Beleidsdebat over biotechnologie in de landbouw in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2009 (31700 XIV)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2008-2009, pag. 943-968

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

09-02-2009

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

nr. 19, pagina 943-968

27-01-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 31700-XIVToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van besluiten (dinsdag 27 januari 2009)Pagina 993-994
Beleidsdebat over biotechnologie in de landbouw in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2009 (31700 XIV)Pagina 943-968
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte in verband met de uitbreiding met onderwijs als bedoeld in de Wet op het primair onderwijs en de Wet op het voortgezet onderwijs en met wonen (30859); - Instelling van een College voor examens, alsmede wijziging van de Wet op het onderwijstoezicht en de Wet op het voortgezet onderwijs (Wet College voor examens) (31411); - en nog een aantal wetvoorstellen (31700 I, 31700 IIB, 31700 III, 31700 IXA, 31700 IXB, 31700 X, 31700 XI, 31700 XII, 31700 XV, 31700 XVI, 31700 XVII, 31700 A, 31700 B, 31700 C, 31700 E, 31700 F, 31700 G, 31792 VIII, 31792 XII, 31792 XVI, 31792 A, 31792 D)Pagina 936-936
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 27 januari 2009)Pagina 994-995
Presentie en opening (dinsdag 27 januari 2009)Pagina 935-936
Noot 1: JBZ-instemmingsbesluit 27 januari 2009Pagina 996-996
Behandeling van het wetsvoorstel Regels met betrekking tot het beheer en gebruik van watersystemen (Waterwet) (30818)Pagina 937-943
Behandeling van de brief van de voorzitter van de Tijdelijke gemengde commissie subsidiariteitstoets van 20 januari 2009 met het verzoek, in te stemmen met de voorgedragen selectie van Europese voorstellen voor parlementaire toetsing in 2009 (22112, letters CB/TK nr. 771)Pagina 937-937
Voortzetting van het beleidsdebat over biotechnologie in de landbouw in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2009 (31700 XIV)Pagina 975-993
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Regels met betrekking tot het beheer en gebruik van watersystemen (Waterwet) (30818)Pagina 968-974

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 123 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het beleidsdebat over biotechnologie
in de landbouw in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling
van de begrotingsstaten van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(XIV) voor het jaar 2009 (31700 XIV).De heer Schaap (VVD):Mevrouw de voorzitter. Ik beschouw het als een groot genoegen, vandaag
een bijdrage te mogen leveren aan ons beleidsdebat biotechnologie, of, om
precies te zijn, aan de discussie over genetische modificatie in de plantenteelt.
Ik waardeer het dat de minister van LNV ons vorig jaar uitdaagde, hierop dieper
in te gaan. Ik neem aan dat ook zij door dit onderwerp wordt uitgedaagd en
in de loop van dit debat haar opvattingen kenbaar wil maken. Ik hoop dat wij
een opbouwende discussie kunnen voeren en via breed gedeelde conclusies aan
een opener houding tegenover de biotechnologie bijdragen. Dit laatste ligt
overigens niet zomaar voor de hand. In Europa, ook in Nederland, wordt de
discussie over deze beloftevolle technologie tot nog toe sterk gedomineerd
door emoties, vooroordelen en taboes. Wellicht kunnen nuchtere feiten en onderbouwde
argumenten vandaag de overhand hebben. Mevrouw de voorzitter, ik wil de vele
betrokkenen nog mijn erkentelijkheid meegeven voor de zeer uitgebreide briefing
tijdens de expertbijeenkomst in dit huis en bij het bezoek aan de Landbouwuniversiteit
Wageningen. Ik zal in mijn bijdrage niet ingaan op allerlei technologische
kwesties die in de plantenveredeling spelen; dat laat ik graag over aan de
experts, die ons overigens als bestuurders uiteraard wel horen te voorzien
van feitelijke informatie ten behoeve van eigen afwegingen. Ik ga vooral in
op de ideologische, maatschappelijke en politieke context waarbinnen de veredeling
haar plaats heeft; deze context is bepalend voor de oordeelsvorming over de
veredelingstechnologieën. Ik hoop hierover een richtinggevende bijdrage
te kunnen geven. Uiteraard verwacht ik dat de minister hierop
ingaat.Mevrouw de voorzitter, de discussies over de technologische ontwikkelingen
in de plantenveredeling passen in een meer algemene waardering in onze moderne
cultuur van techniek en technologie. Deze is veelal onnodig negatief. Al te
gemakkelijk wordt technologie als bedreigend ervaren; dit gevoel gaat soms
zelfs gepaard met apocalyptische vergezichten. De al dan niet vermeende gevaren
krijgen veel meer nadruk dan wat ik maar even de zegeningen noem. Het gaat
in dit perspectief niet zozeer om specifieke ontwikkelingen; veeleer wordt
gesproken van een onverantwoorde vertechnisering van de cultuur en de samenleving.
Alsof de technologie als een "hidden hand" of een "big brother" ons leven
in haar greep krijgt. Ingrijpende ontwikkelingen vragen uiteraard een kritische
houding en objectief onderzoek; een bezorgde houding en een voorzichtige opstelling
zijn dan ook zeker welkom. Het debat over de technologie wordt echter te vaak
gedomineerd door onbeheerste, zo niet activistisch aangewakkerde emoties.
Alsof het einde der tijden weer eens nabij wordt gebracht. De biotechnologie
lijkt in dit licht soms de plaats in te nemen van de aloude duivels en demonen.
Het onderwerp komt in de taboesfeer: feiten doen niet meer ter zake, zinnige
discussies en afwegingen zijn niet meer mogelijk. De VVD-fractie gaat niet
mee in het pessimistische beeld van de techniek. Uiteraard moeten technische
ontwikkelingen worden beoordeeld vanuit relevante criteria, zoals de veiligheid
voor mens en milieu. Daarbij past geen sfeer van wantrouwen, angst of doemscenario's.
In algemene zin zijn technologische ontwikkelingen een zegen voor de mens:
een uitgelezen hulpmiddel voor het overwinnen van problemen waarmee ons bestaan
wordt geconfronteerd. Dit geldt ook de problemen waarmee de agrarische sector
wereldwijd te kampen heeft. Zou de minister duidelijk willen maken hoe zij
de mogelijkheden van de biotechnologie in de agrarische sector waardeert en
hoe zij dit in beleid wil vertalen?In de door mij geschetste zin is de veredeling in de planten- en dierenteeIt
uiterst zegenrijk geweest. De veredeling hielp de productiviteit te verhogen,
ziekten te beheersen en de kwaliteit van de producten te verbeteren. Ook maakt
veredeling aanpassing van de teelten mogelijk aan minder gunstige fysieke
omstandigheden. Dat daarbij fouten gemaakt kunnen worden is evident. Uiteraard
hoeven dergelijke producten niet te worden gebruikt. Ook is het mogelijk onwelgevallige
resultaten door verdergaande veredeling te corrigeren. Technologie is niet
a priori zaligmakend; toepassing geeft vaak ook weer problemen. Het is evenwel
zinniger, dit aan te pakken door verdergaande technologische ontwikkelingen
dan daarover de ban uit te spreken. Wat de corrigerende vermogens betreft,
verwijs ik naar het inbrengen van oorspronkelijk genetisch materiaal in aardappelrassen
die te gevoelig zijn geworden voor phytophthora. Met correcties of verdergaande
technologische vernieuwingen kunnen veel problemen worden overwonnen. In deze
zin kan ook de biotechnologie de plantenveredeling ondersteunen. Er zal echt
wel eens wat misgaan, maar dat is geen reden voor fatalisme of afwerende taboes.Wonderlijk is nu dat in de geneesmiddelenindustrie volop gebruik wordt
gemaakt van de biotechnologie; hetzelfde geldt de productie van gisten en
enzymen. Maar in de plantenteelt is het opeens mis. Daar krijgen de gevoelens
van bedreiging een welhaast religieus karakter. Opmerkelijk is daarbij, dat
de klassieke veredeling nauwelijks door regelgeving wordt beperkt. Deze vormen
van verdeling mogen dus worden gestuurd door economie en markt, door de behoefte
aan resistenties en immuniteit dan wel andere mechanismen of doelen. Het mag
zijn dat soms enige morele verontwaardiging de kop opsteekt. Zo zou ons melkvee
te eenzijdig op productiviteit worden doorgefokt of hebben landbouwhuisdieren
zich zo ontwikkeld dat ze alleen nog binnen gehouden kunnen worden. Juist
of niet, daarbij staat de techniek van veredeling zelf niet ter discussie.
In dezen zou ik overigens willen waarschuwen voor te veel selectieve verontwaardiging
richting agrarische sector. Weet hoe de fokkerij heeft huisgehouden onder
onze burgerlijke huisdieren, zoals honden of katten, uiteraard weer in een
nuttige zin, zoals het kweken van waakhonden, politiehonden of jachthonden.
Er lopen intussen toch ook typen rond waarvan de zin ophoudt bij het esthetische
genoegen dat de dierhouder daaraan beleeft. De zogenaamde intrinsieke waarde
van het dier is daarbij zo vergaand gemanipuleerd (vergeef mij het woord),
dat met betrekking tot deze dieren beter gesproken kan worden van een vermenselijkte
waarde. Maar goed, al deze rassen zijn tot stand gekomen omwille van het plezier
voor de mens. Dat ook de stier Herman iets voor de mens betekent, is dus op
zichzelf niets nieuws. De veredeling wordt hoe dan ook bepaald door menselijke
criteria. Technische innovaties zijn daarin slechts ondersteunend. Dit geldt
ook de plantenveredeling.Ik bepleit hier geen blind vertrouwen in deze techniek, maar waarschuw
voor een blind wantrouwen. Klassieke technieken en moderne varianten kunnen
daarbij samen optrekken; een opgeblazen tegenstelling is heilloos. Ontwikkelingen
laten intussen al zien dat de kunstmatig getrokken grens tussen beide technologieën
niet meer te handhaven is. Het taboe blijkt nu echt verlammend te werken.
Deelt de minister deze stelling? Kan de minister aangeven hoe zij wil omgaan
met technische innovaties in de plantenteelt die niet meer passen in de oude
tweedeling? Ik doel hierbij op technieken als "reverse breeding", het enten
op genetisch gemodificeerde onderstammen en andere. De betrekkelijkheid der
dingen geldt ook de voorspelling dat genetische modificatie en soortgelijke
technieken tot genetische versmalling leiden. Dit doet wat vreemd aan omdat
dit bezwaar ook de klassieke veredeling zou gelden en daar kan zelfs de biologische
landbouw niet zonder. Maar dit mogelijke bezwaar kan worden opgevangen door
genenbanken, een ontwikkeling die al volop in gang is gezet. Het heeft zeker
zin, oorspronkelijk genetisch materiaal achter de hand te houden, maar ook
dat is een nevengeschikte maatregel.Ondergangsfantasieën over de genetische modificatie hebben nog niets
waarneembaars opgeleverd: rampen zijn uitgebleven. De teelt van gemodificeerde
gewassen heeft een grote vlucht genomen, problemen in de zin van genetische
verstoringen, ecologische catastrofes of verstoorde voedsel veiligheid doen
zich niet voor; dergelijke voorspellingen kunnen ook niet concreet worden
onderbouwd. Zoals de moderne technologieën tolerant moeten staan tegenover
de klassieke, of, wat mij betreft, de natuurlijke werkwijzen, zo kunnen laatste
ook tolerant staan tegenover de moderne. Wat de VVD-fractie betreft, mag er
dan ook een veel groener licht gegeven worden aan de verdere
ontwikkeling en toepassing van de biotechnologie in de plantenteelt, inbegrepen
de genetische modificatie, zowel cisgene als transgene technieken.Nu is enige waakzaamheid wellicht niet onzinnig, al was het maar om de
bezorgde burger gerust te stellen. Het gaat immers om vrij nieuwe technieken.
Een vergunnings- of toelatingsregime mag, maar dan wel veel minder rigoureus
dan het huidige dat veeleer het karakter van een verbodsregime heeft. Te grote
bezorgdheid lijkt mij ongegrond. Bedacht moet worden dat mutaties in de natuur
normaal zijn en dat ook transgene modificatie natuurlijk is. Ik stel dus niet
dat genetische modificatie a priori risicovrij is, maar dat nuchter met aanwijsbare
risico's moet worden omgegaan en dat procedures niet zwaarder moeten worden
gemaakt dan vanuit deze insteek nodig is. Zou de minister hierop willen ingaan?
Is zij bereid zich in te spannen voor soepeler procedures?Daarover straks wat meer, nu eerst nog even terug naar de genoemde taboesfeer
en de daarbij gebruikte argumentaties. Vanwaar de grote weerstand tegen deze
technologieën? Vanwaar de angst en de doemscenario's? Hoe kan het dat
de zegeningen van deze technologieën het zo gemakkelijk afleggen tegen
vermeende risico's? De discussie doet af en toe denken aan de ophef rond de
zure regen van jaren her. Wie maar in de bossterfte geloofde, zag alom bomen
sterven en was op voorhand al bekeerd tot de monocausale verklaring: zure
regen. De bossen zijn groen gebleven en het geloof suddert amorf na. Dat kan
ook gebeuren met de klimaattheorie en haar monocausale C02-hypothese:
ook hierbij is sprake van een duidelijke geloofscomponent.Wat bij dit alles opvalt, is de steeds terugkerende menselijke schuld.
Domineert in de moderne wereld de behoefte aan een eigentijdse zondeval? En
biedt de genetische modificatie een nieuwe mogelijkheid de mens een zware,
liefst catastrofale schuld toe te schrijven? En waaruit bestaat de catastrofe?
Een eigenlijk toch wel mooie, evenwichtige, natuurlijke orde lijkt door de
mens te worden bedorven, met liefst een apocalyptisch perspectief. Vanuit
zo'n perspectief voldoet het niet te wijzen op kleine risico's of overzichtelijke
en wellicht beheersbare gevolgen: het verhaal moet groots, subliem worden
gebracht. Te veel beheerst deze ondertoon ook het debat over de biotechnologie.Ik ga dieper in op een paar aspecten. Allereerst de veelgehoorde stelling
dat genetische modificatie niet-natuurlijk of zelfs tegennatuurlijk zou zijn.
Daarbij past de moraliserende tegenstelling tussen technisch en natuurlijk
als nieuwe vertaling van goed en kwaad. Deze tegenstelling is heilloos en
gevaarlijk. Ook met natuurlijke praktijken heeft de mens natuurrampen veroorzaakt.
Denk maar aan bosverbranding of het omploegen van steppen. Het is trouwens
onzinnig de biologische landbouw natuurlijk te noemen: ploegen en schoffelen
zijn onnatuurlijke ingrepen. Grootschalige biologische landbouw kan vanwege
dit ploegen en schoffelen grote milieuschade veroorzaken, namelijk door wind-
en watererosies. De implicaties van technische en natuurlijke werkwijzen lopen
geheel door elkaar, een simpele tegenstelling tussen beide is onzinnig. Een
voorbeeld. Juist door het gebruik van herbiciden, dus chemische onkruidbestrijding,
gekoppeld aan "reduced tillage" – dat wil zeggen het zo weinig mogelijk
beroeren van de bodem – kan erosie worden voorkomen. Deze werkwijze
zorgt ook nog eens voor een veel gunstiger waterhuishouding voor de planten,
namelijk door een opdrachtige werking van de bodem. Dit vermindert weer de
noodzaak van irrigatie en gaat dus de verspilling van kostbaar water tegen.
Genetische modificatie, namelijk het inbrengen van herbicidenresistentie in
de plant, kan deze werkwijze nog eens sterk optimaliseren. Ik merk op dat
het daarbij veelgebruikte glyfosaat veel vriendelijker is voor milieu en volksgezondheid
dan vele andere herbiciden.Kortom, juist met behulp van herbiciden en genetische modificatie kan
een veel natuurlijker landbouw worden ontwikkeld dan de zogenaamde biologische:
natuurlijker, veiliger, milieuvriendelijker en wat niet meer. Waarom dan deze
techniek tegengaan, waarom de suggestie dat deze onnatuurlijk is, waarom de
gesuggereerde gevaren? Het criterium "natuurlijk" overtuigt dus in het geheel
niet, staat zelfs haaks op een bewezen realiteit. Trouwens, als "natuurlijk"
tot doorslaggevend criterium wordt verheven, betekent dit niet veel goeds
voor de cisgenese en zou juist voor transgenese moeten worden gekozen: laatste
komt namelijk in de natuur wel voor. Echter, bij cisgenese gelden de bezwaren
van het inbrengen van soortvreemde genen nu juist weer niet. Hoe betrekkelijk
kan het argument "natuurlijk" zijn? Het lijkt me dus zinnig "technisch" en
"natuurlijk" niet als dominante tegenstelling te hanteren en beide al helemaal
niet moraliserend in het debat in te zetten.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik wil de heer Schaap vragen of hij nog op de tegenstelling technisch
versus biologisch ingaat. Dat is wat anders dan de tegenstelling technisch
versus natuurlijk. Als hij op de tegenstelling technisch versus biologisch
ingaat, kan hij wel een actuele kwestie aansnijden. Immers, zijn argumenten
hebben allemaal zoiets van: dat is ook wel waar. Er is echter nog iets anders
aan de hand wat hij hiermee omzeilt.De heer Schaap (VVD):De heer Schuurman heeft het over technisch versus biologisch. Biologisch
is echter ook technisch: er wordt volop geploegd en geschoffeld, ik heb het
voorbeeld zo-even genoemd.De heer Schuurman (ChristenUnie):Dan begrijpen wij elkaar niet. Laat ik dan ook een voorbeeld noemen en
niet dat van het schoffelen, want het lijkt mij heel verstandig om te blijven
schoffelen.De heer Schaap (VVD):Mij niet.De heer Schuurman (ChristenUnie):Laten wij het probleem nemen van de octrooiering, de patentverlening.
Wij doen dit in de Delftse techniek. Waarom? Omdat uitvindingen hoog gewaardeerd
worden: wij hadden het niet. Dit gaat in tegen een bepaalde tendens van nivellering
in de anorganische natuur. Daarom waarderen wij het hoog. Als wij de patentering
overbrengen naar bijvoorbeeld organismen die via de transgenese zijn omgezet
en wij passen dezelfde criteria toe, dan wordt er een enorme, fundamentele
fout gemaakt: de wetten van het anorganische, die gericht zijn op nivellering,
verschillen van de wetten biotische, die gericht zijn op differentiatie. Als
je dezelfde techniek van de patentering van de anorganische natuur overplaatst
naar de biologische technieken – wat mij betreft mag dat –
dan creëer je een probleem dat je iedere keer weer tegenkomt.De heer Schaap (VVD):Hierin verschillen wij behoorlijk van mening. Juist door patentering,
door octrooien, maar ook door kwekersrecht stimuleer je bedrijven om flink
te investeren in de technologie en help je dus de wereld vooruit.De heer Schuurman (ChristenUnie):Het is prachtig. Kwekersrecht hoort precies bij het biologische. Dat is
namelijk gericht op de differentiatie. Patentering, hoe je het ook wendt of
keert, is echter gericht op nivellering en gaat daarmee in tegen de differentiatie
van de levende werkelijkheid. Dat is niet alleen een emotioneel verzet, al
komt dat er misschien wel bij. Ik houd niet erg van dat argument, want ik
vind dat je echt argumenten moet hebben: emoties wil ik er graag buiten laten.
De wetten voor het anorganische verschillen zo sterk van die van de biotische
werkelijkheid, dat wij een fundamenteel probleem hebben. Wij moeten dit niet
met emoties afdoen.De heer Schaap (VVD):Ik doe dat niet met emoties af, ik waarschuw juist voor emoties. Een eenvoudige
kweker – ik kom zelf uit de aardappelwereld – kan zich met eenvoudige
technieken redden. Zodra je hierbij hoogstaande technologieën wilt gebruiken,
haakt de kweker af en kom je er met kwekersrecht ook niet meer uit. Dat de
industrie en de chemische bedrijven hierbij ondersteunend werk verrichten
door op dit gebied allerlei technologieën te ontwikkelen en zo de kwekerij
te ondersteunen, juich ik toe. Dat daarbij patenten of octrooien worden gebruikt,
lijkt mij vrij logisch. Immers, dat beschermt de industrieën juist, zodat
men ook diepte-investeringen kan doen.De heer Schuurman (ChristenUnie):De investeringsproblematiek is inderdaad een punt waarop ik de heer Schaap
wil bijvallen: hiervoor moet een oplossing gevonden worden. Wij moeten echter
inzien dat patentering van dode dingen overgeplaatst op levende dingen, de
levende werkelijkheid schade aanbrengt. Laten wij het voorbeeld noemen van
een boom uit India die gepatenteerd is omdat hij sap oplevert. Hiermee treedt
een probleem op in de levende werkelijkheid die vele mensen schaadt in plaats
van dient, wat patentering wel zou moeten doen.De heer Schaap (VVD):Dat is iets waarop wij wellicht nog eens dieper op zouden moeten ingaan.
In algemene zin beschouw ik het verlenen van octrooien of patenten echter
als een goede kans voor het verder helpen van ook de gewone veredeling. Ik
deel niet zomaar de angst voor wat de heer Schuurman "nivellering" noemt.
Immers, volgens mij zijn hierin ook een element van verrijking. Wellicht praten
wij niet over dezelfde wereld. Er komen echter nog meer prikkelende stellingen.Een ander argument om verzet aan te tekenen, is het zo bangelijk gebruikte
voorzorgsprincipe. Nu kun je vanwege aantoonbare risico's een ontwikkeling
aan zware toetsen of gedegen vergunningseisen onderwerpen. Ik stelde al dat
genetische modificatie tot nog toe weinig meer dan veronderstelde of gevreesde
negatieve gevolgen in beeld heeft gebracht. De voorzorg is tot nog toe gevoed
door verbeeldingskracht. Als er niet meer ingebracht kan worden, vervalt het
voorzorgsprincipe tot een absurditeit. Dit is des te erger als de evidente
voordelen van deze techniek door een gedreven voorzorg uit beeld worden gehouden.
Als het aantoonbare risico leegloopt, rest er weinig dan het ontkennen of
bagatelliseren van de voordelen. Dit gebeurt veelvuldig. Wordt er daarom herhaald
gesteld dat de veredelingswinst ook op klassieke wijze kan worden bereikt?
Zelfs als dat zo zou zijn, blijft de vraag waarom een intussen niet gevaarlijk
gebleken techniek moet worden tegengehouden.Ik krijg intussen het bange gevoel dat er ook andere motieven meespelen
bij de tegenstanders. De winst die met deze technieken kan worden behaald,
wordt namelijk zelf verdacht gemaakt. Met deze winst komen ook verdachten,
daders in beeld. Het wordt een spel ad hominem, het spel van het discutabel
maken van de tegenstander. Verdachtmakingen van degenen die aan of met deze
technieken werken, zijn bedenkelijk. Zo zou genetische modificatie worden
doorgezet uit winstbejag van grote multinationals; deze technologie bevordert
de versterking van het machtsmonopolie van grote concerns. Ook zou er een
geforceerd einde worden gemaakt aan de bestaansbasis van het kleine gezinsbedrijf
of de rurale landbouw. Kortom, deze techniek past weer in de aloude complottheorie.
Deze wordt gebruikt ter rechtvaardiging van de aanklacht vanwege de slachtoffers
van de complotten, de agrariërs in algemene zin en de kleine boeren in
de derde wereld in het bijzonder. Het voorzorgsprincipe dient dus ook ter
redding van deze slachtoffers. Rechtsbescherming van de leveranciers van deze
technologie maakt het alleen maar erger. De heer Schuurman wordt bediend!Dat gemodificeerde rassen onder het kwekersrecht vallen en dit uitgangsmateriaal
dus moet worden aangekocht, is echter niets nieuws. Dat geldt ook klassiek
veredelde rassen. Een zo gebruikte voorzorg omzeilt steekhoudende argumenten
tegen genetische modificatie. Echt slachtoffer zijn de grote voordelen, zoals
milieuwinst, besparing op pesticiden, resistenties tegen ziekten, kwaliteitswinst
van de producten en wat niet meer, evenals degenen die van deze voordelen
kunnen profiteren. Anders gezegd, vervang de benadering met een onzinnige
voorzorgsdiscussie zo snel mogelijk door een gedegen risicobenadering. Breng
de discussie dus in een sfeer van kans en gevolg, en breng aan de gevolgzijde
ook het risico van niet-gebruik van de biotechnologie in beeld.Het is nodig nog even door te gaan op het argument dat de biotechnologie
een zaak zou zijn van grote concerns, dit ten koste van de kleinere bedrijven
en traditionele veredelaars. De biotechnologie begon veelal in een veelheid
van kleine, innovatieve bedrijven, vooral ook in Nederland. Het zijn juist
de uiterst zware toelatingsprocedures en de hoge kosten van het ontwikkelen
van verkoopbare rassen die de grote ondernemingen hebben bevoordeeld. Tel
daar nog grote onzekerheden bij, zoals het voortdurend opleggen van nieuwe
voorwaarden; geen wonder dat de ontwikkeling van deze technologie richting
grote, kapitaalkrachtige ondernemingen wordt gestuurd. Niet de technologie,
maar overheid en actiegroepen bevoordelen de concerns. Het taboe speelt de
grote concerns in de kaart. Dit berokkent ook de veredelingsbedrijven in Nederland,
toch een bakermat van deze technologie, grote schade. Onze vooraanstaande
plaats in de plantenveredeling wordt bedreigd. Het is dus geboden om oorzaak
en gevolg goed uiteen te houden. Eenvoudiger procedures en een
positievere houding tegenover de biotechnologie komen niet alleen mens en
milieu ten goede, maar zijn ook een economisch belang voor Nederland. De VVD-fractie
wil er bij de minister nog eens op aandringen om zich in te spannen voor soepeler
procedures voor de biotechnologie. Graag ontvang ik haar reactie hierop.Ik vraag vervolgens aandacht voor een typisch Nederlands criterium voor
het benaderen van allerlei kwesties: de principiële houding. Het was
opmerkelijk hoe tijdens de expertmeeting de deskundige uit de biologische
landbouw zich opstelde inzake cisgenese. Uiteindelijk bleek een principiële
of fundamentele opstelling doorslaggevend te zijn voor de beoordeling van
deze toch echt ongevaarlijk te noemen techniek. Voor een dergelijke stellingname
doet inhoudelijke argumentatie niet echt ter zake. Bij de principiële
stellingname vraag ik mij altijd eerst af: welk principe dan? Vaak gaat de
inhoud niet veel verder dan het hoe dan ook niet willen van iets en het vervolgens
verpakken daarvan in een plechtig statement. Een riskant kenmerk van het debatteren
vanuit principes is het afkappen van de discussie nog voor deze is begonnen.
Dit is weinig vruchtbaar. Laat mij dit afdoen met een filosofisch hoogstandje:
principes zijn stellingen waarmee je een enkele keer wel mag beginnen, maar
waarmee je nooit moet eindigen. Het is vruchtbaarder de discussie niet te
richten op wat onwrikbaar in den beginne is, maar deze te concentreren op
de mogelijke gevolgen van menselijk handelen, de schadelijke zowel als de
gunstige.Biotechnologie heeft onmiskenbaar voordelen. Genetische modificatie vormt
een waardevolle aanvulling op de klassieke veredeling. Van nadelen of gevaren
blijkt weinig. De landbouw die geen gebruik wil maken van deze technieken
kan voldoende worden geïsoleerd van de teelten waarin wel genetische
modificatie wordt toegepast. Hoewel ik niet goed kan begrijpen waarom de zogenaamde
biologische landbouw geen gebruik wil maken van deze techniek, dit gelet op
de winst voor mens en milieu, kunnen de landbouwkundige praktijken vreedzaam
co-existeren. De mogelijkheden van genetische modificatie en daaraan verwante
technieken komen vooral die gebieden ten goede waar de landbouw onder hevige
druk staat door plantenziekten, plagen en gebrekkige fysieke teeltomstandigheden.De heer Willems (CDA):De uitspraak van de heer Schaap dat hij niet kan begrijpen waarom men
niet met deze nieuwe techniek wil omgaan, doet mij denken aan de uitspraak
van die boer die op het kerkhof ligt en op wiens grafzerk staat: "Hier leit
boer Pieter en zijn knechts, hij had gelijk, hij kwam van rechts." Het is
toch wel duidelijk dat in de samenlevingen om ons heen een hoop zorg is rond
deze techniek, terecht of onterecht. Nu zegt de heer Schaap dat hij niet begrijpt
waarom deze techniek niet gebruikt wordt. Ik begrijp dat best: dat is omdat
de technologen heel sterk bezig zijn geweest om wel de voordelen van de technologie,
maar niet de maatschappelijke acceptatie en de inbedding in de samenleving
ter harte te nemen.De heer Schaap (VVD):Dat daaraan meer aandacht had moeten worden gegeven, is evident. Er is
onder het publiek veel zorg over deze technologie aangewakkerd. Als deze eenmaal
rondwaart en als de verdachtmaking de overhand krijgt, zitten de voorstanders
van deze technologie constant in de verdediging. Er is een sfeer gecreëerd
dat dit niet mag en niet kan. Vervolgens hebben degenen die de biologische
agrarische methoden gebruiken, geconstateerd dat wij dit maar niet moesten
doen. Andere onnatuurlijke technieken, zoals ploegen en schoffelen, mondiaal
gezien levensgevaarlijke technieken, worden wel rustig gebruikt. Ik vind dat
een beetje irrationeel. Daarom is mijn stelling: laat ze vreedzaam co-existeren.
Wat mij betreft tolereren wij de biologische landbouw. Omgekeerd zou dat ook
rustig kunnen. Het probleem is dat dit nu net niet gebeurt.Voorzitter. Zoals ik zei, kan deze techniek vooral in gebieden waar de
landbouw onder hevige druk staat, erg behulpzaam zijn in de land- en tuinbouw.
Ik denk hierbij vooral aan grote delen van Afrika en Azië. Het terugdringen
van het overvloedige gebruik van bestrijdingsmiddelen, dan wel het aanbieden
van uitgangsmateriaal dat grote resistentie heeft tegen ziekten en plagen
is een van de beste vormen van ontwikkelingssamenwerking. Ik zou de minister
dan ook willen uitdagen om het beleid rond de genetische modificatie aanmerkelijk
te versoepelen. Ik hoop dat zij zich daarvoor ook in het verband van de Europese
Unie wil inspannen.De heer Schuurman (ChristenUnie):De heer Schaap heeft het voor elkaar gekregen om mij tot slechts twee
interrupties te bewegen. Dat is niet zozeer omdat ik het niet sterk oneens
met hem ben, maar omdat hij heel veel dingen niet zegt. Hij heeft bijvoorbeeld
helemaal niet gesproken over de ethiek van de technologie. Kent hij dat vak
niet?De heer Schaap (VVD):Jawel hoor.De heer Schuurman (ChristenUnie):Dit is bij uitstek een vak dat zich aandient als zich nieuwe technische
ontwikkelingen voordoen. De heer Schaap heeft daarover impliciet gesproken
toen hij het had over filosofen die met stellingen beginnen maar die niet
met stellingen mogen eindigen. Hij zei: er moeten praktische resultaten blijken.De heer Schaap (VVD):Ik had het over principes. Filosofen draag ik een warm hart toe.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik heb de heer Schaap goed begrepen. Eigenlijk trok ik hieruit de conclusie
dat hij in zekere zin een pragmatische ethiek verdedigt. Klopt dat?De heer Schaap (VVD):Ja.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik leg u een actueel voorbeeld voor. De NRC kopte een paar weken geleden:
twaalf bankiers oordelen zichzelf onschuldig; het probleem zat in de computermodellen.De heer Schaap (VVD):Degenen die deze modellen gebruiken, zijn verantwoordelijk.De heer Schuurman (ChristenUnie):Dus u bent het niet met die kop eens?De heer Schaap (VVD):Ik ben het niet eens met die bankiers.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik ook niet. De goegemeente accepteert zo'n kop zo maar zonder te zeggen:
maar bankiers, u bent toch verantwoordelijk voor de computermodellen en als
zij niet deugen, bent u schuldig.De heer Schaap (VVD):"Schuldig" is een zwaar woord, maar wel verantwoordelijk.De heer Schuurman (ChristenUnie):Maar als onverantwoord gedrag zulke grote maatschappelijke gevolgen heeft,
moet je niet bang zijn om het zware woord "schuld" te gebruiken.De heer Schaap (VVD):Akkoord.De heer Schuurman (ChristenUnie):Zij zijn het ook allemaal tegelijk. Dat maakt het voor de eenling onder
de bankiers wat "soepeler". Hier hebt u een gigantisch probleem in deze crisistijd
waaruit blijkt dat het optimisme met betrekking tot computermodellen vertaald
naar biotechnologische producten en technieken, ons behoorlijk duur kan komen
te staan. Wij weten dat inmiddels wereldwijd.De heer Schaap (VVD):Ik ben het helemaal met u eens.De heer Schuurman (ChristenUnie):Dan komen wij een stap verder.De heer Schaap (VVD):Met theoretische modellen moet je buitengewoon voorzichtig zijn. Als wij
een discussie voeren over de vraag wat er met het klimaat gebeurt, dan hoort
u mij allemaal akelige kreten over modellen slaken. Modellen zijn echter theoretische
raamwerken. Zij zijn dus wat anders dan zeer concrete technische uitvindingen
die je kunt toepassen en dus direct op de gevolgen kunt toetsen.De heer Schuurman (ChristenUnie):Het interessante is dat er "modellen" stond. Als er "computermodellen"
had gestaan, dan waren de ogen misschien eerder open gegaan. Het waren computermodellen
en daarvoor zijn mensen verantwoordelijk. Het zijn geen theoretische constructies.
Het zijn praktisch hanteerbare modellen waarmee wij op grote schaal bedrogen
zijn uitgekomen; op wereldschaal.De heer Schaap (VVD):Daar kom je regelmatig bedrogen mee uit. Als het model als een fictieve
realiteit wordt gehanteerd, dan kom je daar bedrogen mee uit, dat klopt.De heer Schuurman (ChristenUnie):Maar kunt u zich voorstellen dat je met dit voorbeeld, dat je met vele
voorbeelden van vormen van technologie kunt vermenigvuldigen, een veel evenwichtiger
beschouwing houdt dan dat je alleen zegt: wij moeten de techniek vooruit zien
te brengen en af en toe een beetje bijsturen? Er is misschien toch iets meer
aan de hand dan alleen dat.De heer Schaap (VVD):In de medische wetenschap doen wij niet anders. Wij zijn er allemaal heel
blij mee. Ik zou bij plantveredeling ongeveer van hetzelfde, in dit geval
optimisme, willen uitgaan. Er kan meer met techniek en technologie. Ik heb
echter wel gezegd dat er een risicoanalyse moet worden gemaakt om na te gaan
of iets verantwoord is of niet; de kans dat iets misgaat in relatie tot de
gevolgen. Ik wil daarbij niet alleen de schadelijke gevolgen in beeld brengen,
maar ook de positieve. Met genetische modificatie zijn de positieve gevolgen
van de toepassing bijna geheel uit beeld verdwenen.De heer Peters (SP):Mevrouw de voorzitter. De heer Schaap heeft gezegd dat de toelating simpeler
en eenvoudiger kan. Er is ook gesproken over de medische situatie. Ik zou
de toelating van genetisch gemodificeerde producten en überhaupt dit
terrein kunnen vergelijken met de registratie van geneesmiddelen. Maar voor één
kleine rubriek in de geneesmiddelen hebben wij een zogenaamde short trackmethode,
waarbij je toestaat dat dergelijke producten wat eenvoudiger beoordeeld worden,
bijvoorbeeld producten voor zeldzame ziekten, weesgeneesmiddelen. Bent u werkelijk
van plan om de lijst van noodzakelijke testen die men moet inleveren bij een
registratie van een genetisch product, te verkorten, maar af te wachten of
er iets gebeurt en de verplichting tot post marketing surveillance maar wat
"rustig" te stellen? Is dat werkelijk uw mening?De heer Schaap (VVD):In de medische wereld kan ik het niet beoordelen. Dat staat te ver van
mij af. Ik constateer alleen dat de biotechnologie daar op grote schaal wordt
gebruikt. In de plantenveredeling zou ik het allemaal veel eenvoudiger willen
maken, dat klopt, juist om het kleine bedrijfsleven meer kansen te geven en
om die technologie meer uit handen te krijgen van de paar multinationals die
deze nu in handen hebben gekregen, dus niet genomen.De heer Peters (SP):Als u dat eenvoudiger maakt, dan provoceert u toch dat het voorzorgprincipe
gehanteerd moet worden?De heer Schaap (VVD):Juist niet.De heer Peters (SP):Juist wel, want dat voorzorgprincipe hanteer je als je onvoldoende gegevens
in handen hebt gekregen om te evalueren.De heer Schaap (VVD):Dan ontstaat er een definitiediscussie, maar bij mij luidt het voorzorgprincipe
als volgt: als je niet volledig kunt overzien wat alle mogelijke gevolgen
van iets zijn, moet je er niet aan beginnen. Dat is dodelijk.De heer Koffeman (PvdD):Voorzitter. Ik luister met belangstelling naar het betoog van de heer
Schaap. Hij begon met de opmerking dat er wat minder tegengesteld gedacht
moet worden over de techniek, maar hij roept alleen maar tegenstellingen op
in zijn betoog. Hij verwijt iedereen die kanttekeningen plaatst bij de biotechnologie
een merkwaardig soort gelovigheid. Over wat die mensen kan drijven, haalt
hij alle dooddoeners van stal. Hij komt voortdurend met allerlei tegenstellingen.
Als hij zegt dat de emotie aan de kant van de tegenstanders en de ratio aan
de kant van de voorstanders zit, vraag ik hem hoe het komt dat bij elke introductie
van genetische manipulatie, bijvoorbeeld voor geneesmiddelen of in de landbouw,
emotionele betogen de overhand hebben. Voor de genetisch gemanipuleerde stier
Herman was het opgegeven doel dat daar kanker, aids en reuma
mee genezen zou worden. Er is niet één kanker-, aids- of reumapatiënt
mee geholpen. Dat weet de heer Schaap. Er zijn rationele mensen met die techniek
bezig, vanwaar dan die emotionele betogen? Wij gingen gouden rijst maken om
te voorkomen dat kindertjes in arme landen blind zouden worden. Er is met
die gouden rijst niet één kindje gered van blindheid.De heer Schaap (VVD):Die gouden rijst wordt niet geproduceerd, dus uw betoog gaat wat dat betreft
niet op. De introductie van caroteenrijst is door allerlei acties, zoals van
Greenpeace, tegengehouden. Weet wel wat daar de gevolgen van zijn: grootschalige
blindheid.De heer Koffeman (PvdD):Dus u zegt: de techniek had blindheid kunnen voorkomen, alsof die kinderen
blind werden door gebrek aan genetisch gemanipuleerde rijst.De heer Schaap (VVD):Nee, door gebrek aan caroteen.De heer Koffeman (PvdD):Worden de deficiënties van die kinderen veroorzaakt door ons of door
lokale omstandigheden?De heer Schaap (VVD):U had er ook winterwortels naartoe kunnen brengen. Dat gebeurt niet. Je
kunt hiermee op een gemakkelijke manier in het eetpatroon van die mensen meegaan
om blindheid te voorkomen. Waarom mag dat niet?De heer Koffeman (PvdD):Dus hun problemen worden veroorzaakt door lokale omstandigheden en niet
door mondiale ontwikkelingen die door ons veroorzaakt worden.De heer Schaap (VVD):Hun problemen worden in dit geval veroorzaakt door een verkeerd eetpatroon,
door tekorten aan voedingsstoffen. Dat kan heel gemakkelijk binnen het eetpatroon
worden opgelost door caroteenrijst te produceren. Door allerlei acties, waardoor
gestuurd weet ik niet, maar ik heb een paar suggesties gedaan voor wat er
achter kan zitten, wordt dit voorkomen, en blindheid op grote schaal is het
gevolg.De heer Koffeman (PvdD):Is het uw overtuiging dat degenen die dat product ontwikkelen, werden
gedreven door menslievendheid om blinde kindertjes te voorkomen of denkt u
dat zij gedreven werden door andere motieven?De heer Schaap (VVD):Wat interesseert mij dat. Voor mijn part worden zij gedreven door winst.
Als het resultaat van hun activiteit is dat daarmee een hoop ellende wordt
voorkomen, tel uw zegeningen. Motieven interesseren mij niet zo veel, de gevolgen
interesseren mij.De heer Willems (CDA):Mevrouw de voorzitter. Het is een voorrecht dat wij, na de uitnodiging
of de uitdaging van de minister vorig jaar, na overigens een uitstekende hoorzitting
hier in de Kamer, met een inbreng van veel goede experts, en een goed bezoek
aan Wageningen, dit debat vandaag mogen hebben. Het thema toepassen van genetisch gemodificeerde landbouwproducten is
een belangrijk thema daar waar het gaat om onder meer de toekomstige voedselvoorziening
in de wereld. Dat lijkt een thema ver weg van Nederland, omdat wij dagelijks
onze maaltijd zonder problemen krijgen en wij daarboven als samenleving nog
eens 150 kg voedsel per persoon per jaar weggooien.Het is niet onbegrijpelijk dat waar nieuwe technologieën gebruikt
worden, er een zekere angst is voor de gevolgen. Technologie heeft onze samenleving
veel zegeningen gegeven, ik benadruk dat, ook in de richting van de heer Schuurman.
Maar er zijn ook negatieve gevolgen geweest en terecht is men voorzichtig,
in het bijzonder bij voedsel dat wij dagelijks tot ons nemen.Voor ons geldt echter wel het vraagstuk om er ook in onze wereld voor
te zorgen dat we genoeg voedsel van de juiste kwaliteit kunnen produceren
om niet alleen de huidige 6 miljard mensen te eten te geven, maar ook de te
verwachten 9 miljard in de komende 50 jaar. In het midden van de vorige eeuw
werden veel landbouwbeschermingsmiddelen ontwikkeld die veel goede gevolgen
gehad hebben. Aanzienlijke verhoging van het gebruik van landbouwareaal en
opbrengst per hectare waren daarvan het positieve gevolg, maar inderdaad was
er ook zo nu en dan sprake van negatieve bijeffecten. Ik denk daarbij aan
het geruchtmakende boek "Silent Spring" van Rachel Carson. Recentelijk is
een veelheid aan geschriften verschenen zoals "Genetic Roulette" van Jeffrey
Smith.Het is onmiskenbaar dat waar nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden de neveneffecten
niet altijd volledig worden overzien. Weliswaar is de wetenschap veel alerter
op het onderzoeken van neveneffecten. Denk aan het ontwikkelen van geneesmiddelen.
Ik meen niet dat we die ontwikkelingen willen stopzetten.Nu doet zich de nieuwe technologie genetische modificatie voor, waarbij
we ons vandaag beperken tot de genetische modificatie van planten. Deze methode
wordt wereldwijd toegepast bij het modificeren van zaden voor mais, soja,
katoen en koolzaad. Vooral in de VS, Zuid-Amerika, China, India en Zuid-Afrika
wordt deze technologie al breed toegepast, resulterend in producten die ook
in Europa worden gebruikt in veevoeders en bij industriële toepassingen.
De groei van het wereldwijde areaal bedroeg in 2006 ongeveer 10% per
jaar en bestrijkt nu 102 miljoen hectare. Zijn bij de minister aantoonbare
ongelukken met gg-gewassen bekend?In Europa wordt deze technologie alleen nog maar toegepast bij gg-mais
in landen als Spanje,Tsjechië en op kleine schaal in Frankrijk. Wij hebben
dit debat in onze Kamer om te zien onder welke condities we met deze technologie
in Nederland verder kunnen. Voordat we zullen spreken over de pro's en contra's
van de diverse technologieën wil ik met de minister spreken over de inhoudelijke
kant van de zaak. Ik schets daarbij drie visies op het omgaan met de natuur,
te weten de visie van het antropocentrisme, van het ecocentrisme en van het
theocentrisme. Bij het antropocentrisme wordt intrinsieke morele waarde toegekend
aan de mens en zijn de planten en de dieren ondergeschikt aan de mens. Bij
deze visie past dat men gm ruimhartig toelaat, in het bijzonder bij de landbouw.
Bij de ecocentrische visie heeft de natuur een intrinsieke waarde en hierbij
past dat men over het algemeen gm niet wil toepassen. Bij de theocentrische
visie wordt verstaan dat alles van God komt en dat om die reden de schepping
onderhouden moet worden en gerepareerd als de mens die schade
berokkent. Onze fractie kan zich grotendeels vinden in deze theocentrische
visie. Daarbij zij opgemerkt dat de wetenschap en de technologie ons veel
zegeningen hebben gebracht gedurende de laatste decennia. Wij zullen de technologische
ontwikkelingen echter kritisch moeten blijven volgen.Mijn vraag aan de minister is of de regering zich door een van deze drie
visies aangesproken voelt en, zo ja, door welke. Ik sluit niet uit dat meerdere
visies mogelijk zijn, maar tot op dit moment heb ik via de literatuur slechts
deze drie visies ontdekt voor de hoofdlijnen van het huidige debat. Voorts
wil ik de minister vragen hoe zij in het algemeen in samenwerking met de drie
relevante ministeries, te weten LNV, VROM en EZ, met deze ingewikkelde materie
omgaat. De visie die aan dit debat ten grondslag ligt, speelt een rol, maar
tegelijkertijd betreft het onderwerp ook andere terreinen dan alleen dat van
de landbouw. Ofte wel: is er goed overleg? Ik kom daar zo dadelijk nog op
terug wanneer wij spreken over de octrooiregelingen rond gg-gewassen.Ik kom nu te spreken over de diverse technologieën die gebruikt worden
in de landbouw. Ik doel dan op: transgenese, cisgenese en de klassieke veredeling.
Er zijn duidelijk nog meer nieuwe technologieën, maar ik kom daar later
op terug. Bij transgenese bestaat het proces van moleculaire verandering uit
het inbrengen van een gen uit een andere soort dan de bewuste plantensoort
teneinde het product te verbeteren, bijvoorbeeld het meer resistent maken
tegen ziekte of het bereiken van hogere producten in droge gebieden.Bij cisgenese, een Nederlands concept, bestaat het proces uit het inbrengen
van een gen uit dezelfde soort, om bijvoorbeeld een andere aardappelsoort
te krijgen dan die in Nederland wordt gekweekt. Bij klassieke veredeling is
sprake van het kruisen van rassen teneinde tot een beter ras te komen langs,
wat genoemd wordt, de natuurlijke weg. Ik begrijp dat het verschil in eindproduct
tussen cisgenese en klassieke verdeling principieel nihil is en dat door cisgenese
veel sneller en veel zuiverder gewerkt kan worden. Graag hoor ik de visie
van de minister op het vermeende verschil of de overeenkomst tussen de laatste
twee technologieën. In hoeverre worden beide laatste technologieën
voluit gesteund door het ministerie? Om de woorden van de heer Jens van Biologica
tijdens de hoorzitting te gebruiken: "Misschien moet er een nieuwe vorm van
co-existentie komen tussen biologisch landbouw en gg-gewassen waarbij men
meer van elkaar leert in plaats van de technieken tegenover elkaar plaatst."
Voorts wil ik de minister vragen of er ontwikkelingen zijn die de zogenaamde
cisgenese in Europa onder de aandacht brengen als zijnde een technologie die
uitgebreidere toepassing rechtvaardigt, gegeven de fundamentele kijk op gg-gewassen.Mevrouw de voorzitter. Ik wil nog graag even stilstaan bij een aantal
conclusies, recentelijk getrokken door COGEM, Commissie Genetische Modificatie.1. De gg-gewassen worden alleen toegelaten als de risico's voor mens en
milieu verwaarloosbaar klein zijn. Geen enkel gewas of voedselproduct wordt
zo uitvoerig getest op veiligheid als de gg-gewassen en het gg-voedsel.2. Het inbouwen van resistenties tegen ziekten en plagen kan grote milieuvoordelen
bieden, zowel voor ontwikkelingslanden als voor Westerse landen. 3. De thans op de markt zijnde gg-gewassen mais, soja, koolzaad en katoen
zijn zowel vanuit economisch als milieuoogpunt nauwelijks interessant voor
de Nederlandse landbouw.4. Er worden gg-gewassen ontwikkeld die mogelijk wel interessant zijn
voor de Nederlandse landbouw, zoals gg-aardappelen, de amylose vrije aardappel
en de phytophthorase immune aardappel.5. Het Nederlandse veredelingsbedrijfsleven is tot op heden terughoudend
geweest ten opzichte van genetische modificatie. Mede gezien de internationale
ontwikkelingen lijkt zich een voorzichtige ommekeer aan te dienen. Veredelingsbedrijven
zullen ten aanzien van genetische modificatie hernieuwd positie moeten kiezen.
Hun keus zal sterk beïnvloed worden door het Europese en Nederlandse
beleid.Ik kom daarmee op een gedeelte dat gaat over de sociale inbedding of de
maatschappelijke acceptatie van gg-gewassen. Het debat in Nederland wordt
al ruim twintig jaar gevoerd. Zie ook het interessante boekwerkje van Philip
van Lelyveld "Schorpioenen in de mais" dat in vogelvlucht een aardig beeld
geeft van het debat: een debat dat veeleer gevoerd wordt langs de eerder geschetste
lijnen van de ecocentristische visie en de antropocentristische visie. Veeleer
is sprake van een zich terugtrekken op de vesting van deze wereldvisies.Wij vragen ons af hoe deze discussie verder gevoerd moet worden. Het lijkt
de afgelopen tijd veel meer te gaan over de technologie dan over het product.
De eigenlijke vraag is: hoe organiseren wij met elkaar de discussie over duurzaam
produceren en duurzaam consumeren en welke randvoorwaarden gelden er om te
kunnen oordelen? En: hoe maak je die objectief, zodat er vertrouwen is bij
de consument en de producent om de stap te zetten? Daarbij is van belang openheid
over risico's en de vraag hoe je met risico's omgaat. Een voor honderd procent
risicovrije samenleving is er niet. Uiteraard moet daarop volgend de wet-
en regelgeving worden aangepast. Vaak wordt in deze zaak de discussie over
risico's en het inperken daarvan verstoord door de dogmatische discussie rond
voors en tegens. Onze fractie denkt wel dat de tijd rijp is om via een soort
open debat, zoals wij dat hier hebben, en gevoed door informatie van voor
en tegenstanders – denk aan de hoorzitting – tot de juiste afweging
te komen. Dit debat vandaag zet daartoe een goede stap. Wij spreken de wens
uit dat wij de regering ook later een handreiking kunnen doen om binnen de
juiste kaders een weg voorwaarts te vinden.Van belang zijn echter de volgende overwegingen: 1. Hoe kunnen we beter
de consument bij een en ander betrekken, voor zover de Staten-Generaal die
rol al dan niet vervult? 2. Kan gewerkt worden aan vereenvoudiging van de
vergunningen om ook het mkb een grotere rol te laten spelen? 3. Hoe te voorkomen
dat Europa op wereldniveau zichzelf verder buitenspel zet? 4. Dit debat dient
in EU-verband een vervolg te krijgen en mogelijkerwijs moet er gezien de grote
verlamming die er op dit gebied binnen Europa bestaat meer ruimte komen voor
lokale verantwoordelijkheden. Deelt de minister deze opvattingen en is zij
bereid om binnen Europa te streven naar meer vrijheid voor lidstaten? Het
zal de minister immers bekend zijn dat er in Europa en bij de andere lidstaten
zeer divers wordt gedacht over deze materie.Voorts doet zich de vraag voor of de consument niet moet kunnen blijven
kiezen. In de komende jaren zal naar verwachting het aantal
geëtiketteerde gg-voedselproducten in de winkelschappen toenemen. De
overheid staat dus voor de uitdaging om de kloof tussen enerzijds maatschappelijke
acceptatie en publieke perceptie en anderzijds feitelijke veiligheidsrisico's
en handhavingmogelijkheden van de overheid te overbruggen.Ik neem het voorbeeld van sojaolie geproduceerd van genetisch gemodificeerde
soja. Ik begrijp dat in dit laatste geval een EU-werkgroep bestudeert of dergelijke
planten wel als genetisch gemodificeerd aangemerkt moeten worden. Als de planten
wel als genetisch gemodificeerd aangemerkt worden, wordt bezien of de toelatingsprocedure
niet aanzienlijk vereenvoudigd kan worden. Dat laatste zou voor het mkb een
enorme lastenverlichting betekenen. Ik doel dan met name op een productbenadering
in plaats van de huidige ketenbenadering. Wij nemen elkaar nu in het ootje
als wij identieke eindproducten verschillend gaan benoemen. Wat is de visie
van de minister hierop?Ik kom op de vragen rond octrooirecht en kwekersrecht. Op dit moment is
het mogelijk om voor een nieuw genetisch gemodificeerd product een octrooi
aan te vragen. Er bestaat echter de indruk – aangetoond in diverse studies –
dat het octrooisysteem de technische vooruitgang in de plantenveredeling niet
zou bevorderen. Patenteren heeft als nadeel dat de kennis beperkt blijft bij
een klein aantal producenten. Is de minister met onze fractie de mening toegedaan
dat zogenaamde opensourcing moet worden gestimuleerd om ervoor te zorgen dat
de kennis zo breed mogelijk wordt ontwikkeld? De vraag is dan ook of de bestaande
internationale regeling van intellectuele eigendomsrechten in het kader van
het TRIPS-verdrag (trade related aspects of intellectual property rights)
daarvoor ook ruimte biedt.Ik kom op de ontwikkeling op het gebied van genetisch gemodificeerde gewassen
die in Nederland op de middellange termijn slechts van belang kan zijn, te
weten de ontwikkeling van de phytopthoraresistente aardappel. Zoals ook in
het COGEM-rapport "Perspectieven van genetisch gemodificeerde gewassen voor
een duurzame landbouw" is gesteld, is dit een van de weinige ontwikkelingen
die voor Nederland van belang zijn. Via cisgenese kan aan de aardappel een
gen worden toegevoegd dat de aardappel tegen deze schimmel beschermt. Dit
zou het totaalverbruik van landbouwbeschermingsmiddelen in Nederland met de
helft kunnen terugdringen. Mijn vraag aan de minister is of deze ontwikkeling
voldoende ondersteund wordt om binnen afzienbare tijd commercieel en maatschappelijk
geaccepteerd te worden.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik keer terug naar de patentering. Ik ben blij dat de heer Willems daar
kritische vragen over stelt. Misschien kunnen wij een stapje verder komen.
Is hij het met mij eens dat dit te maken heeft met de fout die heeft plaatsgevonden
door patentering van technische uitvindingen in de Delftse zin toe te passen
op biotechnologische constructies in de Wageningse zin? Men heeft het vanzelfsprekend
gevonden om de lijn door te trekken, terwijl er een principiële grens
mee is overschreden. Daar komen de problemen uit voort.De heer Willems (CDA):Ik ben niet de mening toegedaan dat dit een verschil tussen Delft of Wageningen
is. Patentering kan op zichzelf een goede zaak zijn. Er is echter een proces
van regelgeving omheen gecreëerd dat het de patenthouders veel te gemakkelijk
maakt om niet commercieel met de zaak om te gaan. De kennis wordt onvoldoende
verspreid. Met de zeer strenge regelgeving kan slechts een beperkt aantal
bedrijven patenten aanvragen. Ik ben het niet met de heer Schuurman eens dat
dit gerelateerd is aan het anorganische of biologische. Het heeft veel meer
te maken met het construct van de wijze waarop patenten beschermd worden in
deze specifieke situatie. De regelgeving van de overheden is ongelooflijk
zwaar.De heer Schuurman (ChristenUnie):Zou patentering gepaard gaan met grootschalige verspreiding, dan had u
er dus geen problemen mee.De heer Willems (CDA):Inderdaad.De heer Schuurman (ChristenUnie):Dan hebben wij een verschillende benadering. Patentering voorkomt dat
je in de levende werkelijkheid andere levensvormen onder druk zet. In de vakliteratuur
is men het daarover eens: als je het ongelimiteerd toepast, zal dat gepaard
gaan met een verlies van biodiversiteit. Die constatering komen wij in de
vakliteratuur voortdurend tegen. Gelukkig hebben wij genenbanken om datgene
wat verloren dreigt te gaan, weer te beschermen. Als je levende organismen
bedoeld voor voedsel op een grootschalige manier bevoordeelt, sluit je andere
organismen voor voedselvoorziening uit.De heer Willems (CDA):Ik vind het jammer dat de geachte afgevaardigde Schuurman zich bijna obsessief
tegen patenteren opstelt. Patenteren is het probleem niet. De structuur eromheen
laat patenteren in dit geval leiden tot een te beperkte toepassing en dus
tot een te beperkte diversiteit. Veel te weinig bedrijven houden zich hiermee
bezig. Veel te weinig bedrijven kunnen het zich veroorloven om nieuwe producten
aan te vragen en te patenteren. Een gemiddelde aanvraag in Europa kost 7 mln.De heer Schuurman (ChristenUnie):Nog één keer. Patentering is prachtig als het gaat om anorganische
techniek, als wij dode materie vormgeven in technische uitvindingen. Patentering
in de levende werkelijkheid heeft noodzakelijk tot gevolg dat het aloude wijze
kwekersrecht onder druk komt te staan. En de heer Willems is nu juist voor
dat kwekersrecht.De heer Willems (CDA):Ik ben voor het kwekersrecht, maar ik ben niet tegen patenteren. De heer
Schuurman lijkt te zeggen: alleen kwekersrecht en geen patenteren van biologische
producten. Daar kan ik helaas niet in meegaan.Voortbordurend op het terrein van nieuwe ontwikkelingen doen zich nog
een aantal vragen voor over de allernieuwste ontwikkelingen zoals reverse
breeding, agro-inoculatie, geninactivering door DNA-methylering, enten op
genetisch gemodificeerde stammen, oligonucleotiden en gerichte mutagenese
met homologe recombinatie. Het zijn nieuwe technologieën, soms nog in
de kinderschoenen, waarbij het onderscheid tussen genetische modificatie en
andere plantenbiotechnologische technieken steeds kleiner wordt. De COGEM adviseert op technisch-wetenschappelijke gronden om de producten
van verschillende van deze technieken als niet-ggo te beschouwen, omdat er
geen veranderingen in het genoom aanwezig zijn en zij gelijk zijn aan conventioneel
verkregen producten. Heeft de regering plannen om ervoor te zorgen dat de
regelgeving hier sterk versoepeld wordt?Met het gegeven dat de ontwikkelingen op het gebied van genetische modificatie
in Europa duidelijk gehinderd worden door de trage besluitvorming in Europa
en dat elders in de wereld men veel adequatere besluitprocessen heeft teneinde
risico's te analyseren, komt bij mij de vraag op of wij niet veel meer met
onze vooraanstaande kennis vanuit bijvoorbeeld Wageningen moeten werken aan
de ontwikkelingen in andere landen. Ik denk daarbij aan Afrika. Binnen de
regelgeving van de VS en China moeten wij daar aan het werk gaan. Er zijn
Nederlandse bedrijven die in ontwikkelingssamenwerkingsprojecten in de landbouw
in Afrika bezig zijn. Deze bedrijven moeten veel meer gestimuleerd worden
om met deze technologieën aan het werk te gaan waar internationale regelgeving
dat toestaat.De heer Schaap (VVD):Gaat u nu iets aanprijzen wat op het ogenblik al op een redelijke schaal
gebeurt? Nederlandse bedrijven wijken al naar Azië uit om aldaar de technologie
verder te ontwikkelen en daar ook de winst te laten liggen.De heer Willems (CDA):Ik wil dat de kennis hier behouden blijft. Wij moeten voorkomen dat wij,
doordat wij de bedrijven niet stimuleren, de kennis zien weglopen. Als bedrijven
in Europa niet veel kunnen doen met hun kennisontwikkeling, willen wij dat
ze er elders wat mee doen. Wij moeten voorkomen dat wij in Europa zover achterlopen,
dat bedrijven en zelfs onze kennisinstituten Nederland verlaten. Wij moeten
voorkomen dat goede wetenschappers alleen in Amerika of in China willen werken.De heer Schaap (VVD):U gaat er daarbij vanuit dat, als wij hier wat soepeler worden, de kennis
kan worden teruggehaald naar Nederland.De heer Willems (CDA):Ja.De heer Schaap (VVD):Akkoord, dan zijn wij het eens.De heer Willems (CDA):Is de minister van mening dat Nederland voldoende middelen besteedt aan
fundamentele research op dit gebied, alsmede middelen die de kennis doet delen
met het algemene publiek? Wij zien met belangstelling de antwoorden van de
minister tegemoet.De heer Peters (SP):Voorzitter. Biotechnologie in de landbouw is geen makkelijk onderwerp,
zeker niet wanneer wij het koppelen aan toelating van genetisch gemanipuleerde
plantensoorten voor voedsel of als diervoer. De termen ja, mits en nee, tenzij
zullen direct of indirect klinken in dit debat. Biotechnologie is ook spannend.
Mijn fractie wil het met de minister hebben over voor- en nadelen, over alternatieven,
over technische zaken zoals cisgenese en transgenese, en over maatschappelijke
en ethische aspecten, en eindigen met de handhaving.Als de aardappelschimmel mondiaal jaarlijks 10 mld. aan kosten en verloren
gaan van gewas veroorzaakt, en je kunt bijvoorbeeld een genconstruct afkomstig
van een aardappel uit de Andes, bestand tegen Phytophthora infestans, monteren
in het aardappeltype dat je wilt kweken, er zijn geen nadelige effecten op
korte en lange termijn van deze ingreep te vinden, en de overige eigenschappen
van de oorspronkelijke aardappel blijven overeind, dan is deze vorm van cisgenese
een succes en mijn inziens vallend in de categorie Nee, tenzij, omdat wij
van tevoren zoveel controles hebben uitgevoerd. Dan nog dient in de post-marketingperiode
nagegaan te worden of er verandering van de genetische en fenotypische eigenschappen
plaatsvindt. Idealiter hoort het patent geschonken te zijn aan de kwekers,
zonder een monopoliepositie van een enkele firma. De risicoanalyse en afweging
tussen de voor- en nadelen horen gepaard te gaan met een kolossale vermindering
van het gebruik van gewasbestrijdingsmiddelen of pesticiden. Daartoe bestaan
bij deze aardappelmodificatie ongetwijfeld mogelijkheden. Hier zal ook het
voordeel van milieubescherming kunnen optreden. Als ook nog bewezen kan worden
dat het overwaaien en de verspreiding van een dergelijk gg-gewas niet plaatsvinden,
ben ik de eerste om de gesubsidieerde onderzoeker en de subsidieverlener te
feliciteren.Het is dus een spannend onderwerp. Voor alle duidelijkheid: we hebben
zo'n aardappel nog niet. Onderzoek vindt wel plaats in het DuRPh-project in
Wageningen. In vergelijking met de klassieke plantenveredeling zijn dan een
aantal stappen overgeslagen bij het bereiken van het gewenste eindproduct.
Je zou botweg kunnen zeggen dat het overslaan van stappen verspilling heeft
voorkomen. Ik ga straks wat nauwkeuriger op deze vorm van genetische modificatie,
cisgenese, in.Andere voordelen waarnaar gestreefd kan worden met behulp van gg-gewassen
zijn het gebruik in gebieden met droogte, in zoute gebieden, gebieden met
lage bodemvruchtbaarheid of een hoge zuurgraad. Gebieden worden dan ontsloten
waar nu niets of weinig kan worden verbouwd, tot heil en profijt van de mensen,
de dieren en de planeet. Tot de nadelen behoren resistentievorming en dus
het verloren gaan van het gewenste effect. Daarnaast monopolieposities, omdat
de marges voor kleinere biotechnologiebedrijven niet groot genoeg zijn. Ze
gaan, derhalve, ten onder of worden overgenomen door de monsantos.Het voordeel van opbrengstverhoging wordt vaak als argument gebruikt voor
het doorslaan van de balans ten gunste van gg-gewassen. Daarbij worden "Roundup
Ready"-gewassen als een succesverhaal naar voren gebracht. Round up is een
onkruidbestrijdingsmiddel. De werkzame stof glyfosaat blokkeert in planten
enzymproductie. Alle niet-resistente planten worden gedood. Het middel wordt
vaak aangeboden en gebruikt in combinatie met soja-, tarwe- en maisvariëteiten
die met genetische modificatie resistent zijn gemaakt tegen glyfosaat. Hierdoor
ontstaat er gewasproductieverhoging. Maar conservatietillage, een grondbewerking
waarbij standaard de vruchtbare bovengrond minimaal wordt verstoord, samen
met betere bemesting heeft in Brazilië zonder gg-gewassen gezorgd voor
een gestegen sojaoogst tot 2,5 à 3 ton/ha. Een bewijs dat management van het gewas opbrengstverhogend heeft gewerkt en niet zozeer invoering
van gg-gewassen.Zijn er alternatieven voor gg-gewassen? Tijdens de expertmeeting in de
EK hebben we een interessant alternatief gehoord van de heer Ruivekamp uit
Wageningen. Hij illustreerde onder andere hoe een gemeenschap op het platteland
van India een verhoogde opbrengst bereikte door biologische pesticiden, gebruik
van zaden, gemengd met gedroogde en gepelleteerde zelfbereide bacteriekolonies,
Bacillis thuringiensis. Hier dus geen sprake van inbouw van genconstructen,
maar gebruikmaking van een door lokale wetenschappers ontwikkelde variant,
die gewassen beschermt tegen insecten. Op de DVD is te zien hoe met kleine
labs op het platteland, soms zelfs bij boeren thuis, zinvolle technologie
binnen het bereik van boeren komt. Zo werd ook een eigen pesticide gemaakt
van een extract van zaden van de "neemboom".Een totaal andere aanpak dus, vergeleken bij het zomaar sproeien van gigantische
hoeveelheden en variëteiten pesticides. Ook moeten wij ons realiseren
dat de klassieke en moderne veredeling een vorm van technologie is die we
nog steeds horen te waarderen en te beschermen.De heer Schaap (VVD):U doet een beroep op huisvlijt, waarbij ook chemische producten worden
ingezet. Hoe weet u of deze producten veilig zijn?De heer Peters (SP):Elke lokale situatie heeft inderdaad een enorme variatie. De veiligheid
is op dezelfde wijze geautoriseerd, maar niet zo vergaand als de voorbeelden
van genetische modificatie. Ook dat geef ik u toe. Overigens is het product
uit het voorbeeld een product dat sowieso al voorkomt.De heer Schaap (VVD):In de natuur komen oneindig veel gifstoffen voor die door en door natuurlijk
zijn en altijd al voorkomen. Als je die in een kleine concentratie opneemt,
zijn ze dodelijk. Van de veredelaars wordt verwacht dat ze alle denkbare risico's
in kaart brengen en tot in lengte van jaren uitzoeken of iets veilig is. Dat
slaat u over door te zeggen: als dit met huisvlijt wordt geproduceerd, kleinschalig –
small is beautiful – dan moet dat kunnen. Ik vind dat nogal roekeloos.De heer Peters (SP):In de landen met een normale vorm van controle, waar het niet zo uit de
losse pols gebeurt zoals u nu schetst, is geen sprake van onveiligheid. Maar
ik geef toe dat het geen proces is dat wij hier zomaar zouden moeten toelaten.
Ik geef dit als een alternatief voor genetische modificatie.Wat is de mening van de minister over deze sociaal-maatschappelijke vorm
van biotechnologie, van toepassing van biologische fertilizers en van biologische
pesticiden en van herbiciden, lokaal geproduceerd naar behoefte van de fytosanitaire
situatie ter plekke? Is zij bereid om onderzoek hiernaar te stimuleren, en
zo nodig te financieren, of gebeurt dit al?Herhaaldelijk worden in dit debat de termen cisgenese en transgenese gehanteerd.
Het lijkt me duidelijk dat deze nog een keer kunnen worden toegelicht. Wij
spreken van transgenese wanneer er genconstructen van de ene soort in de ander
worden gebombardeerd. Bijvoorbeeld: tomaatgenen in die van de aardappel. Cisgenese
is beperkt tot soorteigen genen. Ik meldde al een overigens theoretisch voorbeeld
van genen van de Andesaardappel in die van het bintje. Ik wil vooropstellen
en vaak wordt die vergissing met opzet gemaakt: cisgenese is géén
traditionele veredeling. Van geval tot geval zal beoordeeld moeten worden
of de biotechnologie hetzij van de ene op de andere soort, hetzij binnen de
soort niet gepaard gaat met onzekerheden bij het vermarkten waardoor bijvoorbeeld
de eigen agrarische ontwikkeling stagneert en de winsten grotendeels in de
zak van enkele multinationals belanden. De overheid zou niet moeten investeren
in een landbouwbiotechnologie, tenzij er een dringend publiek belang speelt
waarvoor geen alternatieven voorhanden zijn. Nee, tenzij dus. Bij de toelating
komt het voorzorgsprincipe voor onze fractie helemaal niet te pas. Er dient
uitsluitend toegelaten te worden op basis van een zo volledig mogelijke kennis
en informatie. Hierbij dient duidelijk aangegeven te worden wat wij nog niet
kunnen weten. Cisgenese blijft ruw knip- en plakwerk. Het is inherent aan
de genetische modificatietechniek, of het nu om cisgenese of om transgenese
gaat. Het is niet te voorspellen waar het gen in het genoom terechtkomt. Het
gen kan op een "rustige" plek ingebouwd worden of op een plek terechtkomen
met veel genactiviteit waardoor vroeg of laat onverwachte effecten kunnen
ontstaan. En daar ligt nu juist een groot verschil met traditionele veredeling.
Niet alleen is de uiteindelijke plek op het genoom onvoorspelbaar, maar ook
is de plaats waar het ingebrachte gen terechtkomt altijd een andere dan het
geval zou zijn via traditionele kruising. Bijvoorbeeld: een ingebracht nieuw
ziekteresistentiegen zal zich vrijwel nooit in de buurt van zijn originele
positie invoegen en daardoor onvoorspelbare expressie geven. Tegelijkertijd
draagt het willekeurig invoegen van een gen in het erfelijke materiaal een
risico in zich: eigen genen kunnen uitgeschakeld worden.De heer Willems (CDA):De geachte afgevaardigde Peters heeft het erover dat bij cisgenese het
niet zeker is waar het gen terechtkomt en dat dit bij de klassieke veredeling
wel het geval is. Ik dacht dat het wetenschappelijk gezien precies andersom
was. Bij cisgenese kun je precies het gen inbrengen op de plek waar je het
wilt hebben en bij klassieke veredeling ben je overgeleverd aan een statistisch
proces waarbij het wel of niet kan gebeuren en je een hele variëteit
van mogelijkheden krijgt.De heer Peters (SP):Ik ben het met u eens dat je bij de klassieke veredeling niet kunt voorspellen
waar dat genconstruct of dat partikel precies geplaatst gaat worden maar het
wordt in zijn fenotypische expressie in zijn totaliteit gelokaliseerd op een
natuurlijke plek, terwijl dat bij het bombarderen van het genoom van het later
te gebruiken nieuwe product nog maar afwachten is waar het gen terechtkomt.De heer Willems (CDA):Dan weet je precies waar het terechtkomt.De heer Peters (SP):Nee, absoluut niet. U moet gewoon van mij aannemen dat dit niet zo is.De heer Willems (CDA):Als u dat ook van mij wilt aannemen, dan staan wij quitte.De heer Peters (SP):Nee hoor.De heer Schuurman (ChristenUnie):Wellicht kan ik met een technische oplossing komen waarin beide afgevaardigden
elkaar zouden kunnen vinden. Moet je niet zeggen dat cisgenese het uiteindelijke
resultaat van de veredelingstechniek zoals wij die kennen zou kunnen gebruiken,
maar dat cisgenese kortsluit en het daardoor veel sneller gaat maar er evenzeer
fouten bij kunnen worden gemaakt. Het is dus niet in die zin 100% voorspelbaar,
maar je sluit het wel kort, in de zin dat het aantal jaren voordat je een
nieuw ras hebt of voordat je echte veredeling hebt gerealiseerd, vele malen
wordt bekort.De heer Peters (SP):Dan plaatst u de discussie dus even buiten de plek waar het gen in het
genoom terechtkomt. Ik vind dat prima. Ik zou het nog bouder willen zeggen.
Als wij de evolutie beschouwen als een proces dat heel veel jaren, zelfs miljoenen
jaren duurt, dan kun je zeggen dat al die verspilling van die tussenvormen
bij cisgenese niet optreedt. Bent u het daar mee eens?De heer Schuurman (ChristenUnie):Een beetje.De heer Peters (SP):Mevrouw de voorzitter. Ik vervolg mijn betoog.Bij de beoordeling van de toelating van genetisch gemodificeerde gewassen
in Europa doen zich wat problemen voor. Wij hebben onlangs een waarschuwing
gekregen van de voormalig wetenschappelijk directeur van het Europese Voedselveiligheidsagentschap
(EFSA) in Parma – ik ben overigens door Europese parlementariërs
wel gevraagd om met hen daarnaartoe te gaan als zogenaamd technisch informant
waardoor ik de situatie daar vrij goed ken – over het probleem van het
aantrekken van voldoende deskundigen die meestal in hun vrije tijd gevraagd
worden uitgebreide dossiers te beoordelen. Daarnaast – en persoonlijk
vind ik dat het belangrijkste – geeft hij aan dat er een te grote sturing,
en daardoor inmenging en vertraging van het normale proces plaatsvinden bij
het EFSA door de Europese Commissie in Brussel. Een ander buitengewoon onzalige
ontwikkeling lijkt tegelijkertijd plaats te vinden. Lidstaten zoals Frankrijk
en Duitsland lijken de oordelen van hun landgenoten belangrijker te gaan vinden
dan het oordeel van de ingestelde Genetische Modificatie Commissie van het
EFSA. En dat laatste is mijns inziens terug naar af.Een publicatie in het Agrarisch Dagblad van 22 januari geeft aan
dat de Europese Commissie de EU-landen heeft voorgesteld om een einde te maken
aan de Franse, Griekse en Hongaarse verboden op genetisch gemodificeerde gewassen.
Men weet dat mijn partij vindt: "Europa moet, maar dan wel goed." Wij horen
samen te werken in Europa. Het is al erg genoeg dat de Europese Commissie
de enige is die initiatieven tot wetsvoorstellen kan nemen en dat er geen
normale parlementaire controle op de besluitvorming plaatsvindt. Een dictaat
van de zijde van de Europese Commissie op dit gebied hoort niet te bestaan.
Wat is de mening van de minister over de gang van zaken bij het EFSA? Ziet
zij het schadelijke effect wanneer nationale oordelen gaan prevaleren boven
de wetenschappelijke oordeelsvorming? Wat is haar reactie op de houding van
de Europese Commissie om het einde te dicteren aan de Franse, Griekse en Hongaarse
verboden op genetisch gemodificeerde gewassen? Wij hebben dit jaar het Darwinjaar, maar wij vieren dit jaar ook het veertigjarig
bestaan van een cadeau, de stichting Bio-Wetenschappen en Maatschappij (BWM),
dat aan de Nederlandse bevolking werd gegeven op initiatief van de toenmalige
prinses Beatrix en prins Claus. Ze waren toen al sterk onder de indruk van
de stormachtige ontwikkelingen in de genetica en de moleculaire biologie.
Het meest bekend is de stichting geworden door de zogenaamde Cahiers, waar
ik enige tijd lid was van de redactie, en met veel plezier. In de meer dan
100 uitgaven van deze stichting werden op gebalanceerde wijze de voor- en
nadelen van elke stap in de biotechnologie beschreven en ter discussie gesteld.
Wederom hebben wij een aantal vragen aan de minister. Kan zij aangeven wat
haar bijdrage is aan het publieke debat voor wat betreft informatie over biotechnologie
in de landbouw? Kan zij aangeven of voorlichting gegeven wordt over gesubsidieerde
onderzoeksprojecten op dit terrein en over de wijze waarop de registratie
van genetisch gemodificeerde gewassen in de EU en in Nederland plaatsvindt?
Wij zijn geïnteresseerd in bedragen en onderwerpen. Mogelijk zijn deze
vragen zo kolossaal van omvang dat het voor haar onmogelijk is om ze vandaag
nog te beantwoorden. Dus wanneer dat zou kunnen met eventueel een toezegging
om dat in schriftelijke vorm te doen, zou ik haar zeer dankbaar zijn.Mijn fractie is van mening dat de natuur streeft naar het maximaliseren
van biodiversiteit. Een goed voorbeeld is het Amazonewoud. De natuur neigt
naar robuustheid, naar een zodanige ordening waarbij aan ziekten en plagen
door die biodiversiteit het hoofd worden geboden. Darwins principe van "survival
of the fittest" laat de meest adaptieve exemplaren van een soort overleven.
Zo is het gecreëerd, naar believen al of niet door God. De tegenhanger
van biodiversiteit is een monocultuur van genetisch gemodificeerde gewassen.
Monsanto heeft in de VS vele rechtszaken aangespannen omdat boeren gepatenteerde
genetisch gemodificeerde gewassen op hun bedrijf hadden. Ze worden meestal,
onzes inziens onterecht veroordeeld voor het bewaren van zaden van de vorige
oogst. Een tijdje geleden stond de teller op meer dan 400 boeren die aangeklaagd
zijn en die in totaal 21 mln. dollar hebben moeten betalen aan Monsanto via
gerechtelijke uitspraken. Daar komen naar schatting 85 mln. tot 100 mln. dollar
bij van zo'n 2300 tot 4500 boeren die onder druk van Monsanto een schikking
hebben getroffen. Deze conflicten leiden vaak tot beëindiging van het
bedrijf door faillissement of door gedwongen verkoop van het land. Ik verwijs
naar een Canadese boer die al 40 jaar koolzaad teelt. Zoals vele boeren bewaarde
Percy Schmeiser ieder jaar een deel van de oogst als zaaizaad voor het volgend
jaar. Nadat genetisch gemodificeerd koolzaad tussen zijn gewas was gevonden,
eiste Monsanto geld van hem, omdat hij hun patent zou hebben ontdoken. Na
een jarenlange juridische strijd, besloot de Canadese rechtbank dat hij Monsanto
niet hoefde te betalen. Die speciale situatie is voor mijn fractie, die staat
voor de belangen van het kleine en middelgrote boerenbedrijf, een gruwel en
wij wensen de invloed van de minister om koste wat kost dergelijke maffiose
situaties hier te voorkomen.Wat is de inzet van de minister op dit gebied? Ik heb het vooral over
haar toekomstig beleid wanneer meer genetisch gemodificeerde gewassen worden
toegelaten, en waarbij ook het overwaaien en het spontaan in bezit hebben
van gepatenteerd genetisch gemodificeerd plantenmateriaal kan
leiden tot dergelijke abjecte processen. Is zij van plan wetgeving hiervoor
te initiëren? Hoe gaat zij de boer die gg-vrije gewassen wil blijven
telen met wetgeving assisteren?Ik maak één opmerking over een onderwerp dat ik buiten dit
debat wil laten, namelijk genetische modificatie bij dieren. Mijn fractie
wijst onderzoek en toepassing van genetische modificatie bij dieren principieel
af, met uitzondering van de toepassing voor basaal wetenschappelijk onderzoek,
bijvoorbeeld voor het bestrijden en voorkomen van ziekten of het opsporen
en herkennen van oorzaken van ziekten bij de mens.Op gevaar af tot klokkenluider te worden bestempeld zal ik citeren uit
een brief van de hoofdinspecteur van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid,
gericht aan de minister van VWS uit 2000. De voorganger van deze minister
heeft zoals gebruikelijk een afschrift hiervan ontvangen. In de brief staat:
"De Keuringsdienst van Waren is niet in staat de keuzevrijheid van de consument
ten aanzien van de aan- of afwezigheid van ggo's te garanderen. Door een complexe
wetgeving en door gebrekkige analysemethodes kan de dienst correcte etikettering
niet afdwingen."Deze brief is geschreven naar aanleiding van het afsluiten van een overeenkomst
in de EU. Deze betreft de controle en labelling van voedingsmiddelen van plantaardige
oorsprong, maar geldt zeker ook voor diervoer en vooral voor de controle op
de invoer van niet-toegelaten gg-producten, al of niet gemengd. Er was toen
besloten, en dat geldt nog steeds, dat er een nultolerantie voor niet in de
Europese Unie toegelaten gg-producten bestaat.De toenmalige hoofdinspecteur waarschuwde de voorganger van deze minister
voor de onmogelijke opgave waarvoor een controledienst staat die is belast
met bemonstering, analyse en jazeker, handhaving van dergelijke voedingsmiddelen,
omdat deze niet-toegelaten gg-producten, al of niet gemengd, een onbekende
identiteit hebben, en dus niet op te sporen en te handhaven zijn.Vorige week dinsdag is de minister zo vriendelijk geweest om toe te laten
dat de deskundigen ons over de stand van zaken op dit gebied konden inlichten,
in aanwezigheid van begeleidende medewerkers van LNV en VWA. Dank hiervoor.
Wij hebben hiervan enorm geprofiteerd. Wij werden op voldoende wijze overtuigd
dat de vroegere KvW Noordwest, en nu de VWA regio Noordwest, verzekerd is
van een deskundig, goedlopend en technisch paraat controlesysteem, kortom,
het is een diamant in de organisatie waarop de minister trots mag zijn. Niettemin
bleek ook overduidelijk dat het aantonen van niet-asynchrone gg-gewassen,
die niet in aanvraag in Europa bekend zijn en waarvan geen genetische identificatie
bestaat, nog steeds zeer moeilijk of onmogelijk is.Bij de goedkeuring tot het houden van deze technische briefing is de minister
ook zo vriendelijk geweest om een kopie toe te voegen van de beleidsnota over
biotechnologie en van een briefrapport van het RIVM over deze materie. Zij
geeft terecht aan dat alle EU-lidstaten hiermee te maken hebben. Zonder medewerking
van gg-exporterende landen zijn er beperkte mogelijkheden om de problematiek
aan te pakken. Een eensgezinde internationale aanpak is daarom gewenst. Nederland
zal deze aanpak zo veel mogelijk bevorderen, zegt de minister. Mijn vraag aan de minister is of zij hier specifieker op kan ingaan. Zij
beschrijft de noodzaak van onderzoek naar nieuwe, betere detectiemethoden,
omdat de resultaten daarvan kunnen bijdragen aan versterkt toezicht. Kan zij
preciseren wat de resultaten van de Nederlandse inspanning zijn, wat de stand
van zaken is op Europees terrein en wanneer zij verwacht dat de keuzevrijheid
van de consument verder geborgd zal worden?Er heeft weliswaar een enorme uitbreiding plaatsgevonden van de PCR-methode
en van het toepassen van chips om de genetische code te screenen, maar sluitende
opsporingsmogelijkheden ontbreken nog steeds. Een andere zogeheten klokkenluider
heeft bekend doen worden dat de VWA de capaciteit niet heeft om de etikettering
van levensmiddelen te controleren. Daardoor is de opsporing van en het toezicht
op gg-levensmiddelen een blijvende bron van zorg.Op 29 oktober las ik een bericht in het Agrarisch Dagblad dat de
VWA bij een controle een partij maismeel onderschept had die vervuild bleek
met de niet-toegelaten transgene maissoort MIR604 van Syngenta, afkomstig
uit het Verenigd Koninkrijk en bestemd voor humane consumptie. Ik hoop dat
ik dergelijke berichten kan blijven zien, al of niet op de webpagina van de
VWA, als een teken van goede handhaving. Hier was de identificatie gelukkig
wel bekend. Zoals de minister weet, kan doeltreffende handhaving alleen plaatsvinden
met de beste onderzoeks- en ontwikkelingsfaciliteiten.Wanneer bij de door de minister zo gewenste fusie tussen de VWA en andere
partijen gehusseld wordt met laboratoria, dan verzoek ik om de faciliteit
voor de opsporing van genetisch gemodificeerde gewassen en organismen ter
bescherming van de consument overeind te houden en liefst uit te breiden,
gegeven het feit dat deze taak schier onmogelijk is.Welke beleidstechnische maatregelen treft de minister met haar collega
van VWS op dit gebied, zodat de handhaving op peil blijft en de consument
niet verrast hoeft te worden door het feit dat hij of zij gedurig is blootgesteld
aan niet-toegelaten gg-gewassen? Hierbij spreek ik nog niet eens over mogelijke
gevaren en schadelijkheid van dergelijke producten, maar wel over het principe
in de wet van "eerlijkheid in de handel".Ik heb mijn bijdrage gebruikt om aan te geven dat mijn fractie een duidelijke
motivatie heeft voor haar nee-tenzijstandpunt. Dat is geen rabiate afkeer
of onwetenschappelijke voorkeur voor cis- of transgenese. Wij bepleiten een
doorzichtig toelatingsbeleid, de noodzaak van steun voor alternatieven, geen
monopolieposities, maar wel strenge handhaving. Dat zijn wij maatschappelijk
verplicht aan de consument, de wereld en de kleine en middelgrote producenten
van voedingsmiddelen van plantaardige oorsprong en van diervoer.Het nut van een vrij beleidsdebat zal in hoge mate afhangen van de uitwisseling
van gedachten en opinies. Ik ben zeer benieuwd naar de nog komende opinies
van mijn collega's en van de minister.Mevrouw Sylvester (PvdA):Mevrouw de voorzitter. De fractie van de Partij van de Arbeid heeft ernaar
uitgekeken om vandaag met de regering van gedachten te kunnen wisselen over
biotechnologie in de landbouw. Ik kijk terug op een uitgebreide voorbereiding
en wil de experts die ons daarbij hebben geholpen, hartelijk
danken voor de input die zij hebben geleverd. Ik ben verheugd omdat dit debat
een bijdrage kan leveren aan de uitkristallisatie van een vergezicht, zodat
komende wetswijzigingen en de verdere ontwikkeling van biotechnologie in ons
land in dat kader kunnen worden geplaatst. Het is niet overdreven om te constateren
dat een scherp beeld op een aantal terreinen van dit dossier ontbreekt, daarover
straks meer.Er is regelmatig maatschappelijke en politieke discussie over biotechnologie
en als onderdeel daarvan genetische modificatie. De vraag in hoeverre mensen
technologisch mogen ingrijpen in biologische rassen, en vooral direct in erfelijk
materiaal, roept terecht discussie op. Deze discussie spitst zich toe op transgenese
bij planten. Het gaat dan om groenten en aardappelen, dus om onze voeding.
Door de modificatie worden soortgrenzen overschreden.Het overgrote deel van biotechnologische kennis en mogelijkheden wordt
gebruikt voor de vervaardiging van medicijnen, enzymen en kunststoffen met
behulp van genetisch gemodificeerde organismen, zoals collega Schaap al zei.
Daarmee rijst de vraag of er niet meer mogelijkheden zijn dan wij nu gebruiken.
De overheid zou randvoorwaarden kunnen geven voor transgenese bij planten,
zodat duidelijk wordt onder welke condities dit kan plaatsvinden. De Nederlandse
regering zou deze nuance ook kunnen bepleiten binnen Europa. Dit betekent
dat de innovatie niet langer een halt wordt toe geroepen en dat de concurrentiepositie
van onze bedrijven in het buitenland kan verbeteren.In haar nieuwjaarsspeech zei de minister dat genetische modificatie in
2009 uit de taboehoek, op de agenda en onder de volle schijnwerpers moet komen.
Feiten en fictie moeten worden gescheiden. Dat is leuk gezegd, maar wat gaat
er op dit punt nu concreet gebeuren? Graag een reactie van de minister. Naast
transgenese is er ook cisgenese, de modificatie binnen soorten. Die staat
minder ter discussie.De opvatting van de PvdA is dat mensen met biotechnologie vooruit kunnen
worden geholpen. Dat geldt voor de rode biotechnologie, medicijnen en dergelijke,
de witte biotechnologie, industriële producten, en ook voor de groene
biotechnologie: plantenveredeling en fijnregeling bij plantenveredeling en
in micro-organismen. Dat biotechnologie goede dingen brengt voor de mens is
onvoldoende bekend. Voorts ziet mijn fractie een spanning tussen economische
kansen, innovatie en wetenschapsontwikkeling enerzijds en hetgeen ethisch
en sociaal aanvaardbaar is anderzijds. Tussen deze twee uitersten dient een
evenwicht gevonden te worden. Biotechnologie is een containerbegrip. Mijn
bijdrage richt zich specifiek op genetische modificatie bij voedselgewassen.
Onze visie is dat bij genetische modificatie van planten van geval tot geval
en, zoals mijn collega van de overzijde zegt, van stap tot stap een beoordeling
plaats dient te vinden. Daarbij dienen overwegingen betrokken te worden zoals:
hoe zit het met de voedselveiligheid? Hoe zit het met de uitkruising? Hoe
zit het met de persistentie van zaden? Hoe zit het met de co-existentie? Hoe
zit het met risico's voor de gangbare landbouw? Wat de PvdA betreft mogen
er in geen geval risico's ontstaan voor de volksgezondheid.Bij het geven van een concrete invulling aan het bovenstaande ziet mijn
fractie een belangrijke rol weggelegd voor de overheid. Wij leven in een tijd
waarin erkend wordt dat het een van de taken is van de overheid om te waken
en om op te treden. Creatief en sterk overheidsoptreden is nodig om evenwicht
te creëren en vervolgens in stand te houden en om ervoor te zorgen dat
de balans niet doorslaat naar de ene of de andere kant. Zo dient de overheid
te zorgen voor passende wet- en regelgeving en dienen nationale en Europese
wet- en regelgeving naadloos op elkaar aan te sluiten. Waar marktwerking volop
aanwezig is in de wereld van de biotechnologie dient de overheid alert te
zijn. Er valt immers een trend te bespeuren waarin biologische bedrijven worden
opgekocht door farmaceutische concerns. Dat is logisch verklaarbaar omdat
de pijplijnen van onderzoek en ontwikkeling leeg raken en de producten uit
de biotechnologie dit gat opvullen. Patenten worden opgekocht, maar zodra
die worden gemonopoliseerd is er wat mijn fractie betreft sprake van een ongewenste
ontwikkeling. Via patent fees moet kennis beschikbaar zijn, bijvoorbeeld in
het geval van golden rice. Zo-even kwam het al even aan bod. Met golden rice
wordt vitamine A-toevoeging aan de rijstkorrel mogelijk gemaakt en kan het
aantal gevallen van jeugdblindheid in derdewereldlanden aanmerkelijk worden
verminderd. Doorgaans zijn de patenten in het bezit van grote bedrijven. Het
is zaak dat de publieke sector zich inzet om meer toegang te krijgen, ook
door kleine bedrijven in staat te stellen toe te treden tot deze technieken.
Naast dit alles dient de toezichthouder ook op een adequate en effectieve
manier zijn werk te kunnen doen. Kan de minister aangeven welke activiteiten
de overheid onderneemt om ervoor te zorgen dat de samenleving niet wordt geconfronteerd
met de negatieve gevolgen van de marktwerking in de biotechnologie?Ik begon mijn bijdrage met de opmerking dat het niet overdreven is om
te constateren dat een scherp omlijnd en zichtbaar beeld ontbreekt. Waar zijn
wij in het algemeen naar op weg met biotechnologie in het algemeen en genetische
modificatie in het bijzonder? Tegen de achtergrond van de zo-even geschetste
visie heeft mijn fractie op grond van voorbeelden een aantal prangende vragen
die zij de regering wenst te stellen. Het betreft een vraag over de positie
in casu de bescherming van de consument, een vraag over toezicht en borging
van het publiek belang en een vraag over innovatie.Ik begin met de consument. De algemene trend die uit onderzoek naar voren
komt is dat consumenten zich niet zo'n zorgen maken over biotechnologie. Andere
milieuthema's zijn belangrijker. Consumenten willen met name dat het goed
geregeld is en dat de keuzevrijheid gewaarborgd blijft, zie onder andere de
uitkomsten van het Eurobarometeronderzoek van maart 2008 en de Trendanalyse
biotechnologie van 2007. In de praktijk blijkt het echter nog niet goed geregeld
te zijn. Het is ook nog maar de vraag of de keuzevrijheid gewaarborgd is.
Dat heeft er onder andere mee te maken dat in de Verenigde Staten genetisch
gemodificeerde gewassen veel sneller worden toegelaten dan in de EU.De heer Koffeman (PvdD):Voor zover ik kan nagaan, staat in de Eurobarometer dat een meerderheid
van de Europese consumenten gentech afwijst en dat naarmate de kennis onder
consumenten toeneemt de afwijzing groter wordt. Klopt dat?Mevrouw Sylvester (PvdA):Dat is uw opmerking. Wat is de vraag?De heer Koffeman (PvdD):U zegt dat uit de Eurobarometer blijkt dat de Europese consument er niet
zo'n zorgen over heeft.Mevrouw Sylvester (PvdA):Mijn conclusie is dat, in afweging met andere zaken die spelen in de wereld,
de consument niet overwegend bezig is met deze problematiek.De kans dat niet in de EU toegelaten genetisch gemodificeerde gewassen
toch de EU binnenkomen, via vermenging in de keten, wordt daardoor steeds
groter. Niet alleen is dit potentieel een gevaar voor mens en milieu. De risico's
zijn immers nog niet getoetst in Europa. Het bedreigt ook de keuzevrijheid
van de consument, die immers niet weet dat er genetisch gemodificeerd materiaal
in de producten zit. Zwitserland heeft een grens van 0,5% bijmenging
vastgesteld voor niet in de EU toegelaten genetisch gemodificeerde producten,
mits er in het land waar het wel is goedgekeurd een risicoanalyse is gemaakt
vergelijkbaar met die in Zwitserland. Dit is geen officiële EU-grens,
maar een manier om de realiteit werkbaar te maken. Er wordt immers dit type
vermenging gevonden bij controles. Voorwaarde hiervoor is dat er een systeem
is om informatie uit te wisselen over die risicoanalyses. Vermenging is ook
een probleem bij wel in de EU toegelaten genetisch gemodificeerde organismen.
EU-verordening 1830/2003 geeft aan dat boven een percentage van 0,9 genetisch
gemodificeerde inhoud het product gelabeld moet worden. 0,9 % bijmenging
mag alleen als het gaat om onvoorziene en niet te vermijden vermenging. Zowel
VROM, LNV als de COGEM heeft dit onderwerp op de agenda staan.In biologische producten mag officieel helemaal geen genetisch gemodificeerd
materiaal zitten. 0% dus. In de praktijk blijkt dat echter moeilijk
werkbaar. Wat is de visie van de regering op de toelating van genetisch gemodificeerde
organismen? Welk beleid wordt gevoerd? Hoe vindt handhaving plaats en welke
wet- en regelgeving heeft de regering in voorbereiding of welke maatregelen
neemt de regering om handhaving aan te scherpen? De consument dient adequaat
te worden voorgelicht. Het moet de consument glashelder zijn wat hij eet.
Welk beleid wordt er gevoerd op het punt van de consu­mentenvoorlichting?
Is de nationale toezichthouder, de Nationale Voedsel en Waren Autoriteit voldoende
geëquipeerd om adequaat en effectief toezicht te houden? Kan de overheid
inzicht geven in de aanvaarde norm? Mag er wel of niet menging zijn? Hoe weet
de overheid dat? Wat is de kwaliteit van de informatie en de consument en
hoe wordt deze geborgd?Ik stap over op het punt toezicht en borging publiek belang. Keuzevrijheid
voor de consument is van belang. Ik gaf dat al aan. Afgevaardigde Peters had
het hier ook over. Controle op de aanwezigheid van genetisch gemodificeerde
organismen is erg moeilijk als het niet in de EU toegelaten genetisch gemodificeerde
organismen betreft. Hoe denkt de regering de controle aan te scherpen, dit
tegen de achtergrond van de toenemende kritiek op de European Food en Safety
Authority, die in opdracht van de Europese Commissie analyses maakt van de
risico's? Daarbij is het zaak dat te rigide instrumentvoorschriften worden
voorkomen en dat wordt geopteerd voor doelvoorschriften.Ik kom op het punt innovatie. Het bedrijfsleven trekt weg uit Nederland
omdat de politieke besluitvorming voor de toelating van genetisch gemodificeerde
gewassen moeizaam verloopt. Er vindt momenteel veel discussie plaats over
nieuwe biotechnologietechnieken waarvan het niet duidelijk is of zij wel of
niet onder de Europese Richtlijn 2001/18 vallen. Er is een Europese werkgroep
opgericht om te bekijken hoe er met deze nieuwe technieken moet worden omgegaan.
Veel bedrijven in Nederland hebben deze technieken ontwikkeld en hebben geïnvesteerd
in deze technologieën. Problematisch is dat zij nu niet weten of zij
wel of niet de Europese toelatingsprocedure moeten volgen met hun producten.
Steeds meer bedrijven verplaatsen daarom al hun activiteiten naar het buitenland,
buiten de EU. Daarnaast verloopt de toelatingsprocedure onder 2001/18 erg
langzaam. De Europese lidstaten worden het maar niet eens, waarna het besluit
uiteindelijk bij de Europese Commissie komt te liggen, die geen besluit neemt.
Ik noem het voorbeeld van de genetisch gemodificeerde aardappel van BASF.
De aanvraag is al meer dan twaalf jaar in behandeling, maar de Europese Commissie
heeft naar mijn weten nog geen besluit genomen. Volgens BASF is dit tegen
de regels; aan elke stap in het beslissingsproces zit een bepaalde termijn
die de Commissie overschreden heeft. BASF heeft nu een rechtszaak aangespannen,
maar er is voor zover mij bekend nog geen uitslag. De aanvraag is opnieuw
voorgelegd bij EFSA. Welke inspanningen pleegt de Nederlandse regering en
welke wet- en regelgeving is er in voorbereiding om de politieke besluitvorming
voor de toelating van genetisch gemodificeerde gewassen vlot te trekken? Collega
Willemse noemde deze problematiek eerder ook al. De Nederlandse regering zou
de dialoog die bijvoorbeeld wordt gevoerd bij de Aardappel Verwerkende Bedrijven
(AVEBE) moeten bevorderen en voorkomen dat er een discussie tussen doven plaatsvindt.Mevrouw de voorzitter. Wij begonnen en eindigen met onze visie op biotechnologie
in het algemeen en genetische modificatie in het bijzonder. De overheid heeft
in deze visie een centrale rol bij het borgen van de publieke belangen. Het
is de taak van de overheid om ervoor te zorgen, dat er evenwichten ontstaan
en dat deze in stand worden gehouden om uitwassen en excessen te voorkomen.
Een uitgekristalliseerd vergezicht is derhalve dringend nodig. Ik kijk met
belangstelling uit naar de antwoorden van de regering op de gestelde vragen.De heer Laurier (GroenLinks):Voorzitter. Ik heb mij voor het eerst met moderne biotechnologie bezig
gehouden in het midden van de jaren tachtig, niet als bioloog maar als socioloog,
werkend aan de Leidse universiteit en als gemeenteraadslid in een gemeente
waar een biosciencepark werd gebouwd, gespecialiseerd in moderne biotechnologie.
Daarover ontstond vrij snel een heftig maatschappelijk debat; van beide kanten
werd bloemrijke taal gebruikt. De VPRO maakte series onder de naam Scheppers
naast God. De heer De Boer, de vader van Herman, hield een inauguratie met
als prachtige titel: De minnaars van moeder natuur. Actiegroepen gaven zichzelf namen als "De ziedende bintjes"; elke zomer waren zij wel
in het nieuws als er weer een proefveld vernietigd was. Als socioloog genoot
ik van een aantal van die zaken want ik zag mijn eigen universiteit voor een
deel als proeftuin.Er waren uitermate interessante ontwikkelingen. Er ontstonden kleine bedrijfjes,
vaak voortkomend uit ontdekkingen van hoogleraren op het gebied van nieuwe
biotechnologie. Het interessante fenomeen deed zich voor dat een hoogleraar
zich voor de tijd die hij gebruikt had van de universiteit liet betalen in
aandelen van een bedrijf, wat tot heftige discussies binnen de universiteit
leidde. Vervolgens gingen die kleine bedrijfjes op zoek naar kapitaal om de
ontwikkeling verder door te maken. Verschillende grote farmaceutische bedrijven
kregen in de jaren tachtig vaste voet aan de grond in dat soort bedrijven.
Kenmerkend voor die periode was de grote belofte waarmee de verdediging van
nieuwe biotechnologie iedere keer gevoerd werd. Er werden prachtige perspectieven
geschetst; ziekten zouden verdwijnen, honger zou verdwijnen en plagen zouden
effectief bestreden kunnen worden. Uit die tijd herken ik, als ik nu de dingen
weer lees, een aantal zaken. De discussie tussen kwekersrecht en patentrecht
speelde in die periode ook al. De rol van multinationals in het geheel was
ook kenmerkend voor het midden van de jaren tachtig. Tegelijkertijd zijn er
ook verschillen; de techniek is voortgeschreden en aanzienlijk meer gedifferentieerd.
De eerste resultaten van de moderne biotechnologie in de praktijk zijn inmiddels
ook te zien.Voorzitter, ik houd mijn bijdrage aan dit debat langs vijf hoofdpunten.
Mijn eerste vraag luidt: wat betekent moderne biotechnologie in de landbouw
feitelijk in de Nederlandse economie? Hierbij zijn een aantal opmerkingen
te maken. Bij de Nederlandse groentezaadveredelaars speelt genetische manipulatie
geen enkele rol. In feite gaat het daar om klassieke veredeling op basis van
moderne technologie. Het gebruik van genetische modificatie voor het ontwikkelen
van nieuwe gewassen is in die sector feitelijk geen issue. Volgens die sector
kunnen veredelaars nog altijd goed uit de voeten met de klassieke methode
en komen zij bij elkaar tot een omzet van 2,5 mld. Andere sectoren zeggen
dat het anders ligt en roepen dat zij geremd worden. Zij vinden het heel cynisch
dat de biotechnologie gedeeltelijk gebaseerd is op Leidse en Gentse vindingen
maar deze in het buitenland toegepast moeten worden; en dat voor een land
waarin de kenniseconomie zo hoog op de agenda staat. De suggestie die vanuit
die optiek vaak naar voren wordt gebracht, is dat wij een achterstand dreigen
op te lopen. Ik vraag de minister of dat juist is; dreigen wij inderdaad een
achterstand op te lopen? Als er dan sprake is van een achterstand, op welke
plekken ontstaat die dan precies? Klaarblijkelijk geldt dat niet voor de hele
landbouwsector.De tweede vraag waar ik vanuit mijn achtergrond niet omheen kan, is: wat
zou de toepassing van moderne biotechnologie kunnen betekenen voor het wereldvoedselprobleem
en de economische positie van boeren in ontwikkelingslanden? Dat is een relevante
vraag. In feite gaat het om een complex probleem met ingewikkelde en soms
tegenstrijdige indicatoren. Als gevolg van het gebruik van gemodificeerde
gewassen schijnt noch de productie in alle gevallen toe te nemen, noch de
inkomenspositie van boeren in alle gevallen toe te nemen. Dat is niet alleen
toe te schrijven aan de biotechnologie; het heeft veel te maken met de economische
verhoudingen die achter het biotechnologisch, soms industrieel, complex schuilgaan.
In de eerste plaats zijn de toepassingen van moderne biotechnologie vaak gebaseerd
op een soort paradigma van de industriële landbouw: grootschalig. Dat
is niet altijd geschikt voor ontwikkelingslanden. In de tweede plaats zijn
aan research and development relatief hoge kosten verbonden. Die kunnen in
feite alleen opgebracht worden door grote, vaak monopoloïde Westerse
ondernemingen, wat niet betekent dat ontwikkelingslanden, laat staan de kleine
boeren, daar gemakkelijk aan de bak kunnen. Die zijn vaak ook niet ingericht
op dat soort industriële productiemethoden. In de derde plaats noem ik
een tegenstelling die hier al eerder aan de orde is geweest, namelijk de tegenstelling
tussen het klassiek agrarisch recht en het meer industriële patentrecht.
Het verschil in kosten voor de gebruikers kan navenant zijn. Aangegeven wordt
dat de kosten om gebruik te maken van materiaal dat via het industriële
patentrecht beschermd wordt, soms tien keer zo hoog is dan als het gebruikt
wordt voor het klassieke recht. In het licht van die discussie wordt door
sommige vertegenwoordigers een open sourcebenadering bepleit. Mijn vraag is
of de minister daar ook mogelijkheden toe ziet. Is dat nog realiseerbaar in
de huidige situatie, dus nu de ontwikkelingen in deze sector al ver zijn gevorderd?
Ik krijg hierop graag antwoord van de minister.Een derde vraag of een derde lijn is wat de gevolgen van de moderne biotechnologie
voor de consument zijn. Daarbij is natuurlijk allereerst de voedselveiligheid
aan de orde. De kortetermijneffecten lijken redelijk afgedicht, maar ik denk
dat het bij een dergelijke biotechnologie ook van belang is om op de langetermijneffecten
te letten. Minstens even interessant is in dezen de vraag of wij in staat
zijn om juist van die vormen van biotechnologie die hier binnenkomen, na te
gaan of zij aan de veiligheidsvoorschriften voldoen. Andere sprekers vroegen
hier in feite ook naar. Ik krijg hierop graag een reactie van de minister.Een tweede aspect dat verband houdt met de consument is dat die feitelijk
ook de keuzevrijheid moet hebben als er een dergelijk product is. Het is aan
hem of haar, te beslissen of die daar gebruik van wil maken of niet. Per slot
van rekening kunnen wij ook kiezen tussen spruitjes en worteltjes. Is thans
de etikettering voldoende om die keuzemogelijkheid te waarborgen? Is de handhaving
op dat punt voldoende? En hoe zit het nu als er ergens in de voedselketen
gemodificeerde producten zijn gebruikt? Kan de consument dat ook zien?Mijn vierde vraag is wat moderne biotechnologie voor de biodiversiteit
en het milieu betekent. Technisch-theoretisch is te beredeneren dat genetische
modificatie geen enkele invloed hoeft te hebben op de biodiversiteit, maar
gecombineerd met het gegeven dat de investeringen in onderzoek en ontwikkeling
moeten renderen, heeft zij die natuurlijk wel. Juist vanwege het feit dat
de kennis en het economisch nut niet neerslaan in grote kapitaalkrachtige
ondernemingen, worden meer monocultuurachtige aspecten gepromoot en worden
boeren gebonden aan zeer specifieke producten. Ten slotte is natuurlijk nog
de meer ethische vraag aan de orde hoe wij tegenover het modificeren van erfelijk
materiaal staan. Andere sprekers hebben daar ook al aandacht voor gevraagd.
Dan is er toch een duidelijk verschil te onderkennen tussen transgene modificatie
en cisgenetische modificatie. Ik zal het verschil niet aan de
orde stellen, want bijna iedere spreker heeft dat voor mij gedaan. Feitelijk
zien wij wel een verschil tussen cisgene en transgene modificatie, maar wij
willen niet zo ver gaan dat wij bij de cisgenetische modificatie het verschil
met het klassieke kweken willen wegredeneren. Het lijkt ons overigens ook
niet verstandig om over de kwestie van draagvlak te zeggen dat het eigenlijk
allemaal hetzelfde is. Intussen kondigt zich in de synthetische biologie ook
alweer een nieuwe variant aan. Dat is in feite een ander concept.Onder het begrip biotechnologie valt een aantal wezenlijke, onderscheidende
vormen van techniek. Rechtvaardigt dit geen verschillende regimes van toezicht,
waarbij je bij de meest vergaande techniek de strengste vorm moet toepassen
en bij technieken die het dichtst bij de traditionele vorm zitten, een ander
regime moet toepassen? Ik krijg daar graag een reactie op.Wij zien biologische landbouw vaak geplaatst tegenover moderne technieken,
maar tijdens de expertmeeting bleek dat er toch ook wel ontmoetingspunten
zijn tussen biologische landbouw en vormen van moderne biologie. Zo kan bij
beide vormen gebruik worden gemaakt van DNA-markers. Moet je niet zeggen dat
het wellicht in een combinatie van biologische landbouw en bepaalde cisgenetische
varianten interessant kan zijn om de landbouw inderdaad te verduurzamen? Natuurlijk
denk ik dan ook aan de beperking van bestrijdingsmiddelen en dergelijke. De
vraag is dan of wij dat niet feitelijk van geval tot geval en van situatie
tot situatie moeten bekijken en beoordelen. Ook hierop krijg ik graag een
reactie van de minister.De heer Schuurman (ChristenUnie):Mevrouw de voorzitter. Ik spreek mede namens de SGP-fractie. Allereerst
sluit ik mij graag aan bij de dank die ook sprekers voor mij hebben geuit
aan het adres van de ambtelijke stafmedewerkers van het Rathenau Instituut
en de medewerkers van de Wageningen Universiteit.Voor een goed beleidsdebat is het mijns inziens nodig dat wij allereerst
aandacht besteden aan de achtergronden van onze cultuur, in dit geval dus
van de landbouw en van de heersende ethiek. Die achtergronden en ethiek maken
de problemen duidelijk, ook die van de biotechnologie. Na deze analyse zal
ik ten slotte aandacht besteden aan de politieke consequenties of politieke
stellingname. Ik kies dus een speciale benadering en heb met waardering geluisterd
naar de benadering van andere collega's. Ik kies meer de wetenschapsfilosofische
benadering.Onze cultuur wordt gestempeld door het wetenschappelijk-technisch beheersingsideaal,
door een eenzijdige liberale economie en dientengevolge ook door overheersende
technische en economische waarden. Gezien de grote invloed van het wetenschappelijk-technische
beheersingsideaal op verschillende cultuursectoren, waaronder de landbouw,
is duidelijk dat vooral daarin ook de grond van de problemen te vinden is.
Zij legt een bijna absolute claim op onze maatschappij. De natuur en maatschappij
worden gestructureerd naar het wetenschappelijk-technisch model. Daarom zal
voor het verstaan van de problemen kritische aandacht aan de invloed van de
sleutelpositie van de wetenschap op de biotechnologie gegeven moeten worden. Het instrumentele gebruik van de wetenschap heeft de werkelijkheid naar
de eigenschappen van die wetenschap gemodelleerd. Met andere woorden: de werkelijkheid
heeft zich meer en meer moeten voegen naar de karakteristieken van de wetenschap,
of, anders gezegd, naar het beeld dat de wetenschapper zich van de werkelijkheid
vormt.Een hoofdkenmerk van wetenschappelijke kennis is dat zij abstract is.
Wanneer wetenschappelijke kennis onder invloed van de Verlichting tot een
beheersingsinstrument wordt verzelfstandigd en men geen oog heeft voor de
reducties, die in de abstracties van de wetenschap aanwezig zijn, worden deze
abstracties via het onverantwoord gebruik van de wetenschap tot cultuurkarakteristieken.
Dit wil zeggen dat de abstracties van de wetenschap vanwege de inherente reducties
bij grootschalig en onverbiddelijk instrumenteel gebruik tot reductie van
de werkelijkheid kunnen leiden. Dat aan deze reductie aanvankelijk geen aandacht
werd besteed, kwam door de voordelen die met de beheersing van de werkelijkheid
middels de wetenschap werden behaald.Met de "instrumentalisering" van de wetenschap in de cultuur wordt de
volle werkelijkheid naar de abstracte, gereduceerde kaders van de wetenschap
omgezet. Een veelzijdige werkelijkheid gaat lijden onder de eenzijdigheid
van het wetenschappelijk-technisch beheersingsideaal.Sinds de tijd van de Verlichting is dit proces gaande. Op de weg van het
voortgaande instrumentele gebruik van de wetenschappelijke kennis verwacht
men een toenemende materiële vooruitgang. Daarmee is aanvankelijk inderdaad
veel bereikt, maar tegelijkertijd gaat er op den duur ook veel verloren. Immers,
de abstracte en daarin gereduceerde wereld van de wetenschappelijk-technische
beheersing zet de dingen onder druk en kan ze zelfs verwoesten. Hun individualiteit,
hun volheid en heelheid, hun eigen aard en integriteit worden uitgeleverd
aan de abstracties – en dus aan de reducties – van de wetenschap.
Hun onderlinge samenhang wordt geïdentificeerd – en daarin ook
gereduceerd – met logische samenhang. Deze beheersing wordt vaak niet
kritisch bekeken, omdat zij gepaard gaat met een utilistische ethiek. In die
ethiek heeft men aandacht voor het nuttige doel dat men wenst te bereiken.
Aan de weg waarlangs en de manier waarop dat gebeurt, wordt weinig aandacht
besteed. Gelukkig is er veel verzet tegen de vertechnisering van onze ervaringswereld.
Vandaar dat er altijd weer correcties plaatsvinden.De heer Willems (CDA):Mevrouw de voorzitter. Collega Schuurman zet zijn beoordeling van de technologische
ontwikkelingen uiteen. Ik heb er begrip voor dat hij zegt dat er eenzijdig
is gekeken naar de grote voordelen van de techniek, terwijl de nadelen onvoldoende
in beeld zijn gebracht en dat het dus heeft ontbroken aan een zekere holistische
visie. Dat kan ik mij allemaal heel goed voorstellen. Echter, is het ook voor
te stellen dat de benadering die collega Schuurman kiest niet alleen in dit
debat, maar ook in de boeken op dit gebied die hij het licht heeft doen zien
juist een heel negatief beeld geeft van de technologische ontwikkelingen,
waarmee de niet-gouvernementele organisaties in feite argumenten in handen
hebben om hun beeld – vaak berust dit niet op wetenschappelijke maar
op emotionele gronden – overeind te houden dat collega Schuurman de
positie inneemt van iemand die zich zeer kritisch opstelt ten
opzichte van de technologie?De heer Schuurman (ChristenUnie):Met dat beeld moet ik misschien wel leven. Ik kan wel iedere keer zeggen
dat techniek een gegeven – als christen zeg ik: een gegeven van Godswege
aan de mens – is om er dienstbaar mee te zijn en er prachtige dingen
mee te doen in dienst van de liefde, de vrede en de gerechtigheid. Nadat ik
dat gezegd heb, ga ik in zekere zin een stapje verder dan de heer Willems
die vanmiddag zei dat de techniek repareert wat wij fout gedaan hebben. Voor
mij is de natuur nog wel iets meer. Dat heeft iets te maken met de ontsluitingsmogelijkheden
die in de schepping van God gegeven zijn. Het is een groot cadeau dat je als
het ware mag onthullen of ontsluiten en er komt het een en ander tevoorschijn:
dat is fantastisch. Echter, ik zie het als mijn levenstaak – in zekere
zin heeft de heer Willems gelijk – om hier kritisch naar te kijken;
ik vind het hoognodig. Trouwens, het is niet alleen in onze tijd hoognodig,
het was altijd hoognodig. De heer Willems zegt: ja, maar als u zo kritisch
bent, speelt u bepaalde mensen in de kaart die misschien helemaal niets ophebben
met uw positieve benadering. Dat kan. Ik moet zeggen dat deze mensen niet
alleen onzin verkondigen, net zo min als de andere kant dat doet. Ik kies
hierin een eigen positie. Als mensen zich, op grond van ecologische overwegingen,
afvragen of wij het geheel niet zijn kwijtgeraakt, dan zeg ik dat dit een
terecht punt van kritiek is, ook al komt dit van een kant waar men wellicht
geen waardering heeft voor de positieve ontwikkelingen van de techniek. In
zekere zin moeten wij ons dat allemaal aantrekken. Ik zit dus altijd in die
balans. Echter, als je van professie filosoof bent, dan kun je niet anders
dan kritische vragen stellen en kun je eigenlijk nooit een applaus verwachten,
noch van de ene, noch van de andere kant.De heer Willems (CDA):Ik wil de heer Schuurman graag een applaus geven, vandaar de suggestie
om juist eens de positieve kant te benaderen. Ik ben blij met zijn uitleg.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik heb al vele keren in mijn leven een dergelijk uitleg gegeven, maar
vaak helpt het niet zo veel. Ik hoop dat het bij de heer Willems heel veel
helpt.Ik ben gekomen bij een volgend onderwerp. Is er inmiddels bij velen vanwege
het milieuprobleem wel inzicht in dit externe gevaar van de wetenschappelijk-technische
beheersing, veel minder blijkt dit aanwezig te zijn als wij bijvoorbeeld letten
op de problematiek die een ongeremde wetenschappelijk-technische beheersing
herbergt voor plant en dier. Als het technische model hierbij wordt vereenzelvigd
met het gegevene, wordt er in het denken veel verwaarloosd en in de praktijk
veel vernietigd. Gelukkig hebben momenteel steeds meer mensen aandacht voor
de problemen van de bio-industrie, als uiting van het wetenschappelijk-technisch
beheersingsideaal. Gelukkig pleiten wij daarom steeds meer voor het welzijn
van dieren, alhoewel de weg terug van een scheefgegroeide praktijk nog altijd
moeilijk is.De heer Schaap (VVD):Dat woordje "ideaal" prikkelt mij toch wel. De heer Schuurman spreekt
over een wetenschappelijk-technisch beheersingsideaal. Ik kom uit de plantenteelt.
Je hoeft helemaal geen idealen te hebben; je hebt gewoon een probleem. Ik
noem maar wat: een plantenziekte die de oogst teistert. Het enige dat je dan
verwacht van de wetenschappers is dat zij dat probleem te lijf gaan en als
het even kan oplossen. Dan hebben zij het instrumentarium terecht ingezet.
Dit heeft echter niets te maken met een wetenschappelijk-technisch beheersingsideaal,
maar met het oplossen van een probleem met behulp van een instrument. Dat
is het dan. Daarna ga je vrolijk naar huis en het leven gaat door.De heer Schuurman (ChristenUnie):Dat is het nu juist: het leven gaat door en voor velen gaat het vrolijk
door. In zekere zin heb ik heel veel waardering voor individuele wetenschappers
die zeggen: ik los een probleem op en wat wil je nog meer? Ik voeg er echter
aan toe dat deze individuele wetenschapper er met de beste bedoelingen niet
aan kan ontkomen – net zo min als ik eraan kan ontkomen – dat
wij opgenomen zijn in een cultuurtrend. Wij plaatsen ons niet buiten de cultuur.
Zo'n individuele wetenschapper die problemen oplost, zou ik willen zeggen:
kijk nu eens even naar de samenhang waarbinnen je de problemen probeert op
te lossen. Dat probeer ik nu juist in deze benadering te doen. Ik zeg dat
er in de westerse cultuur een overheersende tendens is waarin de wetenschappelijk-technische
beheersing zo dominant is geworden, dat wij andere benaderingen van de werkelijkheid
hebben verwaarloosd. Het interessante is dat je vandaag in onze tijd vanuit
bijvoorbeeld India en China filosofen hoort zeggen: als je naar het Westen
kijkt, dan heeft men geweldig veel tot stand gebracht, maar men heeft één
probleem, namelijk een enorm eenzijdige benadering van de werkelijkheid. Het
gaat mij om deze eenzijdige benadering van onze cultuur als geheel. Hiervan
heeft de individuele wetenschapper, de individuele probleemoplosser –
daar hoort de heer Schaap bij – blijkbaar geen last van. Het probleem
bestaat echter wel.De voorzitter:U kunt uw betoog vervolgen.De heer Schuurman (ChristenUnie):In deze bijdrage zal ik mij verder beperken tot de overschatte wetenschappelijk-technische
beheersing van landbouwgewassen. De consequente, kunstmatige veredeling van
deze gewassen met hogere opbrengsten heeft een keerzijde in het gevaar van
de uniformering van het genetische profiel. Deze genetische uniformering betekent
een afname van de variatie aan planten. Genetische erosie is hiervan het gevolg
en er treedt een versmalling van de genetische basis op, terwijl de wereldvoedselvoorziening
van een brede genetische basis afhankelijk is en moet blijven. Daardoor kunnen
zich bij nieuwe ziekten rampen voordoen, zoals bij de citrusvrucht in Florida
het geval was. Immers, vanwege het uniforme genetische profiel en dus de geringe
genetische diversiteit daarvan, is de weerstand tegen onbekende ziekten afgenomen.Dat men – dit gaat niet over genetische modificatie, maar over een
probleem in de oude veredelingstechniek – het verlies aan vele natuurlijke
plantensoorten vanwege deze handelwijze met het oog op nieuw benodigde, toekomstige
gewassen tracht op te vangen via kunstmatige genenbanken, demonstreert de
ernst van de ontwikkeling.Helemaal ernstig wordt het proces van vertechnisering van planten, als
men deze genetisch gaat manipuleren of modificeren en daarbij
uitgaat van een technische opbouw van de genetische structuur. Iemand heeft
eens gezegd dat je de genetische structuur van alles wat leeft zou kunnen
vergelijken met een aaneenschakeling van genen alsof het legoblokjes zijn.
Als men zich daarvan een voorstelling maakt, is meteen duidelijk dat het leven
daaruit weg is. Met onze wetenschappelijke kennis van die structuur zou het
dan mogelijk zijn om genen van plaats te verwisselen of genen van andere soorten
toe te voegen, net zoals wij ook een bouwsel van legoblokjes kunnen veranderen
en uitbouwen. Dan spreken we over transgenese.In feite impliceert deze transgenese een technisch model, een machinemodel
waarin van meet af aan van het leven is afgezien. Dat zou zich feitelijk wel
eens kunnen wreken, omdat het technische denken de enorme complexiteit van
de genetische structuur en de daarachter liggende geheimen, alsook belangrijke
factoren van de context, miskent.Het gevaar daarvan ziet men eerder in bij dieren en micro-organismen dan
bij planten. Al heel vroeg werd bijvoorbeeld ingezien dat er terechte bezorgdheid
bestaat als het gaat om transgene dieren.De heer Schaap (VVD):Het barre feit dat de heer Schuurman kan spreken over genen en alles wat
daarmee te maken heeft, heeft hij te danken aan diezelfde wetenschap waarvan
hij zegt dat het een eenzijdig model is waaruit alle leven is weggetrokken.
De heer Schuurman praat volledig in termen van dezelfde wetenschap waarop
hij zo veel kritiek heeft. Anders had hij hierover niet eens kunnen praten
en had hij niet eens geweten dat de bouwstoffen van ons lichaam de cellen
zijn en dat de eigenschappen bepaald worden door genen, chromosomen en ga
zo maar door. De heer Schuurman is in zijn eigen kritiek dus helemaal afhankelijk
van hetzelfde middel waartegen hij zich zo afzet: is dat niet een beetje paradoxaal?De heer Schuurman (ChristenUnie):Dat lijkt volkomen paradoxaal, net zoals ook de titel van de lezing die
ik binnenkort aan de Technische Universiteit Delft moet houden, paradoxaal
is: sterke en zwakke kanten van wetenschappelijke kennis. De sterke kanten
van wetenschappelijke kennis worden bereikt met de methode van analyse en
abstractie. Die waardeer ik positief. Analyse en abstractie zijn nodig om
tot wetenschappelijke kennis te komen. Dat is universele en daarom ook sterke
kennis. Daardoor weten wij van atomen en moleculen, van genen en van nog veel
kleinere deeltjes in de levende en niet-levende werkelijkheid. De zwakte ervan
is echter deze: als je vergeet dat je met de methode van analyse en abstractie
bezig bent, plak je de wetenschappelijke kennis, die een gereduceerde kennis
is, op de volheid van de werkelijkheid. Daardoor krijg je gigantische problemen.Voorzitter. Zoals ik zei, werd al heel vroeg ingezien dat er terechte
bezorgdheid bestaat als het gaat om transgene dieren. Momenteel worden experimenten
met genetisch gemodificeerde dieren dan ook getoetst aan wat genoemd wordt
"een ethisch kader". Over het algemeen wordt het nee-tenzijprincipe gehanteerd.
Experimenten zijn niet toegestaan, tenzij voor productie van medicijnen en
tenzij er geen andere alternatieven voor de productie van die medicijnen voorhanden
zijn. Wie van publicaties over transgene planten op de hoogte is, zal beamen
dat men in vakkringen aan ethiek geen of nauwelijks aandacht schenkt, omdat
de overheersende gedachte is dat biotechnologie van planten alleen maar goed
is voor het milieu en voor de oplossing van milieuvraagstukken en voor de
wereldvoedselvoorziening. Soms wordt over transgene planten gesproken als
een volmaakte oplossing voor allerlei ziekten. Deze eenzijdige waardering
heeft als oorzaak dat velen nog altijd in de greep zijn van de verzwegen ideologie
van het wetenschappelijk-technisch beheersingsideaal.De heer Willems (CDA):Ik plaats toch een aardige opmerking aan het adres van collega Schuurman.
Ik denk dat hij zichzelf tekortdoet als hij zegt dat er weinig aandacht voor
is. Tijdens het bezoek dat wij recentelijk aan Wageningen brachten, kwam heel
duidelijk naar voren dat vragen rond ethiek en veiligheid vooropstonden. Ik
meen dat deze zelfs deels geïnspireerd werden door de vele colleges die
collega Schuurman daar gegeven heeft. Met de discussie rond het ontstaan van
het begrip "cisgenese" heeft hij duidelijk ook te maken gehad. Daarom deel
ik zijn mening niet helemaal dat hieraan weinig aandacht besteed wordt. Juist
hij heeft er aandacht aan besteed, en dat is merkbaar in de discussies aldaar.De heer Schuurman (ChristenUnie):Als sportlieden een grens van vorige kampioenen overgaan, zijn zij meteen
kampioen. Ik ben met de heer Willems van mening dat ik al heel vroeg aan de
universiteit in Wageningen gepleit heb voor cisgenese. Daarover kom ik straks
te spreken. Ik kreeg een aantal medewerkers mee. Nu is er zelfs een vakgroep
die zich alleen bezighoudt met cisgenese. Dat is echter een geleidelijk proces
geweest. Wageningen is wat dat betreft een uitzondering in Europa. Dat bleek
ook uit de expertmeetings hier. Niet alleen in een Europees kader, maar ook
wereldwijd vormt Wageningen een uitzondering in het biotechnologisch onderzoek.
Ik vind dat zeer toe te juichen. Ik zou het ook plezierig vinden als de minister
deze benadering meer aandacht zou geven in haar politieke optreden in bijvoorbeeld
de Tweede Kamer en in Europa, omdat deze de patstelling, die algemeen te constateren
valt, zou kunnen doorbreken. Het duurt echter soms een hele tijd voordat een
positief-kritische houding effectief wordt. Dat heb ik wel ervaren. Hoewel
ik blij ben dat de heer Willems dit heeft opgemerkt, moet ik zeggen dat er
meer aan gedaan zou kunnen worden. Vandaar mijn oproep aan de minister.Voorzitter. Om precies te weten wat er met de transgenese van planten
aan de hand is, is allereerst het besef nodig dat het bij genetische manipulatie
van planten gaat om het doorbreken van natuurlijke soortbarrières.
Juist vanwege deze soortdoorbreking is het verschil met de traditionele veredeling
ook meer dan gradueel. Daarvoor heeft men meestal geen oog, en dat is er ook
de oorzaak van dat er geen eenduidige visie of consensus bestaat over de mogelijke
gevolgen. Sommigen zeggen dat genetisch gemanipuleerde planten zich in het
milieu minder goed zullen handhaven, omdat wij niet met een "natuurlijke veredeling"
te maken hebben. Anderen daarentegen beweren dat wij van de gevolgen van de
nieuwe "gewelddadige" technologie nog maar heel weinig weten. Is het mogelijk
dat de transgene plant verwildert? Zullen de ecologische relaties door
andere eigenschappen van de transgene plant kunnen veranderen? Zal er geen
schade worden toegebracht aan de gezondheid van mens en dier? Kan er geen
sprake zijn van "genetische vervuiling" omdat de natuurlijke familie van de
genetisch gemodificeerde planten wordt "besmet"? En wat te denken van de maatschappelijke
gevolgen: worden boeren niet steeds meer afhankelijk van bedrijven die met
hun geldmacht de beschikking hebben over een beperkt aantal genetisch gemodificeerde
planten en die bovendien de daarbij horende onkruidbestrijders leveren? Vooral
de laatste tijd zien wij op wereldniveau een concentratie van biotechnologische
bedrijven, bedrijven voor zaadveredeling en chemische bedrijven die bestrijdingsmiddelen
produceren. Het is voorts tekenend dat de nieuwe rassen als regel onvruchtbaar
worden gemaakt, waardoor de boeren een deel van hun oogst niet meer als zaaigoed
kunnen gebruiken. De afhankelijkheid van boeren nadert dan de 100%.De toenemende concentratie van veredelingsbedrijven werkt er, via patentering
van bijzondere, voordelige genetische constructies, bovendien aan mee dat
veel variëteit in plantensoorten verloren gaat. Dit betekent ook dat
dergelijke genetisch gemodificeerde planten met hun homogene structuur niet
passen bij de individuele of gevarieerde structuur van een land, een grondsoort
en een klimaat. Een genetisch gemanipuleerde aardappel die over heel de wereld
moet worden gebruikt, doet dan geen recht aan de speciale eisen die aan een
aardappelplant in bijvoorbeeld Zeeland gesteld mogen worden.De heer Schaap (VVD):Deze producten worden aangeboden, maar geen boer hoeft ze te gebruiken.
Boeren kunnen rustig doorgaan met hun traditionele gewassen. Zij hoeven de
gemodificeerde gewassen niet te gebruiken. Ook in de klassieke veredeling
worden overigens hybride soorten gefabriceerd die je niet meer kunt vermenigvuldigen.
Dat is al een heel gangbare techniek. Ook die soorten hoeft niemand te gebruiken.
Men kan kiezen tussen deze soorten en andere. Juist met de genetische modificatie
wordt het mogelijk om een enigszins normale akkerbouw te bedrijven in gebieden
die met traditionele gewassen bijna niet meer beteeld kunnen worden. Er zit
dus ook een geweldig voordeel aan. De heer Schuurman geeft min of meer het
beeld dat het allemaal zo lekker ging in de traditionele gebieden, en dat
daar nu opeens die grote concerns komen binnenwaaien. Maar het gaat in heel
veel gebieden helemaal niet lekker. Daar gaat het juist beter als dit soort
uitgangsmateriaal wordt aangeboden.De heer Schuurman (ChristenUnie):Ik hoop met betrekking tot de laatste opmerking van de heer Schaap straks
twee voorbeelden te geven die hem tevreden zullen stellen. De hybridisering
waarvan de heer Schaap sprak, juich ik in zekere zin toe, omdat daarmee vanzelf
uitgesloten is dat in een natuurlijk proces een voortplanting plaatsvindt
waarvan wij de gevolgen niet kennen. Ik kom op zijn opmerking dat men de keuze
heeft om al dan niet mee te doen. Gelukkig is die keuze er in formele zin.
In de praktijk valt dit echter nog wel tegen, omdat de boer de economische
druk ervaart. Meer dan eens heb ik in het kader van de vroegere CBTB, dus
voor de LTO, in het land moeten optreden. Als ik daarbij blijk gaf van verontrusting
over dit verschijnsel – het is overigens interessant dat de boerinnen
mij hierin eerder bijvielen dan de boeren – was de gemeenschappelijke
conclusie toch vaak dat men niet anders kon, vanwege de economische druk waaronder
men stond. Men kan kiezen, inderdaad, maar door de economische druk kan men
vaak niet anders kiezen dan men gekozen heeft. Dat er druk is, zal moeilijk
te ontkennen zijn.Het zijn met name de biologische of ecologische boeren die zich over de
genoemde dreigingen grote zorgen maken. Over het algemeen geldt echter dat
er tegen de biotechnologie nogal zonder onderscheid wordt aangekeken. Men
doet alsof de biotechnologie de voortzetting vormt van de techniek als de
vormgeving van de anorganische natuur, terwijl in feite in de biotechnologie
de organische natuur gevormd wordt. Men gaat aan het grote verschil tussen
beide vormen van technologie voorbij. Bijvoorbeeld: zoals de Delftse techniek
terecht bij uitvindingen ruimte laat voor octrooiering, zo meent men deze
patentering ook te kunnen toepassen op genetisch gemodificeerde organismen.Het verschil tussen de techniek van het anorganische en de techniek van
het organische wordt duidelijk als wij letten op de verschillende wetten die
voor beide terreinen gelden. In de anorganische natuur streeft alles naar
nivellering. Uitvindingen keren zich tegen dat proces, en worden daarom ook
hoog gewaardeerd en via patenten beloond. In de levende werkelijkheid zien
wij het proces van differentiatie optreden. Als men nu gemanipuleerde levensvormen
gaat octrooieren, worden die levensvormen zodanig bevoordeeld dat er alle
reden is om de gemanipuleerde vormen grootschalig te gaan toepassen. Naast
toenemende maatschappelijke afhankelijkheid van boeren, ontstaan monoculturen
die andere levensvormen bedreigen. Het octrooirecht kan leiden tot nivellering
in de organische natuur en dus tot verlies van biodiversiteit. Het oude kwekersrecht
getuigde van een grotere wijsheid. Nieuwe gewassen, door veredeling verkregen,
konden voor anderen weer uitgangspunt zijn voor meer diversificatie.Het zit de westerse mens blijkbaar in het bloed om bij nieuwe technische
ontwikkelingen bij voorbaat alleen de winst te zien, en geen aandacht te geven
aan de nadelen. Wij kennen daarvan inmiddels vele voorbeelden, zoals DDT,
asbest, cfk's, maar ook bestrijdingsmiddelen en zelfs geneesmiddelen zoals
Halcion, softenon en het deshormoon. De les van de geschiedenis zou moeten
zijn dat voor een voorzichtige en terughoudende invoering wordt gepleit. Immers,
die les houdt in dat er altijd onvoorziene nadelige gevolgen aan nieuwe technieken
vastzitten. Als dat al geldt voor de techniek van de anorganische natuur,
hoeveel temeer zal dit gelden voor de biotechniek? Dus is ook voorzichtigheid
en terughoudendheid geboden met techniek van de transgenese.De heer Schaap (VVD):Het valt mij op dat u dit vooral de westerse cultuur verwijt. Ik draaf
ook nogal eens over de wereld. Het beeld dat u schetst, is op dit moment eigenlijk
veel meer van toepassing op gebieden zoals de oude Sovjet-Unie, China en ik
neem aan ook al in India. Kortom, de niet-westerse wereld is veel vatbaarder
voor deze ontwikkeling dan de buitengewoon zelfkritische westerse wereld,
waar naar mijn mening dit beeld al lang niet meer opgaat. Wij zijn zo terughoudend
geworden, met dermate ingewikkelde toelatingsprocedures voor allerlei nieuwe
producten en technieken, dat hier nog wel enig heil van te verwachten
is, maar kijk eens even naar de rest van de wereld.De heer Schuurman (ChristenUnie):Op het eerste gezicht zou je zeggen dat het daar gemakkelijker geïntroduceerd
wordt. Ik geef graag toe dat de introductie daar wel eens kritiekloos gebeurt
vanwege te weinig besef van wat er gebeurt. De kritische denkers in de Aziatische
wereld kijken echter naar het westen. Zij zeggen dat zij de moderniteit van
de westerse wereld wel willen overnemen, maar niet de ethiek. Ik denk aan
het boek van de filosoof die in Amsterdam met staatssecretaris Timmermans
een goed debat heeft gevoerd, Kishore Mahbubani uit Azië. Hij zegt: graag
de westerse moderniteit, maar niet de bijbehorende ethiek. De kritische geluiden
zijn daar dus evenzeer aanwezig. Ook op dit punt moet je het beeld nuanceren,
zo lijkt mij.Mevrouw Sylvester (PvdA):Mevrouw de voorzitter. De heer Schuurman zegt dat voorzichtigheid en terughoudendheid
met transgene planten is geboden. Ik hoor in zijn betoog tot nog toe niets
over (de rol van) de overheid. Is hij het met mij eens dat de overheid randvoorwaarden
moet formuleren om juist die voorzichtigheid en terughoudendheid in goede
banen te leiden?De heer Schuurman (ChristenUnie):Mevrouw Sylvester weet kennelijk waar ik nu aan toe kom, want mijn volgende
kopje luidt: politieke consequenties.1. Allereerst verdient het aandacht dat naast de voedselketen met ggo's,
de organische of biologische voedselketen bewaard blijft. Daarvoor in de politiek
pleiten en er voortdurend aandacht voor vragen, bevordert het vertrouwen van
verontruste consumenten. Het werkt ook mee aan behoud van variëteit in
landbouwgewassen en consumenten kunnen ggo-vrij voedsel blijven kopen, zo
zij dat wensen.2. Tegelijk moet in onderzoek en onderwijs de wijsheid van de oude veredelingstechnieken
worden bewaard en uitgebouwd, dus ook worden gefinancierd.3. Naast transgenese moet er vooral aandacht zijn voor de cisgenese. Dat
is een biotechnologie die geen soortgrenzen overschrijdt en die gezien kan
worden als een vorm van kortsluiting van de bekende veredelingsmethoden, maar
met een enorme tijdwinst. Wij zouden voor acceptatie van die technologie willen
pleiten onder voorwaarde dat deze biotechnologie niet gepatenteerd kan worden.
Om differentiatie en variatie te behouden, zou deze techniek verbonden moeten
blijven met het oude kwekersrecht. Dat is vooral ook voor de ontwikkelingslanden
van belang, zodat men daar minder van economische machten afhankelijk blijft
en integratie met de aloude landbouw kan plaats vinden.4. Met betrekking tot de transgenese wil ik pleiten voor het nee-tenzijprincipe.
Toelating is mogelijk bij voldoende beheersing en controle van deze technologie.
Bovendien moet voorkomen worden dat wij de weg opgaan van onomkeerbare gevolgen
van moeilijk in te schatten risico's. Dat betekent aandacht voor biologische
inperkingen, zodat voortplanting niet mogelijk is. Voor bepaalde sectoren
kan bovendien – ik heb de heer Schaap beloofd dat ik hierover iets zal
zeggen – een symbiose tussen genetisch gemodificeerde gewassen met natuurlijke
gewassen bepleit worden. Een genetisch gemodificeerde basisstam in de wijnbouw
of in bijvoorbeeld een rozenkwekerij, met daarop geënte, natuurlijk verkregen
gewassen kan acceptabel zijn. Vanwege eerder genoemde bezwaren is ook hier
patentering ongewenst. "Open sourcing" moet worden bepleit, zoals wij dit
ook hebben geleerd van de deskundigen in Wageningen.5. Indien toepassing van genetische modificatie, en dus ook cisgenese,
op grond van ervaring niet te verwachten risico's meebrengt, moet op tijd
overwogen worden tot deregulering over te gaan, zodat ook kleinere bedrijven
zich op die markt kunnen begeven. Nogmaals, dit geldt zeker de modificatie
via cisgenese. Voor nieuwe ontwikkelingen moet het oude spoor voorlopig worden
gehandhaafd. Dit tweesporenbeleid is nodig om het groeiende vertrouwen van
de consument niet aan te tasten.Mevrouw de voorzitter. Graag horen wij de reactie van de minister op onze
beschouwing over de ethische achtergronden van de huidige biotechnologie en
onze opgesomde politieke consequenties. Met meer dan gewone aandacht zullen
wij naar haar beschouwing luisteren.Mevrouw Sylvester (PvdA):U zegt dat bij transgene planten voorzichtigheid en terughoudendheid zijn
geboden. Bent u daarmee van mening dat de overheid de randvoorwaarden moet
creëren zodat een stap verder gezet kan worden? Op dit moment geldt een
soort moratorium. Het blijft hangen in de discussie en wij komen eigenlijk
niet verder. U geeft aan dat voorzichtigheid en terughoudendheid is geboden,
maar geeft u daarmee ook aan dat de overheid randvoorwaarden moet formuleren,
zodat wij een stap verder kunnen zetten ten aanzien van transgene planten?
Graag een reactie op dit punt.De heer Schuurman (ChristenUnie):U zegt wat al in de praktijk gebeurt. Dat leidt echter vaak tot een "nee",
omdat de procedures op een democratische wijze goedgekeurd moeten worden.
Een van de winstpunten tot nu toe van wat wij vanmiddag gehoord hebben, is
dat deze patstelling, waarvan zowel in de Tweede Kamer als in Europa sprake
is, door de benadering van een beter onderscheid tussen transgenese en cisgenese
grotendeels wordt doorbroken. Ik zie geen kans dat een boer of individuele
kweker dat zal doen, maar ik zie wel de mogelijkheid dat de politiek dat bevordert,
een opening biedt en de randvoorwaarden aanwijst.De heer Koffeman (PvdD):Voorzitter. Moet alles wat kan ook kunnen, vroeg koningin Beatrix ons
in december 1990, en het antwoord op die vraag gaf zij meteen zelf: wij zijn
de schepselen, niet de schepper.Dat antwoord is voor onze minister van LNV niet toereikend meer, voorzitter.
Tijdens het NAJK-seminar in november 2008 zei zij, ik citeer: "Ik vraag me
af of het taboe om over transgene gewassen te praten terecht is. Als landen
zich zo verkrampt op blijven stellen tegenover ggo's, is het de vraag wat
dit op termijn voor gevolg heeft op de concurrentiekracht. Als we structureel
tegen ggo's blijven, kan dit een negatief effect hebben op de positie op de
wereldmarkt. Denk aan de voerprijzen voor de veehouderij en de phytophthoraproblemen
in aardappelen. Als we kiezen voor een verbod op gemodificeerde
gewassen, moeten we ook deze gevolgen accepteren."De minister gaf aan een debat te willen op basis van "de echte feiten".
Dat is een lofwaardig streven, als niet de uitkomst op voorhand vaststaat.
Recent weigerde de minister een in de Tweede Kamer aangenomen motie uit te
voeren die de invoer van genmais wilde verbieden. Een minister die stelt dat
ze een debat wil om taboes te doorbreken, laat zelf zien dat er voor haar
een taboe rust op elke vorm van temporiseren van de invoer van genetisch gemanipuleerde
gewassen, zelfs in strijd met de mening van een meerderheid van de volksvertegenwoordiging.
Dat vraagt om uitleg. Misschien kan de minister die vandaag geven.De minister zegt niet te willen afwijken van de lijn van het kabinet om
positieve adviezen over toelating van de EFSA, de Europese Voedsel- en Warenautoriteit,
te volgen. Minister Cramer zei hierover dat de EFSA "puur wetenschappelijke
technische risicobeoordelingen" geeft. Zij maakt zich in de Europese Milieuraad
sterk om ook de "maatschappelijke aspecten" te wegen.Dat is exact waar het vandaag om gaat. Het is jammer dat we dit beleidsdebat
alleen voeren met de minister van LNV en zonder de minister van VROM, omdat
beide dames het op dit dossier niet eens lijken te zijn. Graag een reactie
van de minister over het feit dat de minister van VROM aangeeft dat de "puur
wetenschappelijke technische risicobeoordelingen" van de EFSA ontoereikend
zijn zonder ook de "maatschappelijke aspecten te wegen".We moeten dus vaststellen dat de inzet van het debat van vandaag is of
het een probleem is dat de voerprijzen voor de veehouderij minder laag worden
als wij niet kiezen voor genetisch gemanipuleerde gewassen en of we denken
dat phytophthoraproblemen in aardappelen kunnen worden opgelost op een andere
wijze dan via genetische manipulatie. Laten we eens bij dat laatste beginnen.De heer Willems (CDA):Mevrouw de voorzitter. Ik hoor de heer Koffeman twee keer spreken over
genetisch gemanipuleerde gewassen. De eerste keer dat hij die woorden gebruikte,
dacht ik dat het een verspreking was, maar kennelijk is dat niet het geval.
Ik meen hem eerder hebben horen pleiten voor het bediscussiëren van deze
materie op goede, wetenschappelijke gronden en zoveel mogelijk zonder emotie.
Is hij zich niet bewust van het feit dat "gemanipuleerd" emotie in zich houdt
en "gemodificeerd" niet en dat daarom met het laatste woord voor een veel
meer wetenschappelijke benadering wordt gekozen in de discussie over deze
materie?De heer Koffeman (PvdD):Ik heb het nog even nagekeken voordat ik mijn bijdrage opschreef. Ik heb
begrepen dat er bij de twee kampen emotie is. Manipulatie en modificatie betekenen
namelijk hetzelfde. Alleen, manipulatie geeft aan dat de spreker er niet erg
voor is en modificatie dat hij er wel voor is.De heer Willems (CDA):Dan hebt u het verkeerd, want bij het gebruik van het woord modificatie
spreekt men geen waardeoordeel uit en zegt men niet of men er voor of tegen
is. Het gebruik van het woord manipulatie impliceert dat je er tegen bent.
Daar hebt u gelijk in en daarom stel ik deze vraag.De heer Koffeman (PvdD):Uit alles wat ik gevonden heb, blijkt dat mensen die spreken over modificatie
doorgaans voorstanders zijn.De heer Willems (CDA):Dat is dan een constatering achteraf. Wetenschappelijk gezien zult u mij
toch gelijk moeten geven. Ik vraag mij dan ook af of u er juist aan doet om
het woord manipuleren te gebruiken.De heer Koffeman (PvdD):Ik weet het niet. Ik heb collega Schuurman de woorden door elkaar horen
gebruiken, en daar had u geen moeite mee. Laten wij het echter eens hebben
over die phytophthoraproblemen. Het idee dat er cisgene aardappelen nodig
zijn om het spuiten tegen Phytophthora te verminderen, is uitermate beperkt
en gaat voorbij aan de andere oplossingen die zonder genetische manipulatie
voorhanden zijn! Er zijn veel meer mogelijkheden om iets te doen aan Phytophthora
dan in dit beleidsdebat worden voorgesteld. Om te beginnen zouden boeren zich
beter moeten houden aan regels met betrekking tot fytosanitaire maatregelen.
De aardappelopslag zou beter verwijderd moeten worden. Ik denk aan de aardappels
die in het veld achterblijven en die in de lente zorgen voor de eerste besmettingshaarden
van Phytophthora. Verder zouden hopen aardappelafval niet meer preventief
bespoten moeten worden als er geen ziekteverschijnselen zijn. Men moet beter
opletten en nagaan wanneer de besmettingsdruk hoger is.De heer Schaap (VVD):Voorzitter. Het zou de heer Koffeman bekend moeten zijn dat er in dat
verband al een reeks maatregelen is genomen. Die worden ook zeer streng gehandhaafd.
Met die maatregelen wil men de oude aardappelen als het ware buiten beeld
hebben.De heer Koffeman (PvdD):Dat is mij bekend.De heer Schaap (VVD):Hoe wilt u eigenlijk de aardappelopslag in het veld verwijderen zonder
het gebruik van chemische middelen? Ik neem aan dat u daar nogal problemen
mee heeft.De heer Koffeman (PvdD):Nee, daar zijn oplossingen voor.De heer Schaap (VVD):Welke?De heer Koffeman (PvdD):Je kunt de opslag wegbranden. Dat is een oplossing.De heer Schaap (VVD):De aardappelopslag tussen de suikerbieten wegbranden?De heer Koffeman (PvdD):Tussen de suikerbieten niet.De heer Schaap (VVD):Tussen het graan?De heer Koffeman (PvdD):Nee.De heer Schaap (VVD):Dat kan niet dus.De Koffeman (PvdD):Voorzitter. Met de aardappelveredeling heeft men dit soort ziekten over
zichzelf afgeroepen. Jarenlang heeft men zich met de veredeling gericht op
hogere productie, maar daarbij vergeten om de weerbaarheid van
de aardappel tegen ziekten en plagen in de gaten te houden. Immers, het nadeel
van die ziekten werd gecompenseerd door bestrijdingsmiddelen en kunstmest.
Daarom richt de biologische veredeling zich op phytophthoraresistente aardappelen,
maar dan via bloemetjes-en-bijtjesveredeling. En dat lukt! Het is de boer
Niek Vos gelukt een phytophthoraresistente aardappel, de Bionica, te ontwikkelen
in samenwerking met handelshuis Meijer. De aardappel ligt nu in de winkels
van Albert Heijn. Ook veredelaar Agrico heeft verschillende phytophthoraresistente
aardappelrassen beschikbaar. De 50%-reductie die met cisgenese zou
kunnen worden bereikt, betreft niet meer dan een theoretische verhandeling,
met inmiddels een veldervaring van één jaar, op één
veldje. Dát, voorzitter, is te weinig, véél te weinig
om de voedselvoorziening voor komende generaties een sterk ander karakter
te geven. De risico's van deze techniek zijn ook onvoldoende in kaart gebracht.
Het no regretscenario verdient meer aanbeveling dan ooit tevoren. We worden
geteisterd door tal van crises die de mens over zichzelf heeft afgeroepen.
Dat zou ons tot nadenken moeten stemmen. Komt er na de kredietcrisis, de zoetwatercrisis,
de voedselcrisis, de grondstoffencrisis, de klimaatcrisis, de biodiverstiteitscrisis
en alle dierziektencrises ook een genencrisis die wij zelf over ons afroepen?Michael Pollin, verbonden aan Berkeley en de New York Times, becijferde
dat wij volkomen de weg kwijt zijn met wat wij vooruitgang in de landbouw
noemen. Afgezien van de auto gebruikt onze voedselvoorziening meer fossiele
brandstoffen dan enige andere economische sector: 19%. De manier waarop
wij onszelf voeden, draagt meer bij aan de productie van broeikasgassen dan
wat dan ook, volgens een onderzoek tot 37%. Elke keer als boeren het
land vrijmaken voor akkerbouw en de grond omploegen, worden grote hoeveelheden
koolstof in de atmosfeer losgelaten, maar de twintigste-eeuwse industrialisatie
van landbouw heeft de hoeveelheid broeikasgas die door de voedselvoorziening
wordt geproduceerd met een factor twintig vergroot. Chemische kunstmest gemaakt
uit aardgas, pesticiden gemaakt uit aardolie, landbouwmachines, moderne voedselverwerking
en verpakking en transport hebben samen een systeem dat in 1940 voor elke
calorie aan fossiele brandstof nog 2,3 calorieën aan voeding opleverde,
omgevormd tot een systeem dat 10 calorieën aan fossiele brandstof gebruikt
om 1 calorie aan supermarktvoedsel op te leveren. Om het op een andere manier
te stellen: als we eten van de industriële voedselvoor­ziening, eten
we olie en ademen we broeikasgas uit. Deze situatie is des te absurder wanneer
je bedenkt dat elke calorie die wij eten uiteindelijk afkomstig is van fotosynthese,
een proces dat is gebaseerd op het creëren van voedingswaarde uit zonlicht.
Dit eenvoudige feit biedt hoop en mogelijkheden.Er is een groeiend gevoel onder de bevolking dat het systeem van industriële
voedselproductie kapot is. De markten voor andersoortig eten, biologisch,
regionaal geproduceerd, gebaseerd op weidegang en humaan geproduceerd, bloeien
als nooit tevoren. AI deze tendensen suggereren dat er politiek draagvlak
ontstaat en niet alleen vanuit de linkerhoek. De laatste tijd hebben ook conservatieve
stemmen hun steun voor hervormingen laten klinken. Het magazine The American
Conservative schreef over de trend van lokale voedselproductie, traditioneel
eten en maaltijden in gezinsverband en duurzame landbouw: "Dit is een conservatief
ideaal bij uitstek."Na de Tweede Wereldoorlog heeft de overheid de munitie-industrie aangemoedigd
om over te stappen op de productie van meststoffen, want ammoniumnitraat is
het hoofdingrediënt van zowel bommen als kunstmest. De overheid stimuleerde
tevens de toepassing van zenuwgasonderzoek in de vorm van pesticiden. Daarnaast
begon de overheid met het subsidiëren van bulkgewassen, waarbij de boeren
per volume werden betaald voor alle mais, sojabonen, graan en rijst die ze
konden produceren. De ene na de andere minister van landbouw drong aan op
aanplanten "van hek tot hek" en tot "opschalen of uitstappen".De gesubsidieerde monoculturen van graan leidden rechtstreeks tot monoculturen
van dieren, want nu industriële mesterijen graan konden inkopen voor
een lagere prijs dan de kostprijs, kon men de dieren goedkoper vetmesten dan
de boeren dat met eigen voer konden. Zo verhuisde het Amerikaanse vleesvee
en melkvee van de boerderij naar massale afmesterijen, waardoor de prijs van
dierlijk eiwit zodanig omlaag werd gedreven dat de gemiddelde Amerikaan nu
90 kilo vlees per jaar te eet, een half pond per dag. Nederlanders doen het
voor niet veel minder.Hoewel het economisch zinvol leek om de dieren uit hun boerderijen te
halen, was het uit ecologisch perspectief volstrekt zinloos: hun mest, voorheen
altijd beschouwd als een waardevolle bron van vruchtbaarheid op de boerderij,
werd nu afval. De industriële boerenbedrijven behoren gezamenlijk tot
de grootste vervuilers en dat zal met de megastallen en monocultures die uit
het huidige kabinetsbeleid voortvloeien niet beter worden. Het idee om dieren
van boerderijen af te halen en over te brengen naar massale mesterijen komt
erop neer dat je minstens twee problemen veroorzaakt: een vruchtbaarheidsprobleem
op het land en een vervuilingsprobleem op de mesterij. Het eerste probleem
wordt opgelost met kunstmest uit fossiele brandstoffen; het tweede probleem
wordt helemaal niet opgelost. Dat is wat wij vooruitgang noemen, genetisch
gemanipuleerde monocultures op de plek waar eerst regenwoud groeide en vervolgens
40% van de graanoogst omzetten in een grote hoeveelheid mest en een
kleine hoeveelheid dierlijke eiwitten.Gaan wij de wereld voeden? Nee, daar gaat het niet om, integendeel zelfs.
De omfloerste verhalen die steeds verteld worden over hoe wij de honger en
de plantenziektes de wereld uit gaan manipuleren, zijn sprookjes die te mooi
zijn om waar te zijn. En ze zijn dan ook niet waar. Het huidige landbouwareaal
is volgens Louise Fresco toereikend om 40 tot 50 miljard mensen te voeden,
wanneer wij die mensen bonen en granen geven als hoofdbestanddeel van hun
maaltijd, in plaats van inefficiënte, dieronvriendelijke en vervuilende
dierlijke eiwitten. De megalomane manier waarop wij het prachtige proces van
fotosynthese, waarvoor wij niets meer nodig hebben dan zon, water en een beetje
schone aarde, om zeep helpen, is kenmerkend voor de manier waarop wij toekomstige
generaties het brood uit de mond stoten en hen opzadelen met de door ons veroorzaakte
problemen.De natuur zoals wij die kennen en hebben aangetroffen op deze planeet
is niet goed genoeg. Wij gaan er verbeteringen in aanbrengen zonder exact
te weten wat daar de consequenties van zijn, en zonder stil te staan bij de merkwaardige achtergrond van onze wensen. De minister is duidelijk:
het gaat om onze concurrentiekracht. Het gaat om geld, onze positie op de
wereldmarkt, de prijzen van ons veevoer, de problemen van onze monocultures
op de aardappelvelden. Geen nobele doelen voor arme mensen, voor de natuur
of om het klimaatprobleem aan te pakken, nee, wij gaan onze concurrentiekracht
versterken, waarmee het te grote deel van de wereldgrondstoffenvoorraad dat
wij ons toe-eigenen, voor de komende jaren bewaard blijft of zelfs uitgebreid
wordt ten koste van anderen. De aarde biedt genoeg voor ieders behoefte, zo
zei Ghandi, maar niet voor ieders hebzucht. Onze hebzucht, daar gaat het dan
over. Het gaat om de inzet van biotechnologie die in handen is en blijft van
letterlijk een handvol veredelingsbedrijven die zelfs biopiraterij niet schuwen
om traditioneel zaaigoed onder hun patenten te brengen waarmee de traditionele
akkerbouw onmogelijk wordt gemaakt voor arme boeren die gewend waren te zaaien
met wat ze overhielden van de oogst.Het debat van vandaag gaat over de extra macht van bedrijven als Syngenta
en Monsanto, die het vooruitgangsgeloof dat sommigen nog steeds koesteren,
misbruiken voor de belangen van hun aandeelhouders. Michael Pollin pleit in
zijn boek "De kracht van echt eten" te zwenken richting een nieuwe, op zon
gebaseerde voedselhuishouding, om te beginnen op de boerderij. Op dit moment
voeren veel overheden een actief ontmoedigingsbeleid richting de boeren die
zij subsidiëren, om vers, gezond voedsel te verbouwen. Boeren in de VS
die productiesubsidies ontvangen, wordt verboden om "specialistische gewassen"
te telen. Dat is beleidstaal voor fruit en groente. In plaats daarvan zou
het juist goed zijn grootschalige boeren aan te moedigen om zo veel mogelijk
verschillende gewassen te telen en dieren te houden als maar mogelijk is.
Hoe groter de diversiteit aan gewassen op een boerderij is, hoe kleiner de
noodzaak is voor gebruik van zowel kunstmest als pesticiden. En toch blijven
wij massaal ggo-mais en ggo-soja verbouwen waarvan 40% wordt opgeslokt
door de veehouderij en 11% door onze auto's. Daar zullen wij iets mee
moeten als wij de crises die ons teisteren, het hoofd willen bieden.De discussie spitst zich vandaag toe op cisgenese. Velen in dit huis hebben
de indruk dat het minder ingrijpend is dan transgenese, het doorbreken van
soortgrenzen. Het is een ethische discussie over het verschil in verstrekkendheid
tussen cisgenese en transgenese. Het is geen technisch-wetenschappelijke discussie.
Alsof wij het ei van Columbus ontdekt hebben in een discussie waarin wij het
maar niet eens konden worden, zou cisgenese de scheiding der geesten kunnen
opheffen. Er is geen wezenlijk verschil tussen transgenese en cisgenese. De
gebruikte technieken zijn exact dezelfde. De regelgeving voor milieu- en voedselveiligheidsrisicoanalyse
is op het gebruik van deze technieken gebaseerd. De gebruikte techniek zorgt
ervoor dat genen op een willekeurige, onvoorspelbare plaats in het genoom
worden opgenomen, en juist dit maakt de techniek onvoorspelbaar en potentieel
risicovol. Het is een ethische discussie of je een soorteigen gen anders benadert
dan een soortvreemd gen. Het is de vraag of je wel of niet over de grenzen
van de oorspronkelijke natuur heen gaat. Het heeft er alle schijn van dat
cisgenese niet meer en niet minder dan Hollandse slimheid is als nageboorte
van het ooit zo geroemde poldermodel. Cisgenese zou de toverformule kunnen
zijn om hardcore transgenesegelovigen te kunnen verenigen met orthodoxen die
geloven in de onverbreekbare eenheid van de schepping.De eerste studie naar de maatschappelijke of ethische aanvaardbaarheid
moet nog geschreven worden, maar wij hebben haast. De trein die cisgenese
heet, staat op het punt te vertrekken. En hoewel wij nog geen idee hebben
waar die trein heen gaat, lijken veel beleidsmakers al besloten te hebben
dat wij die trein hoe dan ook niet mogen missen. Wetenschappers van naam hebben
onlangs in het vooraanstaande wetenschappelijk tijdschrift Nature Biotechnology
een discussie gevoerd over de schaduwzijden van het Nederlandse stokpaardje
cisgenese. Onderzoeken die een vergelijking maken tussen cis- en transgenese
en klassieke veredeling zijn er maar heel beperkt. Dergelijke onderzoeken
zijn wel noodzakelijk voor een discussie over een mogelijke versoepeling van
de regels. De onderzoeken die er zijn, en die een vergelijking maken tussen
eigenschappen die via cisgene en klassieke veredeling zijn ingebouwd, wijzen
voornamelijk op het feit dat er juist veel onvoorspelde effecten optreden
bij de cisgene planten. Er bestaat inmiddels een werkgroep op EU-niveau, mede
geïnitieerd door Nederlandse ambtenaren en ministers. Deze groep beoordeelt
zo'n vijftien verschillende nieuwe veredelingstechnieken, waaronder cisgenese
en andere technieken.De heer Schuurman (ChristenUnie):Kent de heer Koffeman ook nadelige gevolgen van klassieke veredeling?
Ik heb in mijn verhaal verwezen naar de citrusvruchten in Florida, waar vele
hectares met eenzelfde genetisch profiel een onbekende ziekte kregen. De planten
waren allemaal even zwak en verdwenen tegelijk. Houdt de heer Koffeman er
wel rekening mee dat er in deze wereld niets volmaakt is? Dat geldt voor de
klassieke verdeling, dat geldt voor cisgenese.De heer Koffeman (PvdD):Ja, dat is absoluut waar.De heer Schuurman (ChristenUnie):Het lijkt alsof u de discontinuïteit rondom cisgenese wilt opheffen.
Doet dat wel recht aan het gegeven? De onderzoeksresultaten van de vakgroep
die zich in Wageningen met cisgenese bezighoudt, houden voortdurend waarschuwingen
in: die en die kant moeten wij niet opgaan. Dat wordt vanuit de wetenschap
beargumenteerd. Het is een duidelijke discontinuïteit in de ontwikkeling.
Waarom waardeert u dat niet als een positief gegeven? Het argument dat datgene
wat via cisgenese verkregen wordt, ook via klassieke veredeling op den duur
te verkrijgen zou zijn, is een sterk argument. Daarmee is niet gezegd dat
er geen negatieve kanten aan zitten, maar die zitten ook aan natuurlijke veredeling.De heer Koffeman (PvdD):Het voornaamste probleem ligt in de voedselveiligheidseffecten. De voedselveiligheidseffecten
van cisgenese zijn niet wezenlijk anders dan van transgenese. En dát
probleem kunnen wij niet aan de klassieke veredeling toeschrijven.De heer Schaap (VVD):U spreekt van onvoorspelde effecten bij cisgenese. Kunt u er daarvan een
paar noemen?De heer Koffeman (PvdD):Dat zijn effecten die voortkomen uit het feit dat je niet weet op welke
plekken in het genoom de ingreep zijn werk gaat doen. Het is niet bekend welke
proteïnestructuren gevolgd worden.De heer Schaap (VVD):Dat is aangetoond?De heer Koffeman (PvdD):Die verwachting is er.De heer Schaap (VVD):O, een verwachting. De effecten zijn dus nog niet opgetreden.De heer Koffeman (PvdD):Op zo'n grote schaal is dat nog niet aan de orde geweest, nee.De heer Schaap (VVD):Vermoedelijk dus helemaal nog niet.De heer Koffeman (PvdD):Dat denk ik niet. In de publicatie die ik net noemde, wordt een aantal
effecten beschreven.De heer Schaap (VVD):Dit lijkt mij dus weer een voorbeeld van suggestief redeneren. Er is niets
aangetoond, maar u creëert een sfeer van "het zal wel weer fout aflopen".
Juist daar wordt de burger bang van. Ik zou dat dus maar niet doen.De heer Koffeman (PvdD):Het is niet mijn bedoeling om de burger bang te maken. Ik wil de burger
wel waarschuwen.De EU-groep kijkt naar mogelijkheden om toelating te versoepelen. Aangezien
het in de discussie over cisgenese dus niet over technisch-wetenschappelijke,
maar eerder over ethische argumenten gaat, die geen invloed hebben op potentiële
risico's van de techniek, is een versoepeling van de regels op dit moment
niet op zijn plaats. Sterker nog, de risicobeoordeling zou moeten worden aangescherpt,
zoals dat niet zonder reden ook is afgesproken begin december in de EU-Milieuraad.
EFSA moet zijn methoden en analyses aanscherpen zodat het wél de langetermijngevolgen
op mens en milieu kan inschatten. Het Rikilt is van oordeel dat wat betreft
risico's voor gezondheid cisgenese exact hetzelfde beoordeeld moet worden
als transgenese. Waarom is de minister van mening dat er gewerkt zou kunnen
worden aan versnelde toelating zonder eerst de maatschappelijke aspecten uitvoerig
mee te wegen? Is zij van mening dat de risico's voor de gezondheid van consumenten
bij cisgenese lager ingeschat zouden moeten worden dan bij transgenese? Zo
ja, waarop baseert zij die mening?Er wordt tijdens dit debat gesproken over garanties voor de consument
op het gebied van de keuzevrijheid tussen voedsel dat wel gmo's bevat en voedsel
dat gmo-vrij is. Maar is dat niet een academische discussie die mogelijk ook
nog tegen beter weten in gevoerd wordt? Is het niet onrechtvaardig dat alleen
de consument die een keuze maakt voor een biologisch product kan rekenen op
keuzevrijheid? De biologische sector kan dat onmogelijk op eigen kracht redden.
Als werkelijk alle soja en mais bijvoorbeeld, op het deel biologisch na, gmo
wordt, kan de biologische sector het wel vergeten om schone producten tegen
nog enigszins aanvaardbare prijzen te leveren. Dit zien we nu bijvoorbeeld
gebeuren in de veevoersector, waarin de biosector deels gebruik maakt van
dezelfde kanalen als de gangbare sector. Zo ontstaat gmo-vervuiling in de
ketens. Ook op het veld worden biologische producten via bijvoorbeeld kruisbestuiving
en vermenging besmet met gmo. Is de minister bereid garanties te verlenen
aan de consument dat hij of zij te allen tijde de vrije keus zal houden tussen
voedingsmiddelen die wel genetisch gemanipuleerde bestanddelen bevatten en
voedingsmiddelen die gegarandeerd vrij zijn van gmo's? Kunnen ook consumenten
die niet alleen biologische producten willen of willen kopen in vrijheid kiezen
voor voedsel dat vrij is van gentech? Kan de minister daar heldere toezeggingen
over doen, ook over de wijze waarop zij gaat waarborgen dat er 100%
gentechvrije producten beschikbaar blijven?Is het juist dat het voor consumenten volkomen onduidelijk is welke dierlijke
producten zoals vlees, zuivel en eieren afkomstig zijn van dieren die zijn
gevoerd met genetisch gemanipuleerd voer en welke producten zijn geproduceerd
met veevoer dat vrij is van gentech? Is het op dit moment al zo dat alleen
biologische dierlijke producten vrij zijn van gentech en dat consumenten die
dierlijke producten kopen die afkomstig zijn uit de gangbare teelt in vrijwel
alle gevallen moeten rekenen op het feit dat de dieren die met die productie
te maken hebben, gevoerd zijn met gmo-houdend veevoer? Is de minister met
ons van mening, dat consumenten recht hebben op goede informatie over de ingrediënten
en productiewijze van hun voedsel en is de minister om die reden bereid over
te gaan tot verplichte etikettering van dierlijke producten die tot stand
zijn gekomen met genetisch gemanipuleerd veevoer? Klopt het dat op dit moment
al meer dan 90% van ons veevoer genetisch gemanipuleerde soja of mais
bevat? Graag een reactie!Hoe goed is de Nederlandse en Europese consument eigenlijk geïnformeerd
over de mogelijke gevolgen van de directe of indirecte consumptie van gentechvoedsel?
Uit de Eurobarometer 2008, het periodiek onderzoek van de Europese Commissie,
blijkt dat de meerderheid van de Europeanen tegen gentech is, én dat
consumenten afwijzender tegenover gentech staan naarmate zij er meer vanaf
weten. Hoewel in de mondiale productie van soja en mais het aandeel gentechteelten
groot is – in Argentinië is 99,5% van de sojaproductie van
gentechherkomst – is het goed om te weten dat het mondiale teeltoppervlakte
waar géén gentech wordt verbouwd, nog altijd groter is dan 90%.
En 176 landen van de 192 verbouwen geen enkel gentechgewas. In die zin hoeven
wij ons allerminst opgejaagd te voelen als het om de eigen teelt van gentechgewassen
gaat. Er is geen point of no return gepasseerd zolang wij niet besluiten over
te stappen op het bevorderen van gentech in ons land.De huidige gmo-teelten maken hun belofte om het wereldvoedselvraagstuk
op te lossen op geen enkele wijze waar. De opbrengsten zijn niet hoger dan
bij natuurlijke rassen, en het gebruik van chemische middelen in gentechteelten
is niet gedaald. Zelfs vertegenwoordigers van grote multinationals gaven dat
al rond de eeuwwisseling toe: "If anyone tells you that GM is going to feed
the world, tell them that it is not. To feed the world takes political and
financial will," zei Steve Smith van het tegenwoordige Syngenta. En zo is
het precies. De Golden Rice die bedoeld zou zijn om patentvrij ter beschikking
te stellen aan arme boeren om zo miljoenen kindertjes te behoeden voor blindheid
was een prachtig propagandaverhaal, dat nog niet één van de
beloofde miljoenen kindertjes van blindheid heeft gered. Vandana Shiva, uit
India, geeft aan dat niet het vitaminegebrek in de gewassen
het probleem is, maar de armoede en het verlies aan biodiversiteit in de voedselgewassen,
die nog versterkt worden door de controle van grote bedrijven over de productie
van gmo-voedsel. Door alleen te letten op het probleem van vitamine-A-gebrek
raakt het grotere probleem van gebrek aan gevarieerd en voldoende hoogwaardig
voedsel ondergesneeuwd. Kinderen in ontwikkelingslanden worden blind van onze
hebzucht, niet vanwege het niet voorhanden zijn van gentech rijst! Greenpeace
spreekt terecht over een paard van Troje, een propagandagewas dat vooral bedoeld
lijkt om de techniek van genetische manipulatie breed ingang te laten vinden.Gentechteelten zijn niet de oplossing voor armoede, honger of klimaatveranderingen
die wij over onszelf hebben afgeroepen. Integendeel, toepassing van gentech
vergroot de afhankelijkheid van arme boeren van enkele grote multinationals,
zoals Syngenta en Monsanto, en zal op die wijze de armoede en de honger in
de Derde Wereld alleen maar vergroten. Arpad Pusztai, de gerenommeerde proteïnewetenschapper
die in 1998 naar buiten trad met onderzoeksgegevens waaruit bleek dat ratten
die genetisch gemanipuleerde aardappelen aten daar schadelijke gevolgen van
ondervonden voor hun gezondheid, werd ogenblikkelijk wetenschappelijk monddood
gemaakt. Op dit moment speelt er een soortgelijke kwestie in Oostenrijk. Wetenschappers
ontdekten in november 2008 dat proefdieren die genetisch gemanipuleerd voedsel
te eten kregen, daar schadelijke gevolgen van ondervonden. Honi McNoughton
van Monsanto was er als de kippen bij om te melden dat er geen peer review
was van het onderzoek en dat het dus niet veel voorstelde. Los van het feit
dat het niet voor de hand ligt een peer review te hebben van een onderzoek
dat slechts enkele maanden is afgerond, is de reactie van Monsanto net zo
tekenend als het feit dat de onderzoekers hebben besloten hun resultaten direct
naar buiten te brengen, omdat ze de afrekening met Arpad Pusztai nog vers
in het geheugen hadden.De dominante positie van multinationals op het gebied van biotechnologie
en hun rechten op zaaigoed, leidt tot monoculturen waarvan de gevolgen in
snel tempo zichtbaar worden. Van alle commercieel verbouwde gmo's wereldwijd,
bestaat 95% uit slechts 3 gewassen: mais, soja en katoen. In alle gevallen
beperkt tot slechts enkele rassen waarvan de patenten geheel in handen zijn
van slechts enkele multinationals. Het is zeer de vraag of wij mee moeten
in deze ratrace, zoals de minister lijkt te bepleiten. Wij hebben vandaag
de mogelijkheid te kiezen voor een beleid dat een andere weg in slaat, een
weg van kleinschalige, gemengde, biologische teelt met uitzicht op een gezondere
en duurzame samenleving waarin ook mededogen met kleine boeren in arme landen
een plek kan krijgen.Ik wil graag besluiten met de onthutsende opmerkingen van de heer Jacobsen
tijdens de expert meeting in november. Door alle veiligheidsmaatregelen is
het heel erg duur geworden. Het is allemaal door Monsanto bedacht, ook deze
procedures; dat moeten wij ons realiseren. Wij hebben ons allemaal te pakken
laten nemen door een multinational. De heer Veerman: Dat is niet de eerste
keer, toch? De heer Jacobsen: Nee, daarom. Dat is gebeurd, omdat die multinational
achter de regelgeving is gaan concurreren. Dat is wat er hier gebeurt en dat
is zeer ernstig. Het heeft tot gevolg dat steeds meer kweekbedrijven steeds
meer in één of enkele handen vallen, wat ten koste zal gaan
van de diversiteit van de rassen. Ik noem dat de agrobiodiversiteit. Dat is
een zeer ernstig gevaar.De vraag van vandaag is of wij ons opnieuw te pakken gaan laten nemen,
of dat wij kiezen voor beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20082009-943-968.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl