de positie van chronisch zieken, gehandicapten
en langdurig werklozen in het totale systeem van sociale zekerheid en de fiscaliteit.
Ditzelfde geldt voor het toch weer fors groeiende bestand aan WAO'ers. Hoe
kan het toch dat wij op dit punt scoren zoals wij dat doen, dat wil zeggen
te slecht? Onderzoek daarnaar is nodig, alsmede corrigerend beleid met behoud
van zorgvuldigheid ten opzichte van directbetrokkenen. Wat gaat de regering
hier extra aan doen? Niet meer van hetzelfde, maar meer, zo zou ik haar willen
uitdagen.Voorzitter! Wij willen absoluut niet weglopen voor onze (mede)verant-
woordelijkheid. Als wij pleiten voor enige jaren meer voor de verwerkelijking
van de mestplannen en hoogstwaarschijnlijk ook nog meer geld, dan doen wij
dat ter wille van een noodzakelijk draagvlak in die sector voor die plannen.
Het failliet van de Wet herstructurering varkenshouderij is bepaald niet onze
schuld! Wij waren consistent. Wij nemen aan dat de VVD-fractie het verstandige
woord dat onlangs gesproken werd over de nodige tijd voor de nieuwe mestplannen,
inderdaad gestand doet, ook als de politieke druk vanuit de coalitie opnieuw
zou worden opgevoerd. Als zou blijken dat men, zoals wel eerder vertoond,
toch wat omtrekkende bewegingen maakt, zijn wij er klaar voor om de Kamer
op een goed gekozen moment hierover een uitspraak te vragen. Men is trots
op het internationaal ogende "poldermodel", in de milieuhoek wordt het overleg
met "veldpartijen" geïntensiveerd, zo lezen wij. Zullen we dan op het
gevoelige mestdossier de polder maar gewoon inunderen?Er is een interessante discussie ontstaan over het voorname staatsrechtelijke
thema van de ministeriële verantwoordelijkheid. De regering heeft hierover
een notitie uitgebracht. Daarover zal ongetwijfeld een boeiende discussie
worden gevoerd. Daarop vooruitlopende kan gemeld worden dat de SGP-fractie
geen enkele behoefte heeft aan en eigenlijk ook geen goede mogelijkheden ziet
tot wijzigingen op dit voor het verkeer tussen regering en volksvertegenwoordiging
gewichtige "leerstuk". Wij zouden dit onverantwoord vinden, mede in verband
met een volstrekt heldere en voor iedere burger voldoende transparante verantwoordingsstructuur
bij de rijksoverheid en in het openbaar bestuur. Mengvormen en nuanceringen
leiden snel tot mist en voordat die dan weer eens is opgetrokken.Voorzitter! Ik rond af. Politici zijn gewone mensen met een buitengewoon
ambt. Er mag best een stuk emotie doorklinken in de politiek. Dit geldt toch
voor ons allen: wij bedrijven die politiek – voor onszelf zeggen wij
dit in bescheidenheid – met een zekere hartstocht, een innerlijke gedrevenheid.
Nogmaals, in bescheidenheid gezegd, wij weten ons geroepen vanuit onze beginselen,
waarvan de kern is dat God er recht op heeft door iedereen te worden gehoorzaamd
en gediend, een principiële bijdrage te leveren aan het politieke en
publieke debat. Wij zullen bij alle scherpte, die soms nodig is, de waardige
toon zoeken te behouden en de persoonlijke integriteit van "de ander" buiten
schot laten. Wij begonnen deze bijdrage met de constatering dat er een tekort
is aan stilte, aan bezinning en gebed. Mogen wij eenieder oproepen daar ernst
mee te maken, zo goed als ik dat zelf nodig heb. Het Bijbelwoord: "Het gebod
des HEEREN is zuiver, verlichtende de ogen" geeft het enig juiste zicht op
goed beleid. Over perspectief gesproken!De heer Schutte (GPV):Voorzitter! Soms is het nuttig je oor eens buiten de eigen landsgrenzen
te luisteren te leggen. Dat was het geval toen ik onlangs las van een opmerkelijke
oproep van de Britse premier Blair. Hij riep burgers en overheid op om gezamenlijk
de basis te leggen voor wat hij "een nieuw nationaal moreel doel" noemde.
Nee, hij wilde niet terug naar het Victoriaanse tijdperk en evenmin aan volwassenen
voorschrijven hoe zij hun privé-leven moesten inrichten. Hij keerde
zich tegen een tendens in de westerse samenleving om begrippen als goed en
kwaad van hun algemene betekenis te ontdoen.De aanleiding voor Blairs oproep was het grote aantal tienerzwangerschappen
in zijn land. De concrete maatregelen die hij bepleitte, waren in de eerste
plaats daarop gericht. Maar zijn analyse en zijn oproep hadden uitdrukkelijk
een wijdere strekking. Hij zag een directe relatie met een denkklimaat dat
hij als volgt samenvatte: "Zoek zelf de levensstijl die bij je past. De enige
beperking is dat je de ander geen schade berokkent."Tegenover deze individualistische levensstijl plaatste Blair de oproep
voor een nationaal moreel doel. Een oproep die overheid en burgers samen aangaat.Ik zou de minister-president willen uitnodigen om eens te reageren op
deze oproep van zijn Britse sociaal-democratische collega, uiteraard toegespitst
op de Nederlandse situatie. Ook in ons land zijn goed en kwaad in belangrijke
mate geprivatiseerde begrippen geworden. De bekende Antilliaanse schrijver
Boeli van Leeuwen bracht dat onlangs kernachtig onder woorden toen hij zei:
"Je kan bijna niet zondigen in Nederland. Dat is een land dat probeert de
zonde uit te bannen. Door rationeel te zijn, redelijk, relativistisch. Als
er geen algemeen geldende normen meer zijn, kun je ze ook niet overtreden."Blair en Van Leeuwen, mensen met een geheel verschillende achtergrond,
komen tot een vergelijkbare conclusie. Mensen hebben regels nodig, algemeen
geldende normen, een nationaal moreel doel. Daaraan ontbreekt het maar
al te vaak in ons land. We zijn een tolerante natie. Daarop beroepen we ons,
te pas en te onpas. Te pas, als het gaat om de geestelijke vrijheid van burgers,
te onpas als zo'n beroep moet dienen om zaken die van publieke betekenis zijn,
op te laten gaan in de privé-sfeer.Van dat laatste leverde minister Borst onlangs een sprekend voorbeeld
in de discussie over de overheidstaak in zaken van leven en dood. Zij zei
toen in het dagblad Trouw: "Wij zijn voorstanders van een tolerante samenleving.
Een samenleving waarin je opvattingen van anderen respecteert. Maar die tolerantie
kan natuurlijk niet zo ver gaan dat één groep Nederlanders kan
zeggen: omdat dit in ons geloof niet is toegestaan, mogen anderen het ook
niet."Tegen zo'n argumentatie in een zaak van deze importantie heb ik ernstig
bezwaar. Als een beroep wordt gedaan op de verantwoordelijkheid van de overheid
ter bescherming van het leven, dan zal het debat gevoerd moeten worden over
aard en inhoud van die verantwoordelijkheid en mag een minister dat debat
niet buiten de orde verklaren door de gesprekspartner te verwijten intolerant
te zijn. Ik zou willen zeggen: hoed u voor de intolerantie van de toleranten.Er zijn fundamentele waarden, die niet aan tijd of plaats gebonden zijn
en daarom ook in de publieke samenleving niet ter discussie mogen staan. Ze
leveren het cement van onze samenleving. De essentie ervan vinden we in de
Tien Geboden. De Nederlandse samenleving vertoont er nog de sporen van. Wie
die sporen wil uitwissen met een beroep op de tolerantie, werkt mee aan het
ontstaan van een samenleving in ontbinding.Dat ontbindingsproces is in ons land volop gaande. Bijna dagelijks worden
wij geconfronteerd met moordaanslagen en andere vormen van geweld, waar mensen
zich machteloos tegenover voelen. Huwelijkstrouw lijkt voor velen een achterhaald
begrip, veel kinderen groeien op zonder hun eigen ouders. Ouders die prioriteit
geven aan het zelf opvoeden van hun kinderen, krijgen het verwijt te horen
dat zij schuldig zijn aan een lage arbeidsparticipatie.De overheid mag zich hierbij niet als een neutrale toeschouwer opstellen
en zij mag deze thema's zeker niet in een taboesfeer houden. Het is haar taak
na te gaan wat de blijvende publieke betekenis is van normen en waarden. Zij
schiet als overheid tekort als zij de weg vrijmaakt om naar eigen inzicht
te beschikken over eigen of andermans leven en dood.Dat een aantal waarden en normen is verankerd in de Grondwet, is waardevol,
maar zo'n verankering verliest haar betekenis als de daaronder liggende beginselen
niet mede door de zorg van de overheid daadwerkelijke erkenning vinden in
de samenleving.Ik nodig de regering uit tegen deze achtergrond de recente voorstellen
op het raakvlak van leven en dood opnieuw te wegen. In de Troonrede is aan
dit onderwerp tot onze verbazing in het geheel geen aandacht besteed. Waarom
dit zwijgen over zaken die in de samenleving zoveel opzien baarden en diepe
verontrusting veroorzaakten? Of misschien – en dat hoop ik oprecht –
is er toch innerlijke twijfel of dit de goede weg is?De bescherming van menselijk leven, de zorg voor mensen in moeilijke omstandigheden,
is per definitie van publieke betekenis. De individuele wens van mensen van
een dood zonder lijden, zonder ontluistering, doet – hoe begrijpelijk
ook – aan deze publieke verantwoordelijkheid niet af. Integendeel, ze
benadrukt nog eens de roeping van de samenleving om mensen juist in hun moeilijkste
levensfase terzijde te staan. Zelfbeschikking, autonomie, het zijn begrippen
die op de grens van leven en dood tekortschieten. Wie daarin zijn uitgangspunt
neemt, maakt elke grens discutabel. Volgens minister Borst is met het nu ingediende
euthanasievoorstel ook voor haar de grens bereikt; van een glijbaan is geen
sprake. Ik nodig de minister-president uit om in dit debat, nu de discussie
over euthanasie op minderjarigen en over het afbreken van een late zwangerschap
gaande is, duidelijk te maken hoe het kabinet met deze voorstellen zelfs maar
uit de buurt blijft van dat hellend vlak. Aanvankelijk stond in de euthanasiediscussie
het verschil tussen wilsbekwamen en wilsonbekwamen centraal. Toen al was duidelijk
dat dit verschil geen stand zou houden als het recht van mensen om uiteindelijk
over het eigen sterven te beslissen het uitgangspunt van de discussie was.
Nu wordt er gewerkt aan een regeling waarbij allerlei wilsonbekwamen gebruik
kunnen maken van dit vermeende recht. Is het geen blijk van morele armoede,
te denken dat het gevoelige vraagstuk van euthanasie en minderjarigen kan
worden opgelost met een beroep op een zelfbeschikkingsrecht?En hoe kan het kabinet in zijn standpunt over late zwangerschapsafbreking
stellen dat het met dit standpunt geen waardeoordeel uitspreekt over het leven
van individuen, als datzelfde standpunt inhoudt dat de zwangerschap kan worden
afgebroken van levensvatbare kinderen met aandoeningen die tot ernstige, niet
te herstellen functiestoornissen leiden? Dat is toch naar z'n aard al een
waardeoordeel over het leven van individuen? Daarom herhaal ik mijn vraag:
hoe kan het kabinet waarmaken dat het met deze voorstellen uit de buurt van
het hellend vlak blijft?Voorzitter! De Troonrede zweeg ook over een ander politiek feit, de kabinetscrisis
van het afgelopen voorjaar. Misschien is dit maar goed ook; soms zegt zwijgen
meer dan spreken. Wij spreken elkaar wel nader als de offers die voor het
herstel van Paars moesten worden gebracht, hier in behandeling komen in de
vorm van wetsvoorstellen die hun voornaamste rechtsgrond ontlenen aan de wens
Paars in het zadel te houden.Velen hebben de afgelopen tijd een bijdrage geleverd aan een hernieuwde
discussie over de verhouding tussen ministeriële en ambtelijke verantwoordelijkheid.
Dat die discussie opnieuw gevoerd zal worden, is goed. Laat maar duidelijk
zijn dat de verantwoordelijkheid van de minister zo ruim is als de reikwijdte
van zijn bevoegdheden. De hernieuwde discussie als zodanig is dan ook niet
zorgelijk, wel dat de discussie vaak aangezwengeld wordt door ambtenaren die
kennelijk de grens van de verschillende verantwoordelijkheden eens willen
verkennen. Ik heb in een vroeger leven geleerd dat de vierde macht zo sterk
is als de betrokken bestuurders zwak zijn. Het is daarom goed bij discussies
over de ministeriële verantwoordelijkheid niet in de eerste plaats naar
ambtenaren te kijken maar naar de verantwoordelijke ministers zelf!Enkele jaren geleden werd het einde van de geschiedenis en de triomf
van het liberalisme geproclameerd. Na Kosovo, Oost-Timor en diverse verschrikkingen
in Afrika weten we dat dit studeerkamerpraat is geweest, een studeerkamer
waarin overigens geen bijbel te bespeuren viel. Bij al deze uitbarstingen
van geweld stuitten we steeds weer op morele, politieke en volkenrechtelijke
vragen over onze rechten en plichten van interventie en bijstand. Het is verheugend
dat de minister van Buitenlandse Zaken onlangs de Kamer toezegde dat hij een
actieve bijdrage wil leveren aan een debat over een "brede aanvaarding van
het beginsel van humanitaire interventie". Wie zo'n ambitieus voornemen heeft,
en dat is het , moet zich goed voorbereiden. Hoe gaat Nederland dit doen?
Wordt daarbij steun van gelijkgezinde landen gezocht? Kortom, hoe en waar
wil ons land dit belangwekkende thema internationaal agenderen?In economisch opzicht gaat het goed in grote delen van de wereld, maar
niet overal. Ontwikkelingssamenwerking blijft nodig en is voor de hele ontwikkelde
samenleving een morele plicht. Het is beschamend dat veel landen daaraan steeds
minder invulling geven. Is de minister-president bereid zijn internationale
reputatie te gebruiken om een appèl te doen op daadwerkelijke solidariteit
van alle ontwikkelde landen?De samenloop in de tijd van het Nederlandse voorzitterschap van de Veiligheidsraad
en de gebeurtenissen in Indonesië en Oost-Timor bewijst weer eens dat
een land zich niet licht bevrijdt van zijn eigen geschiedenis. Dat is hier
ook niet nodig. Omdat hierover de laatste weken al veel is gezegd, thans nog
slechts een enkele vraag. Is de Nederlandse regering bereid uit te spreken
dat de volkenrechtelijke zelfstandigheid van Oost-Timor nog slechts een kwestie
van tijd is en dat het derhalve ondenkbaar en onaanvaardbaar moet worden geacht
dat het Volkscongres in Jakarta dit nog tegenhoudt?Intussen blijven wij met de Molukse gemeenschap in ons land zeer bezorgd
over de situatie op de Zuid-Molukken. Stelt de regering alles in het werk
om de Indonesische autoriteiten te bepalen bij hun verantwoordelijkheid voor
rust, orde en recht aldaar? Waardering hebben wij voor de contacten die het
kabinet heeft gehad met vertegenwoordigers van de Zuid-Molukse gemeenschap.
Wil de minister-president daarvan in dit debat kort verslag doen? Wat is besproken
en eventueel toegezegd? Hoe is daarop gereageerd en wat zijn de vervolgstappen?In Europa lijkt de rust teruggekeerd, tenminste in Brussel en Straatsburg.
Daarnaast lijkt echter de uitbreiding van de Unie een onverwachte dynamiek
te krijgen. Zo vindt minister Van Aartsen dat Turkije formeel kandidaat-lid
moet worden en dat de toetredingsonderhandelingen met nog eens zes landen
moeten worden uitgebreid. Wat betekent dit allemaal voor de komende intergouvernementele
conferentie? Welke eisen stellen we aan landen op de Balkan? Wordt nu onvermijdelijk
de stap gezet naar een Europa van meer snelheden?Daarachter gaat de veel te weinig besproken vraag schuil naar de definitie
van een Europese Unie met meer dan 25 landen. Welk politiek en staatkundig
beeld heeft de regering daarbij voor ogen? Hoeveel meer zal het kunnen zijn
dan een aangekleed economisch samenwerkingsverband? Of worden er ook eisen
gesteld van culturele en rechtsstatelijke homogeniteit? Er wordt aan Europa
toch niet geblinddoekt gebouwd? De Troonrede wekt de indruk dat de discussie
vooral zal gaan over besluitvormingsprocedures en financieel beheer en dat
ook het kabinet aan deze voorvragen niet is toegekomen.Zoals altijd bij algemene politieke beschouwingen gaat veel aandacht uit
naar het sociaal-economisch beleid. Ik moet daar nu kort over zijn. Opvallend
is dat het kabinet opnieuw een hoge prioriteit geeft aan lastenverlichting,
vooral voor de werkenden. Stimulering van de werkgelegenheid en bevordering
van loonkostenmatiging zijn de nobele motieven. Maar is het ook de beste aanwending
van schaarse middelen? Uit de Miljoenennota blijkt dat we onze economische
groei niet zozeer te danken hebben aan een sterke marktpositie, maar in overwegende
mate aan een hoge binnenlandse consumptie en de winsten op de prijzen van
woningen. Onze maatschappij is dus vooral een consumptiemaatschappij, zo sterk
dat de regering hier en daar maatregelen ter afremming wil nemen. Achtereenvolgende
lastenverlichtingen zullen de consumptie verder versterken. Is dat de bedoeling?Er is nog een grote zichtbare en een nog grotere verborgen werkloosheid.
Maatregelen om die terug te dringen zijn hard nodig, maar worden de betrokken
langdurig werklozen en arbeidsongeschikten bereikt met de lastenverlichting
die de regering voorstaat? Of zal het effect vooral zijn dat de bestaande
spanning op de arbeidsmarkt zal toenemen? Een lastenverlichting die alle werkenden
ten goede komt, lijkt sympathiek, maar wat hebben de mensen eraan die echt
en langdurig aan de onderkant van het inkomensgebouw zitten of langdurig met
hoge kosten geconfronteerd worden?Gênant vind ik de voortdurende discussie over de hoogte van de kinderbijslag.
Moeten gezinnen met kinderen er dit keer 10 mln., 25 mln. of misschien wel
100 mln. bij krijgen? Die discussie wordt gevoerd nadat Paars eerst 1,4 mld.
structureel op de kinderbijslag bezuinigde. Sedertdien is het pleistertjes
plakken geblazen om de ernstigste wonden te bedekken. Gezinnen met kinderen
zijn bij Paars wel vaker het kind van de rekening.De minister-president zorgt soms voor verrassingen, zo ook vrijdag jongstleden.
De bewindslieden van Financiën hadden na jaren rekenen, schaven en zwoegen
nog maar net hun wetsvoorstellen over de herziening van het belastingstelsel
ingediend of de minister-president kwam doodgemoedereerd meedelen dat aan
de bewindslieden Zalm en Vermeend was gevraagd nog eens creatief te kijken
naar de middeninkomens. Met een knipoog naar collega De Hoop Scheffer zou
ik de minister-president willen vragen: waar was u toen het kabinet een- en
andermaal sprak over deze grootste stelselherziening sinds jaren?De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Zoals bekend, zal de regering morgenochtend om 10.15 uur met haar antwoord
beginnen.Sluiting 20.01 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-6-79.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl