Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Meststoffenwet in verband met een aanscherping van de normen van het stelsel van regulerende mineralenheffingen en de invoering van een stelsel van mestafzetovereenkomsten (27276)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 1458-1472

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

10-07-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 34, pagina 1458-1472

26-06-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27276Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inburgering nieuwkomers houdende regels tot aanwijzing van bijzondere categorieën vreemdelingen ten behoeve van inburgering (27000)Pagina 1448-1458
Lijst van besluiten (dinsdag 26 juni 2001)Pagina 1485-1485
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 26 juni 2001)Pagina 1485-1486
Behandeling van het wetsvoorstel: - Wijziging van de Statistiekwet 1950 i.v.m. wijzigingen in de Europese regels inzake het Intrastatstelsel (27614); - Wijziging van de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra, de Wet op het voortgezet onderwijs en de Wet educatie en beroepsonderwijs onder meer in verband met de onderwijsbevoegdheid voor het geven van onderwijs in zintuiglijke en lichamelijke oefening en de verklaring omtrent het gedrag (27616)Pagina 1448-1448
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Meststoffenwet in verband met een aanscherping van de normen van het stelsel van regulerende mineralenheffingen en de invoering van een stelsel van mestafzetovereenkomsten (27276)Pagina 1472-1485
Presentie en opening (dinsdag 26 juni 2001)Pagina 1447-1447
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Meststoffenwet in verband met een aanscherping van de normen van het stelsel van regulerende mineralenheffingen en de invoering van een stelsel van mestafzetovereenkomsten (27276)Pagina 1458-1472
Herdenking van de dhr. W. ThomassenPagina 1447-1448

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 77 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Wijziging
van de Meststoffenwet in verband met een aanscherping van de normen van het
stelsel van regulerende mineralenheffingen en de invoering van een stelsel
van mestafzetovereenkomsten (27276).De beraadslaging wordt geopend.De heer Walsma (CDA):Mijnheer de Voorzitter. Het voorstel van wet waarover wij vandaag spreken,
voorziet in een verdere aanscherping van de fosfaat- en stikstofverliesnormen
van het stelsel van regulerende mineralenheffingen, en in de invoering van
een stelsel van mestafzetovereenkomsten. Met dit wetsvoorstel
wordt beoogd om vanaf 2002 aan de door de EU opgelegde Nitraatrichtlijn te
voldoen. Deze richtlijn dateert uit december 1991 en is bedoeld om vervuiling
van het grondwater door nitraten uit agrarische bronnen tegen te gaan.De afgelopen weken is veel gezegd en geschreven over de functie en het
functioneren van de Eerste Kamer. In deze Kamer moet vooral de juridische
houdbaarheid van de voorgestelde wetten worden beoordeeld, zo is nog eens
benadrukt. Ik voeg hieraan toe dat het bij bijna alle wetten ook om andere
disciplines gaat dan alleen de juridische, en dat ook ten aanzien daarvan
de voorgestelde wetten houdbaar moeten zijn. Is dit niet het geval, dan moet
het ook om die reden mogelijk zijn om niet akkoord te gaan met een voorgestelde
wet. Het gaat om de handhaafbaarheid, de uitvoerbaarheid en de rechtmatigheid.Ter voorbereiding op dit debat heb ik de minister schriftelijk een behoorlijk
aantal vragen gesteld. Op veel daarvan heb ik een bevredigend antwoord gekregen
maar op een aantal niet en ik wil dan ook van deze gelegenheid gebruik maken
om vooral op die vragen nader in te gaan. Om te beginnen blijkt het mestoverschot
veel kleiner te zijn dan jarenlang werd gedacht, hetgeen blijkt uit de studie
die het RIVM en het LEI enkele weken geleden gepresenteerd hebben. De minister
baseerde zijn mestwetgeving in 1999 op een overschot van 21,5 miljoen kg fosfaat
in 2003. De genoemde studie wijst uit dat het overschot ongeveer 8 miljoen
kg zal zijn, berekend op grond van de verliesnormen van Minas.Uitgaande van het systeem van mestafzetcontracten blijkt dat er op basis
van de geschatte tekenbereidheid in 2003, wel voldoende ruimte is. Er is dus
een grotere productie van dierlijk mest mogelijk dan feitelijk geplaatst kan
worden binnen Minas. Minas zorgt in combinatie met mestafzetcontracten dus
voor ongelijke uitkomsten. Het RIVM en het LEI constateren ook dat op bedrijfsniveau
beide systemen niet met elkaar sporen, hetgeen mogelijk kan leiden tot "loze
contracten", ofwel contracten die gebaseerd zijn op forfaitaire normen, maar
die volgens Minas niet behoeven te worden uitgevoerd. Of afnemers die wel
mest willen ontvangen maar geen mestafzetcontract willen tekenen. Er kunnen
omstandigheden zijn waardoor toediening namelijk niet mogelijk is. Kortom,
deze aanpak levert een complexe wetgeving op die juridisch onvoldoende houdbaar
is. Dit gaat ten koste van het verkrijgen van draagvlak van de agrarische
sector en van de afnemers van mest. Desondanks laat de minister in de brief
van 16 mei weten het ingezette beleid met kracht te willen voortzetten. Doet
de minister dat tegen beter weten in?Ik heb de minister ook gevraagd hoe het mogelijk is dat in 1999 een overschot
van 16,5 miljoen kg is berekend en dat dit nu, 2 jaar later, meer dan de helft
minder blijkt te zijn. In de brief en de memorie van antwoord staat hierover
het volgende: "Dit verschil wordt vooral veroorzaakt door een lagere fosfaatproductie
van de dieren. Deze lagere fosfaatproductie wordt veroorzaakt door een hogere
melkproductie bij melkvee en een verlaagde fosfaatexcretie bij varkens. Het
verheugt mij te kunnen constateren dat de sector klaarblijkelijk goed heeft
ingespeeld op het mestbeleid en een versnelling in de technische ontwikkeling
heeft kunnen realiseren".Ik onderschrijf dat de sector heel goed bezig geweest is, maar het spijt
me te moeten constateren dat hier toch geen juiste voorstelling van zaken
wordt gegeven. In het rapport van het RIVM en het LEI van mei jl. staat een
paragraaf waarin de verschillen in uitgangspunten, werkwijze en conclusies
van de eerdere studies worden vergeleken. Ook de IAM-brief (Integrale Aanpak
van de Mestproblematiek) van september 1999 van de ministers van LNV en VROM
wordt hierin meegenomen. Ik zal niet op alle punten ingaan maar om één
belangrijk aspect kan ik niet heen. Het RIVM en het LEI constateren als verschil
tussen de IAM-brief en hun studie onder meer het volgende. Ik citeer:"In de brief is uitgegaan van een inschatting van de forfaitaire excretiecijfers.
Bovendien zijn de berekeningen gebaseerd op 100% waarden voor de excretie
en niet op 95% waarden, zoals in het stelsel van mestafzetcontracten nu is
opgenomen; het effect hiervan is circa 20 miljoen kg stikstof en 10 miljoen
kg fosfaat." Dit roept de vraag op of de ministers die 100% misschien gebaseerd hebben
op onderzoekmateriaal, wat ik mij niet kan voorstellen omdat de aanname 100%
excretie onzin is. Daar hoef je geen dierfysiologie voor gestudeerd te hebben.
Uit de studie van het RIVM "NV5" (Nationale Milieuverkenning 5) van 2000 blijkt
dat daarin uitgegaan wordt van forfaitaire excretiecijfers bij graasdieren
van 90% in 2003 en bij hokdieren van 95%. In de studie van het RIVM en het
LEI van mei jl. is conform het wetsvoorstel met mestafzetcontracten uitgegaan
van 95% voor alle landbouwhuisdiersoorten.Hiermee is aangetoond dat de ministers niet op grond van studies, maar
bewust zelf gekozen hebben voor die 100% excretiewaarde en hierop het beleid
gebaseerd hebben. Samen met een aantal effecten van de Wet herstructurering
varkenshouderij, die nog niet waren meegenomen, is dit de belangrijkste verklaring
voor het veel te hoge mestoverschot waarop de ministers hun mestwetgeving
hebben gebaseerd.Mijnheer de voorzitter. Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat hier
bewust voor gekozen is met de bedoeling om strengere maatregelen te rechtvaardigen.
Ik ben van mening dat ten aanzien van dit punt de wetgeving niet houdbaar
was. Ik wil graag een reactie van de minister hierop.Aanvullend nog dit. Het RIVM brengt ook de beweide natuurgebieden onder
de aandacht. Die vallen qua areaal niet binnen de landbouwtelling, maar qua
dieren wel. Ook dit voegt toe aan een overtekend beeld van het landelijk mestoverschot
2003. Een miljoen kg fosfaat komt niet op landbouwgrond terecht maar in natuurterreinen.Vervolgens maak ik een aantal opmerkingen over de Nitraatrichtlijn. Met
het voorliggende wetsvoorstel wordt beoogd om vanaf 2002 aan de door de EU
opgelegde nitraatnorm te voldoen. Ik heb de minister hierover een aantal vragen
gesteld, om te beginnen over de regels voor het meten van het nitraat in het
grondwater. Het is bekend dat in het bovenste deel meer nitraat zit dan in
de diepere lagen. Dit betekent dat afhankelijk van waar de monsters genomen
worden er per gebied verschillende resultaten genoteerd kunnen worden. In
de memorie van antwoord van de minister lees ik dat in de monitoringrapportage
van Nederland aan de Commissie van de Europese Gemeenschap de nitraatgehalten
op alle relevante diepten gerapporteerd worden: het bovenste – niet
ondiepe – het middeldiepe en het diepe grondwater en zelfs van het oppervlaktewater.
Vervolgens lees ik in de brief van de ministers van LNV en VROM van 29 november
1999 aan de Commissie van de Europese Gemeenschap dat: 1. er nog
geen eenduidigheid is in de wijze waarop in de lidstaten de monitoring van
nitraat in het grond- en oppervlaktewater plaatsvindt;2. de Nitraatrichtlijn
geen duidelijkheid geeft op de vraag op welke diepte in de bodem de 50 mg
nitraat per liter gerealiseerd moet worden;3. Nederland de metingen
op de meest kritische wijze uitvoert dat wil zeggen kiest voor de bovenste
meter van het grondwater;4. de wijze en diepte van meten in sterke
mate bepalend zijn voor de waarde die gevonden wordt.De Europese Commissie heeft inmiddels een conceptmeetprotocol ontwikkeld
maar van consensus in Europa is beslist nog geen sprake. Ik heb hierover een
aantal vragen aan de minister. Waarom kiest u voor de meest kritische uitvoering?
Hoe komen andere EU-landen tot hun meetresultaten? Sturen die ook jaarlijks
monitoringrapporten aan de Commissie en zo ja, zijn die qua aanpak vergelijkbaar
met die van Nederland? In geval er te zijner tijd wel consensus ontstaat over
het meetprotocol, heeft de Commissie al laten weten niet van plan te zijn
hieraan een formele status te verlenen. Waarom niet? Dit geeft de EU-landen
toch alle ruimte om zich er niet aan te houden en naar eigen wil en inzicht
te handelen? Dit wetend, kan ik mij niet voorstellen wat het Hof van Justitie
hiermee aan moet. Ook de jurisprudentie geeft volgens de minister geen aanknopingspunten.
Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat deze materie juridisch nog aan
alle kanten rammelt en dat het Hof van Justitie weinig mogelijkheden heeft
om tot een juridisch rechtvaardig oordeel te komen. De dreiging van de hoge
dwangsommen na veroordeling komt bij mij dan ook minder zwaar over dan de
minister ons laat weten. Bovendien kan worden gesteld dat ook hierbij de houdbaarheid
van de regelgeving in het geding is. Voorzitter. Nederland kent een gunstig klimaat waardoor het groeiseizoen
hier langer is dan in vele landen van de EU. Dit betekent dat onze boeren
meer gras van hun land halen. Er kan dus ook meer mest worden gebruikt zonder
dat het milieu extra wordt belast. Een derogatie van 250 kg stikstof per hectare
is wetenschappelijk goed te verdedigen. Deze zou volgens de minister per 1
januari 2003 moeten worden ingevoerd. Vraag is of dit nu al moet worden vastgesteld
of dat dit pas na evaluatie moet gebeuren. Heeft de minister het idee dat
de Europese Commissie zal instemmen met het derogatievoorstel als het wetsvoorstel
kracht van wet heeft gekregen? Doet hij er wel alles aan om dit in Brussel
voor elkaar te krijgen? Wat zullen de gevolgen voor het Nederlandse mestbeleid
zijn als de Europese Commissie niet met dit verzoek instemt?Op mijn vraag of de overschrijding van de EU-nitraatnorm niet vooral een
probleem van de droge zandgronden is, antwoordt de minister dat deze richtlijn
zich niet alleen richt op het grondwater, maar ook op het oppervlaktewater.
Daarom zijn ook klei- en veengronden als kwetsbare gebieden aangewezen. De
nitraatnorm speelt hier geen rol, zo schrijft de minister. Hiervoor gelden
andere milieuwetten, zoals de Wet verontreiniging oppervlaktewater. Naar mijn
opvatting is dit antwoord niet geheel correct. Volgens alle stukken die ik
heb gelezen, slaat de Nitraatrichtlijn alleen op het grondwater. De effecten
van de grondsoorten moeten dan ook hierop worden beoordeeld. Dan is er een
groot verschil tussen zand-, klei- en veengronden. Veengronden onderscheiden
zich door een hoog denitrificatiegehalte. De probleemgebieden zouden daarom
dan ook een minder grote omvang moeten kunnen hebben dan de ongeveer 250.000
ha. die de minister nu in beeld heeft. De andere oorzaken van verontreiniging
moeten op basis van andere wetten worden aangepakt.De mestproducent is in het stelsel van mestafzetovereenkomsten op grond
van het mestafzetrcontract centraal verantwoordelijk voor de mestafzet aan
een akkerbouwer, een exporteur of een mestverwerker. Zo wordt de overproductie
van stikstof afgedekt. Het bureau Heffingen verleent erkenningen en voert
de administratieve controle uit. Er is geen leveringsplicht van mest en ook
geen verbruikersplicht van de afnemers. Wel is er een plicht om de forfaitair
gecontracteerde hoeveelheid nitraat af te nemen. De akker- of tuinbouwer bepaalt
verder zelf wat hij doet. Hij kan de mest aanwenden binnen de Minas-norm of
doorverkopen. De minister voorziet ten aanzien van deze ingewikkelde en administratief
omvangrijke aangelegenheid volstrekt geen problemen, maar in de praktijk blijken
die er wel degelijk te zijn. Allereerst is er de onbekendheid van veehouders
en akkerbouwers met de systematiek. Er is weinig aan gedaan – ook door
het ministerie – om dit de agrariërs "aan de man" te brengen. Dat
geldt trouwens ook voor de invoering van Minas. Ook dit ervaart de sector
als een zeer bureaucratische aangelegenheid. Genoemde onbekendheid heeft zonder
meer een negatieve invloed op de tekenbereidheid van de akkerbouwer. Daarbij
komt nog dat tot op de dag van vandaag nauwelijks bekend is welke randvoorwaarden
de overheid zal stellen aan het stelsel van de afzetcontracten. Bovendien
heeft het bedrijfsleven maar een halfjaar de tijd om op deze nieuwe regelgeving
in te spelen.Wat gebeurt er wanneer het bureau Heffingen niet tijdig in staat is alle
aanvragen voor erkenning af te handelen? Hoe weten de veehouders in die situatie
of zij een safe contract hebben met een erkende verwerker? Hoever is de minister
met het in de wet regelen van de tussenpersonen?Het is de vraag of de eis van de regering om per 1 januari 2002 operationeel
te zijn, reëel is. Kan de minister ook hierop reageren?Ik heb met mijn schriftelijke en mondelinge inbreng vooral geprobeerd
de houdbaarheid van het voorliggende wetsvoorstel te beoordelen. De CDA-fractie
wacht met belangstelling de reactie van de minister af.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter. Nooit gedacht dat ik nog eens het spreekgestoelte zou mogen
beklimmen om een bijdrage te leveren in een landbouwdiscussie over mest! De
kans is tamelijk groot dat de club landbouwjongens in de zaal nu met een licht
afgrijzen ondergaan dat die van niets wetende burger van GroenLinks
zich met hun zaken gaat bemoeien. Hij heeft natuurlijk het democratisch recht
daartoe maar hij zou het eigenlijk niet moeten doen. Ik stel hen maar direct
gerust; mijn landbouwoptreden wordt veroorzaakt door het aftreden van de heer
Pitstra en het zal wel eenmalig blijven.Toch heeft dit misschien wel zo moeten zijn. Van jongs af aan is mijmerend
over het weiland staren – het gras mag overigens ook water zijn –
een van de dingen die ik het liefste doe. Sinds ik zelfstandig woon, heb ik
mijn woonplek en hobby's zo gekozen dat ik in die voor mij noodzakelijke levensbehoefte
volop kan voorzien. Al jaar en dag leef ik tussen koeien en schepen. Dat heeft
mij overigens geen specifieke deskundigheid opgeleverd maar wel enige affiniteit
met landbouw en visserij. Het heeft echter ook een regelmatig terugkerende
verbijstering opgeleverd. Sinds ik aan het begin van de jaren zeventig politiek
actief ben geworden, hebben de partijen waarbij ik mij redelijk thuis voel –
de PPR en GroenLinks – samen met andere glasheldere en goed gefundeerde
standpunten geformuleerd over het noodzakelijke landbouwbeleid, hier en in
de ontwikkelingslanden; een en ander in samenhang met een verantwoorde milieupolitiek
en goed dierenwelzijnsbeleid.Op een enkele uitzondering na hebben de agrobusiness en de belangbehartigers
daarvan die signalen niet willen verstaan, laat staan daarmee tijdig iets
gedaan. Altijd op zoek naar winstmaximalisatie ging de intensivering gewoon
door; elke verbetering, hoe klein ook, jegens het milieu of het welzijn van
het dier moest bikkelhard bevochten worden. Het ging nooit van harte. Altijd
moesten voorstellen contre coeur ongeveer voor de heldeuren worden weggesleept
en pas nu, rondom de eeuwwisseling, begint het besef door te dringen dat de
landbouwintensivering in dit dichtbevolkte land volledig en veel te ver is
doorgeschoten, met alle trieste gevolgen van dien. Wat economisch misschien
wel aantrekkelijk was, is uit een oogpunt van leefbaarheid en milieu al lang
niet meer aanvaardbaar.Eigenlijk is het tamelijk eenvoudig: een kip hoort niet in een legbatterij,
een kalf niet in een kist, een koe moet 's zomers in de wei, voor varkens
is het opgepropt leven op stalen roosters niet een natuurlijke biotoop, overbemesten
of gif strooien voor hogere opbrengsten is natuuronvriendelijk gedrag en de
consument moet een eerlijke en hogere prijs betalen voor verantwoord geproduceerd
voedsel. Zoals wij het nu doen, heeft Onze Lieve Heer het gewoon niet bedoeld,
of – voor wie dat meer aanspreekt – deze doorgeslagen intensivering
is niet goed voor mens, dier, natuur en leefmilieu. Natuurlijk is deze opvatting
voor deskundigen en belanghebbenden veel te simpel. Realiseert die De Boer
zich wel hoeveel er op het spel staat? Beseft hij wel hoeveel met name varkensboeren
en hun gezinnen in de klem zitten en geen kant meer op kunnen? Heeft hij enig
idee om wat voor investeringen het gaat en begrijpt hij dat door de ingrijpende
maatregelen die investeringen onrendabel worden en er zelfs sprake kan zijn
van ernstige kapitaalvernietiging? Voorzitter. Die De Boer begrijpt dat heel
goed. Ik ben 25 jaar zelfstandig ondernemer geweest en weet voldoende van
de spanning over al of niet investeren in relatie tot het rendement dat je
daarvan hoopt c.q. op z'n minst verwacht. Wat ik echter niet wil begrijpen,
is de "ach en weegeur" die ook weer opstijgt uit dit mestdossier. Ik heb daarin
overigens met interesse gespit; het is boeiende en allerminst flauwe kost
en er wordt stevig geargumenteerd.Waar ik vanuit mijn eigen geschiedenis ook weinig begrip voor heb, is
de suggestie dat de aanpak overdreven zou zijn, dat de lasten voor de boeren
zwaar worden en dat de regering ruimhartiger zou moeten compenseren. Het huidige
desastreuze resultaat van de landbouwintensivering is geen natuurverschijnsel.
Laten wij dat toch eens tegen elkaar zeggen. Het is het gevolg van een jarenlang
willens en wetens gekozen verkeerd beleid, mogelijk gemaakt door een onverantwoorde
landbouwsubsidiëring uit de algemene middelen gedurende een lange, lange
reeks van jaren. En dat is de feitelijke situatie. Nu ik eenmaal over landbouw
mocht praten, kon ik het natuurlijk niet laten om toch even in vogelvlucht
mijn algemene gevoelen erover te verwoorden.Als voorbereiding op deze plenaire behandeling heb ik een paar dagen doorgebracht
met lezing van de relevante stukken uit dit dossier. Daarbij vielen mij vijf
dingen op.1. Ondanks een niet mis te verstaan signaal van Europa en de Nederlandse
rechter lijken de meeste landbouwvertegenwoordigers en ook sommige woordvoerders
nog steeds niet doordrongen van het feit dat de tijden van pappen, nathouden
en "we zien wel" definitief voorbij zijn. De mestbelasting zal en moet teruggedrongen
worden totdat een duurzaam evenwicht is bereikt. Dat had al veel eerder vrijwillig
kunnen en moeten gebeuren en nu wordt het afgedwongen. Desondanks wordt geprobeerd
met allerlei mitsen en maren nog ruimte te vinden om onder de harde feiten
uit te komen. Ik vind dat jammer en uit het oogpunt van de toekomst voor een
duurzame milieubewuste landbouw in Nederland ook onjuist.2. De minister van Landbouw heeft tijdens de wetsbehandeling aan de overzijde
met een overtuigende verdediging de meeste mitsen, maren en bezwaren in mijn
ogen afdoende weerlegd. Daarbij zijn duidelijke afspraken gemaakt over de
evaluatie in 2002 en de mogelijke gevolgen daarvan voor latere jaren.3. Het wetsvoorstel is in de Tweede Kamer met algemene stemmen aangenomen.
Niemand, niemand heeft het risico durven nemen door via een tegenstem verantwoordelijk
te zijn voor een terecht hard ingrijpen van Europa met desastreuze gevolgen
voor de Nederlandse landbouwpolitiek en -positie.4. Hoewel de landbouwspecialisten in deze Kamer middels een voorlopig
verslag en een nader voorlopig verslag zich uitgeput hebben om alle centrale
thema's uit dit dossier nog eens aan de orde te stellen – dat is hun
goed recht – heeft dit niet geleid tot nieuwe elementen in de discussie
of een nieuwe toegevoegde waarde.5. Was de memorie van antwoord uitvoerig en informatief in het nog eens
helder op een rij zetten van de al eerder gebezigde argumentatie, de nadere
memorie van antwoord beviel mij zeer door de glasheldere en finale antwoorden
op de laatste opgeworpen vragen.Waar gaat dit debat dan eigenlijk nog over? Ik heb een tiental punten
opgediept die ik kort wil nalopen.1. Een aanvullend volumebeleid zou naast de regulerende mineralenheffingen
niet nodig zijn. Deze stellingname van onder andere de PvdA-fractie
heeft de regering feitelijk en duidelijk weerlegd in mijn ogen. Wel heeft
collega Rabbinge een punt dat de stapeling van instrumenten de totale aanpak
beslist niet overzichtelijk maakt. Dat leidt inderdaad tot de vraag of de
regering niet zou moeten bezien of er een ordening moet komen in het aantal
instrumenten of dat er in de toekomst niet het een en ander aan zou moeten
gebeuren.2. De handhaafbaarheid en mogelijkheden tot controle zouden dubieus zijn.
Ik vind dat dit overtuigend is weerlegd.3. De CDA-fractie en anderen proberen nog eens de discussie te baseren
op het nitraatgehalte in het diepere grondwater. De regering toont aan dat
een Nitraatrichtlijn betrekking heeft op al het grondwater. Sterker nog, ook
het tegengaan van vermesting van het oppervlaktewater is het doel; geen ontsnappingsroute
dus en in mijn ogen terecht.4. Er zijn onvoldoende meetgegevens die de werkelijke milieubelasting
van de landbouw aantonen. Toegegeven moet worden dat er meer gegevens nodig
zijn om met name de effecten van de milieumaatregelen van de laatste paar
jaar en ook van nu te kunnen meten. Daar zijn richting de evaluatie van 2002
inmiddels goede afspraken over gemaakt, maar los daarvan staat het in mijn
ogen onomstotelijk vast dat er sprake is van een zonneklare overbemesting
en watervervuiling. Waarom zou anders op voorhand om derogatie van de nitraatnorm
gevraagd moeten worden? Dit jargon is mij vreemd en ik heb dit woord dan ook
moeten opzoeken. Het betekent gewoon een toegestane afwijking. Het roepen
dat er eerst meer gegevens nodig zijn voor er harde maatregelen genomen mogen
worden, lijkt mij een onverantwoorde uitvlucht, zo niet een gotspe.5. Er is gevraagd of er teruggekomen kan worden op de 1991 ook door onze
minister van Landbouw vastgelegde regels voor de Nitraatrichtlijn voor het
gehele landbouwareaal door deze nu alleen van toepassing te laten zijn op
de droge zandgronden. Ervan afgezien dat je nu niet op dit ingenomen standpunt
terug kunt komen, is het ook onjuist. Het gehele Nederlandse grondgebied is
een kwetsbare zone. Dat was het, dat is het en dat zal het voorlopig ook wel
blijven.6. Aan de overzijde van het Binnenhof is onder anderen door mijn collega
Marijke Vos en hier vooral door collega Van Bruchem de kwestie van de loze
contracten aan de orde gesteld. Het gaat dan om veehouders die aantoonbaar
voldoen aan de doelstellingen en nu gedwongen worden, mestafzetcontracten
te sluiten die zij feitelijk niet nodig zullen hebben. De antwoorden van de
minister missen op dit punt nog de heldere overtuigingskracht van een reeks
andere antwoorden. Ik nodig hem uit, nog eens extra zijn best te doen. Collega
Van Bruchem zal hem daarover ongetwijfeld ook nader aan de tand voelen. Kan
de minister daarbij aangeven waarom de biologische veehouderij al dan niet
met jerseykoeien geen aparte behandeling kan krijgen?7. Er is veel gedoe geweest over de werkelijke omvang van het mestoverschot.
Daar is nu met het onlangs verschenen rapport "Het landelijk mestoverschot
2003" duidelijkheid over, zij het dat een bandbreedte van het overschot van
tussen de 3 en 13 miljoen kilo fosfaat wel erg fors is.De heer Walsma (CDA):Voorzitter. In dit betoog wordt een vluchtige beoordeling gegeven, zonder
dat de zaken goed zijn uitgezocht. Naar mijn mening moet er ook aandacht besteed
worden aan de hiaten. Dit is wel een erg gemakkelijke manier om een bijdrage
te leveren. Er wordt geen goede beoordeling van het aan de orde zijnde wetsvoorstel
gegeven. Aanvaarding hiervan zal tot problemen leiden.De heer De Boer (GroenLinks):Dat is uw oordeel. Ik heb de stof op mijn manier verwerkt. Ik heb het
antwoord van de regering goed bestudeerd en ik vind dat zij adequaat reageert
op een aantal vragen die zijn opgeworpen. Op sommige punten is dit niet het
geval en daar zal ik dan ook nadere vragen over stellen. Het is mijn goed
recht om het in behoorlijke mate met de opvattingen van de regering eens te
zijn. U mag uw eigen opvattingen hebben, maar mij bevalt het wel om in het
goede gezelschap van onze minister van Landbouw te verkeren. U kunt mij het
recht niet ontzeggen om aan te geven hoe ik tegen het wetsvoorstel aankijk.
Dit zijn volgens mij de hoofdpunten.De bandbreedte is dus te fors. De vraag is of daar wel goed mee te werken
is. Natuurlijk ga je dan uit van het gemiddelde van 8 miljoen kg, maar als
het 13 miljoen kg is, hebben wij een zeer ernstig probleem en als het 3 miljoen
kg is, kan ik de woordvoerders die zeggen dat het de goede kant op gaat en
zich afvragen of het wel zo snel moet, wel volgen. Ik loop daar niet voor
weg, dat zal duidelijk zijn, maar het roept wel vragen op. Wat is het nut
van een rapportage die eindigt met zo'n ruime bandbreedte?De rapportage eindigt met een heel korte paragraaf met aanbevelingen aan
de minister. Dat beviel mij wel. Is de minister bereid in zijn antwoord kort
op die aanbevelingen te reageren en aan te geven of hij ze uitvoert c.q. overneemt?Dit alles neemt niet weg dat er in elk geval een substantieel mestoverschot
is dat moet verdwijnen. Gelukkig kan ook worden vastgesteld dat het overschot
door het beleid van de laatste paar jaar betekenisvol afneemt. Dat geeft de
boer en de burger moed.8. Ik vind de minister niet overtuigend inzake het schrappen van de productierechten.
Waarom kan niet gekozen worden voor een en-en-enbeleid: en Minas, en productierechten,
en mestafzetcontracten? Een goed volumebeleid – 20% minder koeien, de
helft minder varkens en aanzienlijk minder kippen – is toch uiteindelijk
de duurzaamste manier om van het mestoverschot af te komen, of zie ik dat
verkeerd?9. Wil de minister nog eens duidelijk uitleggen waarom het oorspronkelijke
amendement op stuk nr. 16 van de heer Meijer voor hem onaanvaardbaar was?
Daar kon de minister niet mee naar Brussel. Waarom is de ontsnappingsroute
van het amendement op stuk nr. 20, die ook kan opleveren dat de hardheid van
de wet in 2003 tot zachte boter verwordt, wel bruikbaar? Is die nuance voor
Brussel zo moeilijk dat men niet in de gaten heeft wat dit precies betekent?
Kortom: schept dit niet een door de minister tegenover Brussel ongewenste
onduidelijkheid? De noodzakelijk toegestane afwijking is na dit amendement
toch nog niet binnen? Welke consequenties heeft het overigens als de derogatie
door Brussel niet wordt toegestaan? 10. Als noodzakelijk sluitstuk in de aanpak van de overbemesting van de
landbouwgrond in Nederland en de terugdringing van de te hoge nitraatwaarden
in de grond én in het oppervlaktewater moet deze wet in mijn ogen worden
aangenomen. Europa eist dat van ons. Het milieu noodzaakt daartoe. De toekomst
van de landbouw laat geen andere weg. Die zal duurzaam zijn, of die zal niet
zijn. Ik ga ervan uit dat ook deze Kamer de minister in staat zal stellen
zijn duidelijk harde, maar faire beleid te realiseren. Of je nu wordt geleid
door rentmeesterschap of ratio, er is op dit moment in mijn ogen maar één
weg te gaan. Alle andere wegen leiden uiteindelijk tot een onbegaanbare mesthoop.De heer Rabbinge (PvdA):Mijnheer de voorzitter. Ik wil de heer De Boer graag bedanken voor zijn
algemene beschouwing op het gebied van de landbouw. Ik zal daar nu niet op
ingaan, maar misschien wel in latere instantie. GroenLinks heeft er goed aan
gedaan een echte Boer het woord te laten voeren.Ik ga over tot de behandeling van het wetsvoorstel. Allereerst wil ik
de minister complimenteren met het feit dat hij ook in de nadere memorie van
antwoord zo uitgebreid is ingegaan op de gestelde vragen en ik wil hem complimenteren
met de adequaatheid waarmee die beantwoording heeft plaatsgevonden.Twee elementen in de nadere memorie van antwoord waren voor ons zeer belangrijk.
In de eerste plaats is dat de noodzaak van het wetsvoorstel. Er is overtuigend
aangetoond dat het instrument van de mestafzetcontracten in aanvulling op
de andere instrumenten wellicht tijdelijk, maar toch zeker de eerstkomende
jaren nodig is. Het is de enige manier om Europa niet alleen te overtuigen
van onze bereidheid de Nitraatrichtlijn te handhaven, maar ook om Europa te
laten zien op welke manier wij dat willen bereiken. Ik zal daar nader op ingaan.In de tweede plaats lijkt het mij goed, hier nog eens te memoreren dat
de minister de zelfregulering van de bedrijfstak serieus neemt en daarom bereid
is met het bedrijfsleven te spreken over gecertificeerde bedrijven die als
tussenpersoon kunnen functioneren. Dat kunnen mestbanken zijn, maar ook andere
organisaties zoals de intermediairen. Ook daarvoor heb ik niets dan lof.Ik wil nu ingaan op enkele andere elementen. De discussie over dit wetsvoorstel
is in feite niet nieuw. Tien jaar geleden is er al sprake geweest van een
wetsvoorstel als het onderhavige om de mestoverschotten onder controle te
krijgen. Indertijd is overwogen voor de terugdringing van het mestoverschot
mestafzetcontracten op te leggen. Het toenmalige kabinet en de toenmalige
bewindspersoon, minister Bukman, zagen daar vanaf, omdat gevreesd werd voor
een niet-handhaafbaar en oncontroleerbaar systeem. Mestafzetcontracten zouden
gemakkelijk zijn te ontduiken waardoor de beoogde terugdringing van het mestoverschot
niet zou worden gerealiseerd, maar ook de legitimiteit van ander beleid zou
worden aangetast. Dat was destijds een belangrijke overweging, die weg niet
in te slaan.Sedertdien zijn er vele ontwikkelingen geweest die geleid hebben tot grote
wettelijke ingrepen. Dat was noodzakelijk in dat mestdossier. De heer De Boer
heeft daar zo-even ook al iets over gezegd. De sequentie die wel vaker optreedt
bij beleid was ook nu van toepassing. Aanvankelijk wordt het probleem ontkend,
sommigen doen dat nog steeds. Vervolgens wordt het gebagatelliseerd, daarna
gerelativeerd en als het echt niet anders kan, worden er ineens draconische
maatregelen genomen. Dat is niet verstandig. Je moet je op voorhand realiseren
dat er een probleem is. Je moet dat niet willen ontkennen, maar erop inspelen.
Het is belangrijk dit naar voren te brengen, omdat het bij andere dossiers,
met name op het gebied van natuur en visserij ook van toepassing is. Wij hebben
hier onlangs nog de Wet op de bestrijdingsmiddelen besproken.Het zou goed zijn als de bewindspersoon erin slaagde, de sector ervan
te overtuigen dat het een welbegrepen eigenbelang is, problemen niet te ontkennen,
maar te onderkennen en daarmee op een serieuze wijze om te gaan. Wij worden
nu door rampen gedwongen, de zaak te regelen. Ook nu is dat het geval.Na de varkenspest werd de Wet herstructurering varkenshouderij geïntroduceerd
met een tweetal generieke kortingen en opkoopregelingen. Het juridische moeras
waarin deze wet belandde, zal wellicht aan het eind van deze week een gedeeltelijke
ontknoping krijgen als de Hoge Raad een uitspraak doet over een door de vakbond
van varkenshouders aangespannen rechtszaak over de zogenaamde bodemprocedure.
Het vervelende is dat het iedere keer uitgevochten moet worden voor de rechter,
in dit geval zelfs bij de Hoge Raad. Dat is ongewenst en zou moeten worden
voorkomen. De met de Wet herstructurering varkenshouderij beoogde structurele
vermindering van de varkensstapel heeft iets, niet veel, bijgedragen aan de
vermindering van de omvang van het mestprobleem.De koers die een aantal jaren geleden is ingezet met het zogenaamde Mineralen
aangifte systeem speelde in op de behoefte aan systematische verbetering van
het mineralen management op het individuele perceel en het individuele bedrijf.
De fractie van de PvdA heeft zich altijd een groot voorstander verklaard van
zo'n systeem, omdat het een managementsysteem is dat inspeelt op de individuele
belangen en mogelijkheden van het bedrijf dat tot gevolg kan hebben dat er
inderdaad behoorlijk zuinig met meststoffen wordt omgegaan.Dat vergde een totale cultuurverandering. Voorgaande meststoffenadviezen
waren op een heel andere wijze opgezet dan die nu binnen Minas passen. Vroeger
hadden wij meststoffenadviezen die in feite gebaseerd waren op zogenaamde
dosis-effectrelaties. Dat gebeurde met een wet van de verminderende meeropbrengst
die in guldens en niet in kilogrammen werd uitgedrukt en zeker niet in kilogrammen
effect voor het milieu. Dat was jammer, want de absolute prijs van stikstof
is de afgelopen tientallen jaren niet gestegen, maar hier en daar zelfs gedaald.
Dat heeft tot gevolg dat dit een uitnodiging is om meer te gebruiken. Dat
heeft dan ook een volstrekte ontsporing van het meststoffengebruik te zien
gegeven. Toen wij in het begin van de tachtiger jaren vanuit het onderzoek
vaak signaleerden dat de meststoffenadviezen veel te hoog waren en veel lager
konden, werd dat eigenlijk niet gehoord. Het was dus "early warning" vanuit
de wetenschap, maar geen "early listening" vanuit het beleid. Dat had tot gevolg dat er structureel veel te veel mest is uitgebracht.
In inleidingen wist ik wel eens te vertellen dat de gemeente Bergh, gelegen
in de Liemers in Gelderland, nooit had kunnen bevroeden dat zij met haar mestoverschot
van 700 kg per hectare de kampioen van Nederland was. Dat was een gigantisch,
schandalig overschot en dat was erg slecht voor het milieu. Daarom is het
van belang dat dat teruggedrongen werd, want het "baat het niet, dan schaadt
het nietprincipe" had tot gevolg dat de te hoge stikstofgiften vaak geen baat
hadden, maar dat wel schade werd aangericht. Dat moest worden teruggedrongen
en dat zal nu moeten gebeuren.De cultuurverandering die met Minas werd geïntroduceerd, heeft tot
gevolg dat mensen zich ervan bewust zijn dat zuinig met dit soort grondstoffen
moet worden omgegaan en dat gewaakt moet worden voor overmatig gebruik. Dat
is ook mogelijk, omdat wij nu veel meer inzicht hebben in het functioneren
van de productiesystemen en in het effect van nitraat en dergelijke op planten.
Je kunt dus veel beter maatwerk leveren. Een hoge productie kan daardoor heel
goed gepaard gaan met een bijzonder klein milieueffect. Dat is natuurlijk
wat wij wensen. Dat is in feite een onderschrijving van Minas als managementsysteem:
het leert de boeren, het is een voortdurende verbetering van het systeem en
uiteindelijk kom je uit op de situatie die wij al van heel veel proefbedrijven
kennen en waarbij sprake is van een hoge productiviteit, terwijl men ver onder
de stikstof- en de nitraatnorm blijft.De discussie over Minas heeft zich met name geconcentreerd op de afwijkende
positie die Nederland daarmee in Europa inneemt. Nederland heeft vooral ingezet
op een milieuprestatie en op een norm die als output moet worden gezien en
niet op de aanvoernorm. Dat wijkt af van het systeem dat elders in Europa
van toepassing is. Minas, gecombineerd met het heffingensysteem, heeft in
Europa nog niet voldoende gezag afgedwongen. Het is noodzakelijk om daar wel
op in te spelen. De heffing die aan Minas is gekoppeld, moet in de ogen van
mijn fractie prohibitief zijn, want alleen dan heeft het een regulerend effect.
Het Minas-heffingensysteem is niet bedoeld om belasting te heffen over mineralen;
het is vooral bedoeld om het gedrag van individuele producenten te beïnvloeden
en daarmee te bewerkstelligen dat er minder stikstof naar het oppervlakte-
of grondwater verdwijnt.De meeste actuele ontwikkelingen tonen aan dat de trend omlaag is ingezet,
maar hier en daar is het nog lang niet voldoende. Er is ook nog veel meer
mogelijk. Ik denk dat het beleid erop gericht moet zijn om de ontwikkeling
in de richting van steeds kleinere mineralenoverschotten te stimuleren. Wij
praten in het beleid steeds over de stok. Wij hebben allerlei systemen opgetuigd
die er alleen maar op gericht zijn om de producenten met de stok te beïnvloeden.
Je zou dat echter ook kunnen doen met de wortel. Dat zou eigenlijk veel meer
moeten gebeuren. De stok zou je eigenlijk moeten reserveren voor uitvreters.
Uitvretersgedrag zal altijd blijven bestaan en uitvreters moet je met de stok
aanpakken, maar de overigen moet je honoreren en met behulp van de wortel
sturen. Hoe kan dat? Op verschillende proefbedrijven, bijvoorbeeld de Marke
en de Minderhouthove en door verschillende boeren is aangetoond dat door een
goede bedrijfsvoering een hoge productie in kilogram product per hectare kan
worden gerealiseerd, terwijl de nitraatverliesnorm en de fosfaatverliesnorm
niet worden overschreden; sterker nog: men blijft daar ruim onder, ook onder
de norm die in 2008 van toepassing zal zijn. Het is in de grondgebonden landbouw
dus goed mogelijk om binnen de normen te blijven. Minas helpt de agrariër
om de bedrijfsvoering in die richting te ontwikkelen en het is daarom de overtuiging
van mijn fractie dat de aanpassing van het managementsysteem niet alleen via
de stok ofwel de heffingen, maar ook via de wortel – voorbeeldbedrijven,
goede adviessystemen en goede voorlichting – moet worden gerealiseerd.Minas is hier en daar te gedetailleerd en te veel opgetuigd. Dat zal vanmiddag
ook blijken uit het rapport van de Algemene Rekenkamer over Minas. Dat rapport
toont aan dat een systeem heel makkelijk kan worden gefrustreerd door het
te ingewikkeld en te gedetailleerd te maken, terwijl je eigenlijk alleen wilt
weten hoeveel kilogrammen stikstof per kilogram product naar het milieu worden
afgegeven en dat dat binnen de perken blijft. Hetzelfde geldt voor fosfaten.
Het is dus zonder meer mogelijk hoge productiviteit met een goede milieuprestatie
te realiseren, niet alleen uitgedrukt in verontreiniging in kilogram product
maar zelfs per eenheid van oppervlak. De wijze waarop de voorbeeldbedrijven
dit realiseren is nog niet helemaal toereikend, het kan nog veel beter. Voor
ons is van belang om van de minister te weten hoe hij het sturen met de wortel
tracht te bevorderen en hoe hij de innovatie tracht te bevorderen, want dit
werkt op termijn veel beter dan wet- en regelgeving. Menige politicus zal
immers toegeven dat de wetgeving niet het eerste bastion is, maar het sluitstuk.Toch is mijn fractie ervan overtuigd dat het ideaalbeeld dat ik hier schilder:
nitraat- en fosfaatoverschot op perceelsniveau beneden de richtlijnen, nog
lang niet in de Nederlandse landbouw is gerealiseerd, al is het zeker niet
onrealistisch zoals ik al aantoonde. Er zijn weliswaar wat excessen verdwenen
en de tendens omlaag is ingezet, maar dit is niet toereikend. De Nederlandse
benadering waarbij de milieuprestaties als uitgangspunt worden genomen, vindt
in de ogen van de Europese administratie geen begrip. De benadering waarbij
volgens de Nitraatrichtlijn een aanvoernorm van 170 of 250 kg als beginsel
wordt gehanteerd, miskent in feite de grote verschillen in omstandigheden,
grondsoort, weer en bedrijfsvoering. Daarvan zou je eigenlijk moeten uitgaan.Nederland moet tegemoet komen aan de Europese eisen, maar niet ongeclausuleerd
en onbeperkt. Het indertijd niet handhaafbaar geachte systeem wordt nu met
mestafzetcontracten alsnog geïntroduceerd. De mogelijkheden zijn nu beter,
doordat er een zeer nauwkeurig perceelsregistratiesysteem is dankzij de toepassing
van een geografisch informatiesysteem. De inzet is anders dan in het verleden.
Er wordt nu niet gemikt op het onder controle brengen van de mest, maar er
wordt uitgegaan van afspraken op voorhand tussen boeren met een overschot
aan mest en boeren met een tekort aan mest. De boer met een overschot moet
daarvoor op voorhand een regeling treffen. Dit is vooral van belang voor de
niet-grondgebonden landbouw. Het dwingt de ondernemer om niet achteraf,
maar op voorhand afspraken te maken en dit past bij goed management. De daarmee
gecreëerde zekerheid kan problemen met heffingen achteraf voorkomen.De introductie van dit systeem naast Minas en de verschillende dierrechten
maakt het de boer echt niet gemakkelijker en kan ook aanleiding geven tot
niet-beoogde latente ruimte voor meer mestafzet en tegenstrijdigheden tussen
de systemen. Ook wordt de prikkel in Minas verminderd. Wel lijken door dit
systeem de Europese medewerking en goedkeuring gemakkelijker te realiseren.
Dit neemt niet weg dat wij nu een weg inslaan die kan leiden tot te veel regelgeving.
De boer heeft te maken met algemene milieuvoorschriften voor de inrichting
zoals gelden voor iedere economische activiteit en vooral ook voor activiteiten
in het landelijk gebied, de daaruit voortvloeiende vergunningen, dierrechten,
het mineralenaangiftensysteem, de ruimtelijke beperkingen die door het ammoniakbeleid
nog verder worden aangeschroefd, de verdere beperkingen die voortvloeien uit
het NMP-4 en nu dus ook nog de mestafzetcontracten.De realisatie van de Nitraatrichtlijn en de minimalisatie van mestoverschot
op perceelsniveau en de vermindering van het niet geplaatste landelijk mineralenoverschot
zijn in feite de na te streven doeleinden. Als die worden gerealiseerd, is
het zaak de nu opgetuigde wetgeving met verschillende sloten te vereenvoudigen.
Het is om die reden dat mijn fractie er bij de regering op aandringt om duidelijkheid
te scheppen over een viertal zaken.1. De vermindering van de wet- en regelgeving en een duidelijke, op milieuprestaties
en niet op straffen gericht beleid. De geplande evaluaties moeten daarop worden
gericht.2. Het voorkomen van loze contracten, nu minder dan aanvankelijk voorzien,
maar toch nog onacceptabel hoog. Loze contracten als gevolg van coördinatieproblemen
tussen de verschillende instrumenten zijn eigenlijk onaanvaardbaar. Hierbij
plaats ik wel de kanttekening dat fouten beneden 5% wellicht kunnen worden
getolereerd.3. Vergroting van de doelmatigheid en doeltreffendheid van de ontwikkelde
instrumenten.4. Vermindering van de administratieve last van de overheid voor alle
rechten, heffingen en controlesystemen. Het bureau Heffingen is namelijk al
de grootste werkgever van Assen en dat is wel opvallend. De uitvoeringsplannen
van de nu werkzame systemen bedragen bij een ruwe schatting zo'n 100 mln gulden.
Kan de minister dit bevestigen en kan hij aangeven hoe die lasten door de
introductie van de mestafzetcontracten worden verhoogd?Voorzitter. Het mineralenprobleem waar Nederland nu al bijna twee decennia
mee worstelt, kan worden opgelost door medewerking van alle betrokkenen. Ik
heb de indruk dat de bereidheid die in het verleden ontbrak er nu wel is.
Die moet worden benut om de veehouderij milieuvriendelijk te maken en productief
te houden. Met belangstelling zien wij de reactie van de minister op de verschillende
vragen die ik namens mijn fractie stelde en de verschillende suggesties die
ik deed, tegemoet.De heer Van Bruchem (Christen- Unie):Voorzitter. Vandaag de zoveel- ste ronde in het debat over het mestprobleem
en het mestbeleid en naar mijn mening zal het zeker niet de laatste ronde
zijn, al was het alleen maar omdat de komende evaluatie waarschijnlijk nieuwe
inzichten zal opleveren. De uiteenlopende reacties op de recente berekeningen
inzake het mestoverschot wijzen evenmin op het einde van de discussie. De
minister concludeert naar aanleiding van de berekeningen dat het ingezette
beleid met kracht moet worden voortgezet – een voorspelbare reactie
in zijn geval. Anderen zien daarentegen in de meevallende cijfers aanleiding
tot versoepeling of zelfs gedeeltelijke afschaffing van het huidige beleid.
Onze fracties – ik spreek mede namens de SGP-fractie – vinden
die benadering niet verantwoord.De milieubeweging stelt dat de berekeningen veel te optimistisch zijn
en dat er forser moet worden ingegrepen. Ik deel niet de opvatting van de
milieubeweging dat bij de berekening sprake is van wensdenken, maar het blijven
wel vooruitberekeningen die voor een belangrijk deel zijn gebaseerd op aannames
en daardoor zijn omgeven met onzekerheden. Zo kan de mestexport of de tekenbereidheid
van de potentiële mestafnemers mee- of tegenvallen. Wij moeten er ook
steeds meer rekening mee houden dat geleidelijk meer grond aan allerlei productiebeperkingen
wordt onderworpen.Er zijn nog andere overwegingen die aanleiding geven tot twijfel. Bij
de berekeningen zijn namelijk, conform het protocol, volledig de regels van
het bestaande mestbeleid aangehouden. Zo is uitgegaan van het bestaande stelsel
van dier- en mestrechten die in 2003 immers nog gelden, maar in 2005 zullen
vervallen; dan kan een totaal andere situatie ontstaan. Een tweede punt is
dat de voor 2003 voorgestelde verliesnormen zijn aangehouden. Met name voor
fosfaat is op zijn minst twijfel mogelijk of die scherp genoeg zijn. Iedere
kg verlaging van de landelijke verliesnorm doet het mestoverschot met een
of 2 miljoen kg toenemen. Een derde manco is mijns inziens dat bij de berekening
van de overschotten het kunstmestfosfaat buiten beschouwing is gebleven, overeenkomstig
de regels van Minas. Een en ander was bedoeld als een overgangsregeling, maar
dat moet dan niet worden gehanteerd als uitgangspunt voor de berekening van
het overschot. Nu is aan de afvoerkant alle fosfaat meegenomen, maar aan de
aanvoerkant niet. Op die manier wordt het probleem systematisch onderschat.
Hierbij gaat het waarschijnlijk niet om een kleinigheid, want gemiddeld wordt
op de rundveebedrijven per hectare 20 tot 25 kg kunstmestfosfaat gegeven,
volgens de Derde monitoringsrapportage van het onvolprezen Expertisecentrum
LNV.Een correcte schatting van het overschot is belangrijk voor het beleid.
De minister stelt zelf dat bepaalde onderdelen van het beleid alleen kunnen
functioneren wanneer er evenwicht is op de mestmarkt en dan moet je natuurlijk
wel goed weten hoever je van het evenwichtspunt vandaan bent en hoe groot
het probleem in werkelijkheid is. Het lijkt me daarom aan te bevelen om in
elk geval voor kunstmestfosfaat een aanvullende berekening te laten maken.
Ik hoor hierop graag een reactie.Een vraag die hierop aansluit, is in hoeverre het berekende overschot
van 8 miljoen kilo moet worden teruggedrongen om de regulerende heffingen
goed te kunnen laten functioneren. In de schriftelijke voorbereiding
hebben wij op deze vraag geen concreet antwoord gekregen. De vorige regeling
heeft zo'n 5 miljoen à 6 miljoen kilo fosfaat opgeleverd, maar toen
stonden door allerlei oorzaken nogal wat varkenshouders op het punt, te stoppen.
Inmiddels is dat waarschijnlijk veranderd en bestaat de kans dat de nieuwe
regeling minder zal opleveren. Stel dat het maar een paar miljoen kilo fosfaat
oplevert, is dat dan voldoende? Zo nee, wat moet er dan gebeuren?Over de omvang van het mestoverschot is dus enige twijfel mogelijk. Andere
sprekers hebben echter al terecht gezegd dat de jongste berekeningen in ieder
geval één ding duidelijk maken en wel dat het mestoverschot
afneemt. Het beleid werpt vruchten af. Dat geldt uiteraard voor de diverse
opkoop- en kortingsregelingen, maar ook voor Minas. Uit een recent rapport
over de eerste twee jaar Minas blijkt dat agrariërs die zich geconfronteerd
zien met forse heffingen, de bedrijfsvoering in de gewenste richting aanpassen.
Het gegeven dat het bestaande beleid, dat eigenlijk pas begin dit jaar is
geïmplementeerd, werkt, is voor onze fracties op zichzelf al een reden
om ons zeer terughoudend op te stellen tegenover de invoering van een nieuw
reguleringsstelsel.Voordat ik inga op de inhoud van het wetsvoorstel, maak ik enkele opmerkingen
over onze visie op het mestprobleem in het algemeen. Onze fracties zijn van
mening dat het mineralenoverschot uit het oogpunt van verantwoord rentmeesterschap
sterk moet worden teruggedrongen. Wij zijn die mening toegedaan, omdat de
huidige emissies ecologisch onverantwoord zijn en een enorme verspilling van
mineralen en energie impliceren. Zo werd in de periode 1997/1998 op een gemiddeld
melkbedrijf ongeveer de helft van het aangevoerde fosfaat omgezet in producten
en van de aangevoerde stikstof maar 25% tot 30%. Het is uiteraard enigszins
arbitrair waar de grenzen precies moeten worden getrokken, maar dat er nog
heel wat valt te verbeteren, staat ook voor onze fracties vast.Wij vinden wel dat het op een goede manier moet gebeuren, te weten zo
doelgericht en praktijkgericht mogelijk. Dat betekent dat de totale mineralenstroom
in beeld moet worden gebracht en dat er zoveel mogelijk wordt gewerkt met
doelvoorschriften, waarop de individuele agrariër wordt afgerekend of
waaraan hij zich moet houden. De agrariër moet tegelijkertijd wel zoveel
mogelijk worden vrijgelaten in de manier waarop hij de doelstellingen realiseert.
Verder moet hij behalve restricties ook stimulansen krijgen om het beter te
doen, want alleen zo kunnen de milieudoelstellingen worden gerealiseerd tegen
zo laag mogelijke kosten. Het is overigens ook van groot belang dat de vervanging
van kunstmest door dierlijke mest zoveel mogelijk wordt gestimuleerd. Gelukkig
is op dit terrein een aantal hoopvolle ontwikkelingen in gang gezet.Het stelsel van regulerende heffingen, Minas, en dan met name de verfijnde
variant sluit uitstekend aan bij onze benadering. Onze fracties vinden Minas
in beginsel het enige goede systeem. Wij zijn daarbij in goed gezelschap,
zoals blijkt uit het volgende citaat: "de beste manier waarop bedrijven zich
kunnen verantwoorden voor hun bedrijfsvoering, waarbij recht wordt gedaan
aan de verschillen in de bedrijfsvoering binnen de sectoren en waarbij een
zo groot mogelijk beroep wordt gedaan op technologische vernieuwingen en goed
ondernemerschap, is de invoering van een mineralenaangiftesysteem (Minas)".
Dit is een citaat van minister Van Aartsen uit de integrale notitie over het
mest- en ammoniakbeleid uit 1995. De huidige minister van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij lijkt het daarmee eens te zijn, getuige zijn uitspraak in de nadere
memorie van antwoord dat het stelsel van regulerende heffingen het mogelijk
maakt om een effectief en efficiënt gebruik van mineralen te combineren
met een relatief hoogproductieve land- en tuinbouw. Ik had het niet beter
kunnen zeggen.Ik wil overigens niet beweren dat Minas probleemloos is en dat er niet
het een en ander aan valt te verbeteren. Zo zou met name de administratieve
belasting beperkt moeten worden. In principe is het echter een goed systeem,
waarin de werkelijke mineralenstroom in een bedrijf centraal staat en de individuele
agrariër optimale vrijheid heeft in de manier waarop hij zijn verliezen
tot aanvaardbare proporties terugbrengt. Verschillende elementen in het bestaande en voorgestelde mestbeleid passen
niet in onze benadering. In een stelsel van mestafzetcontracten worden in
aansluiting op de EU-Nitraatrichtlijn, die overigens niet getuigt van een
groot landbouwkundig inzicht, weer aanvoernormen of gebruiksnormen geïntroduceerd,
naast de doelvoorschriften en verliesnormen van Minas. Bovendien hebben die
aanvoernormen alleen betrekking op dierlijke mest. Iets dergelijks doet zich
ook voor als men het kunstmestfosfaat buiten beschouwing laat in het kader
van Minas. Het is begrijpelijk dat het toen werd ingevoerd, maar in beide
gevallen wordt het gebruik van dierlijke mest aan meer beperkingen onderworpen
dan het gebruik van kunstmest. Dat stuurt de agrariër in de verkeerde
richting en het is contraproductief. Het hele fosfaatoverschot van 8 miljoen
kilo zou verdwenen zijn, als het verbruik van kunstmestfosfaat met 10% tot
15% zou verminderen. Een beleid dat dit proces eerder ontmoedigt dan bevordert,
is niet verstandig. Forfaitaire normen zijn in het algemeen niet stimulerend,
want daarmee worden degenen die het beter doen dan gemiddeld, niet beloond
en degenen die het slechter doen, niet bestraft. Het mestbeleid bevat gewoon
te weinig positieve stimulansen.Tegen deze achtergrond maak ik enkele opmerkingen over het huidige wetsvoorstel.
Het eerste element daarin betreft de aanscherping van de mestnormen en de
verhoging van de bijbehorende heffingen. Bij nitraat gaat het uiteindelijk
om de doelstelling van de Nitraatrichtlijn – 50 milligram per liter
water – maar er spelen ook verplichtingen mee in het kader van bijvoorbeeld
het Noordzeeverdrag. Er bestaat nog onduidelijkheid over de samenhang tussen
de verliesnormen en deze doelstellingen en er moet meer onderzoek plaatsvinden
naar de relatie tussen stikstofverlies en het nitraatgehalte van het water.
Uit het rapport "Actualisering stikstof- en fosfaat-desk-studies" van vorig
jaar november krijgt men de indruk dat de voorgestelde nitraatnormen nauwelijks
scherp genoeg zijn. Aan de andere kant stelt het bedrijfsleven dat de strengste
normen best beperkt kunnen blijven tot de waterintrekgebieden. Kan de minister
op dit dilemma ingaan? Voorshands zijn onze fracties geneigd
de voorgestelde nitraatnormen het voordeel van de twijfel te geven. De nitraatverliesnormen
voor bouwland zijn scherper dan voor grasland. Waarom is dat zo? Ontstaat
daardoor niet het risico dat bouwland wordt omgezet in grasland?Inzake fosfaat valt in het zojuist genoemde actualiseringsrapport te lezen
dat milieukundig gezien eigenlijk een verlies van maximaal 1 kg aanvaardbaar
is, mede gelet op de nog steeds toenemende oppervlakte fosfaatverzadigde gronden.
Vroeg of laat zal dit tot uitspoeling leiden. Deze opvatting sluit aan bij
de opvatting in de nota "Mest- en ammoniakbeleid derde fase" van de ministers
Bukman en Alders uit 1993, waarin een eindnorm van 5 kg werd voorgesteld.
In de loop der jaren zijn wij uitgekomen bij de voorgestelde 20 kg; en dat
is nog exclusief kunstmestfosfaat. In de praktijk is dus eigenlijk een verlies
van minstens 40 kg toegestaan. Blijkens de schriftelijke beantwoording onderkent
de minister deze problematiek en wordt er onderzoek naar gedaan. Ik wijs er
nogmaals op dat ieder aanscherping van het beleid op dit punt het evenwicht
op de mestmarkt verder uit beeld brengt.Ecologisch gezien lijken met name de fosfaatnormen te soepel, terwijl
de landbouwkundige of landbouweconomische haalbaarheid van die normen twijfelachtig
is, althans binnen het voorgestelde tijdsbestek. Momenteel voldoet slechts
10% tot 15% van de bedrijven al aan de eindnormen, al lijkt het proces wel
te versnellen. Maar 2003 begint al over anderhalf jaar. Het oorspronkelijke
tijdpad, tot 2008, was gemakkelijker te realiseren geweest. Er zijn wel tekenen
van hoop. Ecologische veehouders haalden de laatste jaren gemiddeld een fosfaatverlies
van ongeveer 10 kg per hectare. Sommigen halen zelfs meer fosfaat uit de bodem
dan zij erop brengen. De Marke zit de laatste jaren op ongeveer nul. Maar
voordat dergelijke resultaten gemeengoed zijn, is er nog veel tijd en onderzoek
nodig. Waarom is bij fosfaat niet het oorspronkelijke traject aangehouden,
eventueel in combinatie met een strengere eindnorm? Dan zouden er veel minder
bedrijven in de problemen zijn gekomen. Voor stikstof is de inkorting te motiveren
met de "Brusselse dreiging", maar voor fosfaat geldt dat niet.Het tweede element van het voorstel betreft de wijziging van het volumebeleid:
de afschaffing van de dier- en mestrechten van het oude volumebeleid enerzijds
en de invoering van het stelsel van mestafzetcontracten anderzijds. De eerste
vraag is of er naast Minas nog een volume-instrument nodig is. Ik ben het
in zoverre met de minister eens dat in de aanpassingsfase – dat wil
zeggen, totdat gebleken is dat Minas goed functioneert met de definitieve
verliesnormen en er een echt evenwicht is op de mestmarkt – een of andere
vorm van volumebeleid nodig is. De mestproductie moet wellicht verder worden
teruggedrongen dan wij nu denken. Een evenwicht op de mestmarkt is per definitie
labiel: het areaal krimpt geleidelijk in en met name de intensieve veehouderij
heeft een neiging tot expansie. Ik vind de argumentatie van de minister op
dit punt niet consistent. Enerzijds stelt hij, onder meer in de nadere memorie
van antwoord, dat de mestafzetcontracten als volumebeleid nodig zijn om ervoor
te zorgen dat de regulerende heffingen goed kunnen functioneren. Anderzijds
geeft de minister in de schriftelijke beantwoording aan dat Minas robuuster
is dan aanvankelijk werd verwacht. In een algemeen overleg aan de overzijde
heeft de minister gezegd dat regulerende heffingen juist moeten voorkomen
dat mestoverschotten ontstaan. Verder citeert de minister in de memorie van
antwoord met kennelijke instemming zijn voorganger, die stelt dat een systeem
van afzetrechten eerst aan de orde kan zijn als het stelsel van regulerende
heffingen goed functioneert en er evenwicht is op de mestmarkt. Mijn vraag
is waarom er in die situatie, als alles goed loopt, nog een extra stelsel
nodig is dat de zaak alleen maar ingewikkelder maakt, een enorme administratie
vergt en de veehouderij opzadelt met extra kosten.Als er, in elk geval tijdelijk, een of andere vorm van volumebeleid nodig
is, is vervolgens de vraag welk stelsel de voorkeur verdient: de mest- en
dierrechten of de afzetcontracten. Zelfs als het mestprobleem met behulp van
Minas wordt opgelost of in de hand wordt gehouden, denk ik dat zich in dit
land niet een hernieuwde groei van de veestapel moet ontwikkelen. Problemen
als ammoniak, stank, veterinaire risico's en de daarbij behorende gevolgen
zijn nauw gecorreleerd aan het aantal dieren. Ik heb begrepen dat volgens
NMP-4 de veestapel gehalveerd zou moeten worden. Dat lijkt mij eerlijk gezegd
overdreven, maar als wij die kant op moeten, is het op zijn minst bevreemdend
dat het enige instrument waarmee de totale omvang van de veestapel direct
en op een tamelijk eenvoudige manier kan worden beïnvloed, overboord
wordt gezet. Alle andere denkbare instrumenten werken minder direct en zijn
duurder, en waarschijnlijk vervelender voor de sector. Voorzover het gaat
om het afromen van rechten is er in feite sprake van een zichzelf betalende,
warme sanering. De vraag is daarom wat er achter het afschaffen van die rechten
zit?Hoe staat het overigens met de waardevermindering van de mest- en dierrechten?
Staat het absoluut vast dat de overheid geen schadeclaims behoeft te verwachten?
Dier- en mestrechten kunnen, zoals de afgelopen jaren in de praktijk is gebleken,
goed worden ingezet bij flankerend beleid, door afroming, opkoop en eventuele
korting. Als deze rechten weg zijn, is flankerend volumebeleid een stuk moeilijker,
zo niet onmogelijk geworden. De mestafzetcontracten die ervoor in de plaats
komen, zijn immers bilaterale overeenkomsten tussen private partijen waar
de overheid geen greep op heeft. Een volume-instrument dat zichzelf heeft
bewezen wordt dus afgeschaft, en er wordt een ander instrument geïntroduceerd
waarmee het volume van de mestproductie niet of nauwelijks is te beïnvloeden.Het stelsel van mestafzetcontracten levert natuurlijk wel een plafond
op voor de totale mestproductie, maar uit de berekeningen blijkt dat dit plafond
aanzienlijk hoger ligt dan in Minas. Uit het RIVM/LEI-rapport is te concluderen
dat het plafond voor mestafzetcontracten, bij gelijkwaardige veronderstellingen,
30 tot 35 miljoen kg stikstof hoger ligt dan in Minas. Als het fosfaatoverschot
in Minas onderschat wordt, zoals ik betoogd heb, is het werkelijke verschil
nog groter. Daarnaast is het plafond van de mestafzetcontracten flexibel in
die zin, dat het omhoog gaat als de druk eronder toeneemt.
Als de varkenshouders na 2005 weer kunnen uitbreiden zonder dierrechten te
kopen, zullen zij meer bieden voor mestafzetcontracten. De tekenbereidheid
in de akkerbouw zal toenemen en het plafond zal omhoog schuiven. De werking
van Minas wordt dan ook niet ondersteund door de mestafzetcontracten, wat
met het stelsel van dier- en mestrechten wel het geval is. De mestafzetcontracten
zijn dan ook geenszins in staat om een ecologisch verantwoord evenwicht op
de mestmarkt te handhaven. Integendeel, het lijkt niet uitgesloten dat als
de echte rem eraf is, na 2005, Minas juist onder druk komt te staan.Waarom worden de mestafzetcontracten dan toch ingevoerd? Vanwege de Europese
Nitraatrichtlijn? Met de recente rapporten in de hand moet toch zelfs aan
de kennelijk vastgeroeste Brusselse denkramen duidelijk te maken zijn dat
Minas, in combinatie met de mest- en dierrechten, een strakker regime is en
meer bijdraagt aan het bereiken van de doelstellingen van de richtlijn dan
de mestafzetcontracten? Bovendien verbaast het mij dat Brussel genoegen neemt
met een systeem waarvan de minister zelf zegt dat het niet de werkelijke meststroom
regelt, terwijl die toch bepalend is voor de milieuvervuiling. Overigens bevalt
de Brusselse opstelling dat het derogatieverzoek pas afgehandeld wordt als
het voorliggende wetsvoorstel is aanvaard, mij totaal niet. Het Nederlands
parlement wordt daarmee voor het blok gezet, althans die indruk ontstaat,
en het wordt erg moeilijk om het voorstel op zijn eigen merites te beoordelen.
Is de minister het met mij eens dat dit eigenlijk een ongewenste situatie
is?Mijnheer de voorzitter. Naast deze algemene twijfel aan nut en noodzaak
van de mestafzetcontracten breng ik nog enkele meer specifieke bezwaren naar
voren.1. De mestafzetcontracten vergen een enorme administratieve inspanning.
Die capaciteit had naar onze mening beter kunnen worden ingezet voor het verbeteren
en handhaven van Minas.2. Voor een deel is het dubbel op; een varkenshouder moet door middel
van een afzetcontract van tevoren plaatsingsruimte reserveren voor een forfaitair
bepaalde hoeveelheid mest. Daarnaast moet hij de afzet geregeld hebben van
de daadwerkelijk door hem af te leveren hoeveelheid mineralen, om te voorkomen
dat hij wordt geconfronteerd met een hoge heffing. Hij zal wel zorgen dat
hij dit van tevoren goed geregeld heeft. Minas werkt dus, na een aanloopperiode,
in de praktijk evenzeer preventief als de mestafzetcontracten.3. Als de mestafzetcontracten wel de beperkende factor zouden worden,
bijvoorbeeld bij het wegvallen van de dierrechten en een sterke afzwakking
van Minas, kan er een hevige strijd om die contracten onder de varkenshouders
ontstaan. Het hebben van een contract is dan immers een bestaansvoorwaarde
voor het bedrijf. Ik voorspel in die situatie een harde, koude sanering. Hoe
zit het trouwens, kan het niet hebben van een geldig mestafzetcontract, waarmee
natuurlijk achteraf iets mis kan gaan, als een akkerbouwbedrijf stopt of zo,
leiden tot sluiting van het bedrijf? Zo ja, zou de rechter zo'n zware sanctie
dan niet disproportioneel vinden?4. De collega's De Boer en Rabbinge gingen al in op het verschijnsel van
de loze contracten. Aanvankelijk had ik het idee dat die alleen maar betrekking
hadden op de situatie, dat er volgens de forfaitaire normen wel te veel mest
wordt geproduceerd, maar in werkelijkheid niet. Uit de memorie van antwoord
heb ik begrepen, dat er nog een tweede situatie is, namelijk dat er volgens
het mestafzetcontract wel mest moet worden afgevoerd, maar volgens de Minas-normen
niet. Dan sluit men dus een loos contract. Terzijde: is het mogelijk een loos
contract te sluiten met een mestexporteur? Dat zou interessante mogelijkheden
openen.In de nadere memorie van antwoord stelt de minister dat het met het aantal
loze contracten wel mee zal vallen, omdat veehouders mest gaan afvoeren om
aan de verliesnormen te voldoen. Ik druk mij voorzichtig uit als ik zeg dat
ik betwijfel, of die stelling strookt met de praktijk. Het lijkt mij waarschijnlijker
dat zij zullen proberen de aanvoer van met name kunstmest te beperken Een
volgend bezwaar is, dat in feite de introductie van loze contracten een nieuwe
vorm van gedoogbeleid is. Als je op papier maar afvoert, is het goed. De koninklijke weg zou naar mijn mening zijn om voor degenen die met de
Minas-aangifte en eventuele andere bedrijfsdocumentatie kunnen aantonen dat
zij, zonder de mest af te voeren, structureel voldoen aan de verliesnormen
van Minas en dus aan de doelstellingen van de Nitraatrichtlijn, vrijstelling
of ontheffing te verlenen van de plicht tot het afsluiten van een mestafzetcontract.
Dat zou allerlei voordelen hebben:1. Degenen die het goed doen worden op die manier niet opgezadeld met
onnodige verplichtingen.2. De onbillijkheden die voortvloeien uit het gebruik van forfaitaire
normen worden voor een belangrijk deel weggenomen. Dan zijn meteen de Jerseyveehouders
en de ecologische boeren van de heer De Boer geholpen.3. Zo'n ontheffingsregeling benadrukt dat Minas het primaire instrument
is en de mestafzetcontracten slechts ter ondersteuning dienen.4. Er wordt niet onnodig plaatsingsruimte in beslag genomen op de akkerbouwbedrijven.5. De handhaafbaarheid van het systeem wordt beter, omdat er minder contracten
moeten worden gecontroleerd.6. De derogatie van de aanvoernorm, die in Brussel moeilijk schijnt te
liggen, wordt voor een deel overbodig. Immers, degenen die efficiënt
met mineralen omgaan mogen net zoveel stikstof aanvoeren als verantwoord is.Het zal duidelijk zijn dat onze fracties vraagtekens zetten bij de voorgestelde
normen en het daarbij behorende zeer korte tijdpad en vooralsnog niet overtuigd
zijn van nut en noodzaak van de voorgestelde vervanging van de mest- en dierrechten
door het stelsel van mestafzetcontracten. Ik wacht met belangstelling de reactie
van de minister af.De heer Varekamp (VVD):Mijnheer de voorzitter. Om te beginnen wil ik de heer De Boer, die eigenlijk
van zichzelf heeft gezegd dat hij een soort maidenspeech hield, daarmee complimenteren.
Ik wil wel enkele onduidelijkheden die zouden kunnen ontstaan voorkomen. Hij
begon met te zeggen dat hij niet uit de sector afkomstig is, in tegenstelling
tot de woordvoerders van vele andere fracties. Dat moge zo
zijn, maar daar tegenover hecht ik eraan erop te wijzen dat ik hier niet spreek
namens de sector, maar namens mijn fractie. Verder merkte de heer De Boer
op niet veel nieuws te hebben kunnen ontdekken in de schriftelijke voorbereiding
van deze wetsbehandeling. Dat is ook niet de bedoeling, want wij toetsen hier
de wetgeving zoals die vorm heeft gekregen in de Tweede Kamer. Dat kan betekenen
dat er niet veel nieuws onder de zon is.Voorzitter. In een relatief korte periode na vaststelling van andere nadere
wetgeving terzake van de mestproblematiek in Nederland staat de Eerste Kamer
nu weer voor de behandeling van een wijziging van de Meststoffenwet. De motivering
hiervoor is tweeledig: de rechterlijke procedures rondom de Wet herstructurering
varkenshouderij en de bezwaren van de Europese Commissie tegen de wijze waarop
Nederland tot dusver de Nitraatrichtlijn uitvoert. Het is jammer te moeten
constateren dat een en ander vooralsnog leidt tot stapeling van wetgeving
die zowel voor de betrokken burgers als voor de overheid niet alleen leidt
tot extra kosten, maar ook de transparantie vermindert. Ook doet zij geweld
aan het principe van deregulering. De regering erkent dit laatste en heeft
dan ook in dit wetsvoorstel opgenomen dat per 1 januari 2005 mestproductierechten,
varkensrechten en pluimveerechten zullen vervallen. Het is jammer dat deze
omweg in de wetgeving op het gebied van dierlijke mest moest worden gemaakt.
Immers, de systematiek om via afzetcontracten macro evenwicht tot stand te
brengen op de mestmarkt – waarbij niet meer mest mag en kan worden geproduceerd
dan wordt gebruikt of afgezet – is ook bij de overheid een oud gedachtegoed
dat aansluit bij de liberale gedachte van zo groot mogelijke individuele verantwoordelijkheid.
Mede om deze reden is de VVD-fractie van mening dat "ontstapeling" van wetgeving –
voorzover mogelijk – adequaat moet plaatsvinden. Meer generiek georiënteerde
wetten, zoals die met dier- en mestproductierechten, komen wat ons betreft
het eerst voor "ontstapeling" in aanmerking. Waarom kunnen deze rechten niet
komen te vervallen op het moment van invoering van deze wet? Mede door de
stapeling kunnen situaties ontstaan waarin zowel in dierrechten als afzetrechten
moet worden geïnvesteerd. Is het bij aanvaarding van deze wet nog relevant
om Minas in alle situaties – bijvoorbeeld bij extensieve agrarische
productie – in de huidige vorm toe te passen?Het is overigens opvallend dat niet alleen de regering het initiatief
nam om generieke wetgeving om te zetten op wetgeving die meer is gebaseerd
op individuele verantwoordelijkheid. De opstelling van de Europese Commissie
geeft daartoe aanleiding. Die commissie immers accepteerde Minas niet als
instrument om te voldoen aan de Nitraatrichtlijn. Hoe denkt de minister overigens
over deze opstelling van de Europese Commissie? Wordt het middel van de richtlijn
op die manier niet verheven boven het doel, het milieu? Is dit geen uiting
van een gebrekkig invulling geven aan het begrip subsidiariteit? Wordt hiermee
niet de huidige technische standaard in de agrarische sector – zeker
in Nederland – ontkend?De huidige mestwetgeving heeft ten doel te bewerkstelligen dat alleen
mest wordt geproduceerd en gebruikt die milieukundig kan worden verwerkt.
Daarmee lijkt de ontwikkeling in de goede richting te gaan. Een en ander bleek
uit de laatste rapportage van de permanente commissie van het Milieuplanbureau.
Berekeningen voor 2003 komen uit op het bekende overschot van 8 miljoen kg
fosfaat, hetgeen ligt binnen de bekende bandbreedte van 3 tot 13 miljoen kg.
Dat is in ieder geval aanzienlijk minder dan de 20,5 miljoen kg fosfaat waar
de minister van uitgaat. Al met al lijkt het Nederlandse mestoverschot zich
te ontwikkelen in de richting van de 5% van de totale mestproductie. De bandbreedte
tussen 3 en 13 miljoen komt neer op een procentuele bandbreedte tussen 2 en
8.Zonder afbreuk te willen doen aan voorliggende aanscherpingen en inspanningen
vraagt de fractie van de VVD of de minister bereid is de vinger aan de pols
te houden, zeker nu hij de mogelijkheid heeft om normen bij AMvB te wijzigen.
Een evaluatie in 2002 om te bezien of en in welke mate de voorziene normen
in 2003 benodigd zijn, lijkt alleszins voor de hand te liggen. Gaarne horen
wij ook hierover de mening van de minister. Een bijzonder punt van aandacht betreft het fenomeen van de zgn. loze
contracten. Door de forfaitaire benadering van de productie bij afzetcontracten
kan de situatie ontstaan dat meer contractruimte moet worden afgesloten dan
werkelijk aan mest wordt geproduceerd en op basis van de mineralenaangifte
moet worden afgevoerd. Hoe denkt de minister daarmee om te gaan als dit in
aanzienlijke mate zou optreden? Is de minister dan bijvoorbeeld bereid de
excretienormen op een realistisch niveau te houden en onderdeel te laten zijn
van de al eerder genoemde evaluatie?In het kader van de Nitraatrichtlijn is geheel Nederland als gevoelig
gebied aangemeld. Voor de Nitraatrichtlijn geldt als criterium van de bekende
50 mg nitraat per liter water gehanteerd, met name in het bovenste grondwater.
Vindt de minister het geen omissie dat er ten aanzien van monitoring nog steeds
geen EU-protocol is, waardoor er door de wijze van monitoring per lidstaat
een enorme differentiatie van controle en handhaving aan de orde kan zijn?Voor de zgn. droge zandgronden heeft de minister in de conceptwet scherpere
verliesnormen per ha in 2003 opgenomen. Dit betreft een oppervlakte van ongeveer
350.000 ha. Kan de minister aangeven waarom dit niet beperkt is gebleven tot
de 50.000 ha prioritaire waterintrekgebieden voor waterwinning? Is voorkoming
van eutrofiëring van oppervlaktewater een voldoende hard gegeven om dit
te staven, zeker waar het rapport-Spiertz stelt dat meer gegevens noodzakelijk
zijn en de onderbouwing onvoldoende is? En is de minister zich ervan bewust
dat een deel van deze gronden losse gebiedsdeeltjes betreft bijvoorbeeld midden
in een polder? Hoe denkt hij een en ander daar uit te voeren?Het slagen van het in evenwicht brengen en houden van de mestmarkt is
afhankelijk van drie hoofdfactoren in samenhang: de acceptatiegrond van met
name de akkerbouwers, de mestexport en de mestbewerking. Welke visie heeft
de minister op deze drie hoofdfactoren in relatie met de mestmarkt?Ik heb de verleiding weerstaan om in het kader van deze conceptwet te
spreken over de toekomst van de veehouderij in Nederland en in Europa in brede
zin, hoewel de VVD-fractie in het kader van de mestproblematiek
wel een visie van de minister op prijs zou stellen zeker omdat in onze beleving
de minister in zijn uitlatingen niet altijd consistent overkomt.De richting van de nu voorliggende conceptwet spreekt de VVD-fractie aan.
Vragen zijn er nog over de normering in 2003, het areaal uitspoelinggevoelige
zandgronden, de monitoring van de Nitraatrichtlijn en de stapeling van wetgeving.
Met belangstelling zien wij de beantwoording van de minister tegemoet.De heer Hessing (D66):Voorzitter. In het artikel van Gerard van Westerloo in het maandblad van
NRC Handelsblad, getiteld "Het fluisteren der senatoren" komt de behandeling
van de begroting van LNV in deze Kamer aan de orde. Die begrotingsbehandeling
vond plaats op de dag dat het eerste geval van MKZ in Oene is geconstateerd.
De auteur van het artikel merkt op dat het toch een beetje wereldvreemd is
dat de Eerste Kamer onverstoorbaar de begrotingsbehandeling afwerkt en zich
niet druk lijkt te maken over de uitgebroken MKZ-crisis. In het artikel wordt
vervolgens een lid van de fractie van D66 sprekend opgevoerd: "Volkomen wereldvreemd!
We hadden die Brinkhorst onmiddellijk naar zijn werkkamer terug moeten sturen."Ik denk dat die opmerking toen zeker hout sneed en ik ben dan ook verheugd
de minister vandaag te kunnen spreken terwijl de MKZ-crisis bedongen is. Sinds
gisteren is Nederland officieel MKZ-vrij en dat is een moment om te memoreren.
Eind maart ging het "slechts" over de begroting, vandaag staat een belangrijk
onderwerp op het programma. Het heeft er immers veel weg van dat met het voorgestelde
wetsvoorstel de laatste fase in de aanpak van het mestoverschot is aangevangen.
Deze woorden zijn in historisch perspectief gezien inderdaad nogal uitdagend
te noemen, maar het is wel de kernvraag: Zou het nu eindelijk mogelijk zijn
het mestoverschot ten principale aan te pakken door de eindverantwoordelijkheid
geheel bij de producenten neer te leggen?In tegenstelling tot de eerdere herstructurering van de varkenshouderij,
wordt de koe thans bijna Ietterlijk bij de horens aangevat: mest produceren
mag pas wanneer voldoende afzet verzekerd is. Eenvoud voorop!Om te bereiken dat het nieuwe stelsel succes kan boeken, dienen in ieder
geval twee aangelegenheden sluitend geregeld te zijn. Allereerst dient uiteraard
tijdig een evenwicht op de mestmarkt gerealiseerd te zijn. Op dit punt bestond
nog de nodige onduidelijkheid. Het ging dan om de vraag hoe groot het vigerende
mestoverschot eigenlijk wel is en vervolgens op welke wijze het gewenste evenwicht
kan worden bereikt. Inmiddels hebben wij de beschikking over het rapport met
als titel "Het landelijk mestoverschot 2003". Het rapport is opgesteld in
opdracht van de Permanente Commissie van deskundigen mest- en ammoniakproblematiek
in Nederland. Het rapport geeft de meest waarschijnlijke schatting van het
landelijk mestoverschot in 2003 bij gegeven randvoorwaarden. De onzekerheid
in deze schatting is relatief groot, omdat de mestmarkt erg dynamisch is en
het stelsel van mestafzetcontracten niet eerder dan per 1 januari 2002 wordt
ingevoerd. Uiteraard valt het nodige te zeggen over het rapport als zodanig
en zeker ook over de gekozen uitgangspunten. Op zichzelf is het begrijpelijk
dat de opstellers van het rapport geen rekening hebben gehouden met de effecten
van de BSE-crisis en de MKZ-crisis. Maar dat neemt niet weg dat toch aangenomen
moet worden dat deze crises, zeker in combinatie met opkoopregelingen, wel
degelijk een structureel effect zullen hebben op de dieraantallen in Nederland.
Hoe oordeelt de minister daarover? Verder wordt onder meer uitgegaan van bijvoorbeeld
een blijvende productiviteitsstijging op langere termijn van jaarlijks 1,75%.
Dat betekent een daling in het aantal dieren van 5,2%. Die productiviteitsstijging
komt mijn fractie redelijk optimistisch voor, zeker tegen de achtergrond van
de bijvoorbeeld in het rapport-Wijffels voorziene extensivering van de veehouderij.
Hoe ziet de minister deze ontwikkeling? Hoe dan ook, los van alle plussen
en minnen die bij het rapport te plaatsen zijn, duidelijk is wel dat het mestoverschot
in 2003 kleiner is dan bijvoorbeeld in de beleidsbrief "Integrale aanpak van
de mestproblematiek" uit 1999 nog werd aangenomen. Dat is bemoedigend te noemen.Interessant is wel te constateren dat de plaatsbare mestproductiecapaciteit
binnen het stelsel van mestafzetcontracten in 2003 zelfs een negatief overschot
laat zien. Met andere woorden, de mestplaatsingscapaciteit in 2003 is dus
groter dan de mestproductiecapaciteit. De harde grenzen worden echter aangegeven
door de Minas-normen. En dan blijkt dat in 2003 een fosfaatoverschot van 8
miljoen kilo zich aandient. Hoe beoordeelt de minister dit verwachte overschot
in 2003? Mijn fractie gaat ervan uit dat de minister vasthoudt aan een evenwicht
onder vigeur van de Minas-normen en dat hij niet volstaat met een toereikende
plaatsingscapaciteit op grond van mestafzetcontracten. Hoewel, berekeningen
hebben toch aangegeven dat de sturende werking van het nieuwe systeem ook
functioneert bij een bescheiden overschot, dus op zichzelf is ook een andere
benadering denkbaar. En wat vindt de minister, gegeven het overschot van slechts
8 miljoen kilo in 2003, van het handhaven van de dierrechten? Ten principale
gaat het toch niet om de aantallen dieren, maar om het niet plaatsbare mestoverschot?
En zeker nu het overschot behoorlijk meevalt, is de noodzaak om het stelsel
van dierrechten nog mee op te laten lopen toch minder klemmend. In de memorie
van toelichting heeft de minister terecht aangegeven dat het stelsel van dierrechten
niet langer zal worden gehandhaafd dan voor het realiseren van de doelstellingen
strikt noodzakelijk is. Gelet op de succesvolle combinatie van Minas enerzijds
en het stelsel van mestafzetcontracten anderzijds lijkt de toegevoegde waarde
van het handhaven van dierrechten gering.De heer Van Bruchem (ChristenUnie):De heer Hessing zegt dat het goed gaat met het mestoverschot en dat de
dierrechten dus misschien wel eerder weg kunnen. Ik wijs er op, dat juist
het handhaven van de dierrechten bijdraagt aan de vermindering van het mestoverschot
via opkopen en afromen. Is hetgeen de heer Hessing zegt dan ook niet tegenstrijdig?De heer Hessing (D66):U heeft gelijk dat zolang dat stelsel bestaat, via opkoopregelingen het
mestoverschot uit de markt gehaald kan worden. Als het stelsel
van mestafzetcontracten eenmaal is geïntroduceerd, kunnen volgens de
minister in 2005 de dierrechten komen te vervallen. Ik vraag mij af of dit
niet eerder zou kunnen.De heer Van Bruchem (ChristenUnie):Dan mag u aannemen dat het mestoverschot gaat oplopen, want de dierrechten
vormen de beperkende factor, veel meer dan het stelsel van de mestafzetcontracten...De heer Hessing (D66):Ik vind dat de buitengrenzen van het stelsel moeten worden gevormd door
enerzijds Minas dat zorgt voor een efficiënt gebruik van mineralen en
anderzijds de zorg dat mest die geproduceerd wordt, goed kan worden afgezet.
Hoeveel dieren er per saldo binnen die buitengrenzen functioneren, vind ik
een afgeleid probleem. Ik zou niet ten principale willen sturen op het aantal
dieren. Ik vind dat niet het meest beslissende criterium. Bovendien worden
door het eerder laten vervallen van de dierrechten ondernemers eerder en scherper
geplaatst voor de afweging of verder produceren vanuit een kosten-batenanalyse
zinvol is of niet. Zo bezien kan vervroeging van de afschaffing als zodanig
een extra bijdrage leveren aan het terugdringen van het mestoverschot. Kortom,
uit een oogpunt van transparantie, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid en
in het algemeen uit een oogpunt van terugdringing van de regeldruk, dient
kritisch gekeken te worden naar de stapeling van regelingen: dierrechten,
Minas en mestafzetcontracten. In hoeverre vormt het gunstige beeld van het
te verwachten mestoverschot in 2003 voor de minister aanleiding om de dierrechten
eerder dan 2005 los te laten?In de nadere memorie van antwoord aan deze Kamer heeft de minister aangegeven
dat een tweede openstelling van de Regeling beëindiging veehouderijtakken
in juni van start gaat. Wat is de stand van zaken op dit vlak en in hoeverre
verwacht de minister dat met deze nieuwe tranche het resterende mestoverschot
in 2003 zal kunnen worden teruggedrongen?In de memorie van antwoord aan deze Kamer heeft de minister aangegeven
dat de Commissie het overleg over de Nederlandse normstelling eerst dan wil
afronden als het onderhavige voorstel kracht van wet heeft gekregen. Mijn
fractie gaat er vanuit dat de minister na vandaag deze discussie met voorrang
aanpakt.Voorzover het gaat om de biologische veehouderij is het interessant om
te vernemen of inmiddels al resultaten bekend zijn van het onderzoek naar
de mate van stikstofvervluchtiging in stalsystemen die doorgaans in deze sector
worden gebruikt. Op basis van de uitkomsten van dit onderzoek kunnen wellicht
voor de biologische veehouderij lagere forfaitaire waarden worden vastgesteld.
Zijn de uitkomsten van dit onderzoek bekend en, zo ja, geven die aanleiding
om de forfaitaire waarden bij te stellen voor de biologische landbouw?Ten slotte het punt van de loze contracten. De minister gaat er vanuit
dat voor de varkens- en kippensector er geen sprake zal zijn van loze contracten.
Voor de melkveehouderij ligt dit echter anders. De mest van melkvee bevat
relatief weinig fosfaat ten opzichte van stikstof, zodat de melkveehouder
er door een efficiënt stikstofgebruik voor kan zorgen dat de werkelijke
stikstofproductie laag blijft en er dus feitelijk minder mest hoeft te worden
afgevoerd dan volgt uit de normen van het stelsel van mestafzetcontracten.
Uit een steekproef van het bureau Heffingen blijkt dat in 2003 circa 10% van
de melkveehouderijen een mestafzetovereenkomst moet afsluiten zonder dat het
nodig is, de mest daadwerkelijk van het bedrijf af te voeren om aan de verliesnormen
te voldoen.Een tweetal vragen dient zich aan. Allereerst is er natuurlijk de constatering
dat deze gang van zaken per saldo contraproductief werkt voorzover het gaat
om het efficiënt gebruik van stikstof. Gesteld dat de melkveehouder in
zijn mestafzetcontract een leveringsplicht heeft opgenomen, dan valt voor
hem de prikkel weg om zuinig om te gaan met stikstof. Hij moet immers toch
zijn mest daadwerkelijk afvoeren. En wellicht doet zich zelfs de situatie
voor dat, wanneer blijkt dat het niet nodig is om de mest af te voeren om
aan de verliesnormen te voldoen, ook de prikkel wegvalt om het stikstofgebruik
verder aan banden te leggen dan strikt nodig is. Een dergelijke ontwikkeling
kan toch niet de bedoeling zijn? Is het derhalve – in ieder geval theoretisch –
niet beter om ervoor te zorgen dat, zolang Minas en mestafzetcontracten samenlopen,
de normen van het stelsel van mestafzetcontracten zodanig worden bijgesteld
dat er geen latente ruimte ontstaat? Op die manier wordt voorkomen dat er
een veestapel aanwezig is die wel past binnen de normen van Minas, maar die
in het mestafzetsysteem een grotere mestproductie toelaat. Zijn er wellicht
andere mogelijkheden om beide systemen beter op elkaar te laten aansluiten?
Ik ben zeer benieuwd naar de reactie van de minister op de suggestie van de
heer Van Bruchem om Minas primair te stellen en de mestafzetcontracten aanvullend
te laten functioneren.Een tweede vraag betreft het volgende. De minister heeft aangegeven dat
er weliswaar wettelijk niet voorzien is in een leveringsplicht, maar dat het
partijen uiteraard vrij staat een bepaling van deze strekking op te nemen
in de te sluiten overeenkomst. Het is maar de vraag in hoeverre het voor melkveehouders
aantrekkelijk is om contractueel verplicht te zijn om mest af te voeren, terwijl
dat op grond van de normen niet strikt noodzakelijk is. Daar staat tegenover
dat de akkerbouwer wel een wettelijke afnameplicht heeft. Op zichzelf heeft
deze afnameplicht een negatief effect op de tekenbereidheid van akkerbouwers.
Een grote en wellicht zelfs cruciale rol zal gespeeld worden door intermediairs.
Van de mate waarin zij bereid zijn als contractant op te treden en dus zelf
risico's te nemen, zal afhangen of akkerbouwers uiteindelijk inderdaad blijk
geven van de geprognosticeerde grote tekenbereidheid. Ziet mijn fractie het
goed, dan zit hier toch een beetje de achilleshiel van het stelsel van mestafzetcontracten.
Heeft de minister nog iets achter de hand wanneer onverhoopt blijkt dat de
rol van de intermediairs onvoldoende uit de verf komt? Overweegt de minister
in dat geval bijvoorbeeld de afnameplicht te nuanceren?Bij de behandeling van dit wetsvoorstel aan de overzijde van het Binnenhof
in februari van dit jaar gaf de minister een beeld van de werkzaamheden met
betrekking tot systeemontwikkeling ten aanzien van de perceelsregistratie.
Hij gaf daarbij aan dat de start van inwinning van de basisgegevens voor 1
april van dit jaar is gepland, mits het wetgevingstraject is afgerond. Welnu,
dat is dus niet 1 april, maar 1 juli, een vertraging van drie
maanden. Wat heeft dat voor gevolgen voor de rest van het invoeringstraject?
Kan 1 januari 2002 nog op een verantwoorde wijze worden gehaald?En verder is er nog de vraag naar de accuraatheid van de perceelsregistraties.
De minister verwacht dat op jaarbasis het aantal mutaties maar liefst 600.000
bedraagt. Dat is nogal wat. Wie controleert in hoeverre die mutaties zijn
gebaseerd op correcte gegevens? De minister weet toch ook dat gemeenten nu
al de grootste moeite hebben om hetgeen zich in de praktijk in de gebouwde
omgeving voltrekt, te laten sporen met hetgeen bestemmingsplannen toelaten?
Hij weet toch dat controles vanuit de lucht nodig zijn om de wildgroei enigszins
in toom te houden? Bestaat niet het risico dat bijvoorbeeld het areaal akkerbouwgrond
op basis van de perceelsregistraties een significant ruimer beeld te zien
zal geven dan in de praktijk feitelijk het geval is, of dat meer grasland
wordt opgegeven dan feitelijk aanwezig is? Kortom, op welke wijze valt te
verzekeren dat de perceelsregistratie zich niet tot een papieren tijger ontwikkelt?Ondanks deze kritische kanttekeningen steunt mijn fractie het wetsvoorstel.
Tijdens de plenaire behandeling van het onderhavige wetsvoorstel aan de overzijde
heeft de minister aangegeven dat vluchten niet meer kan. En zo is het maar
net. Vanuit de Europese context bezien, dient Nederland simpelweg te voldoen
aan de Nitraatrichtlijn, linksom of rechtsom. Het wetsvoorstel geeft daarvoor
de goede richting aan.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 17.02 uur tot 17.35 uur geschorst.De voorzitter:Ik deel aan de Kamer mede dat in het kader van de JBZ-samenwerking ontwerpbeschikkingen
van de Raad inzake de vaststelling van een tweede fase van de financieringsprogramma's
Grotius-strafrechtelijk, STOP, OISIN en de vaststelling van het programma
Hippokrates inzake criminaliteitspreventie voor instemming aan de Kamer zijn
voorgelegd door de minister van Justitie. De bijzondere commissie voor de
JBZ-raad heeft hedenmiddag over deze ontwerpbeschikkingen beraadslaagd. Zij
adviseert, de verzochte instemming te verlenen. Ik stel de Kamer voor, dit
advies te volgen.Daartoe wordt besloten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20002001-1458-1472.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl