Behandeling wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1995-1996, pag. 1608-1621

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

21-05-1996

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

nr. 32, pagina 1608-1621

21-05-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 22358Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 en van een aantal andere wetten (24496)Pagina 1640-1643
Lijst van besluiten (dinsdag 21 mei 1996)Pagina 1656-1657
Voortzetting van de behandeling van:het wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)Pagina 1643-1656
Behandeling wetsvoorstel Goedkeuring van de op 21 maart 1994 te Noordwijk tot stand gekomen verdragen tussen het Koninkrijk der Nederlanden en, respectievelijk, de Volksrepubliek Benin, het Koninkrijk Bhutan en de Republiek Costa Rica inzake duurzame ontwikkeling (23949)Pagina 1597-1608
Behandeling wetsvoorstel Regelen omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie) (22358)Pagina 1608-1621
32ste vergadering; 21 mei 1996Pagina 1597-1597
Behandeling voorstel tot wijziging van het Reglement voor de Stenografische Dienst van de Staten-Generaal in verband met het aan derden ter inzage geven van geluids- en geheugendragers (gedrukt stuk EK nr. 251)Pagina 1597-1597
Voortzetting behandeling wetsvoorstel Goedkeuring van de op 21 maart 1994 te Noordwijk tot stand gekomen verdragen tussen het Koninkrijk der Nederlanden en, respectievelijk, de Volksrepubliek Benin, het Koninkrijk Bhutan en de Republiek Costa Rica inzake duurzame ontwikkeling (23949)Pagina 1621-1640
Behandeling van de voorstellen van (rijks)wet:Bijzondere bepalingen voor de toepassing van de sociale zekerheidswetten in verband met de Wet brutering overhevelingstoeslag lonen (Wet gevolgen brutering uitkeringsregelingen) (23971);Wijziging van de Wet gemeentelijke zorg voor houders van een voorwaardelijke vergunning tot verblijf (24435);Wijziging van artikel 55 van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de wijziging van de bepalingen in de Grondwet inzake veranderingen in de Grondwet (24511); en andere wijzigingenPagina 1597-1597

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 76 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van: 
 
 het wetsvoorstel Regelen
omtrent het ter beschikking stellen van organen (Wet op de orgaandonatie)
(22358).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het onderhavige wetsvoorstel bevat een regeling
omtrent donatie van onder meer organen bij leven en na de dood en een regeling
van de transplantatie van de ter beschikking gestelde organen. Voorts bevat
het wetsvoorstel onder meer een verbod op commercie op dit gebied. Hoewel
men meestal kortheidshalve spreekt van donatie van organen, gaat het niet
alleen om donatie van organen, maar ook bijvoorbeeld om hoornvliezen, huid
en beenmerg.
 
 Het wetsvoorstel houdt, kort weergegeven, het volgende in. Donatie tijdens
leven is mogelijk voor een meerderjarige donor, als die toestemming heeft
gegeven tot verwijdering van een bepaald orgaan ten behoeve van implantatie
van dat orgaan bij een bepaald persoon. In zeer bijzondere gevallen kunnen
ook minderjarigen zich beschikbaar stellen voor donatie tijdens leven.
 
 Het wetsvoorstel bevat een gedetailleerde bepaling omtrent de informatieplicht
van de betrokken arts jegens de toekomstige donor. Er moet zekerheid over
bestaan dat de donor toestemming tot verwijdering van een orgaan geeft nadat
hij voldoende informatie ontvangen heeft, onder meer over de risico's voor
zijn eigen gezondheid. Er moet dus zekerheid over bestaan dat er sprake is
van "informed consent". Dit is een begrip dat in het gezondheidsrecht een
centrale rol speelt.
 
 Donatie na overlijden is eveneens alleen met toestemming van de donor
mogelijk of, als er geen wilsverklaring bekend is, met toestemming van bepaalde,
in het wetsvoorstel genoemde nabestaanden. Kort gezegd zijn dat de echtgenoot
of de andere levensgezel dan wel bloedverwanten tot en met de tweede graad
of aanverwanten tot en met de tweede graad, dus broers en zusters en schoonzusters
en zwagers.
 
 Er wordt een centraal register ingesteld en iedere burger kan hierin zijn
wilsverklaring met betrekking tot donatie laten aantekenen. Er zijn vier mogelijkheden,
namelijk toestemming, bezwaar, de beslissing overlaten aan de in het wetsvoorstel
genoemde nabestaanden en de beslissing overlaten aan een aangewezen persoon.
Is er geen wilsverklaring geregistreerd, dan beslissen de al genoemde nabestaanden.
 
 De overheid zal actief optreden en zij zal iedere burger die 18 jaar geworden
is, uitnodigen om een standpunt in te nemen en dit te laten inschrijven in
het register. Dit doet zij in een brief van de gemeente aan degene die 18
jaar is geworden, waarbij een donorformulier ingevuld kan worden dat vervolgens
geregistreerd wordt. Uiteraard is er in de eerste jaren na inwerkingtreding
van de wet een inhaalslag nodig waarbij alle meerderjarigen worden aangeschreven,
maar de bewindsvrouwen verwachten dat dit binnen een jaar of twee afgerond
zal kunnen zijn.
 
 Naast deze centrale registratie blijft de mogelijkheid bestaan van het
thans in gebruik zijnde donorcodicil. De vraag of dit niet tot moeilijkheden
kan leiden, bespreek ik later.
 
 De vormgeving van de regeling voor donatie na overlijden heeft tot een
moeizaam en langdurig debat aan de overzijde geleid. Uit de wijze waarop dit
debat is gevoerd, blijkt duidelijk dat onze collega's in de Tweede Kamer hebben
geworsteld met het zoeken naar evenwicht tussen de verschillende fundamentele
aspecten van dit wetsvoorstel. Het lijkt mij niet zinvol, op het verloop van
het debat aan de overzijde in te gaan; het is aan ons om het resultaat te
beoordelen, maar uiteraard zullen ook in deze Kamer die fundamentele aspecten
een rol spelen. Wij moeten de vraag beantwoorden of wij het eens zijn met
de afweging die de Tweede Kamer heeft gemaakt. Het wetsvoorstel is in de Tweede
Kamer tenslotte met vrijwel algemene stemmen aangenomen.
 
 De fundamentele aspecten van het wetsvoorstel betreffen enerzijds de integriteit
van het lichaam en anderzijds de noodzaak om het aanbod van donororganen te
stimuleren. De integriteit van het lichaam kan gezien worden als een onderdeel
van het zelfbeschikkingsrecht van de ene mens tegenover de andere, als een
onderdeel van de autonomie van de ene mens tegenover de andere. Het recht
op lichamelijke integriteit is als individueel grondrecht in onze Grondwet
neergelegd en in verdragen waaraan Nederland zich gebonden heeft. In artikel
11 van de Grondwet wordt bepaald: "Ieder heeft, behoudens bij of krachtens
de wet te stellen beperkingen, recht op onaantastbaarheid van zijn lichaam."
In de Grondwet wordt de onaantastbaarheid van het lichaam voorop gesteld,
maar er wordt tevens bepaald dat bij of krachtens de wet beperkingen kunnen
worden aangebracht. Dat de mens zelf toestemming kan geven tot een inbreuk
op zijn lichamelijke integriteit, is buiten kijf. Het gebeurt
ook heel vaak, bijvoorbeeld bij medische ingrepen. In het debat in de Tweede
Kamer was het de moeilijkheid, wat er geoorloofd is als de overledene niet
zelf toestemming heeft gegeven tot verwijdering van orgaan of weefsel, maar
daar ook geen bezwaar tegen kenbaar heeft gemaakt.
 
 Voorbeelden van beperking van de onaantastbaarheid van het lichaam bij
of krachtens de wet vinden wij vooral in de strafvordering. Ik denk aan de
verplichte bloedproef, de verplichte DNA-test, de verplichting om onder voorwaarden
onderzoek in of aan het lichaam te dulden en zo zijn er nog wel meer voorbeelden
te vinden. Er zijn drie vereisten voor rechtvaardiging van een beperking van
het grondrecht van de lichamelijke onaantastbaarheid.
 
 In de eerste plaats moet de beperking een belang van groot gewicht dienen,
een zwaarwegend belang. Aan dit vereiste is in onze ogen voldaan. Bij orgaandonatie
is er sprake van een zwaarwegend belang. De noodzaak om het aanbod van organen
te doen groeien staat voor ons vast. Ik kom hier nog op terug.
 
 Het tweede vereiste geldt het beginsel van de subsidiariteit. Er is geen
andere effectieve methode dan een inbreuk op dit grondrecht om het zwaarwegende
belang te dienen.
 
 En in de derde plaats geldt het beginsel van de proportionaliteit: geen
verdergaande beperking van de lichamelijke onaantastbaarheid dan noodzakelijk
is ter behartiging van het andere belang. Ook aan deze laatste twee vereisten
is naar ons oordeel voldaan bij de keuze die in het wetsvoorstel is neergelegd.
 
 Voorzitter! Mijn fractie wil orgaandonatie niet alleen vanuit het grondwettelijke
aspect van onaantastbaarheid van het lichaam bezien. Wij willen deze materie
ook beoordelen vanuit het oogpunt van het lijden van de patiënten die
wachten op een donororgaan. Ik zei al dat voor ons de noodzaak van het stimuleren
van het aanbod van organen vaststaat, dat wij dit erkennen als een groot belang.
Het CDA ziet in de donatie van orgaan of weefsel een bijzondere wijze om de
naastenliefde gestalte te geven. Het vorm geven aan de naastenliefde is een
doelstelling die voor het CDA van essentiële betekenis is. Ik herinner
eraan dat het wetsvoorstel door het vorige kabinet, een coalitie van CDA en
PvdA, is ingediend.
 
 Het bijzondere van de uiting van naastenliefde door orgaandonatie bestaat
hierin dat het niet gaat om het beschikbaar stellen van materiële middelen.
Nee, iemand stelt ter beschikking van de ander die lijdt, een deel van de
eigen persoon, een deel van wat hem het meest eigen, het meest na is. Men
heeft er zelf geen enkel materieel profijt van, men doet dit uitsluitend en
alleen ter verlichting van het lijden van de ander. Daarin komt de naastenliefde
op een heel indringende en rechtstreekse wijze tot uiting.
 
 Naast de lichamelijke integriteit en de naastenliefde speelt de positie
van de nabestaanden een rol van betekenis. In het debat in de Tweede Kamer,
maar ook elders, is geleidelijk het inzicht ontstaan dat de nabestaanden niet
alleen in plaats van de overledene een beslissing nemen, maar ook vanuit hun
eigen positie. De minister van Volksgezondheid heeft dit in de Tweede Kamer
op treffende wijze onder woorden gebracht toen zij over de nabestaanden zei:
"Het is hun rouwproces." Door de erkenning van de eigen positie van de nabestaanden
wordt de verbondenheid tussen mensen tot uitdrukking gebracht, en dit is voor
het CDA heel belangrijk.
 
 Voorzitter! Uit wat ik tot nu toe heb gezegd, volgt dat mijn fractie de
keuze die in het wetsvoorstel is neergelegd, van harte onderschrijft. Ik kom
straks nog wel op een enkele punt van uitvoering.
 
 In de discussie is ook een ander artikel van de Grondwet aan de orde geweest.
Ik wil er nog kort iets over zeggen, omdat je er de merkwaardigste meningen
over leest. Het gaat om artikel 22 van de Grondwet, waarin bepaald wordt dat
de overheid maatregelen neemt ter bevordering van de volksgezondheid. Anders
dan sommigen kennelijk menen, kan men niet zeggen dat dit artikel zou prevaleren
boven artikel 11 van de Grondwet. En je kunt aan artikel 22 al helemaal niet
het recht ontlenen op organen van iedere overledene die niet expliciet bezwaar
heeft gemaakt tegen het verwijderen daarvan. Artikel 11 geeft een persoonlijk
individueel recht op onaantastbaarheid van het lichaam. Artikel 22 van de
Grondwet geeft niet een persoonlijk individueel recht, maar legt een zorgverplichting
op de overheid. Daar vloeit voor een individuele burger bepaald niet een aanspraak
uit voort.
 
 In een aantal reacties die wij ontvingen na de afhandeling van het wetsvoorstel
door de Tweede Kamer, wordt grote teleurstelling geuit over het feit dat in
het wetsvoorstel het toestemmingsvereiste als uitgangspunt is genomen. Hierdoor
is de werkingssfeer van het wetsvoorstel in de ogen van sommige patiënten
en hun verenigingen te klein. Zo schrijven de Belangenvereniging Harten Twee
en de Nierpatiëntenvereniging LVD in een gezamenlijke brief van 15 november
van het vorige jaar aan onze Kamer, dat door het aannemen van het wetsvoorstel
in de Tweede Kamer de bestaande desastreuze toestand rond het tekort aan donororganen
blijft bestaan. In deze reacties wordt bepleit om het geen-bezwaarsysteem
in te voeren. In dat systeem is verwijdering van orgaan of weefsel toegestaan
bij ieder die niet zijn bezwaar heeft kenbaar gemaakt.
 
 Wij hebben veel begrip voor de reacties van de verenigingen. Naar onze
overtuiging echter is in dit geen-bezwaarsysteem het evenwicht zoek tussen
aan de ene kant handhaving van het grondrecht van de onaantastbaarheid van
het lichaam en aan de andere kant de noodzaak om tot een groter aanbod van
organen te komen.
 
 Degenen die het geen-bezwaarsysteem voorstaan, gaan er kennelijk van uit
dat in zo'n systeem aanzienlijk meer donororganen ter beschikking zijn. Het
is de vraag of het zo eenvoudig ligt. Orgaandonatie is zinvol wanneer het
gaat om organen van donoren die tot op het moment van de dood gezond zijn.
Dit vereiste brengt met zich dat het in de praktijk meestal gaat om donoren
die overleden zijn ten gevolge van een van de volgende drie doodsoorzaken:
een cerebro-vasculaire aandoening, een ongeval, vooral een verkeersongeval,
of een zelfmoord.
 
 Het streven van ons allen en van de overheid is erop gericht om deze doodsoorzaken
terug te dringen. De overheid geeft voorlichting ter voorkoming van het optreden
van cerebro-vasculaire aandoeningen. De overheid bestraft overtreding van
de verkeersregels, mede met het doel om het aantal verkeersdoden terug te
dringen. De overheid regelt hulp voor mensen in psychische nood. Het merkwaardige
verschijnsel doet zich voor dat naarmate wij erin slagen om
deze oorzaken van voortijdig overlijden terug te dringen, als ongunstig neveneffect
het aantal geschikte donoren afneemt. Het is niet uitgesloten dat deze autonome
ontwikkeling ertoe leidt dat er niet zoveel verschil is in "orgaanopbrengst"
tussen een geen-bezwaarsysteem en het systeem van dit wetsvoorstel, namelijk
de toestemming van de donor en, als deze niets heeft laten weten, van diens
nabestaanden.
 
 Is dit waar de bewindsvrouwen op doelen wanneer zij op blz. 3 van de memorie
van antwoord aan deze Kamer, met een redenering die mij niet helemaal duidelijk
is, stellen dat geen-bezwaarsystemen zoals in België of Oostenrijk gelden,
niet of nauwelijks meer medisch geschikte organen opleveren dan een toestemmingssysteem,
zoals in Duitsland geldt en, als dit wetsvoorstel wordt aangenomen, in Nederland?
Ik verzoek de ministers hun standpunt toe te lichten. Dat zal dan indirect
ook een antwoord zijn op de brief van 14 mei jongstleden van de Nierpatiëntenvereniging
LVD, die ernstige kritiek uitoefent op juist deze stellingname van de bewindsvrouwen
in de memorie van antwoord aan deze Kamer.
 
 Als wetenschappelijk juist zou zijn dat er geen relevant verschil in opbrengst
aan gezonde donororganen is tussen enerzijds het geen-bezwaarsysteem en anderzijds
het verruimde toestemmingssysteem, zoals in dit wetsvoorstel opgenomen, zou
de acceptatie van dit wetsvoorstel ook en vooral door de betrokken patiënten
veel groter kunnen zijn.
 
 De discussie in de Tweede Kamer heeft tot gevolg gehad dat het onderwerp
orgaandonatie indringend onder de aandacht van het publiek is gebracht. Uit
het jaarverslag over 1995 van de Stichting orgaan- en weefseldonorvoorlichting
blijkt dat het aantal aanvragen om informatiepakketten in 1995 ten opzichte
van 1994 bijna is verdubbeld. Om precies te zijn: het is met 78% toegenomen.
Dit is zeer verheugend. Men mag aannemen dat hiervan een positieve invloed
uitgaat op het aantal donoren. Uit onderzoeken blijkt immers dat het geringe
aantal donoren meestal niet een gevolg is van principiële bezwaren, maar
vooral van onbekendheid en ook, in zekere mate, van angst. De trits publiciteit,
vraag naar informatie en groeiende bereidheid tot donatie is onmiskenbaar.
 
 Het wekt dan ook geen verbazing dat naast de enorm toegenomen vraag naar
informatie een aanzienlijke groei is bereikt in het aantal bereidverklaringen
tot donatie. Dat is in 1995 toegenomen met 17% ten opzichte van 1994. Dat
is toch een heel mooie groei. Mijn fractie is daar heel blij mee. Het is zaak
deze groei vast te houden.
 
 Ik sprak over angst, wat ook een rol speelt wanneer men zich uiteindelijk
niet bereid verklaart om donor te zijn. Dat is de angst die bij vrij veel
mensen leeft, dat zij voortijdig dood worden verklaard en dat de arts tot
orgaanverwijdering overgaat voordat men echt dood is. Dat is niet iets wat
alleen theoretisch is. Die angst is werkelijk actueel. Verleden jaar heeft
voor de tweede keer een bijeenkomst plaatsgevonden voor de nabestaanden van
orgaan- en weefseldonoren. Die bijeenkomst was georganiseerd door de Sectie
transplantatiecoördinatoren van de Nederlandse Transplantatie Vereniging.
Uit het verslag van deze contactdag in 1995 blijkt als ervaring van op de
bijeenkomst aanwezige nabestaanden, dat het nog steeds voorkomt dat er verschil
van opvatting bij artsen bestaat over het constateren van de dood en het vaststellen
van het intreden van de dood. Als gevolg daarvan ontstaan voor nabestaanden
afschuwelijke en heel verwarrende situaties. Het is dus belangrijk dat deze
angst wordt weggenomen, mede met het oog op toeneming van het aantal donoren.
Immers, als een nabestaande van een donor gunstige ervaringen heeft, zal zijn
bereidheid om zelf donor te zijn, toenemen. Het omgekeerde is echter evenzeer
waar.
 
 Het wetsvoorstel schrijft voor dat de Gezondheidsraad een protocol vaststelt
voor de bij het vaststellen van de hersendood in ziekenhuizen te volgen procedures.
De ziekenhuizen zijn verplicht om volgens dit zogenaamde hersendoodprotocol
te handelen. De inspectie voor de gezondheidszorg controleert of dit inderdaad
gebeurt. Ik vraag uitdrukkelijk aan de minister van Volksgezondheid hoe serieus
deze controle zal zijn.
 
 Het komt ons voor dat de genoemde contactdagen voor nabestaanden heel
nuttig zijn, ook ter vergroting van het aantal donoren in het algemeen. Op
dit soort dagen kunnen ervaringen worden uitgewisseld en verzameld. Deze kennis
kan leiden tot een verbetering van de procedure en daardoor tot een stimulans
van de bereidheid om als donor op te treden. Zijn de ministers bereid om aan
de Sectie transplantatiecoördinatoren en/of aan de Nederlandse Transplantatie
Vereniging subsidie te verlenen voor dit soort informatie- en contactactiviteiten?
 
 Nu wij toch over financiën praten, in de praktijk blijkt onduidelijkheid
te bestaan over de vergoeding van de kosten van artsen en vooral van ziekenhuizen
die zich bezighouden met orgaanverwijdering en orgaanimplantatie. Een vraag
die uit de praktijk naar voren komt, is hoe een ziekenhuis aanspraak kan maken
op vergoeding van de kosten van het ter beschikking stellen van de operatiekamer.
Het is maar een voorbeeld, maar het zijn toch zaken die ertoe leiden dat er
minder orgaanverwijderingen en -implantaties plaatsvinden dan mogelijk zou
zijn wanneer je let op het aantal beschikbare organen.
 
 Hierbij speelt ook het capaciteitsprobleem van te kleine ziekenhuizen.
De minister heeft daarover kort geleden aan de Tweede Kamer geantwoord. Daarom
zal ik daar nu niet verder op ingaan.
 
 Er zijn een aantal hardnekkige misverstanden rondom orgaandonatie. Zo
wordt veelal gedacht dat donatie alleen zinvol is wanneer de donor jong is.
Dat is een misverstand. Bepaalde organen en weefsels van oudere mensen kunnen
ook dienen voor het gewenste doel. Bijvoorbeeld huid, zo belangrijk voor de
behandeling van ernstige brandwonden, kan ter beschikking worden gesteld,
mits men gezond is, door iedere donor tot de leeftijd van ongeveer 80 jaar.
Er zijn nog wel meer weefsels die bruikbaar zijn tot op hogere leeftijd. Om
deze misverstanden weg te nemen, is er een buitengewoon praktisch boekje van
de Stichting orgaan- en weefseldonorvoorlichting verschenen – ik neem
aan dat het aan alle leden van onze Kamer is toegestuurd – waarin heel
duidelijk voorlichting wordt gegeven over allerlei vragen rondom orgaan- en
weefseldonatie. Ik beveel lezing van het boekje van harte aan.
 
 Voorzitter! Ik zal nog twee onderwerpen aanroeren. Het eerste is
het donorcodicil. Naast de primaire mogelijkheid van registratie van iemands
wilsverklaring blijft de mogelijkheid bestaan van het opmaken van een donorcodicil.
Hoewel mijn fractie er veel aan gelegen is om het aanbod van donoren te stimuleren –
dat moge blijken uit hetgeen ik tot nu toe gezegd heb – lijkt ons dit
een ongelukkige keuze, die tot problemen kan leiden. Immers, door deze regeling
is het mogelijk dat iemand in het register doet aantekenen dat hij toestemming
geeft voor verwijdering van orgaan of weefsel, doch dat hij daarna, wanneer
bij hem bezwaren de overhand krijgen, zijn toestemming herroept in een eenvoudig
codicil, zonder dat dat geregistreerd moet worden. De bewindsvrouwen hebben
deze mogelijkheid uitdrukkelijk erkend in hun antwoord op een vraag van mijn
fractie in de schriftelijke ronde. Ik verwijs hiervoor naar blz. 8 van de
memorie van antwoord aan deze Kamer.
 
 Men stelle zich de situatie in de praktijk voor. De arts raadpleegt ten
aanzien van een overledene het register, constateert dat deze toestemming
heeft gegeven en verwijdert een orgaan of weefsel. De nabestaanden hebben
de keuze van de overledene geaccepteerd. Enige dagen later, bij het uitzoeken
van de papieren van de overledene, komen de nabestaanden een codicil tegen
waarin de toestemming is herroepen. Dat is toch een afschuwelijke situatie,
zowel voor de nabestaanden als voor de arts. Wij zijn daarom van oordeel dat
herroeping van een geregistreerde toestemming alleen mogelijk moet zijn door
aantekening van herroeping in het register. Als de bewindslieden het met ons
eens zijn, zou op dit punt een wetswijziging nodig zijn. Gaarne heb ik hierop
een reactie van de bewindsvrouwen. Willen zij toezeggen dat zij bij de evaluatie,
die binnen drie jaar na de inwerkingtreding moet plaatsvinden, speciaal aan
dit punt aandacht besteden? Kunnen zij garanderen dat een arts die in zo'n
situatie verzeild raakt, niet blootstaat aan tuchtrechtelijke en strafrechtelijke
maatregelen?
 
 Ten slotte stel ik nog vraag. Ik richt deze speciaal tot de minister van
Justitie, omdat de vraag op haar terrein ligt. Als mensen handelen, worden
er soms fouten gemaakt en gebeuren er soms ongelukken waardoor schade ontstaat.
Het is dan van belang, te weten welke regels van toepassing zijn. Daarvoor
moet je weten welk rechtskarakter de schadeveroorzakende handeling heeft.
Er lijkt ons geen twijfel aan dat implantatie van donororganen een geneeskundige
behandeling is in de zin van de Wet geneeskundige-behandelingsovereenkomst
(GBO). Daarop zijn de regels van die wet dan ook van toepassing. Wij twijfelen
echter aan het antwoord op de vraag of ook bij de verwijdering van het orgaan
sprake is van een handeling in de zin van de Wet GBO. In het wetsvoorstel
staat immers nadrukkelijk dat de verwijdering anders dan ten behoeve van de
donor zelf plaatsvindt. Dat spreekt ook van zelf, want de donor is niet ziek.
De donor kan het orgaan missen. Daaruit blijkt duidelijk dat hij niet ziek
is. Het is ook geen behandeling ten behoeve van hem zelf. De vraag is dus
of dit een handeling is die valt onder de Wet GBO. Het belang van de vraag
is evident. Als het antwoord "ja" is, zijn de bepalingen van de Wet GBO van
toepassing. Daaronder zijn zulke belangrijke bepalingen als de centrale aansprakelijkheid
van het ziekenhuis en het verbod van exoneratie. Is het antwoord "nee", dan
zitten de mensen die schade lijden, met de nare oude situatie dat men zich
moet afvragen welke van de betrokken specialisten, bijvoorbeeld de chirurg
of de anesthesist, men moet aanspreken, enz. Die nare situatie is juist door
de Wet GBO opgeheven. Mijn fractie is er voorstander van, te zeggen dat deze
handeling in ieder geval moet vallen onder de Wet GBO. Als daar een wetswijziging
voor nodig is, dan moet dat maar. Gaarne verneem ik over dit belangrijke punt
het oordeel van de minister van Justitie.
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij zullen met veel interesse luisteren naar de
beantwoording van onze vragen en opmerkingen door de bewindsvrouwen.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Ik stel mevrouw Michiels van Kessenich een vraag over datgene wat zij
aan het begin van haar bijdrage heeft gezegd over artikel 11 van de Grondwet.
Ik heb begrepen dat zij vindt dat een bezwarensysteem op gespannen voet staat
met het bepaalde in artikel 11. Als er in een bezwarensysteem van uitgegaan
wordt dat iemand al op voorhand zijn goedkeuring heeft gegeven, tenzij van
zijn bezwaar blijkt, is dan eigenlijk daarmee al het bepaalde in het grondwetsartikel
niet gewijzigd voor de desbetreffende persoon?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):
 
 Ik vind het een heel interessante vraag, maar ik ben het niet met u eens.
Een grondwetsartikel kun je niet wijzigen op zo'n eenvoudige manier –
u weet dat daarvoor een zware procedure is voorgeschreven, met twee lezingen
en een gekwalificeerde meerderheid – laat staan dat je een grondwetsartikel
kunt wijzigen door een impliciete, veronderstelde toestemming. Dat is mijn
principiële bezwaar. Bovendien vind ik het een buitengewoon onrealistische
veronderstelling. Uit allerlei publikaties blijkt dat de mensen er eigenlijk
niet over nadenken. De mensen zijn niet zo erg voor, niet zo erg tegen, ze
willen eigenlijk wel, maar ze schuiven de beslissing een beetje op de lange
baan. Je kunt dus niet zeggen dat iemand die zijn bezwaar niet kenbaar maakt,
impliciet toestemming geeft. Nee, zo ver is die mogelijke donor nog niet.
Hij of zij moet er rustig over kunnen nadenken. Het op deze manier wijzigen
van de Grondwet, namelijk door een toestemming te vooronderstellen, gaat ons
veel en veel te ver. Bovendien vind ik het een onrealistische veronderstelling.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Tuinstra (D66):
 
 Voorzitter! Voor ons ligt een wetsontwerp met een lange voorgeschiedenis.
Verschillende kabinetten van verscheidene signatuur hebben eraan gewerkt –
mijn voorgangster op dit spreekgestoelte, naar wie ik met buitengewoon veel
genoegen heb geluisterd, heeft er al op gewezen – en uiteindelijk is
in de Tweede Kamer het wetsontwerp met grote meerderheid aangenomen.
 
 Dezelfde vragen komen steeds terug. Waarom wetgeving? Wat is de rol van
de overheid? Wordt het zelfbeschikkingsrecht niet uitgehold? Hoe verdelen
wij de organen rechtvaardig? Hoe wordt de hersendood vastgesteld? Hoe wordt
de commercie bestreden? Wie beslist en wat is de rol van de nabestaanden?
Al deze vragen zijn uitputtend behandeld. Het is heel boeiend om te zien dat
telkens een ander facet meer aandacht krijgt. En zo hebben wij het wetsvoorstel
zien groeien tot wat nu voor ons ligt.
 
 Wij zien ook dat partijen in de loop van het wetgevingsproces over hoofdpunten
van mening veranderen. Hen is wel inconsistentie verweten. Daar ben ik het
niet mee eens. Dit is een heel gevoelige materie. Het gaat over zaken van
leven en dood. Men beslist weliswaar over eigen lichaam, maar doorgaans onbekende
derden hebben belang bij de beslissing. Dat ligt dus heel emotioneel en accentverschuivingen
liggen voor de hand.
 
 Bij mij kwam de vergelijking op met zaken die na een lange rechtsgang
bij de Hoge Raad terechtkomen. Dat zijn nooit zaken waarvan het heel duidelijk
is wie gelijk heeft. Anders was zo'n zaak al veel eerder van de rol verdwenen.
Juist zaken met een zeker gelijk aan beide kanten komen bij de Hoge Raad en
dat maakt het allemaal juist interessant. De Hoge Raad kan "om" gaan. De hamvraag
voor mijn fractie is: is het voorliggende wetsontwerp een politiek compromis
waaruit vis noch vlees te distilleren valt, onduidelijk en dus onwerkbaar,
of valt er wel degelijk consistentie in te ontdekken, vasthoudend aan principes
en bereikbare doelstellingen?
 
 Het verheugt mij, mijnheer de voorzitter, te kunnen vaststellen dat het
laatste het geval is. Het eindresultaat spreekt ons zeer aan. Een speciaal
compliment wil ik overigens maken voor het taalgebruik in dit wetsontwerp:
het is helder en er staat werkelijk geen woord te veel. Zo zou ik het méér
willen zien.
 
 Ik hecht eraan te verklaren dat het eindresultaat ons aanspreekt, omdat
wij verschillende brieven hebben ontvangen van stichtingen en verenigingen
op het gebied van orgaantransplantatie, die teleurgesteld waren over dit wetsvoorstel.
Zij hadden bijvoorbeeld liever een bezwaarsysteem gehad, waarbij zij uitgaan
van de gedachte dat er dan meer organen ter beschikking zouden komen, zodat
meer mensen geholpen zouden worden.
 
 Vooropgesteld wil mijn fractie zien, dat wij met waardering en respect
kijken naar alles wat deze verenigingen, zoals de Nierstichting, gedaan hebben
om meer mensen op het spoor van orgaandonatie te zetten. Met ere zij bijvoorbeeld
de hier reeds genoemde brochure vermeld, "De meest gestelde vragen over orgaan-
en weefseldonatie", waarin helder en aansprekend voorlichting ter zake gegeven
wordt.
 
 De doelstelling van deze verenigingen – méér organen,
minder wachtenden – verklaart volledig hun stellingname. Toch geloof
ik dat de beide ministers duidelijk hebben weten te maken, dat het aanbod
van organen niet alleen afhankelijk is van het beslissysteem, maar dat ook
andere factoren een rol spelen, zoals het feit dat men zich in Nederland inzet
voor grotere verkeersveiligheid. De invoering van de bromfietshelm heeft indertijd
het aantal jongere verkeersslachtoffers flink doen dalen. Wij zijn daar allemaal
blij mee, maar de mogelijkheid van het beschikbaar komen van organen neemt
daarbij af – een navrant gegeven. Vergelijking met landen waar een ander
beslissysteem geldt, blijft daardoor moeilijk. Er zijn te veel variabelen.
 
 
 
 
 Voorzitter: Heijmans
 
 
 
 
 
 Mevrouw Tuinstra (D66):
 
 De geruime tijd die dit wetsontwerp onderweg is geweest, vanaf het moment
van indienen tot en met nu, heeft één voordeel gehad: er is
in brede kring over gediscussieerd; enquêtes zijn gehouden en symposia
georganiseerd. De media hebben zich, gelukkig, niet onbetuigd gelaten.
 
 Met voldoening constateer ik ook dat in de afgelopen twintig jaar de medische
ethiek een veel prominenter plaats is gaan innemen. Het gaat hier ook immers
over vragen als: wie mag waarover beslissen en wanneer ben je dood en wat
gebeurt er dan met je? Mede door de jarenlange discussie rond de euthanasie
zijn wij in Nederland veel meer gaan spreken en denken over de plaats van
de dood in ons leven en dat vindt mijn fractie een goede zaak. De dood hoort
bij het leven. Wel willen wij allemaal de dood nog graag uitstellen. Terecht
is dan ook één van de doelstellingen van dit wetsontwerp: het
ter beschikking komen van meer organen. Mensenlevens kunnen daardoor gered
worden. Ik ben ervan overtuigd dat de Nederlandse bevolking, inclusief de
beroepsgroepen – het blijkt ook uit onderzoek – nu meer dan voorheen
tot medewerking aan orgaandonatie bereid zijn. Kortom, wij zijn aan deze wet
toe.
 
 Het volledig-beslissysteem dat in de wet is neergelegd, dwingt iedereen
over die vraag na te denken en dat op een moment waarop men niet onder druk
staat. Eigenlijk is dat nog de beste manier om meer organen te krijgen: het
dicht bij de mensen brengen van de besluitvorming. Het feit alleen al van
het ontvangen van een formulier in een gezin zal het denken en spreken erover
aanmoedigen. Overigens dienen wij alle respect te hebben voor hen die weigeren.
De ruimte die daartoe geboden is, spreekt ons aan. Het is een individuele
beslissing over je eigen lijf. Terecht staat de onaantastbaarheid van het
menselijk lichaam in de Grondwet. Mede daarom acht mijn fractie het positief
dat is gekozen voor een volledig-beslissysteem met centrale registratie. Het
laat ruimte voor bezwaar en voor donatie.
 
 Met de ruimte voor de nabestaanden heb ik aanvankelijk moeite gehad, juist
in verband met die onaantastbaarheid. Onder de thans vigerende wetgeving kunnen
zij nu ook beslissen en ik lees alom dat zij, de nabestaanden, onder de huidige
omstandigheden zelfs meestal beslissen – een niet benijdenswaardige
positie. In dit wetsvoorstel zijn zij evenwel duidelijker in beeld gebracht.
Zij zijn als het ware bewuster nabestaande geworden en hun kring is dan ook
beperkter. Nu is, los van deze wetgeving, vrijwel iedereen nabestaande; straks
zal iedereen, als 18-jarige en tevens nabestaande, ook zijn eigen formulier
hebben ingevuld. Men is dus veel beter op de hoogte van wat van hem of haar
verwacht kan worden.
 
 De memorie van antwoord aan de Eerste Kamer zet bovendien nog eens uiteen
dat aan de donor die zijn formulier niet invult, bekend is dat in dat geval
de nabestaanden beslissen. Hij geeft als het ware impliciet toestemming tot
beslissing, welke beslissing dan ook, door de nabestaande. Mede gezien het
tekort aan organen gaan wij met deze oplossing akkoord. Met bijzondere aandacht
zien wij uit naar de evaluatie van deze wet en met name naar de wijze waarop
de formulieren ingevuld gaan worden.
 
 De voorlichting aan de beroepsbeoefenaren is ook herhaaldelijk ter sprake
geweest en zal worden uitgebreid, terwijl ook alle relevante instellingen
zich aan het landelijke basisprotocol ter zake moeten houden.
Hierover heb ik nog een vraag. In de nota naar aanleiding van het eindverslag
aan de Tweede Kamer wordt een formulier genoemd: het obductieformulier, als
ik het goed heb begrepen. Op dat formulier moet tevens worden ingevuld waarom
de overledene al dan niet voor orgaandonatie in aanmerking komt. Dat is een
goede zaak, maar dan lees ik daarna over een donatieformulier. Begrijpt u
mij goed, ik ben een groot voorstander van zorgvuldigheid, maar gaan wij er
zo niet een te grote papierwinkel van maken? Ik denk ook aan de kosten. Misschien
kan de minister van Volksgezondheid, die de gang van zaken in een topziekenhuis
goed kent, dit nog verduidelijken.
 
 Mijn tweede vraag betreft de weefseldonatie. Ik lees in een artikel over
weefseldonatie van Tjabbes en Wertheim, van 20 maart 1995, dat het aanbeveling
verdient weefseldonatie een aparte plaats in de discussie te geven, omdat
er belangrijke en praktische verschillen zijn met orgaandonatie. Mijn vraag
is: wordt weefseldonatie losgekoppeld van orgaandonatie of is het zo dat,
als je "ja" invult op je formulier, weefsels zowel als organen uitgenomen
kunnen worden?
 
 Een vraag die mij ingegeven is door een artikel in Medisch Contact van
oktober 1994, gaat over de huisarts. Heeft de huisarts nog een speciale rol?
Wordt hij met name voor wat betreft de weefseldonatie nog speciaal aangemoedigd
om hier actie te nemen ten opzichte van zijn cliënten?
 
 Ten slotte heb ik nog een vraag aan de minister van Justitie over misbruik
en doodstraf. Regelmatig worden wij opgeschrikt door verhalen over organenroof.
Een enkele maal is dat een indianenverhaal, maar helaas komt in sommige armere
landen het uitnemen van organen zonder toestemming inderdaad voor. Een dergelijk
vreselijk gegeven zal in internationaal verband aangepakt moeten worden. Ik
neem aan dat bijvoorbeeld Eurotransplant organen van dubieuze herkomst weigert,
zodat de zaak ook niet lucratief is voor de aanbieder. Niet voor niets is
in dit wetsontwerp de orgaandonatie zonder winstbejag aan de orde.
 
 Ik heb een vraag over een bepaald niet arm land, namelijk Taiwan. Ik lees
in het maandblad van Amnesty International, van april 1995, dat in Taiwan
steeds meer terechtgestelde criminelen in aanmerking komen als donor. Taiwan
kent de doodstraf voor enkele zware misdaden. Officieel is toestemming van
betrokkene en nabestaanden vereist, maar de maatschappelijke druk op de veroordeelden
is groot. Het is nu al zo dat de executiemethode werd aangepast om de organen
onbeschadigd te laten. De mensenrechtenorganisaties in Taiwan zijn bang dat
orgaantekort een factor wordt bij het bepalen van de strafmaat en dat de doodstraf
eerder wordt uitgesproken. Ook vermindert zo de kans dat de doodstraf in Taiwan
ooit afgeschaft wordt – een internationaal gesteund streven –
onder invloed van factoren die niets met strafmaat of menselijke bejegening
van gevangenen te maken hebben. Hoe kan Nederland een dergelijk omgaan met
mensenrechten onder de aandacht brengen? Valt daar niets aan te doen?
 
 Voorzitter! Ik eindig zoals ik begon. Eindelijk lijkt het dan zover te
komen dat orgaandonatie in Nederland van een degelijk wettelijk kader wordt
voorzien. Mijn fractie is daar blij om. Zo is dan straks weer een belangrijke
steen toegevoegd aan het bouwwerk dat deze ministers bezig zijn op te richten
op het interessante terrein tussen justitie en gezondheidszorg. Wij hopen
dan ook dat van deze wet een werking ten goede zal uitgaan en wij wachten
met belangstelling de antwoorden van de bewindsvrouwen af.
 
 
 
 
 
 De heer Dees (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! De ontwikkeling van de medische wetenschap en
techniek is de afgelopen 40 tot 50 jaar buitengewoon spectaculair geweest.
Dat geldt met name ook voor de transplantatiegeneeskunde die in een relatief
korte periode zowel medisch als maatschappelijk werd geaccepteerd en in de
gezondheidszorg tot een behoorlijke meerwaarde heeft geleid in termen van
verlenging van het leven en verbetering van de kwaliteit van het leven. Transplantaties
kunnen zelfs levensreddend zijn.
 
 Tegelijkertijd confronteert deze medisch-technologische ontwikkeling ons
met het vraagstuk van de verschillende grenzen van de zorg, zoals: 
 
 
 - de financiële grenzen: wat is nog betaalbare zorg;
 
 
 - de
ethische grenzen: mag alles wat kan;
 
 
 - de natuurlijke grenzen: de
natuurlijk begrensde beschikbaarheid van organen bijvoorbeeld.
 
 
 
 De meerwaarde van de transplantatiegeneeskunde aan de ene kant en de grenzen
van de zorg aan de andere kant roepen spanningsvelden op die om bewuste, beleidsmatige
keuzes en beslissingen vragen.
 
 Ook in dit wetsvoorstel komen enkele hiermee samenhangende onderwerpen
aan de orde zoals de wens om het orgaanaanbod te verhogen, de vraag hoe beperkt
beschikbare organen rechtvaardig verdeeld kunnen worden en de algemeen gehuldigde
opvatting in ons land en in West-Europa, dat commerciële handel in organen
voorkomen dient te worden.
 
 Tegelijkertijd is er, naast het spanningsveld van de grenzen van de zorg,
nog een tweede spanningsveld: het recht op bescherming van de lichamelijke
integriteit, zoals via het amendement-Kappeijne van de Coppello neergelegd
in de Grondwet aan de ene kant en het algemeen belang van voldoende geschikte
organen voor transplantatie aan de andere kant. De wetgever heeft de taak
hier keuzes te maken en beslissingen te nemen en deze bij voorkeur in wettelijke
regels vast te leggen. Waar de praktijk van de orgaantransplantaties al zo
behoorlijk is ingeburgerd, is het des te opvallender dat een Wet op de orgaandonatie
zo lang is uitgebleven. Zelf herinner ik mij nog goed eind 1987 – dat
is ruim 8 jaar geleden – een eerste "voorlopig concept-wetsvoorstel"
te hebben gezien en te hebben geparafeerd en uit de annalen leid ik af dat
er in de tweede helft van de jaren zestig ook al eens zo'n exercitie had plaatsgevonden
met kennelijk geen positief resultaat. Die gezamenlijke traagheid, die we
ook hebben gezien bij de vervanging van de Krankzinnigenwet door de Wet BOPZ,
betreurt mijn fractie. Maar gelukkig staat hier wel tegenover dat wetgeving
op het terrein van gezondheidsethische vraagstukken in ons land buitengewoon
zorgvuldig, gewetensvol en na ruime dialoog met alle betrokkenen tot stand
komt. Dat geeft enorme meerwaarde.
 
 Het verheugt de VVD-fractie dat uiteindelijk, na een heftige richtingenstrijd
over het beslis systeem, de Tweede Kamer nagenoeg unaniem heeft
ingestemd met het wetsvoorstel. Dat is in ieder geval ook een welgemeend compliment
aan het adres van de bewindslieden.
 
 Mijnheer de voorzitter! De VVD-fractie is voorstander van een wettelijke
regeling van orgaandonatie en zij onderschrijft de vijf belangrijkste doelstellingen
zoals de bescherming van de donor, het verhogen van het orgaanaanbod, het
tegengaan van commerciële handel in organen, een rechtvaardige verdeling
van schaarse organen en zorgvuldig medisch handelen vanaf de donorscreening
tot aan de implantatie. Wij hebben overigens begrepen dat de wet vooral beoogt
toe te zien op de donatiekant en niet op de transplantatiekant omdat daar
de bestaande kwaliteits- en beroepenwetgeving van toepassing is. Bij de VVD-fractie
leeft in ieder geval de vraag of het bestaan van twee stelsels naast elkaar,
een voor de donatiekant en een voor de transplantatiekant, in de kwaliteitswaarborging
en het toezicht daarop niet tot onvolkomenheden zou kunnen leiden. Kan er
trouwens in algemene zin iets gezegd worden over de kwaliteit van het gebeuren
in ons land, het risico van infecties en het voorkomen van fouten en ongelukken?
 
 Ik wil namens de VVD-fractie ook enkele opmerkingen maken over orgaandonatie
tijdens leven. Het wetsvoorstel kent ter zake van dit onderwerp in de artikelen
3 t/m 8 een nogal ingewikkelde regeling. Dat ingewikkelde karakter begrijpen
wij overigens volledig omdat de voorgestelde regeling terecht beoogt te differentiëren
tussen wilsbekwamen en wilsonbekwamen, tussen minderjarigen en meerderjarigen
en tussen regenererende organen en niet-regenererende organen. Bovendien ligt
er ook nog een aparte leeftijdsgrens bij twaalf jaar. Bij de beoordeling van
de toelaatbaarheid van orgaandonatie bij leven dienen naar ons oordeel twee
criteria centraal te staan: 1. de eerbiediging op onaantastbaarheid van het
lichaam, zoals geformuleerd in artikel 11 van de Grondwet en 2. de bescherming
van levende donoren tegen mogelijke blijvende negatieve gevolgen van orgaandonatie.
 
 Toets ik de voorgestelde regeling voor wilsbekwame meerderjarigen aan
deze beide criteria dan is ons oordeel positief omdat de eigen beslissing
van de donor centraal wordt gesteld, tenzij er blijvende gezondheidsschade
dreigt, want dan zijn levensgevaar voor de ontvanger en het ontbreken van
alternatieven noodzakelijke aanvullende voorwaarden bovenop de toestemming
van de betrokkene. Ook de positie van wilsonbekwamen en minderjarigen bij
donatie van niet-regenererende organen is helder; donatie is hier categorisch
uitgesloten op basis van eigen rechten van het individu en de noodzakelijke
bescherming van die rechten. Moeilijker ligt het met enkele andere categorieën
zoals wilsonbekwame meerderjarigen en minderjarigen onder de twaalf jaar.
Daar wordt donatie van een regenererend orgaan toelaatbaar geacht zonder expliciete
wilsverklaring indien er tegelijkertijd sprake is van levensgevaar bij de
ontvanger, de afwezigheid van alternatieven, geen blijvende gevolgen voor
de donor en het belang van de donor bij de afwending van het levensgevaar
voor de ontvanger. Aanvullende voorwaarden zijn bovendien een schriftelijke
toestemming van wettelijke vertegenwoordigers en de rechter of kinderrechter.
Hier wordt dus niet een categorisch verbod voorgesteld, maar in uitzonderlijke
situaties ruimte geschapen voor een strikt individuele benadering.
 
 Vanuit humanitaire overwegingen kunnen we deze ruimte zeker billijken,
maar zitten wij hier juridisch gezien niet op een grens? Immers het door derden
veronderstelde belang van een minderjarige of een wilsonbekwame persoon bij
het afwenden van levensgevaar voor een naaste wordt hier geïntroduceerd
ter vervanging van de grondwettelijke bescherming tegen ongevraagde ingrepen
op het lichaam van buitenaf. In december 1990 trok de Nationale Raad voor
de Volksgezondheid in dit verband nog de conclusie dat onvoldoende rechtvaardigingsgronden
aanwezig zijn om in de wet donatie bij leven door meerderjarige wilsonbekwamen
toe te staan. Als ik een vergelijking trek met een andere wet – de wet
BOPZ – dan zie ik dat daarin het zogenaamde bestwilcriterium als grond
voor een gedwongen opneming in een psychiatrisch ziekenhuis met veel overtuigingskracht
is geschrapt. Het bestwilcriterium, het eigenbelangcriterium is daar geschrapt.
 
 Kan de minister ten principale nog eens op deze materie ingaan en daarbij
onder meer een tweetal vraagpunten betrekken? Het eerste punt betreft tevens
een suggestie. Hoe kan bij mensen, die in juridisch opzicht wilsonbekwaam
of handelingsonbekwaam zijn, in dit genoemde geval toch maximaal rekening
worden gehouden met positieve wilsuitingen of blijken van verzet? Ook iemand
die niet handelingsbekwaam is, kan toch blijken van wil vertonen.
 
 Het tweede punt: hoe wordt in internationaal verband over dit aspect gedacht?
Is er al dan niet strijdigheid te verwachten met de aparte regels, die de
Raad van Europa op basis van de Bio-ethische Conventie specifiek voor orgaantransplantatie
gaat opstellen of misschien op ambtelijk niveau reeds in concept heeft opgesteld?
 
 Over het ter beschikking stellen van organen ná overlijden is in
de Tweede Kamer buitengewoon uitvoerig gesproken, met name ter zake van de
keuze van het beslissysteem. Ook ter voorbereiding van dit debat in de Eerste
Kamer heb ik namens de fractie van de VVD de relatie tussen het beslissysteem
en artikel 11 van de Grondwet opnieuw intensief aan de orde gesteld.
 
 De fractie van de VVD waardeert het erg positief dat de regering niet
is bezweken voor de politieke en de maatschappelijke druk om het toestemmingsprincipe
minder centraal te stellen en te kiezen voor het geen-bezwaarsysteem. Naar
onze mening heeft de regering de grondwettelijke bescherming van het recht
op onaantastbaarheid van het lichaam, zoals neergelegd in artikel 11 van de
Grondwet, toch een dominantere rol toegekend dan zij overigens zelf toegeeft
in de stukken. Ik wil dit illustreren aan de hand van twee voorbeelden.
 
 In de eerste plaats wordt er in het wetsvoorstel terecht geen wettelijke
ruimte geschapen voor postmortale orgaandonatie door mensen die niet in staat
zijn tot een redelijke waardering van hun belangen ter zake. Daar geldt de
grondwettelijke bescherming dus voor de volle 100%.
 
 In de tweede plaats staat voor hen, die wel in staat zijn tot een redelijke
waardering van hun belangen, in het gekozen wettelijk kader
het zelfbeschikkingsrecht toch centraal, omdat gekozen kan worden tussen zelf
toestemming geven, zelf bezwaar aantekenen of een besluit te delegeren aan
nabestaanden. Tot zover geven we het wetsvoorstel warme steun.
 
 Bedenkingen bestaan er in de fractie van de VVD wel tegen de bepaling,
dat, in geval van afwezigheid van een wilsbepaling, het besluit aan de nabestaanden
toekomt. Naar onze mening moeten er wel heel bijzondere omstandigheden zijn
om een inbreuk op een individueel grondrecht te rechtvaardigen. Overigens
heeft de regering wel gelijk met de opmerking, dat het gekozen stelsel aan
een ieder de mogelijkheid geeft het recht op zelfbeschikking volledig te realiseren.
Niettemin achten wij de overigens zeer beperkte inbreuk op artikel 11 op gespannen
voet te staan met de eisen van proportionaliteit en subsidiariteit. Deze bedenking
zal wat ons betreft niet leiden tot een tegenstem voor het wetsvoorstel, omdat
wij de ene beperkte disproportionaliteit niet willen beantwoorden met een
nog grotere disproportionaliteit. Onze steun is dus van harte.
 
 
 
 
 
 De heer Van den Berg (SGP):
 
 Voorzitter! Ik voer het woord namens de SGP, de RPF en het GPV.
 
 Het menselijk leven is kwetsbaar en eindig. Vandaag de dag hebben we ongekende
mogelijkheden om ziekte en lijden te behandelen. Genezing en verzachting van
lijden zijn een bijzonder groot goed. Maar dit alles kan het sterven niet
voorkomen. Om het Bijbels te zeggen: Onze aardse tent wordt eenmaal afgebroken.
Dit hebben wij niet in eigen hand. De vraag komt wel op ons af, of we organen
en weefsels willen afstaan ten behoeve van een ernstig zieke patiënt.
Niet om het sterven minder erg te maken, maar wel om onze naaste daarmee te
dienen.
 
 Deze vraag wordt in onze maatschappij heel verschillend beantwoord. Daar
is binnen onze democratische rechtsstaat ook ruimte voor. De praktijk van
de orgaantransplantatie vraagt echter dringend om regelgeving. Onze fracties
spreken dan ook hun waardering uit voor het wettelijk regelen van deze materie
als zodanig.
 
 Ook inhoudelijk kunnen we in grote lijnen instemmen met het voorstel van
Wet op de orgaandonatie. Onze fracties zien vanuit het christelijk geloof
ruimte voor het afstaan van organen en/of weefsels. Velen zien het als een
daad van christelijke naastenliefde om hun toestemming hiervoor te geven.
Anderen zien dat anders. Gelukkig laat het wetsvoorstel voor beide meningen
de volle ruimte. Tegen een geen-bezwaarsysteem zouden wij ernstig bezwaar
hebben gemaakt.
 
 De beslissing om wel of geen donor te willen zijn, zien wij als een volstrekt
persoonlijke keuze, waarbij de overheid niet in een bepaalde richting mag
sturen. Liefde vraagt niet, maar geeft. We ondersteunen wel het feit, dat
de overheid de burger oproept tot het maken van een keuze. De burger draagt
de verantwoording om een keuze te maken, hoe deze ook uitvalt.
 
 Één van de doelen van deze wet is, dat er uiteindelijk méér
donororganen ter beschikking komen. Op dit moment zijn er veel mensen die
door middel van het donorcodicil een gedeeltelijke toestemming geven. Het
toekomstige registratiesysteem heeft, voor zover wij het kunnen bezien, ruimte
voor drie mogelijkheden: toestemming, bezwaar, of de beslissing wordt bij
de nabestaanden gelaten. Is het mogelijk dat het toekomstige registratiesysteem
ook ruimte biedt voor gedeeltelijke toestemming c.q. bezwaar? Als dit niet
het geval is, zal volgens onze inschatting een niet gering aantal mensen hun
gedeeltelijke toestemming van nu omzetten in een bezwaar. Dat kan de nieuwe
wet nooit bedoelen.
 
 Bij het geven van gedeeltelijke toestemming zullen mensen verschillende
criteria hanteren ten aanzien van wat zij wel of niet willen geven. Het mogelijk
veranderen van de menselijke identiteit zou een punt kunnen zijn. Onze vraag
in dit verband luidt: Vallen de menselijke genen die identiteitsbepalend zijn
ook onder de Wet op de orgaandonatie?
 
 Voorzitter! Bij de verdeling van de schaarse organen wordt rekening gehouden
met zaken als bloed- en weefselovereenkomsten van donor en ontvanger, met
de medische urgentie en eventueel met de wachttijd. Onze fracties zijn blij
dat leefgedrag of de gemaakte keuze ten aanzien van het zelf willen geven
van organen, hierbij geen rol spelen. Het is een overheidsplicht, zo vinden
wij, de burger te wijzen op ongezonde leefgewoonten zoals roken, drinken,
het werkverslaafde leefpatroon – waaraan wij in deze Kamer en ook uw
ministeries misschien ook wel een beetje schuldig zijn – en drugsgebruik.
Het is goed dat eens tegen elkaar te zeggen.
 
 Op het moment dat iemand patiënt is moet er een gelijke toegang tot
gezondheidszorg bestaan. Onze fracties zijn ook van mening dat mensen die
zelf een negatieve keuze maken ten aanzien van het afstaan van organen, in
geval van nood zelf wel een orgaan moeten kunnen ontvangen als zij dat willen.
We beseffen goed dat dit een inconsequentie in zich heeft vanuit de betrokkene
zelf geredeneerd, maar de overheid houdt ook dàn haar zorgplicht. Het
gaat vaak om vragen op leven en dood en meningen van mensen kunnen veranderen,
zeker als afstandelijke vragen persoonlijke betekenis krijgen. Onze fracties
staan voor de beschermwaardigheid van het menselijk leven, ook als iemand,
om welke reden dan ook, zichzelf door ongezond gedrag in de problemen heeft
gebracht.
 
 In het wetsvoorstel wordt over dergelijke selectiecriteria ook niet gesproken.
Toch hebben wij wel wat zorgen op dit punt. De wet regelt de verdeling van
organen voor mensen die op de wachtlijst staan. Om op de wachtlijst te komen,
is echter al een uitgebreid selectietraject nodig. Uit de praktijk bereiken
onze fracties signalen waaruit blijkt, dat patiënten niet op de wachtlijst
komen vanwege selectie op grond van niet-medische criteria, zoals leefgedrag
en leeftijd. Heeft de minister ideeën om mogelijke oneigenlijke selectie
door artsen te voorkomen?
 
 Organen die beschikbaar komen en niet in Nederland aan een orgaancentrum
kunnen worden aangeboden, mogen onder voorwaarden aan een buitenlandse instelling
worden aangeboden. Onze vraag is: kunnen binnen het kader van deze wet ook
buitenlandse organen worden aangeboden aan Nederlandse centra? Onze fracties
vinden dit een belangrijk punt, aangezien in veel landen organen op kwalijke
wijze ter beschikking komen. Hoe voorkomen wij dat ze dan hier aangeboden
en geaccepteerd zullen worden? 
 
 Voorzitter! Indien de Wet op de orgaandonatie van kracht wordt, betekent
dit dat een nieuw systeem geïntroduceerd moet worden. Wij hebben er vertrouwen
in, dat dit met de nodige middelen gedaan zal worden. Wij willen hier pleiten
voor een blijvende en continue voorlichting, omdat anders de aandacht voor
dit belangrijke onderwerp zal verminderen. Zoals altijd in de voorlichting,
is doelgroepsegmentatie hierbij bijzonder belangrijk. Welke rol ziet de minister
in dit verband weggelegd voor de patiëntenorganisaties?
 
 Het uitnemen en implanteren van organen vraagt een hoog en up to date
deskundigheidsniveau binnen ziekenhuizen. Soms ontstaat de indruk dat ziekenhuizen
zelf de mogelijkheden tot orgaanuitname niet aangrijpen, omdat zij niet beschikken
over voldoende deskundigheid en middelen. Hierover is al eerder met de minister
gedebatteerd. Aan de ene kant zijn de wachtlijsten lang, aan de andere kant
moeten nabestaanden zelf, soms zonder succes, veel moeite doen om de donatievraag
ter tafel te krijgen. Dit is bijzonder ongewenst, enerzijds omdat hierdoor
mogelijk organen verloren gaan, anderzijds omdat nabestaanden het op dat moment
al moeilijk genoeg hebben. Zij moeten dan niet ook nog eens veel moeite moeten
doen om de wens van hun geliefde serieus behandeld te krijgen. Heeft de minister
zicht op het aandeel van de ziekenhuizen in het tekort aan organen, mogelijk
om financiële redenen? Welke mogelijkheden biedt de wet om de ongewenste
situatie te voorkomen?
 
 Het vaststellen van de dood is een medisch oordeel en moet zeer zorgvuldig
gebeuren. De overtuiging dat de dood zorgvuldig wordt vastgesteld, speelt
bij de meningsvorming bij de burger ook een belangrijke, soms zelfs doorslaggevende,
rol. Ook de woordvoerder van het CDA heeft erop gewezen, dat er op dit punt
zorg leeft, terecht of niet terecht. De wet legt hier een belangrijke taak
bij de Gezondheidsraad. De Gezondheidsraad stelt protocollen op waaraan de
ziekenhuizen gehouden zijn. Met deze procedure kunnen onze fracties instemmen.
Alleen, onze vervolgvraag is: op welke wijze wordt de naleving van de protocollen
getoetst?
 
 Voorzitter! Dit wetsvoorstel maakt orgaanuitname mogelijk bij anencefalen.
Dit zijn wilsonbekwame minderjarigen onder de twaalf jaar. Bij anencefalen
kan niet worden voldaan aan de eis van proportionaliteit, zoals neergelegd
in artikel 5, lid 2. De potentiële donor moet een zwaarwegend belang
hebben bij donatie aan de orgaanbehoevende, omdat de donor in zijn leven afhankelijk
is van de ontvanger. De anencefaal is, helaas, al ten dode opgeschreven. Het
doen van niet-therapeutische experimenten met wilsonbekwamen wordt er in de
nota naar aanleiding van het eindverslag ten onrechte bij betrokken, want
het betreft hier naar onze mening verschillende wetten. Er is hier geen sprake
van een zwaarwegend belang voor de wilsonbekwamen in geval van niet-therapeutische,
medische experimenten, terwijl dat wel met het onderhavige voorstel vereist
wordt. Wij vragen de minister van Justitie dan ook: hoe verhoudt zich de orgaanuitname
bij anencefalen tot de eis van proportionaliteit, zoals neergelegd in artikel
5, lid 2? Kan ook een relatie worden gelegd met het wetsvoorstel inzake medisch-wetenschappelijk
onderzoek, dat aan de overzijde in behandeling is?
 
 Onze fracties wijzen het af dat de beslissing om dode, menselijke foetussen
te gebruiken voor transplantatiedoeleinden alleen toekomt aan de moeder. Het
kind is immers voor 50% afstammeling van de vader. De instemming van alle
betrokkenen is wel nodig op grond van artikel 11, lid 3. Zie ook pagina 69
van de memorie van antwoord. Wij vinden dat op dit punt het een strijdig is
met het ander.
 
 Voorzitter! Onze fracties willen nadrukkelijk de aandacht vragen voor
de nodige nazorg in het kader van de orgaantransplantatie. Hierbij denk ik
niet alleen aan nazorg voor de nabestaanden van de donor, maar ook aan nazorg
voor de ontvanger. Wij weten uit de praktijk, dat het hieraan nogal ontbreekt.
Orgaantransplantatie gaat gepaard met veel niet strikt medische problemen.
We hopen dat instellingen meer gestimuleerd zullen worden aan deze kant van
de zaak meer aandacht te geven.
 
 Het ter beschikking komen van meer organen is een goede zaak. Aan de andere
kant zal dit ook veel kosten met zich brengen. Dit is een logische zaak. Toch
willen we er vanuit macro-perspectief op wijzen, dat de high-tech-voorzieningen,
waar transplantaties voor een deel onder vallen, niet mogen bewerken, dat
de care-sector in de knel komt. Er zal voor beide voldoende geld moeten zijn.
 
 Onze fracties hopen dat deze wet zal leiden tot een meer bewust omgaan
door de burger met zijn eigen lichaam. Gelukkig wordt commercie op dit terrein
in de wet verboden. Naastenliefde geeft om te dienen, niet om er zelf rijker
van te worden. Wij belijden dat God de Schepper en Onderhouder is van ons
leven. Wij moeten als een rentmeester, niet als een bezitter, ons lichaam
beheren. De mens is verantwoording verschuldigd voor wat hij met zijn lichaam
heeft gedaan. Op het punt van de orgaandonatie kan het onderhavige wetsvoorstel
hiertoe een hulpmiddel zijn.
 
 Voorzitter! Wij wachten met belangstelling de beantwoording van de ministers
af.
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Vastgesteld kan worden, dat in ons land bereidheid
bestaat om organen ter beschikking te stellen. De belangrijkste vraag waarmee
wij ons bezig moeten houden is, op welke manier die bereidheid kan worden
omgezet in effectief beleid. Dat effectieve beleid zou ertoe moeten leiden
dat niet alleen vaststaat wie bereid is om organen ter beschikking te stellen,
maar ook dat de terbeschikkingstelling resulteert in transplantatie.
 
 De SP-fractie heeft tijdens de schriftelijke voorbereiding van de behandeling
van dit wetsvoorstel gewezen op een drietal punten die voor ons van belang
zijn als het gaat om het opzetten van een evenwichtig systeem van orgaandonatie.
In de eerste plaats moet het systeem leiden tot voldoende aanbod van organen.
In de tweede plaats moet het rekening houden met het zelfbeschikkingsrecht
van de burger. In de derde plaats moet het rekening houden met de positie
en de rol van de nabestaanden.
 
 
 
 
 Voorzitter: Tjeenk Willink
 
 
 
 
 
 De heer De Wit (SP):
 
 Voorzitter! Ik heb in de schriftelijke voorbereiding ook aangegeven dat
de SP er voorstander van is om in Nederland te komen tot een
geen-bezwarensysteem. Daarvoor kan ik twee belangrijke argumenten aandragen.
Onder verwijzing naar de mondigheid van de burger mag er wat mij betreft van
worden uitgegaan dat, wanneer hij of zij geen bezwaar laat registreren, hij
of zij in principe toestemming geeft tot het ter beschikking komen van zijn
of haar organen. Voorts wijs ik op de positie van de nabestaanden. Bij een
dergelijk geen-bezwarensysteem is voor de nabestaanden een belangrijk probleem
opgelost, namelijk de situatie waarin de wil van de overledene niet duidelijk
is. De ministers stellen in de beantwoording van de vragen dat het geen-bezwarensysteem
geen goed systeem is. Het is mij echter niet duidelijk welke argumenten zij
hiervoor aandragen. De argumentatie wordt namelijk toegespitst op het toestemmingssysteem.
Ik vraag de bewindslieden daarom of zij nog een keer willen aangeven welke
principiële bezwaren zij hebben tegen het geen-bezwarensysteem.
 
 In de memorie van antwoord wijst de minister wel op een voordeel van het
toestemmingssysteem. Er is dan sprake van een bewuste positieve keuze, maar
ik heb daar twijfels over. Het systeem, zoals dat in de wet wordt vastgelegd,
laat ruimte voor onduidelijkheid, omdat er geen eenduidige keuze is. Er zijn
meerdere keuzen mogelijk, zoals de verschuiving in de richting van de nabestaanden.
Dan komt opnieuw die zo duidelijk omschreven vraag aan de orde. Het gaat dan
echter om de meest ongelukkige vraag op het meest ongelukkige moment aan de
meest ongelukkige familie. De beantwoording van die moeilijke vraag blijft
volledig open in het toestemmingssysteem.
 
 De minister wijst er verder op dat zij wat betreft het toestemmingssysteem
uitgaat van een respons van 25 tot 50%. Dat percentage is erg hoog. In mijn
bijdrage aan de schriftelijke voorbereiding heb ik gewezen op een drietal
bronnen, die twijfel oproepen over dit hoge responspercentage, namelijk de
Werkgroep orgaandonatie – deze werkgroep heeft onderzoek gedaan naar
registratiesystemen in het buitenland, met name in Wales en Denemarken, met
veel lagere percentages – het Centrum voor gezondheidszorg en recht
van de Erasmus-universiteit en de Algemene Rekenkamer. De Algemene Rekenkamer
is van mening dat grote campagnes op het gebied van voorlichting niet gemakkelijk
leiden tot gedragsbeïnvloeding. Ik hoor graag of de bewindslieden niet
van mening zijn dat het percentage van 25 tot 50 wat te optimistisch is.
 
 De bewindslieden wijzen in de beantwoording vervolgens op een tweetal
tabellen. Het interessante van de eerste tabel is dat die direct aangeeft
dat het geen-bezwarensysteem hoger scoort dan het toestemmingssysteem. Bij
tabel 2 wil ik een aantal kanttekeningen plaatsen.
 
 In deze tabel wordt een aantal landen met elkaar vergeleken, dat qua systeem
niet helemaal vergelijkbaar is. België heeft het duidelijkste bezwarensysteem,
met alleen consultatie van de nabestaanden. Frankrijk, Noorwegen en Denemarken,
die in dezelfde rubriek worden genoemd, hebben een wat afwijkend systeem,
een niet eenduidig bezwarensysteem, met een grote plaats voor de nabestaanden.
In tabel 2 wordt voorts een aantal cijfers uit 1989 gebruikt. Ik heb toevallig
de beschikking gekregen over de cijfers van Eurotransplant van 1995. Als je
deze cijfers vergelijkt met die uit 1989, dan wordt het duidelijk dat de landen
met een bezwarensysteem er qua respons in positieve zin uitspringen. België
scoorde in 1995 38%. Oostenrijk, met een heel absoluut systeem, kwam uit op
48%. Portugal en Spanje kwamen uit op respectievelijk 40% en 54%. Op de laatste
landen kom ik nog terug. Landen met een gemengd systeem, zoals Noorwegen en
Denemarken, komen uit op 25, respectievelijk 30%. In dezelfde reeks, onder
het toestemmingssysteem gerubriceerd, komen Nederland en Duitsland uit op
30, respectievelijk 26%. Aan de hand van deze recente cijfers uit 1995 kun
je in ieder geval concluderen dat de landen met een bezwarensysteem qua respons
hoger zitten. De vraag is wat de ministers daarvan vinden.
 
 Welk systeem in Nederland wordt ingevoerd, of dat nu een bezwarensysteem
is – daar ziet het echter niet naar uit – of een toestemmingssysteem,
het probleem is daarmee niet opgelost. In het wetsvoorstel wordt gesproken
over een evaluatie na drie jaar. Ik heb gevraagd wat er gebeurt wanneer na
drie jaar blijkt dat het systeem niet werkt. Kunnen wij dan naar een ander
systeem overschakelen? In de beantwoording gaat de minister ervan uit dat
eerst moet worden vastgesteld dat het systeem niet voldoende werkt. Verder
wordt er niets bij gezegd. De vraag is echter hoe je vaststelt of het in te
voeren systeem wel of niet voldoende werkt! Ik heb daar twee suggesties voor.
Ik ben benieuwd wat de minister daarvan vindt. Bij de beoordeling van een
en ander, bij de evaluatie, zou je volgens mij eerst moeten kijken naar de
omvang van de wachtlijsten. Ik ga er daarbij van uit dat die wachtlijsten
eerst worden opgeschoond, zodat duidelijk is wie daarop thuishoort. Voorts
kun je aan de hand van de daling van het aantal sterfgevallen van de mensen
die op de wachtlijst staan, tot een conclusie komen.
 
 Welk systeem wij ook invoeren, het probleem is dus niet opgelost. Dat
blijkt ook uit een artikel in het Algemeen Dagblad van 15 mei jongstleden.
Daarin wordt een drietal knelpunten gesignaleerd. De kleine ziekenhuizen ruimen,
door allerlei oorzaken, geen ruimte in voor het uitnemen van organen. De artsen
kunnen niet of heel moeilijk omgaan met de toestemmingsvraag. Daarvan wordt
gezegd dat die emotioneel te pijnlijk wordt bevonden. Bovendien spelen de
nabestaanden een rol, want die kunnen een codicil in de huidige situatie blokkeren.
Het is de vraag of daar op dit moment al iets aan moet worden gedaan. In dat
opzicht wil ik de bewindslieden ook een aantal zaken voorleggen.
 
 Ik wijs eerst op de met een sinistere naam aangeduide orgaanbrigades.
In het desbetreffende artikel in het Algemeen Dagblad is verwezen naar de
situatie in het Radboud-ziekenhuis, waar een speciaal team, aangeduid als
orgaanbrigade, werkzaam is. Dat team houdt zich speciaal bezig met het uitnemen
van organen. Kijkend naar de resultaten constateer ik dat een kwart van de
uitnamen in Nijmegen wordt gerealiseerd. Ik vraag de minister wat zij vindt
van deze mogelijkheid.
 
 De vertegenwoordiger van de fracties van de SGP, het GPV en de RPF heeft
zojuist gewezen op het protocol. Mijn fractie vond het een interessante suggestie
om te bekijken hoe zo'n protocol werkt. Wellicht kan daar wat aan worden gedaan.
Ik wil zelfs iets verder gaan. Is het niet nu al mogelijk
om dat protocol aan te scherpen? Is het niet mogelijk om het speciale formulier
nu al in te voeren? Dat wordt ook gesuggereerd in de schriftelijke beantwoording.
Dan wordt dit tenminste niet aan de besturen van ziekenhuizen overgelaten.
Voorts wordt de inspectie niet belast met de controle op het protocol, want
dit is uitgebreid met dat speciale formulier.
 
 In de derde plaats noem ik het Europese programma voor donatie, EDHEP,
dat een aantal interessante aspecten biedt. Ik heb begrepen dat door psychologen
voorlichting wordt gegeven aan personeel van intensive-care-afdelingen. Daarbij
wordt ingegaan op vragen zoals op welke wijze moet worden omgegaan met het
herkennen van donoren en met het stellen van toestemmingsvragen. In Spanje
en Portugal wordt met dit programma gewerkt en mede daarom scoren deze landen
zo gunstig als het om de respons gaat. Wat is het oordeel van de bewindslieden
hierover?
 
 Voorzitter! Wij spreken over wachtlijsten met een omvang van 1800 personen.
Wij spreken ook over honderden mensen per jaar die overlijden omdat zij niet
op tijd het vervangende orgaan of het vervangende weefsel hebben kunnen krijgen.
Welk systeem wij ook kiezen, het zal er toch toe moeten leiden dat in ieder
geval de solidariteitsgedachte, die ook door de regering in de stukken naar
voren is gebracht, gestalte krijgt. Van de kant van de patiëntenorganisaties
wordt er ook op gewezen dat een permanente voorlichting uitermate belangrijk
zal zijn. Deze voorlichting moet niet alleen gericht zijn op het ter beschikking
stellen van organen maar ook op het idee dat er vervolgens transplantatie
in ons land kan plaatsvinden.
 
 
 
 
 
 De heer Cohen (PvdA):
 
 Voorzitter! Het wetsvoorstel inzake orgaandonatie heeft een aantal doelstellingen.
Er wordt mee beoogd: 
 
 
 - een bijdrage te leveren aan het verhogen
van het orgaanaanbod en daarbij waarborgen te scheppen ter bescherming van
donoren;
 
 
 - een rechtvaardige verdeling van ter beschikking komende
organen te bevorderen;
 
 
 - kwaliteitswaarborgen te scheppen ten behoeve
van uitname en implementatie;
 
 
 - commerciële praktijken te voorkomen.
 
 
 
 Vandaag vindt de laatste fase van het wetgevingsproces plaats. Wij kunnen
daarbij constateren dat aan de meeste doelstellingen van de wet voldaan zal
worden. Dat geldt tenminste voor alle doelstellingen behalve de eerste, waarover
verschil van mening bestaat. Wat de realisering van de overige doelen betreft,
is mijn fractie van oordeel dat hier een mooi wetsvoorstel aan de orde is:
het is evenwichtig en zorgvuldig, en juridisch goed doordacht en verzorgd.
Ik zeg dit met enige nadruk want wij maken dit wel eens anders mee. Ik concentreer
mij in mijn verdere bijdrage op de vraag die overblijft: kiezen wij het goede
systeem? Is het volledig-beslissysteem te verkiezen boven het geen-bezwaarsysteem?
 
 Mijn fractie betreurt de keuze voor het volledig-beslissysteem. Wij zien
meer in een geen-bezwaarsysteem. Belangrijkste argument voor ons is dat een
dergelijk systeem meer donoren oplevert. Wij bevinden ons hier gaarne in het
gezelschap van de vereniging van nierpatiënten LVD, die haar bezwaren
tegen het volledig-beslissysteem aldus kernachtig verwoordt: "ongeveer 250
donoren per jaar, met daartegenover een wachtlijst die naar de 2000 patiënten
loopt. Het maakt ons wanhopig." Wij kunnen ons daar, met pijn in het hart,
veel bij voorstellen.
 
 Natuurlijk zijn er argumenten tegen het geen-bezwaarsysteem. Het belangrijkste
argument is dat burgers in zo'n stelsel niet actief toestemming behoeven te
geven voor orgaandonatie maar dat zij door passief te zwijgen, ook toestemming
verlenen. Dat is, zo is de redenering, een inbreuk op het constitutioneel
gegarandeerde grondrecht op onaantastbaarheid van het lichaam. Zoals gezegd,
acht mijn fractie het belang van derden, wier leven kan afhangen van de beschikbaarheid
van organen, hoger dan dit recht, in het licht van de zeer bijzondere reden
tot inbreuk die erop wordt gemaakt. Dit geldt zeker wanneer dat met waarborgen
is omgeven, zoals hier het geval is. Ik formuleer het hier allemaal heel kort;
mevrouw Michiels van Kessenich en de heer Dees hebben hier uitvoeriger over
gesproken.
 
 Het spijt mijn fractie dan ook dat het geen-bezwaarsysteem in politieke
zin niet haalbaar is gebleken. Desalniettemin zullen wij het huidige voorstel
steunen, omdat wij het wel van belang vinden dat de discussie thans wordt
afgerond. Wij doen dit in het besef dat het – naar wij vrezen –
minder donoren zal opleveren en dat het de positie van nabestaanden maar beperkt
verbetert. Wij zijn bevreesd dat het de meest ongelukkige familie nog te vaak
zal opschepen met de meest ongelukkige vraag op het meest ongelukkige moment.
Dat zal gebeuren wanneer, zoals de regering verwacht, slechts tussen de 25
en 50% van de burgers zal reageren op de oproep om al dan niet als donor te
fungeren. Wij vinden dat slecht, want een van de redenen om een behoorlijk
systeem op te zetten, was nu juist om dit soort vragen op dat soort momenten
te voorkomen. Dat zal nu maar beperkt gebeuren, want een percentage van 25
tot 50 houdt niet over, als dat al gehaald wordt.
 
 Dit brengt mij op het punt van de des te meer noodzakelijke voorlichting,
op de andere activiteiten die de beschikbaarheid van organen bevorderen en
ten slotte op de evaluatie. Ik trap een open deur in wanneer ik het belang
van voorlichting benadruk, maar na aldus enige turbulentie tot stand gebracht
te hebben, roep ik de regering op om hier met de nodige creativiteit aan de
slag te gaan. Postbus 51 zal echt niet helpen en hoe het wel moet, weet ik
ook niet precies. Van politici of van wetenschappers moet men het op dit stuk
toch niet hebben.
 
 Andere activiteiten kunnen natuurlijk ook het ter beschikking komen van
organen bevorderen. Onder meer mijn partijgenoot Oudkerk heeft daarover onlangs
de regering vragen gesteld. In de beantwoording daarvan heeft de minister
van Volksgezondheid opgemerkt dat zij daartoe een stuurgroep in het leven
heeft geroepen om in dat kader een aantal projecten uit te voeren. Kan de
minister ons daarover meer informatie verschaffen?
 
 Van meer politiek belang is de vraag wat er gebeurt wanneer de resultaten
achterblijven bij de prognoses. Dat moet blijken bij de evaluatie. Wij hadden
daarover tijdens de schriftelijke ronde een vraag gesteld die de regering
moeiteloos wist te pareren, en wel op de volgende manier.
"Op de alsdan eventueel te nemen maatregelen kunnen wij niet vooruitlopen.
Die eventuele maatregelen zouden ook sterk afhankelijk zijn van de oorzaken
die ten grondslag zouden blijken te liggen aan het niet bereiken van het beoogde
doel." Dat heet in het jargon, meen ik, een KIR; een kluitje in 't riet. Daarom
herhaal ik de vraag in de hoop, deze keer een echt antwoord te krijgen. Is
de regering bereid om bij tegenvallende resultaten, die wat mij betreft best
gedefinieerd mogen worden als minder dan 25% positieve en negatieve reacties,
het stelsel te herzien? Wat mij betreft, doet het er dan niet zo veel meer
toe waar dat precies aan ligt. Het enkele feit maakt heroverweging van het
systeem dan noodzakelijk. Ik zie met belangstelling uit naar het antwoord
van de regering op dit punt.
 
 Overigens vind ik dit deel van de discussie een stuk interessanter dan
de vraag hoeveel transplantaties extra er tegenover het op te zetten registratiesysteem
moeten staan om financieel rond te komen. Als ik de discussie tot nu toe overzie,
dan heeft zij, gelukkig, een vrij hoog principieel gehalte. Ik kan deze merkwaardige
rekenpartij daarin slecht plaatsen. Ik vind haar voor de discussie ook niet
echt relevant.
 
 Voorzitter! Ik heb tot slot nog een vraag over het op te zetten centrale
registratiesysteem. Kan de minister daar al iets over zeggen en met name over
de vraag wie dat registratiesysteem gaat opzetten? Ik heb begrepen dat daar
belangstelling voor bestaat in het hoge noorden en het diepe zuiden. Hoe ver
is de regering met de besluitvorming ter zake?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Er waren heel wat jaren en ettelijke nota's van wijziging
voor nodig om tot het huidige wetsvoorstel te komen. Maar nu is dan toch –
met een gewijzigde Wet op de lijkbezorging als tussenstapje – de regeling
omtrent het ter beschikking stellen van organen in deze Kamer aan de orde.
Er is heftig over gediscussieerd, in het parlement, maar ook daarbuiten. En
de emoties laaiden daarbij soms hoog op. Dat is ook goed te begrijpen, want
het is hoe dan ook een delicaat onderwerp. Het gaat over ziekte, sterven en
dood. En dan niet in abstracto. Nee, iedereen is er lijfelijk bij betrokken.
Het gaat over de mogelijkheid om door middel van orgaan- en weefseltransplantatie
het leven van mensen te verlengen of in ieder geval de kwaliteit van het leven
te verbeteren. Daarvoor zijn organen en is weefsel nodig. En er zijn donors
nodig die deze organen of dat weefsel ter beschikking stellen, bij leven of
na overlijden. Er wordt dus een beroep gedaan op solidariteit.
 
 Ik zal mij in mijn bijdrage beperken tot orgaandonatie na overlijden.
Daarover gaat vooral de discussie en daarover lopen de emoties hoog op. De
technieken om organen te transplanteren worden steeds verfijnder. Er wordt
ook strenger geselecteerd welk orgaan voor wie geschikt is. De resultaten
van transplantaties worden dan ook steeds beter.
 
 Je zou denken dat, als er sprake is van solidariteit, er toch niet zo
moeilijk gedaan hoeft te worden. Iedereen stelt na overlijden zijn of haar
organen en weefsel ter beschikking en er is niets aan de hand. Maar op die
redenering valt wel iets af te dingen.
 
 In het boekje "De meest gestelde vragen over orgaan- en weefseldonatie"
wordt op blz. 62 gesteld dat, als minstens 7 miljoen Nederlanders in principe
bereid zijn hun organen of weefsels na hun dood af te staan, de wachtlijsten
kunnen worden opgeheven. Klopt die informatie? Donatie van vitale organen
zoals hart, longen, lever, alvleesklier en nieren is toch alleen mogelijk
wanneer iemand op een intensive-care-afdeling in een ziekenhuis overlijdt
ten gevolge van een hersenbloeding, hersentumor of verkeersongeval? Is de
behoefte aan vitale organen voor transplantatie niet groter dan de hoeveelheid
organen die sterfgevallen op een intensive care opleveren? Als 7 miljoen mensen
toestemming geven, kunnen dan inderdaad alle mensen die een vitaal orgaan
nodig hebben, geholpen worden?
 
 Ik heb een vraag over een mogelijk neveneffect. Hoe groot is de kans dat
een intensive-care-afdeling onevenredig zwaar wordt belast door uitname van
organen? En als dat gebeurt, hoe moet dat dan worden opgelost? Donatie van
huid, botweefsel, hoornvliezen en hartkleppen is in veel meer gevallen mogelijk.
Voor huid en botten bestaat geen wachtlijst.
 
 Een beroep doen op solidariteit is volstrekt legitiem. Maar dat mag niet
verworden tot het recht menen te hebben op. Want bij orgaandonatie is niet
alleen de behoefte aan organen aan de orde, ook het recht op zelfbeschikking
van het individu en de gevoelens van nabestaanden zijn in het geding.
 
 Er is dus behoefte aan een regeling die zorgt voor een maximale beschikbaarheid
van organen en weefsel en tegelijkertijd recht doet aan het zelfbeschikkingsrecht
van het individu en de emoties en gevoelens van de nabestaanden. Hoe kan dat
nu worden bereikt?
 
 Volgens de fractie van GroenLinks is dat mogelijk met het huidige wetsvoorstel.
In dit wetsvoorstel is een evenwicht gevonden tussen de noodzaak van het beschikbaar
komen van organen en weefsel, het zelfbeschikkingsrecht van het individu en
de belangen van de nabestaanden. Er wordt recht gedaan aan alle participanten
in het proces.
 
 De beschikbaarheid van organen en weefsel wordt vergroot door een centraal
donorregister in het leven te roepen dat dag en nacht bereikbaar is. Bovendien
wordt het bestuur van een ziekenhuis verplicht een protocol vast te stellen
waarin de procedure van uitname wordt geregeld.
 
 Om de beschikbaarheid van organen en weefsel te maximeren, is het noodzakelijk
om via een doelgroepgerichte voorlichting een beroep te doen op de solidariteit
van mensen om zo het groeiend aantal mensen dat nu ook al bereid is om na
overlijden organen of weefsel af te staan, nog verder te laten toenemen. Er
moet in de voorlichting ook op worden aangedrongen, in ieder geval het donorformulier
in te vullen en terug te sturen. Het is al meermalen gezegd dat dit geen eenmalige,
maar een regelmatig terugkerende voorlichting moet worden. De woordvoerder
van de PvdA heeft net gezegd dat hij ook niet precies weet hoe het moet, maar
dat hij wel weet hoe het in ieder geval niet moet. Voorlichting moet niet
alleen via een Postbus-51-spotje worden gegeven. Politici en wetenschappers
zijn tot voorlichting niet zo goed in staat, maar misschien kunnen hierbij
communicatiedeskundigen worden ingeschakeld. Misschien is het best iets voor
reclamemensen. 
 
 De Stichting orgaan- en weefseldonorvoorlichting heeft al voortreffelijk
werk gedaan en het ligt voor de hand om die hierbij in te schakelen. Het meermalen
genoemde boekje is bijna verplichte literatuur. De stichting is al vertegenwoordigd
in de onlangs ingestelde stuurgroep Uitvoering Wet op de orgaandonatie, zo
lees ik in het jaarverslag 1995 van die stichting.
 
 Dan kom ik op een andere participant. De belangen van de nabestaanden
worden gediend met het feit dat, in het geval de eventuele donor geen beslissing
heeft kenbaar gemaakt, de beslissing tot uitname bij de nabestaanden ligt.
 
 Het recht op zelfbeschikking van het individu wordt gewaarborgd door het
beslissingssysteem waarvoor is gekozen. Via dat beslissingssysteem kan iedere
Nederlander vanaf 18 jaar op een door het gemeentebestuur toegestuurd donorformulier
kenbaar maken wat hij of zij wil. Je kunt toestemming geven voor uitname van
organen en weefsel na overlijden en daarbij ook nog laten vastleggen voor
welke organen en welk weefsel die toestemming geldt, of je kunt bezwaar tegen
uitname laten aantekenen. Als men het helemaal niet weet of zelf de keuze
niet wil maken, kan de beslissing worden overgelaten aan de nabestaanden of
kan een bepaalde persoon worden aangewezen die beslist. Ik zou niet zo graag
de persoon zijn die daarover moet beslissen. Je bepaalt het niet zelf, maar
je laat de beslissing aan een ander over: dat vind ik een beetje een afschuifsysteem.
 
 De beslissing wordt geregistreerd bij een centraal donorregister, dat
te allen tijde geraadpleegd kan worden. Er is geen sanctie als het formulier
niet wordt ingevuld en teruggestuurd. Kinderen vanaf 12 jaar kunnen zelf een
donorformulier opvragen en insturen. Bij jongeren tot 16 jaar die wel toestemming
tot verwijdering hebben gegeven, vindt geen uitname plaats indien de ouders
daartegen bezwaar hebben.
 
 Voorwaarde voor het slagen van dit systeem is wel dat orgaandonatie –
en dus ook sterven en dood – bespreekbaar is. In onze huidige maatschappij
is het sterven niet een vanzelfsprekend onderdeel van het leven. Van zo'n
basaal onderdeel van het leven zijn wij vervreemd. Dat onderdeel hebben wij
in handen van deskundigen gelegd. Daar wordt liever niet over gesproken. Dat
onderwerp wordt vermeden. En als orgaandonatie bij leven niet besproken is,
maar pas na het overlijden aan de orde komt, dan ontstaan moeilijke situaties,
niet alleen voor de nabestaanden, maar ook voor de betrokken arts. De voorlichting
zou ook op dit aspect moeten ingaan.
 
 Tot zover de grote lijnen van dit voorstel. Zoals duidelijk zal zijn,
is GroenLinks daarover positief.
 
 Mijn fractie heeft er echter moeite mee dat zoveel door middel van algemene
maatregelen van bestuur wordt geregeld. Maar liefst vier worden er aangekondigd.
 
 In artikel 10 worden nadere regels gegeven omtrent de vorm, inhoud en
toezending door het gemeentebestuur van het donorformulier, omtrent het beheer,
het bijhouden en de toegankelijkheid van het donorregister en omtrent de inrichting
en samenstelling van de aan te wijzen instelling die zich uitsluitend de registratie
van donorformulieren ten doel stelt. Worden al deze zaken in dezelfde AMvB
geregeld? Ik lees in de wet dat een ontwerp van de voordracht aan beide Kamers
der Staten-Generaal wordt overgelegd. Wil overleggen zeggen dat de Kamers
daarover beslissen? Wanneer is dat te verwachten? Kunnen de ministers al iets
zeggen over wie de houder van het donorregister wordt? En waar wordt het donorregister
gevestigd? Welke criteria worden daarbij gehanteerd?
 
 In artikel 15 is sprake van een algemene maatregel van bestuur ter vaststelling
van een zogenoemd hersendoodprotocol. Van de plaatsing in het Staatsblad wordt
onverwijld mededeling gedaan aan beide Kamers der Staten-Generaal. Maar daar
houdt het mee op.
 
 In artikel 23 staat dat bij algemene maatregel van bestuur nadere regels
kunnen worden gesteld over de inhoud van een protocol met betrekking tot het
ter beschikking stellen van organen ten behoeve van implantatie. Het bestuur
van een ziekenhuis draagt zorg voor vaststelling van zo'n protocol en ziet
toe op de naleving daarvan. De Staten-Generaal hebben daarmee kennelijk geen
bemoeienis.
 
 Artikel 34 heeft betrekking op het bij ministeriële regeling stellen
van nadere regels aan het door het gemeentebestuur toezenden van een donorformulier
aan iedere ingezetene van achttien jaar en ouder binnen twee jaar na inwerkingtreding
van deze wet. Ook hiermee heeft de Staten-Generaal niets te maken.
 
 Voorzitter! Is het niet merkwaardig dat wij vandaag een wet – een
in het leven ingrijpende wet – vaststellen en dat een aantal belangrijke
zaken via algemene maatregelen van bestuur worden uitgewerkt, waarbij Eerste
Kamer en Tweede Kamer grotendeels buitenspel staan? Zij zijn wel verantwoordelijk,
maar hebben geen inzicht in de vraag hoe de wet er uiteindelijk uit zal zien!
Ik krijg daarop graag een reactie van de bewindslieden.
 
 Ik heb nogal gestudeerd op de tekst van artikel 20, maar ik ben daar niet
uitgekomen. Daarom leg ik die tekst aan de bewindslieden voor. Ik vraag mij
af of de tekst van artikel 20 eenduidig is. Artikel 20 luidt namelijk: "Degene
die de dood vaststelt draagt er zorg voor dat wordt nagegaan of een wilsverklaring
als bedoeld in artikel 9 of artikel 10 aanwezig is." Ik lees daaruit dat pas
nadat de dood is vastgesteld, wordt nagegaan of er een wilsverklaring is.
Artikel 22 luidt echter: "Indien is vastgesteld dat door een persoon toestemming
is verleend voor het na zijn overlijden verwijderen van een orgaan, kan ter
voorbereiding daarvan onderzoek worden gedaan en kunnen met hetzelfde oogmerk
maatregelen worden getroffen, voor zover dat niet strijdig is met de geneeskundige
behandeling van die persoon en uitstel daarvan tot na het overlijden in verband
met de implantatie niet mogelijk is." Ik begrijp dat de maatregelen waarvan
in artikel 22 sprake is, noodzakelijk zijn in geval van uitname. Artikel 22
gaat echter over de situatie voor het overlijden en volgens mij gaat artikel
20 over de situatie na het overlijden, nadat de dood is vastgesteld. Een betere
formulering van artikel 22 zou volgens mij geweest zijn: "Degene die de dood
vaststelt, stelt ook vast dat er een wilsverklaring zoals bedoeld in artikel
9 of artikel 10 aanwezig is." Dan laat je in het midden wanneer wordt nagegaan
of die wilsverklaring er is. Ik krijg hier graag een reactie op; dit lijkt
mij typisch iets voor de minister van Justitie.
 
 Ik heb een paar vragen over hoofdstuk 4. Een orgaancentrum en een
orgaanbank worden strikt gescheiden. Voor beide is een vergunning nodig die
slechts wordt verleend aan een rechtspersoon die niet uit is op het behalen
van winst. Dat is allemaal prima, maar aan een vergunning kunnen voorschriften
worden verbonden; in dat verband worden in het wetsvoorstel vervolgens enkele
zaken opgesomd. Waarom is hier het woord "kunnen" gebruikt? Is het ook voorstelbaar
dat een vergunning zonder voorschriften wordt verleend?
 
 Over hoofdstuk 4 heb ik nog twee andere vragen. Hoeveel orgaancentra zijn
er mogelijk? Wat wordt de positie van Eurotransplant en van Bio Implant Services
in de nieuwe situatie?
 
 Tot slot ga ik in op de evaluatie. Er is in het vooruitzicht gesteld dat
er binnen drie jaar een evaluatie zal plaatsvinden. Daarna zal er na vijf
jaar nogmaals een evaluatie plaatsvinden en dan nog eens na zeven jaar. Welke
criteria worden gesteld aan "een verslag over de doeltreffendheid en de effecten
van deze wet in de praktijk"? Dat is de formulering die in artikel 35 wordt
gebruikt. Wanneer wordt deze wet bijvoorbeeld als doeltreffend ervaren en
welk traject heeft de regering voor ogen als deze wet niet het beoogde effect
oplevert? Kan dan ook het geen-bezwaarsysteem opnieuw in discussie komen?
Is dat dan al na drie jaar, bij de eerste evaluatie, aan de orde? Of is dat
na vijf of zeven jaar aan de orde? Ik ben benieuwd naar de antwoorden van
de bewindslieden.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Het antwoord van de regering en de re- en duplieken zullen plaatsvinden
na de afhandeling van de wetsvoorstellen 23949 en 24496. Dat zal dus na de
dinerpauze zijn. Ik schat in dat het rond negen uur of kwart over negen zal
zijn. Helemaal zeker zijn wij daarvan niet, zolang minister Pronk nog niet
heeft geantwoord.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 16.35 uur tot 16.45 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19951996-32-1608-1621.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl