Behandeling van:  - de brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid betreffende het organisch psychosyndroom (25720, nr. 8)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 6368-6375

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

09-09-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 94, pagina 6368-6375

01-09-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25720Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken (dinsdag 1 september 1998)Pagina 6380-6382
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 1 september 1998)Pagina 6365-6368
Behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de jeugdhulpverlening (Inspectie jeugdhulpverlening en jeugdbescherming) (25439)Pagina 6375-6380
Noot 1 (bij blz. 6361): rapport van de commissie voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven inzake benoemingen van R.J. Goedbloed en J.J. Lagendijk tot leden van het Europese ParlementPagina 6383-6383
Behandeling van: - de brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid betreffende het organisch psychosyndroom (25720, nr. 8)Pagina 6368-6375
Vragen van het lid Poppe aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, over diens uitspraken in het Algemeen Dagblad van hedenochtend onder de kop "Nederland als gidsland in milieu"Pagina 6361-6365
Presentie en opening (1 september 1998)Pagina 6361-6361

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 58 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: de brief van de staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid betreffende het organisch psychosyndroom
(25720, nr. 8).De beraadslaging wordt geopend.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Er zijn in ons land zo'n 2500 mensen die aan OPS
lijden. Naar schatting komen er per jaar 30 tot 330 slachtoffers bij. Wij
hebben het dan over mensen van wie het zenuwstelsel is aangetast door blootstelling
aan oplosmiddelen en die op die manier ernstig gehandicapt raken. Op 18 november
1997 heeft de Kamer de motie-Poppe aangenomen. De voormalige staatssecretaris
vroeg de SER over de uitvoering van die motie om advies, maar dat was zo vaag
dat de SER er niet uitkwam en een vaag antwoord gaf. De regering grijpt dat
vage advies nu aan om toch te doen wat zij altijd al wilde, en dat is op basis
van prioriteiten een gefaseerde doorlichting van de verschillende sectoren.
Bij stemming over de motie in de Kamer heeft de voormalige fractievoorzitter
van de PvdA terecht opgemerkt dat bij moties de interpretatie van de indieners
geldt en niet die van de regering. De motie-Poppe beoogt invoering van een
algemene vervangingsplicht van oplosmiddelen, waar dat technisch mogelijk
is. Het bewijs dat het niet of nog niet technisch mogelijk is, legt de motie
op de sectoren die met oplosmiddelen werken. Anders gezegd: aan de algemene
vervangingsplicht moet een ontheffingsmogelijkheid worden gekoppeld. Die ontheffing
dient dan zowel om de betreffende sector eventueel uitstel te verlenen voor
het treffen van maatregelen als om nadere voorschriften ter bescherming van
de werknemer op te leggen.Dat heeft drie belangrijke voordelen. Ten eerste worden de verschillende
sectoren gedwongen om aan te tonen hoe het ervoor staat. Ten tweede krijgt
de overheid inzicht in de omvang van het gebruik van de oplosmiddelen. Ten
derde krijgt de werknemer een betere bescherming. Tegen deze achtergrond dien
ik de volgende motie in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat de intentie van de motie-Poppe (25720, nr. 4) is dat
er gekoppeld aan een algemene vervangingsplicht voor oplosmiddelen een ontheffingsmogelijkheid
komt voor die sectoren die aantonen dat de techniek nog niet zo ver is dat
vervanging mogelijk is;overwegende, dat de ontheffing kan worden gebruikt om zowel nadere voorschriften
te stellen met betrekking tot de termijn waarbinnen vervanging dient plaats
te vinden als met betrekking tot de bescherming van de werknemer;verzoekt de regering de motie-Poppe in overeenstemming met deze intentie
uit te voeren,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid De Wit. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 9 (25720).De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Ten slotte wil ik nog graag van de staatssecretaris
weten of hij op de hoogte is van de problemen rondom de solventteams, die
in het kader van de OPS-aandoening de diagnose moeten vaststellen en verder
de patiënten moeten doorverwijzen. Kan de staatssecretaris meedelen wat
er na het jaar 2000 met deze solventteams gebeurt? Ik sluit wat dit betreft
aan bij de motie-Rosenmöller, ingediend tijdens het debat in november
1997.De heer Middel (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Uit de brief van de regering over de OPS-preventie
kan de PvdA-fractie niet afleiden dat de regering de strekking van die motie
naast zich neerlegt. Voormalig staatssecretaris De Grave heeft er indertijd
geen geheim van gemaakt dat hij absoluut niet gelukkig was met die motie en
dat die motie nipt is aangenomen. Wij krijgen toch de indruk uit de brief
van de staatssecretaris dat die motie moet worden uitgevoerd, alleen is het
punt van discussie op welke manier dat zal gebeuren. Daarom is het goed om
terug te gaan naar het debat zoals dat een paar maanden geleden is gevoerd.
Daarin is afgesproken dat de vervangingsplicht voor een aantal sectoren meteen
moest worden geregeld. Voor een aantal andere sectoren, zoals de grafische
industrie en de autoschadeherstelbedrijven, is de motie-Middel ingediend.
Het CDA, de VVD, de CD en een paar afgescheiden ouderen waren daartegen. Die
motie werd derhalve aangenomen met een kleine meerderheid en de regering zal
uitvoering geven aan die motie.Daarnaast is de motie-Poppe ingediend, die ertoe strekt dat er een algemene
vervangingsplicht moet zijn. De PvdA heeft daar toen volmondig "ja" tegen
gezegd. De PvdA vindt namelijk dat het proces van vervanging hoe dan ook doorgezet
moet worden. Wij vinden ook dat er een signaal moet worden afgegeven richting
kabinet dat daar ernst mee gemaakt moet worden en dat er een termijn voor
gesteld moet worden. Wij begrijpen echter dat je geen ijzer met handen kunt
breken en dat een volledige vervangingsplicht op dit moment niet ingevoerd
kan worden. Dat is op zich niet nieuw; de toenmalige staatssecretaris heeft
het al aangegeven en het wordt in de brief die onlangs gekomen is, bevestigd.
Als je wel tot invoering zou overgaan, dan zou in de praktijk blijken dat
er niet slechts een ontheffingsbepaling bestaat, maar dat het er talloze zijn,
zodat een wettelijke vervangingsplicht op zich niets meer voorstelt.Voorzitter! Wij zijn verheugd dat de motie-Middel uitgevoerd wordt. Wij
vinden nog steeds dat het proces moet voortgaan en dat er druk op de ketel
moet zijn. De regering moet weten dat wij de zaak goed in de gaten houden.
Maar het ondersteunen van de zojuist ingediende motie zou betekenen dat we
op dit moment het onmogelijke van het kabinet verlangen. Dat kun je zelfs
van de Partij van de Arbeid niet verwachten.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Ik wil de heer Middel vragen toe te lichten waar
dat "onmogelijke" vandaan komt. Daaraan gekoppeld wil ik hem een tweede vraag
stellen. Het is hem bekend dat in de schildersbranche inmiddels wel een vervangingsplicht
is doorgevoerd. Hij heeft daar zelf op gedoeld. Hoe komt het dat de vervangingsplicht
in die branche nu zo snel wordt doorgevoerd? Is hij het met mij eens dat dat
alleen maar kan omdat er vanuit de politiek een geweldige druk is uitgeoefend?De heer Middel (PvdA):Voorzitter! Het zou al te onbescheiden zijn als ik hier pretendeer dat
ik precies weet hoe het technisch in elkaar zit in al die verschillende sectoren.
Wij hebben die discussie trouwens eerst in een algemeen overleg en later plenair
al uitvoerig met elkaar gevoerd. Ik heb echter begrepen dat de regering zelf
met een wettelijke vervangingsplicht in de schildersbranche is gekomen –
dat weet de heer De Wit ook – omdat de stand van de techniek en de ontwikkelingen
dusdanig waren dat het daar mogelijk was. Wij hebben toen gezegd – we
hebben daarmee één lijn getrokken – dat we dat niet genoeg
vonden. Wij hebben de meetlat hoger gelegd. Daar is de SP mee akkoord gegaan.
De SP heeft de meetlat vervolgens nog hoger gelegd. Daarmee is de Partij van
de Arbeid akkoord gegaan, maar dan wel met de interpretatie zoals ik die eraan
geef. Dat de schildersbranche als eerste is aangepakt, komt omdat de stand
van de techniek dat mogelijk maakte en de regering zelf het ook mogelijk achtte
dat te doen. Wij hebben dat met zijn allen toegejuicht.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Waarom heeft de fractie van de Partij van de Arbeid
bij monde van de heer Middel in november 1997 gezegd dat zij zich in de intentie
van de motie-Poppe geheel kon vinden en dat dat ook was wat de PvdA wilde?
In het debat is uitgelegd dat de motie niet meer en niet minder wilde dan
de invoering van een algemene vervangingsplicht met daaraan gekoppeld de bewijsplicht
van de verschillende sectoren dat men er nog niet aan toe was. Die uitleg
heeft de heer Middel destijds onderschreven. Waarom komt hij nu dan terug
en geeft hij de voorkeur aan het beleid van de staatssecretaris? Dat geeft
zijn fractie minder zekerheid dan de druk van een algemene plicht en de bewijsplicht
voor de sector om aan te tonen of het kan of niet kan.De heer Middel (PvdA):Voorzitter! Dat zijn een heleboel vragen tegelijk. Ik hoop dat ik ze allemaal
onthouden heb. De heer De Wit creëert in mijn optiek een tegenstelling
tussen aan de ene kant de visie van het kabinet en de andere kant de visie
van de SP, waarvan hij veronderstelt dat ook de PvdA deze laatste ondersteunt.
Deze tegenstelling is er niet. Ik ben deze bijdrage begonnen met de constatering
dat het kabinet en de meerderheid van de Kamer op zich ten aanzien van de
strekking van de motie-Poppe niet op een andere lijn zitten. Wij vinden allemaal
dat er een vervangingsplicht moet komen. Alleen de manier waarop is een punt
van discussie. Ik begrijp uit de brief van het kabinet dat het doorvoeren
van de vervangingsplicht op dit moment niet in alle sectoren mogelijk is.
Als je dat wel zou willen doen, heb je te maken met zoveel uitzonderingsbepalingen
dat een wettelijke vervangingsplicht een fictie is. Wij zeggen dus: ga door
met uitvoering van de motie-Middel en de sectoren die daarin staan aangegeven,
zoals de grafische bedrijven, de autoherstelspuiterijen etc., maar maak ook
ernst met de andere sectoren, want er moet een algemene vervangingsplicht
komen. In de geest van wat Poppe heeft gewild en wat de PvdA heeft ondersteund,
moet de regering weten dat wij in de gaten houden of het proces op tijd klaar
is. De heer De Wit heeft als hij nu een algemene vervangingsplicht wil instellen
het formele gelijk aan zijn zijde, maar hij schiet er niets mee op.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Even terzijde! Er is dus al een algemene vervangingsplicht.
Deze is vastgelegd in het Arbo-besluit. Daaraan is nu de schildersbranche
gekoppeld. Welke druk kan de heer Middel dan nog uitoefenen op de sectoren
die niet onder de vier door hem genoemde sectoren vallen om
zo snel mogelijk dat probleem aan te pakken? Wij hebben het over mensen wier
gezondheid in het geding is.De heer Middel (PvdA):Mijnheer de Wit, voor alle duidelijkheid: er is geen enkel verschil tussen
uw fractie en de onze op het punt van de beoordeling van de ernst van beroepsziekten
in het algemeen en de effecten daarvan op mensen die werken. Dat geldt in
het bijzonder voor OPS. Wij weten dat het onherstelbaar is als het centrale
zenuwstelsel wordt aangetast. Er zit wat dat betreft helemaal geen licht tussen
ons. De linkse partijen in de Kamer, om ze gemakshalve maar zo aan te duiden,
hebben zich een- en andermaal uitgesproken voor een heel drastische aanpak,
te weten een wettelijke vervangingsplicht. Wij hebben de regering daarvan
voor het grootste gedeelte weten te overtuigen. Er waren twee moties voor
nodig, maar wij hebben de heren achter de regeringstafel, de heer De Grave
en de heer Hoogervorst, toch zover gekregen dat zij ermee doorgaan.Als het kabinet dan met het formele argument komt dat het niet kan zoals
de heer Poppe het heeft bedoeld, omdat het effect daarvan nihil is, vind ik
dat wel een punt. Laten wij ons dan niet verder druk maken over de procedures,
maar laten wij gewoon naar de inhoud kijken. Als wij willen dat er een vervangingsplicht
komt, laten wij dan zorgen dat hij er komt, maar het is gewoon niet mogelijk
om ijzer met handen te breken.De voorzitter:Het woord is aan de heer Stroeken, die zijn maidenspeech zal houden.De heer Stroeken (CDA):Mevrouw de voorzitter! Het organisch psychosyndroom is een ernstig probleem,
dat onze aandacht verdient. Het bevindt zich op het vlak van arbeidsomstandigheden,
welzijn van mensen en kwaliteit van leven. Veiligheid en welzijn van mensen
zijn het belangrijkste doel van het arbeidsomstandighedenbeleid. Ik kom daar
bij de behandeling van de Arbowet die nog op de rol staat, op terug.In 1996 meldde de toenmalige staatssecretaris ons dat er op dat moment
zo'n 2500 OPS-slachtoffers waren, hetgeen jaarlijks met 100 à 200 zou
oplopen. Een snelle rekensom levert het beeld op dat wij nu spreken van een
kleine 3000 slachtoffers, waarbij aangetekend kan worden dat niet alle OPS-slachtoffers
als zodanig zijn herkend, zodat de groep wellicht nog groter is.Afgelopen najaar is over dit dossier onder andere de motie-Poppe aangenomen.
Deze gaat uit van een algemene vervangingsplicht van organische oplosmiddelen
en de verdere uitwerking hiervan in het arbeidsomstandighedenbesluit. Daarbij
hebben de verschillende sectoren de mogelijkheid om zelf aan te tonen dat
de techniek nog niet zover gevorderd is, zodat zij een uitzonderingspositie
kunnen bekleden.Pas nadat er drie maanden waren verstreken, vroeg de staatssecretaris
advies aan de SER over de consequenties hiervan. De SER deed vervolgens een
verzoek om aanvullende informatie over de technische mogelijkheden voor vervanging
in alle sectoren waar beroepsmatig organische oplosmiddelen worden toegepast.
De staatssecretaris heeft zich eind juli van dit jaar op het standpunt gesteld
dat het gevraagde onderzoek in beginsel wel uitvoerbaar is, maar hij kwalificeerde
dit als zeer omvangrijk, kostbaar en ondoelmatig. Hij stelde derhalve voor
om tot zijn eerder voorgestelde, gefaseerde aanpak te komen. In deze aanpak
is tevens terug te vinden dat aan de sociale partners binnen bepaalde kaders
van overheidswege ruimte wordt geboden om tot oplossingen te komen. Dat vindt
het CDA een belangrijk punt.Deze gang van zaken vinden wij toch wel ietwat merkwaardig. Het CDA heeft
hierover vier vragen. Mijn voorganger Heeringa heeft afgelopen najaar eveneens
over dit onderwerp zijn maidenspeech gehouden, waarmee wellicht een trend
wordt gezet, maar dat is uit oogpunt van volksgezondheid niet echt aan te
bevelen. In reactie daarop heeft de staatssecretaris toegezegd de minister
van VROM te verzoeken OPS uit milieuoogpunt op Europees niveau aan te kaarten.
Graag vernemen wij welke ontwikkelingen er op dit vlak te melden zijn.Eveneens in reactie op die CDA-bijdrage heeft de staatssecretaris vorig
jaar gezegd dat hij met een jaarlijkse rapportage zal komen. Wij vragen ons
af of het concept hiervan reeds signalen bevat die kunnen leiden tot een verdere
uitbreiding van de vervangingsplicht dan de staatssecretaris nu voorstaat.Ik ben toe aan mijn derde vraag. De staatssecretaris motiveert zijn afwijzende
houding richting het SER-verzoek met de argumenten "omvangrijk",
"kostbaar" en in zijn ogen "ondoelmatig". Hij geeft evenwel aan, zo'n onderzoek
in beginsel uitvoerbaar te achten. Wat zijn dan de doorslaggevende onderliggende
redenen om toch deze weg van vandaag te kiezen? Wij vinden de argumentatie
daarvoor niet echt helder.Mijn vierde en laatste vraag gaat over een combinatie van voortgaan op
de uitgezette lijn, zoals in de bedoeling van de staatssecretaris ligt, en
parallel daaraan het mogelijk maken van SER-advisering op een breed terrein.
Kan de staatssecretaris aangeven of die aanpak een theoretische of ook een
praktische mogelijkheid zou kunnen zijn? Ik heb het dus over voortgaan op
de weg en parallel daaraan uitvoerig verder studeren op een brede SER-advisering.Voorzitter! De leden van de CDA-fractie hebben tot op heden de OPS-voorstellen
en de OPS-discussie kritisch ondersteund. Die discussie loopt intussen bijna
tweeënhalf jaar. Wij zijn benieuwd naar de reactie van de staatssecretaris.
Het gaat in deze discussie om de gezondheid van werknemers, van mensen in
bijvoorbeeld de schildersbranche, timmerlieden, laboranten tot aan de kapper
op de hoek. Voor hen heeft de overheid tezamen met de sociale partners een
belangrijke taak in het waarborgen van welzijn en veiligheid.De voorzitter:Ik wens de heer Stroeken geluk met zijn maidenspeech. Ik heb mij willen
houden aan de regel van het niet onderbreken van een maidenspeech, maar het
moet mij van het hart dat zijn speech wel heel erg lang was voor een tweeminutendebat.
Als hij mij belooft dat hij het niet meer op die manier zal invullen, dan
wens ik hem nog meer geluk voor de toekomst.De heer Stroeken (CDA):Mevrouw de voorzitter! Ik kreeg tot een minuut voor de vergadering te
horen dat ik een gewoon verhaal kon houden, en toen maakte u er een tweeminutendebat
van. Vandaar!De voorzitter:Dan heeft uw fractie u niet helemaal goed geïnformeerd, want het
is altijd een tweeminutendebat geweest. Maar laten wij daarover niet discussiëren.
Men wil u graag feliciteren met uw maidenspeech.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.De heer Klein Molekamp (VVD):Voorzitter! In de eerste plaats wil ik de heer Stroeken gelukwensen met
zijn maidenspeech. U heeft vooral naar de duur van de tekst gekeken; wij hebben
wat meer naar de inhoud gekeken en ik denk dat zijn voordracht wat dat betreft
een felicitatie waard is. Het is toch al een merkwaardige discussie, want
het is ook de maidenspeech van de staatssecretaris en volgens mij zelfs de
eerste speech in deze Kamer van welke staatssecretaris van dit kabinet dan
ook.Het is goed dat de discussie vandaag over de arbeidsomstandigheden gaat,
want dat is op zichzelf een onderwerp dat in de Kamer maar in beperkte mate
aan de orde komt, terwijl het voor de mensen die het aangaat buitengewoon
van belang is. Dat zijn er vele honderdduizenden. Dan heb ik het gelukkig
niet over het organisch psychosyndroom, want dan praat je over enkele duizenden,
zoals de heer Stroeken ook al zei. Het is een onderwerp dat zeker ons aller
aandacht verdient. Hoewel nog lang niet alles bekend is over OPS, is het terecht
dat de vorige staatssecretaris, de heer De Grave, in overleg met de sociale
partners gekeken heeft hoe de bedrijfsrisico's kunnen worden teruggebracht.
Hij heeft daarbij vooral gekeken naar de schilders en de parketleggers. Het
zal veel aanpassing van de bestaande werkwijze vereisen om de maatregelen
te kunnen doorvoeren die noodzakelijk zijn voor de gezondheid. Wil je dat
echter op een effectieve wijze doen, dan zal nauw overleg met het betrokken
bedrijfsleven moeten plaatsvinden.De heer Poppe heeft bij het vorige overleg een motie ingediend die aandringt
op een algeheel verbod van oplosmiddelen. Deze motie klinkt zeer sympathiek,
maar het is nog de vraag of de motie realistisch is. Die vraag heeft mijn
fractie ook bij het vorige overleg aan de orde gesteld. Worden zo geen verwachtingen
gewekt die niet kunnen worden waargemaakt? Het is terecht dat de staatssecretaris
hierover contact heeft gezocht met het meest betrokken bedrijfsleven en gebleken
is dat het in een aantal sectoren wel mogelijk is en dat het in een aantal
andere sectoren toch buitengewoon moeilijk zal zijn om dat in de praktijk
te effectueren. Nu in de belangrijkste sectoren de benodigde maatregelen zijn
genomen, lijkt het de VVD-fractie goed om geen verdere bindende uitspraken
te doen. Wel zou mijn fractie er, in aansluiting op de heer Middel, bij de
regering op willen aandringen om de zaak nauwlettend in de gaten te houden,
contact te blijven houden met het betrokken bedrijfsleven en te kijken wat
de mogelijkheden zijn om verder gebruik van oplosmiddelen terug te dringen.
Mijn fractie heeft geen behoefte aan ferme uitspraken van de Kamer, maar wel
aan een goed overleg met de regering en het bedrijfsleven, wat uiteindelijk
tot een goed beleid zou moeten leiden.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Dezelfde vraag heb ik ook de heer Middel gesteld.
Welke zekerheid heeft de heer Klein Molekamp dat de aanpak die de staatssecretaris
voorstaat, op redelijk korte termijn zal leiden tot het aanpakken van de vervanging
in al die sectoren die nog niet geconfronteerd zijn met een vervangingsplicht?
De staatssecretaris zegt immers in zijn brief dat hij de mogelijkheden zal
aftasten en dat hij waar haalbaar zal komen met nadere maatregelen.De heer Klein Molekamp (VVD):Wij hebben niet meer zekerheid dan met het aannemen van welke motie van
de SP ook, om de eenvoudige reden dat er problemen zijn met de effectuering
ervan. Dan kunnen wij hier heel manmoedig zeggen dat er absoluut geen oplosmiddelen
meer gebruikt mogen worden, maar dan is het nog niet zo dat het overal geëffectueerd
kan worden. Dan ga je verwachtingen scheppen die in de praktijk niet nageleefd
kunnen worden. Dat was ook het bezwaar dat wij toentertijd tegen de motie
hadden. Daarom voelen wij veel meer voor de gefaseerde aanpak die begonnen
is bij staatssecretaris De Grave en die aangescherpt is door de motie-Middel.
Het gaat erom dat de staatssecretaris goed contact houdt met het bedrijfsleven
om te kijken of je ook in andere sectoren tot werkbare, goede oplossingen
kunt komen. Dus geen theorie en ferme uitspraken, maar goed
praktijkoverleg. Garanties, met of zonder moties, zijn niet te geven.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Ik wijs erop dat dit niet langer een motie is van
alleen de SP, maar een motie die door een meerderheid van de Kamer is ondersteund.
De essentie van die motie is -- en dit is onderstreept door de PvdA en in
zekere zin ook door D66 – te komen tot een algehele vervanging en tot
een omkering van de bewijslast, als ik het zo mag noemen. Laten de sectoren
maar aantonen hoe de stand van zaken is en dan afhankelijk daarvan maatregelen
treffen. Wat vindt de heer Klein Molekamp van die uitleg van de motie?De heer Klein Molekamp (VVD):Een ferme uitspraak van de Kamer die in de praktijk heel moeilijk te verwezenlijken
is, spreekt mij niet aan. Het Rotterdamse adagium: geen woorden maar daden,
spreekt mij veel meer aan. Dit betekent: goed overleg met het bedrijfsleven,
kijken hoe je tot een draagvlak kunt komen en tot goede maatregelen. Dan kan
via diezelfde weg of via een andere weg, misschien tot eenzelfde of misschien
zelfs betere uitkomst worden gekomen dan de heer De Wit beoogt. Dat is moeilijk
te bepalen. Over het doel: de gezondheid van de werknemers moet gewaarborgd
zijn, verschillen wij niet van mening, maar wel over de keuze van de meest
effectieve weg. De heer De Wit kiest voor een algeheel verbod dat vermoedelijk
niet kan worden waargemaakt en valse verwachtingen schept. Wij kiezen voor
het zoeken naar een goed draagvlak om van daaruit een steeds betere en effectievere
weg te bewandelen.De heer De Wit (SP):Tot slot, mevrouw de voorzitter, dan toch nog de vraag of de heer Klein
Molekamp op de hoogte is van het lot van het asbestverbod. Pas in 1993 is
er een asbestverbod in Nederland ingesteld, terwijl iedereen al in 1949 wist
welke schade asbest aanricht. Dit heeft zo lang geduurd door het goede overleg
waarover de heer Klein Molekamp spreekt en het begrip voor de problemen van
de ondernemerswereld, maar heeft er wel toe geleid dat er nu zoveel slachtoffers
zijn. Daarom wil ik toch aan de heer Klein Molekamp vragen of hij niet vreest
dat de oplossing waar hij voorstander van is, zal leiden tot nog meer slachtoffers.De heer Klein Molekamp (VVD):Het antwoord is: nee, niet meer dan nu. Ik denk dat er ook een wezenlijk
verschil is met de asbestproblematiek, los van het feit dat je over een hele
andere tijdsperiode praat. De vorige regering heeft zich al beziggehouden
met het langzaam terugdringen van organische oplosmiddelen en het zoeken naar
praktische wegen. Dat pad heeft zij voorgezet – dat blijkt duidelijk
uit de brief van de staatssecretaris – en dat wil zij voorzetten. De
aanpak van het kabinet kun je wat dat betreft, denk ik, niet vergelijken met
de aanpak van het asbestprobleem in het verre verleden. Ik zou dat een onterechte
vergelijking vinden die ook geen recht doet aan de inspanningen van de vorige
staatssecretaris en naar ik hoop van deze staatssecretaris.Mevrouw Schimmel (D66):Mevrouw de voorzitter! De D66-fractie wil niet dat mensen bij hun werk
worden blootgesteld aan schadelijke stoffen zoals oplosmiddelen waardoor hun
gezondheid wordt aangetast. Gezondheid is het grootste goed dat mensen hebben
en daarom hebben wij de motie-Poppe ondersteund om te komen tot een wettelijke
vervangingsplicht van deze oplosmiddelen door onschadelijke stoffen. Voor
ons staat vervangen boven beheersen en de technische haalbaarheid boven de
economische haalbaarheid.De motie-Poppe legt de bewijslast bij de sectoren. Als het niet mogelijk
is tot vervanging van de stoffen te komen, moet de sector ontheffing aanvragen.
Dat zou de druk op de ketel kunnen houden, dat geef ik de fractie van de SP
toe. Anderzijds kan het ook leiden tot een enorme hoeveelheid werk om maar
voor die ontheffing in aanmerking te komen en de bureaucratische rompslomp
die daaraan vastzit. Dan twijfel ik, want ik vraag mij af of al het werk en
de energie die nodig zijn om aan te tonen dat het niet mogelijk is en de ontheffingsprocedure,
niet beter kunnen worden gestoken in het snel volgen van een tijdpad om binnen
afzienbare termijn te komen tot uitbreiding van het aantal sectoren waarvoor
de algemene vervangingsplicht geldt. Dat is de afweging waarvoor wij staan.
Wij kunnen dit eigenlijk alleen maar beoordelen als wij ieder jaar een rapportage
krijgen over de vraag tot welke sectoren de vervanging zich heeft uitgebreid.
Bovendien zouden wij op die manier ook het ambitieniveau van de staatssecretaris
kunnen volgen om de algemene vervangingsplicht binnen een bepaalde tijd tot
stand te brengen. Hoe ziet het er de komende vier jaar uit? Welke sectoren
komen op die termijn in aanmerking? Kunnen wij er ieder jaar een debat over
voeren opdat het einddoel – hier verschillen wij niet van mening –
in zicht gehouden kan worden?Mevrouw Van Gent (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Tot nu toe heeft de fractie van Groenlinks de algemene
vervangingsplicht gesteund. Er wordt nu gezegd dat het gaat om een zeer complexe
materie en dat bureaucratische rompslomp moet worden voorkomen. Het zijn natuurlijk
zaken waarop wij ook niet zitten te wachten. Wij spreken wel over een probleem
waarbij directe gezondheidsrisico's in het geding zijn. Terecht werd door
mevrouw Schimmel opgemerkt dat wij niet kunnen toestaan dat mensen in de werksituatie
aan die risico's worden blootgesteld. De heer Middel heeft gezegd dat wij
geen ijzer met handen kunnen breken. Hij onderschreef de vervangingsplicht,
en dat is belangrijk. Er ligt nu een stuk waarin allerlei ingewikkeldheden
worden opgevoerd. Er wordt gezegd: wat hebben wij aan ferme uitspraken van
de Kamer. Het moet in goed overleg met het bedrijfsleven worden geregeld.De heer Middel (PvdA):Er worden geen ingewikkeldheden opgevoerd, er blijken ingewikkeldheden
te zijn. Dat is niet helemaal nieuw voor ons; voor een deel waren wij op de
hoogte.Niet de PvdA heeft een pleidooi gehouden voor overleg met het bedrijfsleven.
Tijdens het AO en de plenaire behandeling hebben wij gezegd – wij zeggen
het nu weer – dat een wettelijke vervangingsplicht op zichzelf nodig
is. Het moet wel mogelijk zijn. Mevrouw Van Gent moet bedoeld of onbedoeld
niet de suggestie wekken dat wij van het standpunt afgeraakt zijn. Het gaat
om de manier waarop je dat kunt bereiken. Het moet effectief
gebeuren, want anders heb je alleen maar een lege huls, namelijk een wetje,
een stukje papier. In de praktijk blijkt dat er alleen maar uitzonderingsbepalingen
zijn.Mevrouw Van Gent (GroenLinks):Kunt u concreet aangeven op welk tijdstip tot die algemene vervangingsplicht
kan worden gekomen? Ik wil boter bij de vis.De heer Middel (PvdA):Dat is niet nieuw. Wij hebben ons met GroenLinks, D66, de kleine christelijke
fracties en de SP uitgesproken voor een algemene wettelijke vervangingsplicht
per 1 januari 2000. Daarover is een hoofdelijke stemming geweest. Wij zijn
akkoord gegaan – het was trouwens ons eigen idee – met een drietrapsraket:
die sectoren waarmee het kabinet zelf kwam, de sectoren vermeld in de motie-Middel
en de sectoren waarop de motie-Poppe doelt.De voorzitter:Er is bij een tweeminutendebatje geen tweede termijn.De heer Middel (PvdA):Nog één zin. Als blijkt dat op 1 januari 2000 die wet er
nog niet is, dan moeten wij het kabinet onder druk zetten. Ik ga ervan uit
dat het kabinet ons op 1 januari 2000 duidelijk kan maken wanneer een algemene
vervangingsplicht voor alle sectoren in kan gaan.Mevrouw Van Gent (GroenLinks):Er moet via een onderzoek, ook al is dat complex, meer inzicht in worden
verkregen. De argumenten om dat onderzoek niet te laten plaatsvinden, vind
ik niet overtuigend.Wat nu voor ons ligt, vind ik wat te vaag. Wellicht kunnen wij elkaar
vinden in de motie van de heer De Wit, die net is rondgedeeld. Daarin is sprake
van een ontheffingsmogelijkheid voor de sectoren die het technisch kunnen
behappen. Ten aanzien van sectoren die dit niet kunnen, vindt nader onderzoek
plaats en zal een tijdpad aangegeven worden. In wezen is dit precies hetzelfde
als wat de heer Middel in zijn termijn en ook bij interruptie heeft aangegeven.
Ik begrijp dan ook zijn probleem niet, tenzij hij een en ander overneemt.Wij zijn ervoor nu verdere stappen te zetten en een helder tijdpad aan
te geven. Wellicht kunnen een aantal dingen eerder dan per 1 januari 2000.
Ik wil geen ijzer met handen proberen te breken, maar wat voor mijn fractie
van essentieel belang is, is dat de gezondheidsrisico's die werknemers elke
dag weer lopen, zoveel mogelijk teruggedrongen worden. Ik vind dat de Kamer
zichzelf serieus moet blijven nemen en erop moet staan dat de motie-Poppe
die eerder is aangenomen, wordt uitgevoerd. Ik denk dat de goede motie die
nu door de heer De Wit is ingediend daartoe aanleiding geeft. Ik begrijp dat
de heer Middel mij wil interrumperen en dat dit niet mag, maar misschien kunnen
wij het er zo nog even over hebben.De voorzitter:Mevrouw Van Gent, sommige collega's menen dat dit uw maidenspeech was.
Ik dacht dat u die al een keer gehouden hebt.Mevrouw Van Gent (GroenLinks):Ik heb al een keer eerder aan een tweeminutendebat meegedaan, maar dat
heeft, geloof ik, nauwelijks iemand gemerkt.De voorzitter:Desalniettemin zijn wij erachter gekomen. Mijn gelukwensen, zij het voor
de tweede keer.De heer Middel (PvdA):Mag ik toch nog even, voorzitter?De voorzitter:Nee, want dan zou de heer Klein Molekamp ook mogen.De heer Middel (PvdA):Die mag van mij ook.De voorzitter:Maar van mij niet.De vergadering wordt enkele minuten geschorst.Staatssecretaris Hoogervorst:Voorzitter! Ik dank de Kamer voor haar inbreng. Ik wil de heer Stroeken
en mevrouw Van Gent feliciteren met hun maidenspeech.Ik begin met de beantwoording van een vraag van de heer Stroeken, omdat
die ons beleid in perspectief zet, namelijk wat wij doen in Europees verband.
Er zijn een aantal dingen aan de hand. Op het gebied van het milieu kunnen
wij, mede op aandrang van Nederland, voorstellen van de Commissie verwachten
om het gebruik van oplosmiddelen in verf te limiteren. Dat zal in 1999 geschieden.
Op ons niveau zijn er contacten met de Europese Commissie en verschillende
lidstaten om op het vlak van de Arbo-wetgeving tot initiatieven te komen.
Alleen ligt het op dat niveau allemaal een stuk moeilijker. Er zijn maar heel
weinig landen die zover willen gaan als Nederland. Dit geeft aan dat wij op
OPS-gebied een vooruitstrevend en vergaand beleid willen voeren, vooralsnog
hooguit samen met een aantal Scandinavische landen. Dit geeft dus ook aan
dat wij in Nederland een krachtdadig beleid hebben, ingezet door mijn voorganger
De Grave. Ik ben vast van plan dit beleid door te zetten. Wij zullen een onverminderde
inspanning moeten leveren om het voorkomen van OPS als beroepsziekte in Nederland
sterk te verminderen.De kern van de oplossing van dit vraagstuk is het vermijden van blootstelling
aan schadelijke oplosmiddelen bij de beroepsuitoefening. Daarbij heeft het
vervangen van oplosmiddelen door minder schadelijke producten natuurlijk onze
voorkeur, ook met het oog op het milieu. Vervanging zal dan ook in mijn beleid
voor de komende jaren de hoeksteen zijn. Maar in gevallen waarin vervanging
nog niet mogelijk blijkt en blootstelling aan schadelijke oplosmiddelen voorkomt,
zullen wij andere bronmaatregelen opleggen. De Kamer is steeds geïnformeerd
over de voortgang van het beleid.Thans ligt de conceptvervangingsregeling bij de Kamer, die binnenkort
aan de Raad van State zal worden voorgelegd. Deze zal in eerste instantie
gelden voor schilders en tapijt- en vloerenleggers. En conform de toezegging
naar aanleiding van de motie van de heer Middel op dit punt zal ze in tweede
instantie gelden voor autospuiters en voor werknemers in de grafische industrie.
In de schilderssector en bij tapijtlijmers lijkt vervanging van verf en lijm
in vrijwel alle situaties waar dat nodig is, binnenshuis, goed mogelijk te
zijn; er zijn goede alternatieven. Dit betekent niet dat overschakeling op
oplosmiddelarme verven, bijvoorbeeld in de schilderssector, een peulenschil
zou zijn. Nee, het gaat om een enorme omschakeling. Op dit moment werken schilders
binnen maar voor een heel klein deel met watergedragen verven,
terwijl het in 2000 bijna 100% zal moeten worden. De sector speelt tot onze
vreugde zeer actief in op de komende wetgeving en er is een zeer goede samenwerking
met het ministerie. Op 10 november zal er door de sector een dag worden georganiseerd
om het begin van de nodige cultuuromslag te markeren en ook daarbij zal ik
acte de présence geven.Uit de onderzoeken naar vervangingsmogelijkheden in de grafische sector
en bij de autospuiterijen, waarvan ik het resultaat binnenkort aan de Kamer
zal aanbieden, zal blijken dat vervanging voor een belangrijk aantal toepassingen
technisch voorlopig nog niet mogelijk is. De vervangingsverplichting zal daar
vooralsnog beperkt van toepassing kunnen zijn. Dit betekent dat voor die sectoren
ook andere beheersmaatregelen, zoals afzuiging en ventilatie, noodzakelijk
zullen blijven. In de toekomst zullen wij dus nog meer aan vervanging moeten
werken. Ook in deze sectoren wordt er loyaal meegewerkt aan het uitzoeken
wat er technisch vervangen kan worden.Er wordt op mijn departement ook al verder in de toekomst gekeken. De
heer Stroeken had hiernaar gevraagd. Ook andere sectoren waarin OPS een risicofactor
blijkt te zijn, komen aan bod. Daarbij gaat het om de scheepsbouw, de metaalsector,
de schoenen- en lederindustrie, de hout- en timmerindustrie; al deze sectoren
worden momenteel onderzocht. Er vinden ook oriënterende gesprekken plaats
over de mogelijkheden van vervanging. Dit is geen kinderachtig project, het
gaat echt om een zeer grote omschakeling. In al deze sectoren tref je op grote
en kleine schaal tientallen, zo niet honderdtallen uiteenlopende toepassingen
van oplosmiddelen aan. In al die gevallen zal er onderzocht moeten worden
of vervanging technisch mogelijk is. Ik kan de Kamer op voorhand verzekeren
dat algehele vervanging voorlopig nog een droombeeld zal zijn, hoe vervelend
dat ook is. Ook hierbij zal de vervangingsplicht waarschijnlijk genuanceerd
moeten worden geformuleerd en toegepast. Daarom heeft de SER in zijn reactie
op de adviesaanvrage van mijn voorganger naar aanleiding van de motie-Poppe
de vervangingsproblematiek ook als uiterst complex geschetst.Hierna zal ik ook andere OPS-gevoelige sectoren aanspreken. Daarbij zal
het SER-advies uit 1997 richtinggevend zijn. Hebben wij dan alle sectoren
gehad waarop in de motie-Poppe en nu in de motie van de heer De Wit gedoeld
wordt? Nee, want er is in de motie-Poppe sprake van alle beroepsmatige handelingen
met oplosmiddelen en oplosmiddelhoudende producten in ons land, en dat zijn
er nog heel veel meer. Het gaat bijvoorbeeld ook om de brandstoffen in alle
vaartuigen, voertuigen en vliegtuigen en om alle alcoholhoudende dranken in
de horeca. Heel veel producten in de detailhandel bevatten ook oplosmiddelen.
Die zouden allemaal onder de algemene vervangingsplicht moeten vallen. Volgens
beide moties zullen de sectoren zelf moeten aangeven welke toepassingen uitgezonderd
moeten worden, waarvoor een ontheffing nodig zou zijn. Dat zou echter betekenen
dat er een enorme stroom van aanvragen op ons departement af komt, en dan
zijn we niet bezig om te kijken waar we kunnen vervangen, maar zijn we vooral
bezig met ontheffingen te verlenen. Dat zou ontzettend veel energie vergen,
en hoe redelijk is dat en hoe rechtvaardig? Hoe moeten we dat allemaal gaan
toetsen?Gesteld voorts dat het zou lukken om dat geheel in kaart te krijgen, wat
krijg je dan als eindproduct? Naar onze overtuiging zou je dan een vrij beperkte
lijst van vervangingsplichten krijgen en een enorme waslijst van ontheffingen.
En ook dat is geen goede zaak, want het is voor de geloofwaardigheid van de
regelgeving geen goede zaak. Er zijn dus twee redenen waarom ik de motie moet
ontraden: 1. het zou ontzettend veel energie vergen om het uit te voeren,
terwijl we die energie goed moeten gebruiken om positief bezig te zijn; 2.
je krijgt een onbalans tussen vervangingsplicht en ontheffingen, die voor
de geloofwaardigheid van de wetgeving niet goed zou zijn.De heer De Wit (SP):Mevrouw de voorzitter! Ik wilde de staatssecretaris vragen of hij dan
de afweging maakt, daar waar het enerzijds betreft de hoeveelheid werk die
hij moet doen en anderzijds de vraag waar het nu om gaat. Immers, het gaat
om mensen met een organisch psychosyndroom: mensen van wie de gezondheid naar
de knoppen is en die totaal niet meer kunnen functioneren in deze maatschappij.
Al zou het voordeel van de actie zoals die naar onze mening uit de motie-Poppe
voortvloeit, zijn dat er in een aantal sectoren slechts maatregelen behoeven
te worden getroffen, dan is dat toch direct in het voordeel van de mensen.
Het voordeel van de motie zoals ik deze nog een keer heb uitgelegd, is dat
de staatssecretaris weet welke sectoren het betreft, dat hij druk kan leggen
op de sectoren en dat er vervolgens door hem maatregelen getroffen kunnen
worden, via de ontheffing, ter bescherming van de werknemers die ermee moeten
werken. Erkent hij dit voordeel niet?Staatssecretaris Hoogervorst:Ja, maar ik denk dat wij op dit moment al redelijk in kaart hebben –
dat zult u met mij eens zijn – waar de grootste risico's liggen en daar
zijn wij nu ook hard aan het werk. Mijn punt is dat als we ons gaan verliezen
in een algemene vervangingsplicht die er alleen maar toe zal leiden dat er
in een zeer groot aantal gevallen een ontheffing zal moeten worden verleend,
de zaak waar het niet alleen u maar ook ons om te doen is, namelijk het voorkomen
van deze verschrikkelijke ziekte, daardoor geschaad zal worden.De heer De Wit (SP):Als dat het probleem zou zijn, mevrouw de voorzitter, mag ik misschien
nog een technische aanwijzing aan de staatssecretaris geven: hij zou dan de
sectoren fasegewijs kunnen oproepen, zodat hij niet overstelpt wordt door
de hoeveelheid werk. Nu, dat is misschien alleen maar een flauwe opmerking.Staatssecretaris Hoogervorst:Nee, dat is een heel verstandige opmerking en dat is ook precies waar
we mee bezig zijn. Wij voeren uw moties misschien niet naar de letter uit,
maar wel naar de geest; het zou ook niet verstandig zijn om het naar de letter
uit te voeren. Waar het ons om gaat, is om die vervangingsplicht gradueel
steeds verder te laten oprukken, daar waar dat mogelijk is. Daar zijn we krachtdadig
mee bezig. U houdt de vinger aan de pols en we hebben jaarlijks overleg daarover;
daar kunt u ons aan houden.Dan ga ik nog even in op wat meer bijzondere vragen. De heer De Wit heeft
gevraagd naar de toekomst van de solventteams. Nu, daar kan
hij gerust op zijn; wij voeren de motie-Rosenmöller uit. Wat betreft
de collectieve financiering in het kader van de AWBZ merk ik op dat die doorgang
zal vinden.Voorzitter! Ik meen dat ik hiermede de vragen heb beantwoord.De heer Stroeken (CDA):Mevrouw de voorzitter! In de ogen van de CDA-fractie is één
uitgangspunt belangrijk, namelijk de vraag of er hoe dan ook uitstel komt
voor de mensen. Duurt het langer voor wie dan ook op deze manier, wanneer
je de aanpak kiest zoals het kabinet het voordraagt? Kortom, kan de staatssecretaris
garanderen dat OPS maximaal wordt bestreden op de door hem voorgestelde wijze
van aanpak?Staatssecretaris Hoogervorst:Wij denken dat onze aanpak de beste resultaten zal leveren en dus ook
de snelste.De heer Stroeken (CDA):En wat betreft onze opmerking over parallel bezig blijven, namelijk te
onderzoeken bij de sectoren hoe het daar staat en te bezien op welk moment
vervanging mogelijk is, en los daarvan een SER-advies: dat blijft uw eerste
taak?Staatssecretaris Hoogervorst:Precies.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, op een later te bepalen tijdstip over de motie te stemmen.Daartoe wordt besloten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19971998-6368-6375.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl