Voortzetting behandeling wetsvoorstel Wijziging van de sociale zekerheidswetten in verband met de nadere vaststelling van een stelsel van administratieve sancties, alsook tot wijziging van de daarin vervatte regels tot terugvordering van ten onrechte betaalde uitkeringen en de invordering daarvan (wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale zekerheid) (23909)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1995-1996, pag. 2292-2301

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

23-11-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

nr. 30, pagina 2292-2301

23-11-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23909Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Noot 1; Schriftelijke antwoorden van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, op vragen, gesteld in de eerste termijn van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de sociale zekerheidswetten in verband met de nadere vaststelling van een stelsel van administratieve sancties, alsook tot wijziging van de daarin vervatte regels tot terugvordering van ten onrechte betaalde uitkeringen en de invordering daarvan (wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale zekerheid) (23909)Pagina 2350-2352
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Nadere wijziging van een aantal sociale zekerheidswetten (technische verbeteringen in verband met de wetten TAV, TBA en TZ, alsmede enige andere wijzigingen) (24326)Pagina 2268-2268
Behandeling voorstel van Rijkswet Aanpassing van de Rijksoctrooiwet 1995 in verband met het op 15 april 1994 te Marrakech tot stand gekomen verdrag tot oprichting van de Wereld Handelsorganisatie, met bijlagen 1, 2 en 3, alsmede wijziging van de Rijksoctrooiwet (24457, R1552)Pagina 2285-2292
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg van 16 november 1995 inzake diverse EU-raden, in het bijzonder over het tomaten voor vis-akkoord met Marokko.Pagina 2268-2275
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene Ouderdomswet en enkele andere wetten (24258).Pagina 2267-2267
30ste vergadering; 23 november 1995Pagina 2253-2253
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Regeling van tijdelijke bijdragen aan havenbedrijven voor herstructurering van de arbeidsvoorziening in havens ter vervanging van hoofdstuk V van de Werkloosheidswet (Wet tijdelijke bijdrage herstructurering arbeidsvoorziening havens) (24417)Pagina 2267-2268
Behandeling wetsvoorstel Nadere wijziging van een aantal sociale zekerheidswetten (technische verbeteringen in verband met de wetten TAV, TBA en TZ, alsmede enige andere wijzigingen) (24326)Pagina 2253-2264
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 in verband met de totstandkoming van de Tweede Vereenvoudigingsrichtlijn-btw (24466)uPagina 2267-2267
Behandeling wetsvoorstel Wijziging van de Wet toezicht kredietwezen 1992 ter uitvoering van de Richtlijn inzake de depositogarantiestelsels (24199); het wetsvoorstel Wijziging van de Wet schadeloosstelling leden Tweede Kamer en van de Wet schadeloosstelling, uitkering en pensioen leden Europees Parlement (wijziging bepaling tegemoetkoming ziektekosten) (24265); het wetsvoorstel Wijziging van een aantal wetten met het oog op de uitvoering van het besluit van het gemengd comité van de EERPagina 2253-2253
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (donderdag 23 november 1995)Pagina 2336-2337
Voortzetting behandeling wetsvoorstel Wijziging van de sociale zekerheidswetten in verband met de nadere vaststelling van een stelsel van administratieve sancties, alsook tot wijziging van de daarin vervatte regels tot terugvordering van ten onrechte betaalde uitkeringen en de invordering daarvan (wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale zekerheid) (23909)Pagina 2292-2301
Schriftelijke antwoorden van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, op vragen, gesteld in de eerste termijn van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de sociale zekerheidswetten in verband met de nadere vaststelling van een stelsel van administratieve sancties, alsook tot wijziging van de daarin vervatte regels tot terugvordering van ten onrechte betaalde uitkeringen en de invordering daarvan (wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale zekerheid) (23909)Pagina 2350-2352
Behandeling wetsvoorstel Vaststelling van ruimere regels met betrekking tot de openingstijden van winkels (Winkeltijdenwet) (24226)Pagina 2301-2336
Voortzetting behandeling wetsvoorstel Wijziging van de sociale zekerheidswetten in verband met de nadere vaststelling van een stelsel van administratieve sancties, alsook tot wijziging van de daarin vervatte regels tot terugvordering van ten onrechte betaalde uitkeringen en de invordering daarvan (wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale zekerheid) (23909)Pagina 2275-2285
Regeling van werkzaamheden (donderdag 23 november 1995)Pagina 2264-2267

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 59 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: 
 
 het wetsvoorstel Wijziging van de sociale zekerheidswetten in verband met
de nadere vaststelling van een stelsel van administratieve sancties, alsook
tot wijziging van de daarin vervatte regels tot terugvordering van ten onrechte
betaalde uitkeringen en de invordering daarvan (wet boeten, maatregelen en
terug- en invordering sociale zekerheid) (23909).
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt hervat.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Met veel vreugde begroeten wij wederom de staatssecretaris van Sociale
Zaken, als altijd in een stralend humeur.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Voorzitter! Dit onderwerp ligt mij nogal na aan het hart. Dat heeft u
kunnen merken. Ik hoop dat ik in tweede termijn niet al te lang bezig ben.
Ik zal mij proberen te beperken. Ik wil over acht punten iets zeggen, maar
op sommige zal ik kort zijn.
 
 In de schriftelijke beantwoording van de vragen die in eerste termijn
zijn gesteld, gaat de staatssecretaris in op de kwestie van de toepassing
van de Toeslagenwet in het kader van de WW en vooral de WW-sancties. Door
wat ik daarover in eerste termijn heb gezegd, kan onduidelijkheid zijn ontstaan
over de werking daarvan. Dat ligt aan mij. Vandaar dat ik eraan hecht om er
iets meer duidelijkheid over te verschaffen.
 
 Voor de toeslag aan alleenstaanden of kostwinners gaat de Toeslagenwet
uit van een toeslag op basis van een uitkering, als ware men niet gesanctioneerd.
Dat neemt niet weg dat mensen die op grond van een sanctie onder het bestaansminimum
komen, in sommige gevallen een beroep kunnen doen op de Algemene bijstandswet.
Daar verandert in beginsel niets aan. Een redelijk deel van de mensen die
met een sanctie in de WW te maken krijgen, zal een aanvullend beroep op de
bijstand moeten doen. In tegenstelling tot wat daarover in de toelichting
bij de beantwoording van de vragen staat, ben ik niet van mening dat dit ertoe
leidt dat de sanctie ongedaan gemaakt wordt. Als iemand op grond van een sanctie
onder het bestaansminimum terechtkomt, als men door de beslagvrije voet van
de bijstand heen schiet, dan is er altijd bijstand, ook al betekent dit dat
de sanctie geheel of gedeeltelijk ongedaan wordt gemaakt. Dat is ons sociaal-zekerheidsstelsel.
In de bijstand kan sprake zijn van een sanctie, als men bijstand nodig heeft
op grond van een sanctie, maar ons rechtssysteem bestaat ook nog zoiets als
het "nebis in idem", ofte wel: voor hetzelfde vergrijp kun je niet twee keer
worden gestraft. Dat leidt ertoe dat men een toeslag vanuit de ABW krijgt.
 
 In eerste termijn heb ik aangegeven dat ik het onwenselijk vind dat mensen
in een uitkeringssituatie naar verschillende uitkeringsorganisaties
toe moeten en dat geen sprake is van een één-loketfunctie. Met
name de lijn naar de arbeidsmarkt vraagt om een goed gesloten traject en om
een actieve opstelling van de uitvoeringsorganisaties. Het is dus wenselijk
dat de mensen in zo'n situatie bij één loket terecht kunnen,
zodat eenduidige sturing kan plaatsvinden. Ik nodig de staatssecretaris in
dat kader uit tot het uitvoeren van een onderzoekje ter zake. Daarin moet
een oplossing voor dit probleem worden aangegeven, hetzij in de Toeslagenwet,
hetzij in de WW. Op die manier kan worden voorkomen dat men tijdelijk, voor
een paar maanden, naar de bijstand moet voor een aanvullende uitkering, waarna
sprake is van herleving van het volledige recht op WW. Ik krijg daar graag
een reactie van de staatssecretaris op.
 
 In eerste termijn heb ik een vraag gesteld over de doelmatigheid van de
uitkering, die niet beantwoord is. Mijn vraag had betrekking op de circulaire
van 30 september 1992, waarin de grens van ƒ 250 werd gesteld, waaronder
sociale diensten niet behoefden terug te vorderen. Is die bepaling in de circulaire
nog van kracht en, zo ja, heeft zij betrekking op deze regeling? Of moeten
de gemeenten voor bijvoorbeeld ƒ 50 een loonbeslag leggen? Kortom,
hoe zit het met de doelmatigheid en de effectiviteit van de uitvoering?
 
 Ik vind het heel plezierig dat de staatssecretaris uitvoerig is ingegaan
op de casussen die zijn voorgelegd, ook door mijn fractie. Wij delen de opvattingen
die de staatssecretaris bij zijn beantwoording heeft verwoord en ik heb er
op grond daarvan vertrouwen in dat er in de jurisprudentie grotere helderheid
zal ontstaan over de toepassing van de nieuwe richtlijnen met betrekking tot
boete en maatregelen. Dat lijkt mij een goede zaak.
 
 Ik heb het amendement op stuk nr. 18 ingediend met als doel artikel 75
van de bijstandswet terug te halen. In het wetsvoorstel komt dat artikel namelijk
niet meer voor. Ik heb een aantal argumenten aangevoerd. Het eerste deel van
artikel 75 regelt voorschotverrekening tussen uitvoeringsorganen, rechtstreeks,
zonder dat er een terugvorderingsbesluit genomen hoeft te worden. Ik heb uit
de reactie van de staatssecretaris begrepen dat hij die mogelijkheid ook wil
behouden. Waarschijnlijk zijn wij het hierover dus materieel eens, en dat
is prettig. Maar mijn vraag blijft, of de interpretatie van het begrip "complexe
regeling" in het wetsvoorstel juist is en of de huidige wet rechtstreekse
verrekening mogelijk maakt. Mogen B en W rechtstreeks onverschuldigde uitkering
verrekenen met uitvoeringsorganen sociale zekerheid, en andersom, zonder dat
een terugvorderingsbesluit genomen hoeft te worden, met alles wat daarbij
behoort? Op grond van het huidige artikel 75 kan dat dus wel. Ik verzoek de
staatssecretaris mij hierover schriftelijk te informeren.
 
 In artikel 75, derde lid, wordt de bevoorschotting binnen de bijstand
geregeld, en die is belangrijk voor zowel de gemeente als de cliënt.
Mocht, mèt het artikel, dit lid verdwijnen, zoals wordt voorgesteld,
dan moeten de gemeenten de regeling treffen om de belanghebbende een schuldbekentenis
te laten tekenen, waarna de schulden in het administratieve proces worden
opgeboekt. Dat is nogal ingewikkeld door de inrichting van de nieuwe bijstandswet,
die op 1 januari moet ingaan. Ik geef de staatssecretaris in overweging dat
het ook daarom zo slecht nog niet is om het artikel te handhaven, zoals wordt
beoogd met mijn amendement, dat ik vooralsnog handhaaf.
 
 Mijn amendement op stuk nr. 21 heeft betrekking op artikel 81. Daarin
wordt onder andere geregeld wat er moet gebeuren bij onverschuldigde betaling.
In de nieuwe wet is dat artikel, en met name het tweede lid, verdwenen en,
in samenhang daarmee, het tweede lid van artikel 87. Dat spijt mij zeer. In
dat artikel wordt de terugvordering van een onverschuldigde betaling geregeld.
Mensen die te goeder trouw een onverschuldigde betaling hebben gekregen en
netjes en op tijd informatie hebben verstrekt, moeten wel terugbetalen, maar
aan die terugbetaling zijn beperkingen verbonden. Die beperkingen worden nu
opgeheven en daardoor ontstaat een gelijkschakeling met de invorderingseisen
bij boete en fraude. Die zaken zijn naar mijn mening toch van een andere orde.
Juist het verzachtende element dat in de oorspronkelijke tekst van artikel
81 was opgenomen, spreekt mij zo aan. In dat oorspronkelijke artikel staat
dat in het geval van een onverschuldigde betaling wordt teruggevorderd voor
zover de belanghebbende dit redelijkerwijs had kunnen begrijpen. Dat is natuurlijk
iets anders dan een dringende reden.
 
 Daar komt nog bij dat in het volgende deel, oud-artikel 87, lid 2, staat
dat de terugvordering niet meer plaatsvindt als de onverschuldigde betaling
langer dan twee jaar geleden heeft plaatsgevonden. Ik verzin het niet, maar
dit komt vaak en veelvuldig voor in andere regelingen. Ik denk aan de Huurwet.
Het is onredelijk dat mensen jarenlang moeten terugbetalen als zij een onverschuldigde
betaling hebben gekregen, terwijl zij dat niet konden weten omdat het aannemelijk
was. Dat is onbillijk voor mensen met een inkomen op bijstandsniveau, want
over die mensen spreken wij nu. Dan komen mensen jarenlang onder de grens
van de bestaanszekerheid op grond van het feit dat een ander uitvoeringsorgaan
een fout heeft gemaakt. Daar heb ik moeite mee. Daarom houd ik van de huidige
wet en de huidige regeling en daarom vraag ik om handhaving van deze wet.
Dat is de strekking van het amendement op stuk nr. 21. Dit houdt de handhaving
in van oud-artikel 81 in een overigens door het departement aangereikte vorm.
 
 
 
 
 Voorzitter: Deetman
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Dan kom ik toe aan de discussie over het feit of iemand blijvend uit de
bijstand kan worden gezet. Ik heb betoogd dat dit strijdig is met het doel
van de bijstandswet. Dat is ook in artikel 7, lid 1, verwoord. Ik heb aangegeven
dat het naar mijn mening ook strijdig is met artikel 4 van de Grondwet. Ik
hecht eraan om uit te leggen waarom het naar mijn mening niet nodig is om
een zo verstrekkende maatregel te nemen. Er zijn voldoende goede instrumenten
beschikbaar om de mensen die misbruik maken van sociale zekerheid aan te pakken.
 
 Ik zal dit illustreren. In de toelichting wees de staatssecretaris erop
dat de sanctie iemand blijvend van de bijstand uit te sluiten vooral als "afschrikmiddel"
is bedoeld voor mensen die misbruik maken. De gemeenten beschikken echter
over een reeks instrumenten om iemand tijdelijk, geheel dan wel gedeeltelijk
van de bijstand uit te sluiten. Er kunnen aanvullende eisen worden gesteld.
Betrokkenen moeten in ieder geval voldoen aan de informatieverplichting en
er kunnen zware sancties opgelegd worden. Een en ander is erop gericht om
de "hondekoppen" – mensen die er een potje van maken – aan te
pakken. Een gehele of gedeeltelijke uitsluiting is altijd tijdelijk mogelijk.
Daarmee zijn er naar mijn idee voldoende instrumenten beschikbaar om iemand
die misbruik van de bijstand wenst of dreigt te maken of gemaakt heeft op
een goede manier te leren hoe de wereld in elkaar zit. Ik zou het echt onverteerbaar
vinden als het in de Grondwet en in de Algemene bijstandswet vastgelegde recht
op bijstand blijvend zou worden uitgesloten. Op grond daarvan heb ik het amendement
op stuk nr. 22 ingediend. Het werd zojuist uitgereikt.
 
 In de eerste termijn hebben wij uitvoerig gesproken over de naar mijn
opvatting bestaande ongelijkheid in de vervolging van sociale-zekerheidsfraude
en bijstandsfraude. Ik heb de staatssecretaris bij interruptie nog eens drie
elementen voorgehouden. Ik vind dat daarop nu een uitspraak moet volgen. Het
waren de volgende elementen.
 
 1. Is er thans sprake van ongelijkheid in strafvervolging bij sociale-zekerheidsfraude
versus belastingfraude? Ik heb dit geïllustreerd met voorbeelden en citaten.
 
 2. Is er door de introductie van dit instrument, boeten en maatregelen,
geen gelijkwaardig instrumentarium voor sociale-zekerheidsfraude versus belastingfraude?
Ik heb hierbij minister Sorgdrager geciteerd, die van mening was dat dit een
gelijkwaardig instrumentarium is. Dat bleek uit de beantwoording van mijn
vragen van 8 september 1994.
 
 3. Ik heb gezegd dat op grond van beide gegevens wijziging nodig is van
het huidige vervolgings- en strafmaatsysteem en van de aangiftegrens inzake
belastingfraude en sociale-zekerheidsfraude.
 
 In de eerste termijn heeft de staatssecretaris de bereidheid uitgesproken,
nog eens goed tegen het licht te houden op welke wijze een en ander verschilt.
Dat waardeer ik. Ik heb echter ook aangegeven dat dit inmiddels al in vrij
veel toonaarden is gebeurd. Hij is echter niet tegemoetgekomen aan mijn drie
directe concrete vragen. Daarom wil ik de Kamer toch maar een motie voorleggen.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 constaterende, dat in het fraudevervolgingsbeleid er onderscheid gemaakt
wordt tussen de vervolging vanwege belastingfraude en die vanwege sociale-zekerheidsfraude;
 
 voorts constaterende, dat sociale-zekerheidsfraude door de veelvuldige
inzet van het strafrechtmiddel gemiddeld zwaarder bestraft wordt dan andere
vormen van fraude;
 
 overwegende, dat met de invoering van het wetsvoorstel Boeten en maatregelen
sociale zekerheid in de sociale zekerheid een vergelijkbaar sanctiestelsel
is ontstaan zoals dat geldt voor de belastingwetgeving;
 
 van oordeel, dat de sociale-zekerheidsfraude in gelijke mate en gelijke
zwaarte vervolgd c.q. bestraft dient te worden;
 
 tevens van oordeel, dat de aangiftegrens voor strafvervolging van sociale-zekerheidsfraude
en bijstandsfraude feitelijk gelijkgeschakeld moeten worden;
 
 verzoekt de regering te bevorderen dat de bestaande verschillen in vervolging
en strafbaarstelling worden geëlimineerd;
 
 verzoekt de regering voorts hierover per brief de Kamer te rapporteren,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door de leden Noorman-den Uyl en Schimmel. Naar
mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 23 (23909).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Mevrouw Noorman heeft net in de motie gezegd dat zij meent dat sociale
fraude en fiscale fraude even zwaar moeten worden gestraft. Ik meen dat iedereen
het daarmee eens kan zijn. Het zijn beide vormen van diefstal ten laste van
de gemeenschap. Ik ben er dan ook erg blij mee, dat de staatssecretaris ons
de bedoelde notitie heeft toegezegd.
 
 Ik wil echter toch een beetje waken tegen simplificatie van het probleem.
Als wordt gezegd dat gelijk moet worden gestraft, vraag ik ook aandacht voor
het volgende. In dit wetsvoorstel wordt ervan uitgegaan, dat er een maximumboete
komt op sociale fraude van ƒ 5000 en dat de gemiddelde boete in de
praktijk ongeveer ƒ 1000 zal bedragen. Is mevrouw Noorman van mening
dat de gemiddelde boete voor fiscale fraude ook op ƒ 1000 moet neerkomen?
Als dat het geval is – dat verzeker ik haar – dan wordt Nederland
een soort belastingparadijs waarin fiscale fraude, die over het algemeen veel
zwaarder wordt bestraft, zo'n beetje wordt beloond.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 De wetgever bepaalt niet hoe hoog een individuele boete is, maar dat hebben
wij aan de rechterlijke macht overgelaten en dat zou ik zo willen houden.
De ervaring leert dat de rechterlijke macht bij het opleggen van een boete
kijkt naar de omstandigheden, zoals de zwaarte van het delict en de persoon
die het delict heeft gepleegd. Ik hoop dat de rechterlijke macht dat tot in
lengte van jaren blijft doen.
 
 Dat is een van de redenen waarom ik bij de schriftelijke behandeling heb
gevraagd om overleg met de officier van justitie over de strafmaat bij het
sociale-zekerheidsstelsel, zodat er afstemming ontstaat binnen het openbaar
ministerie over de hoogte van de bestraffing door boeten bij sociale-zekerheidsfraude
in relatie tot belastingfraude. Als wij kijken naar het gemiddelde, gaan wij
appels met peren vergelijken.
 
 Als je kijkt naar het gemiddelde op basis van het gemiddelde inkomen of
als percentage van dat inkomen, zou ik die uitdaging wel aan willen gaan,
vooral omdat er in Nederland maar 20.000 keer per jaar een administratieve
boete bij de belasting wordt opgelegd. Als je dat vergelijkt met 6% sanctiegevallen
in de algemene bijstand, hebben wij in belastingland nog wel wat te doen,
als je bedenkt dat er 6 miljoen belastingplichtigen zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Wij zijn het erover eens dat er naar evenredigheid moet worden bestraft.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Reden Noorman-den Uylte meer voor u om mijn motie te steunen.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Maar in de considerans van uw motie ligt al besloten dat er op dit moment
een grote mate van rechtsongelijkheid bestaat tussen de behandeling van sociale
fraude en fiscale fraude. Dat zou best kunnen, dat sluit ik niet uit, maar
ik vind dat u uw oordeel veel te snel velt. U doet dat op grond van heel oppervlakkige
gegevens. U geeft zelf aan dat dit van geval tot geval moet worden bekeken.
U verliest helemaal uit het oog dat de gemiddelde boete bij fiscale fraude
veel hoger is dan bij sociale fraude. U kijkt alleen naar andere zaken. Waarom
wacht u niet gewoon af tot de nota van de staatssecretaris komt? Dan kunnen
wij het allemaal rustig bekijken. Het is nog veel te vroeg om te stellen dat
er sprake is van klassejustitie.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Dat ben ik absoluut niet met u eens. Ik heb al eerder aangegeven: 11.000
zaken van sociale-zekerheidsfraude, waarvan 10.000 in de bijstand, voor de
strafrechter. Voor diezelfde strafrechter waren er 450 belastingzaken. Ik
heb bij de schriftelijke behandeling aan de ministers gevraagd of zij vonden
dat strafrechtelijke vervolging een zwaarder middel was dan administratiefrechtelijke
vervolging. De ministers hebben dat beaamd. Op grond daarvan heb ik niet zomaar
voor de vuist weg een conclusie getrokken, maar ik baseer mij op wat de minister
concreet en impliciet heeft gezegd. Daarom verbaast het mij dat de staatssecretaris
niet meteen ruiterlijk toegaf wat minister Sorgdrager op 8 september vorig
jaar in wezen heeft toegezegd.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Wij hebben nu dit wetsvoorstel om ook bij sociale fraude administratieve
boetes te kunnen heffen, zodat die ongelijkheid wordt rechtgetrokken. U wordt
op uw wenken bediend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Ik heb er een mooie motie voor, die u kunt steunen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Schimmel (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Mevrouw Noorman zal het met mij eens zijn dat
deze niet is gebaseerd op oppervlakkige gegevens, maar op een gedegen proefschrift,
waarin de sociale-zekerheidsfraude en de fiscale fraude met elkaar worden
vergeleken. Daarin wordt de conclusie getrokken dat de rechtsbescherming voor
de fraudeur bij de sociale zekerheid een stuk minder is dan de rechtsbescherming
voor een fiscale fraudeur. Ik neem aan dat mevrouw Noorman dat met mij eens
is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Ik ben blij dat mevrouw Schimmel nog een keer wijst op het proefschrift
van de heer Roording, waarin dat uitvoerig is onderzocht en aangegeven. Zij
noemde dat in eerste termijn en dat heb ik ook gedaan. Ik ervaar dit als een
ondersteuning.
 
 
 
 
 
 De heer Biesheuvel (CDA):
 
 Dient mevrouw Noorman deze motie in, omdat zij vindt dat er sprake is
van klassejustitie?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Ik vind klassejustitie een zwaar woord. Ik heb dat ook niet in de motie
gebruikt. Dat beeld zou kunnen gaan ontstaan nu er instrumenten beschikbaar
zijn om de vervolging gelijk te stellen. Dat was altijd de voorwaarde. Het
sanctiesysteem van de sociale zekerheid kent geen administratieve boetes en
daarom kan men de strafrechtelijke vervolging niet gelijkstellen. Met dit
wetsvoorstel is die gelijkstelling wel mogelijk. Als je dan die ongelijkheid
verder laat bestaan, ontstaat zo'n beeld.
 
 
 
 
 
 De heer Biesheuvel (CDA):
 
 In de aanloop naar haar motie zei mevrouw Noorman het te betreuren dat
de staatssecretaris niet erkent dat dit verschil is er. Zou zij willen zeggen
dat de staatssecretaris klassejustitie overeind houdt?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Nee, zover ben ik nog niet. De wet is nog niet van kracht. Het moment
zou kunnen komen. Dat wil ik graag voorkomen. Ik hoop ook dat wij dat met
elkaar gaan voorkomen.
 
 Ik heb nog een opmerking. Ik ben blij met wat de staatssecretaris heeft
gezegd over de invoeringstermijn en het overleg dat op dit moment gaande is
met de gemeenten, met name ook omdat ik in eerste termijn aangaf dat ik mij
daar wat zorgen over maak. Ik hoop dat de staatssecretaris ons binnenkort
kan berichten hoe op dat onderdeel de invoering plaats zal vinden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Schimmel (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil de staatssecretaris bedanken voor de antwoorden,
ook voor de antwoorden die schriftelijk op een zo korte termijn gegeven zijn.
Ik ga nog in op vier punten.
 
 Punt een is de boete-inspecteur. De staatssecretaris zal niet vreemd opkijken
dat ik het met zijn antwoord over de boete-inspecteur niet eens ben. Ik vind
dat de boete-inspecteur belangrijk is. Daarvoor heb ik gisteren vijf argumenten
gegeven. Vooral voor het zwijgrecht is het van belang. De rechter kan toetsen
of het zwijgrecht op het juiste moment is toegepast. Als dat niet op het juiste
moment is geweest, zal de rechter de opgelegde boete vernietigen, aangezien
de internationaalrechtelijke beginselen in acht moeten worden genomen. Het
juiste moment is met de boete-inspecteur beter gewaarborgd. Bovendien heeft
het instellen van een boete-inspecteur het voordeel dat het sanctiebeleid
uniformer wordt toegepast.
 
 Punt twee is de stroomlijning van de fiscale en sociale-zekerheidsvervolging.
De staatssecretaris heeft de toezegging gedaan dat ongerechtvaardigde verschillen
zullen worden weggenomen en dat een kabinetsstandpunt zal worden voorbereid.
Ook heeft hij uitgesproken dat beide gevallen van fraude even verwerpelijk
zijn. Dat betekent in onze opvatting dat een sociale-zekerheidsfraudeur, zeker
nu de bestuurlijke boete wordt ingevoerd, niet sneller vervolgd moet worden
dan een belastingfraudeur.
 
 Punt drie. Om een nog beter inzicht te krijgen in de huidige en de nieuwe
sanctiepraktijk wil ik graag een aantal casusposities onder de aandacht van
de staatssecretaris brengen, waarbij ik ook aangeef wat de huidige sanctie
is. Ik vraag de staatssecretaris wat de nieuwe sanctie zal zijn.
 
 De verzekerde is een beroepschauffeur. Wegens alcoholgebruik in privétijd
wordt hem de rijbevoegdheid ontnomen. De werkgever ontslaat de werknemer.
De huidige sanctie is 30% gedurende 52 weken.
 
 De verzekerde is internationaal chauffeur. Na enkele ritten naar het buitenland,
dus lang van huis, weigert een werknemer in een opwelling een aansluitende
rit. Het is niet duidelijk of er sprake is van ontslag of
van ontslagname. De werknemer procedeert niet. De huidige sanctie is 30% gedurende
21 weken.
 
 Een werkneemster neemt na bevalling ontslag. Zij wil part-time gaan werken,
maar dat kan niet bij de werkgever. Zij heeft vooraf te weinig sollicitatie-activiteiten
ontplooid. Huidige sanctie is 20% gedurende zestien weken.
 
 Na afschatting-WAO hervat de internationale chauffeur zijn werk. De werknemer
reageert echter niet op oproepen. Hij gaat tegen de WAO-beslissing in beroep.
Via de kantonrechter wordt de arbeidsovereenkomst ontbonden. Tegen de rechter
vertelt de werknemer grote problemen te hebben met de werksfeer, mede ontstaan
na psychische problemen na een mishandeling in het buitenland. De werknemer
verliest het WAO-beroep. De huidige sanctie is 20% gedurende zestien weken.
 
 Na veelvuldige waarschuwingen om op tijd op het werk te komen, verslaapt
verzekerde zich weer. Ontslag op staande voet volgt. De huidige sanctie bedraagt
30% gedurende 21 weken.
 
 Ik wil graag een korte reactie van de staatssecretaris horen op de vraag
hoe deze situaties met het nieuwe sanctiebeleid behandeld worden.
 
 Punt vier. In een van de schriftelijke antwoorden op mijn vragen, over
de pro-forma-problemen, kan ik de staatssecretaris niet volgen. Hij zegt dat
de kantonrechter, anders dan de directeur regionale arbeidsvoorziening, niet
gebonden is aan het Buitengewoon besluit arbeidsverhoudingen 1945 en dus niet
aan het anciënniteitsbeginsel. De staatssecretaris zijn geen signalen
bekend dat de kantonrechters een beroep van werknemers op het anciënniteitsbeginsel
in overwegende mate zouden honoreren. Ik wijs hem echter op een artikel in
SMA 49/1994. Dat houdt in dat, in tegenstelling tot wat de staatssecretaris
beweert, bedrijfsverenigingen wel een sanctie aan de werknemer opleggen wegens
het zich niet beroepen op het anciënniteitsbeginsel in een ontbindingsprocedure,
indien zijn kansen op succes met een dergelijk beroep als overwegend positief
moeten worden ingeschat. Graag een reactie van de staatssecretaris!
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Graag zeg ik de staatssecretaris dank voor zijn
beantwoording. Het debat tot nu toe heeft heel veel verhelderd, zo komt het
mij voor. Dat is heel goed, want wij beogen heldere wetgeving.
 
 Rondom het begrip "verwijtbaarheid" zijn nogal wat gevallen onder ogen
gezien. Met name dat stukje van het debat heeft aan de verheldering bijgedragen.
De inbreng van mevrouw Schimmel van zojuist toont aan, dat de casusposities
welhaast onuitputtelijk zijn, want zij voegt er weer enkele aan het debat
toe. Zo zal het voort kunnen duren. De staatssecretaris heeft erop gewezen
hoe het eraan toe gaat als het wetsvoorstel straks kracht van wet heeft. Als
wij op een probleem stuiten, zal dat nader beraad vergen.
 
 Mijn laatste punt voor de tweede termijn is de sociale en fiscale fraude.
In de kern voel ik mij wel aangesproken door het pleidooi van mevrouw Noorman,
dat er geen ongelijkheid meer kan bestaan, nu in beide sferen de instrumenten
voorhanden zijn om de ongelijkheid weg te werken. De staatssecretaris heeft
op een interruptie van mij rechttoe rechtaan gezegd, dat zodra en waar van
ongerechtvaardigde ongelijkheid sprake is die moet worden opgeheven. Hij zal
daarover beraad voeren. Er komt een brief over. Hij kan geen termijn noemen,
maar hij zou daarover toch eigenlijk een inspanningsverplichting moeten aangaan.
Ik houd hem de vraag voor of de brief hier bijvoorbeeld per 1 februari zou
kunnen zijn.
 
 Inhoudelijk is er wel een verschil tussen de opstelling van mevrouw Noorman
en de redenering van de staatssecretaris, waarover ook duidelijkheid zou kunnen
komen. Immers, zij heeft het vorig jaar kamervragen gesteld, die door minister
Sorgdrager zijn beantwoord. Daarin is vastgesteld dat er van ongelijkheid
sprake is, maar de minister wijst er in de antwoorden alleen op, dat de instrumenten
in de sociale wetten nu een keer nog niet voorhanden zijn. De redenering van
mevrouw Noorman is, dat zij er als het wetsvoorstel de eindstreep haalt wel
zijn. Pak ze dan beet! Ik houd de staatssecretaris ook mijnerzijds nog eens
deze redenering voor, die naar het mij voorkomt niet van logica gespeend is.
Het zou dan voor de staatssecretaris gemakkelijk moeten zijn, klip en klaar
een toezegging te doen. Uiteraard komt hij dan over de werkelijke feiten en
omstandigheden nog te spreken, naar aanleiding van een kabinetsstandpunt dat
hij de Kamer voorlegt. Het hangende punt is nu de erkenning dat er ongelijkheid
is. Het kabinet heeft dat in wezen erkend.
 
 
 
 
 
 De heer Biesheuvel (CDA):
 
 Voorzitter! Nog een paar opmerkingen nadat ik de staatssecretaris heb
bedankt voor zijn antwoorden.
 
 Wij moeten er inderdaad voor oppassen, al te zeer in de casuïstiek
te belanden. Hij zal zich nog herinneren dat ik heb gezegd dat het College
van toezicht sociale verzekering zich niet te zeer in de casuïstiek zou
moeten begeven als het gaat om een reactie op een aantal handelingen van bijvoorbeeld
de bedrijfsverenigingen, maar de behandeling van een aantal gevallen is verhelderend
geweest. In de casus die ik heb opgevoerd, de werknemer die zijn werkgever
slaat versus de werknemer die te laat komt, is echter nog altijd de mogelijkheid
van een evenredigheidstoetsing door de rechter zelf. En ik moet zeggen dat
het dan toch wel pijnlijk voor een bedrijfsvereniging is om als uitvoeringsorgaan
door de rechter gecorrigeerd te worden, terwijl haar handen gebonden zijn.
Dat probleem blijft blijkbaar bestaan.
 
 De staatssecretaris is niet ingegaan op het probleempje van het terugvorderen
van te veel ontvangen bijstandsuitkeringen. Wellicht kan hij daar naderhand
nog op ingaan, het mag ook schriftelijk. Het zal in ieder geval niet van invloed
zijn op ons stemgedrag.
 
 Wat het amendement van mevrouw Noorman op stuk nr. 22 betreft, moet ik
zeggen dat wij toch in dit debat klip en klaar zouden moeten kunnen vaststellen
of er nu sprake is van strijd met de Grondwet. Het is jammer als dat niet
lukt, als twee partijen – kabinet en Kamer – dezelfde intentie
hebben en uiteraard niet in strijd met de Grondwet willen handelen. Hoewel,
bij de behandeling van de Wet op de waterkering is er helaas iets ingeslopen,
maar daar zal ik dit debat niet mee belasten. Maar zou de staatssecretaris
nog expliciet willen ingaan op de kwestie die mevrouw Noorman
heeft aangeroerd, waarbij het gaat om het derde lid van artikel 20 van de
Grondwet? Dat is toch niet niks. De staatssecretaris zegt dat zo'n stok achter
de deur nodig is, maar ik wil eerst nog een stap terug: is een blijvende weigering
in strijd met dat artikel van de Grondwet? Die vraag is toch wel van belang
voor de eindafweging in mijn fractie.
 
 Dan de motie van mevrouw Noorman. Ik heb naar aanleiding van het interruptiedebat
met collega Van der Vlies begrepen dat de staatssecretaris heeft toegezegd,
de onrechtvaardige verschillen tussen de aanpak van fraude in de sociale verzekering
en in de belastingen weg te nemen. Ik denk dat echter in het midden gebleven
is of de staatssecretaris ook erkent dat er verschillen zijn. Ik ben overigens
blij dat mevrouw Noorman het woord "klassejustitie" hier niet zelf gebruikt
heeft. Ik had in de krant gelezen dat zij die kwalificatie zou hebben gebruikt,
dus ik ga ervan uit dat zij dit woord als het ware teruggenomen heeft.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 De terminologie luistert in dit geval nauw. Ik heb in eerste termijn gesproken
van een dreiging van klassejustitie en daar is natuurlijk sprake van. Ik heb
goed uitgelegd dat het mij er op dit moment om gaat, iets te voorkomen, maar
in mijn ogen wordt het wel een passende term als wij niets doen.
 
 
 
 
 
 De heer Biesheuvel (CDA):
 
 Ik doelde op kranteartikelen naar aanleiding van uw inbreng. Nogmaals,
ik vind dat u het op een zeer evenwichtige manier naar voren heeft gebracht,
maar ik constateer ook dat de staatssecretaris een toezegging heeft gedaan.
Voorzitter! Ik zou graag zien dat hij er nog eens op ingaat, ook naar aanleiding
van vragen van de heer Van der Vlies, want ik heb de indruk dat wat mevrouw
Noorman vraagt, in feite al door de staatssecretaris is toegezegd.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Voorzitter! Mevrouw Noorman heeft een achttal punten aan de orde gesteld.
Ik loop ze even na. Daarbij betrek ik de opmerkingen van de woordvoerders
ter zake.
 
 Allereerst iets over de problematiek van de WW-sanctie in combinatie met
de toe te kennen uitkering op basis van de Toeslagenwet. Het kan zijn dat
men als gevolg van de gekozen systematiek onder het sociaal minimum zakt en
derhalve naar het loket van de Algemene bijstandswet moet. Naar het oordeel
van mevrouw Noorman is hierbij sprake van de ongewenste situatie van een twee-lokettensystematiek.
Ik houd haar voor dat dit positief is in termen van het geven van een straf.
Ik moet erkennen dat, als het gaat om toeleiding naar de arbeidsmarkt, er
wellicht een complicerende situatie aan de orde is.
 
 Ik heb geen uitgesproken idee van de weg die wij hierbij moeten bewandelen.
Ik zie namelijk plussen en minnen. Aan de ene kant moet de betrokkene naar
mijn stellige overtuiging ook voelen dat er een straf is toegediend en aan
de andere kant moeten wij niet het paard achter de wagen spannen. Mevrouw
Noorman stelt voor om een klein onderzoekje in te stellen. Dan kunnen wij
bekijken wat wij hier in de toekomst mee aan moeten. Daartoe ben ik graag
bereid. Vervolgens deel ik de Kamer de bevindingen mee.
 
 Ik ben blij dat mevrouw Noorman de wijze waarop ik de casusposities behandeld
heb, helder vindt. Wij hebben in ieder geval in dit opzicht in dit debat met
elkaar helderheid kunnen creëren, niet alleen voor onszelf, maar ook
voor de buitenwereld.
 
 Ik moet een en ander nagaan over de circulaire over het niet terugvorderen.
Daar ik de Kamer toch nog op een aantal punten schriftelijk wil berichten,
lijkt het mij goed dat ik dit daarbij betrek.
 
 Wat het amendement betreft om artikel 75 te handhaven, stel ik vast dat
wij in ieder geval materieel dezelfde opvatting hebben. Ik ben van mening
dat het niet nodig is om artikel 75 te handhaven om materieel dezelfde opvatting
te realiseren. Naar mijn stellige overtuiging behoort dit namelijk ook zonder
terugvorderingsbesluit tot de mogelijkheden. In mijn schriftelijke reactie
aan de Kamer wil ik ook dit nog eens goed op een rijtje zetten. Wellicht komen
wij er dan uit.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Gaat u in die schriftelijke reactie ook in op het tweede element dat ik
voor de handhaving van artikel 75 heb aangedragen, namelijk de bevoorschotting
van de gemeente?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Ja, dat betreft het derde lid. Inderdaad komt dat ook in de schriftelijke
reactie aan de orde.
 
 Voorzitter! Het amendement op stuk nr. 21 gaat over artikel 81 inzake
de onverschuldigde betaling. Naar mijn stellige overtuiging wordt het verzachtende
element dat mevrouw Noorman hierbij overeind wil houden, gerealiseerd omdat
men zich ook hierbij moet houden aan de algemene beginselen van behoorlijk
bestuur. Met andere woorden: de regeling houdt in voldoende mate rekening
met de omstandigheden; er wordt niet onredelijk tot in het oneindige teruggevorderd.
Er zal namelijk ook rekening moeten worden gehouden met de hoeveelheid boter
die een uitvoeringsorgaan zelf op het hoofd heeft. Tegen deze achtergrond
denk ik dan ook dat dit amendement van mevrouw Noorman niet noodzakelijk is
om datgene te realiseren wat wij beiden graag zien in de praktijk.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 In artikel 14f wordt geregeld wanneer een uitvoeringsorgaan – in
dit geval gaat het echt om B en W – mag afzien van gehele of gedeeltelijke
terugvordering. Dan wordt alleen de dringende reden gehanteerd. Ik vind het
feit dat een uitvoeringsorgaan een fout heeft gemaakt, niet per definitie
een dringende reden. Daarmee vervalt de zekerheid die in de huidige wet zit,
waarin sprake is van een onverschuldigde betaling waarvan men in redelijkheid
niet kon weten dat het daarom ging. Maar misschien heeft de staatssecretaris
daar een andere opvatting over en dan hoor ik die graag. Ik zou graag van
de staatssecretaris horen hoe hij de term "dringende reden" opvat.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Ik heb inderdaad in uw tweede termijn gehoord dat u "dringende reden"
en "redelijkerwijs had kunnen weten" naast elkaar heeft gezet. Als er sprake
is van een te veel betaalde uitkering, onverschuldigd betaald, en je kunt
in belangrijke mate vaststellen dat het uitvoeringsorgaan daar schuld aan
heeft, zal op basis van de voorgestelde regeling alleen al op grond van de
algemene beginselen van behoorlijk bestuur met die omstandigheid nadrukkelijk
rekening moeten worden gehouden. Het feit dat een uitvoeringsorgaan
onverschuldigd betaalt, wil niet per definitie zeggen dat er niet teruggevorderd
zou behoeven te worden. Aan de andere kant moet er bij de invordering en de
wijze waarop die vervolgens haar beslag krijgt, nadrukkelijk met die omstandigheid
rekening wordt gehouden. Dat is wat ik heb aangegeven. En dan is het zo dat
de algemene beginselen van behoorlijk bestuur een voldoende waarborg geven
dat dit op een verantwoorde wijze plaatsvindt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 In de huidige wetgeving is er een verschil tussen de sociale-zekerheidswetgeving
en de bijstand, als vangnet van sociale zekerheid. Dat verschil komt tot uitdrukking
in het feit dat de huidige bijstandswet, die wij eind verleden jaar opnieuw
hebben vastgesteld in een nieuwe vorm, de regeling bevat waarin ook die termijn
van twee jaar staat, waarna niet meer verhaald mag worden na een fout van
de uitvoeringsorganen, terwijl alle andere sociale-zekerheidswetten die regeling
niet kennen. Dat is ook niet voor niets, want als het daar allemaal fout loopt,
is er nog de bijstand. Daarin leggen wij de ondergrens vast. Daarin bepalen
wij wat in Nederland de sociale norm is. Het zou mij zo ontzaglijk spijten
als deze verfijning niet meer in de wet zou voorkomen. Vandaar de vraag om
daar nog even over na te denken.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 De vraag is wat de materiële betekenis is. Er worden een aantal aanvullende
eisen gesteld. De vraag die aan de orde is, is of de algemene beginselen van
behoorlijk bestuur in dit kader en in deze casusposities dwingen tot het stellen
van dezelfde eisen, als dit soort verzachtende factoren aan de orde zijn.
Mijn conclusie is dat dit het geval is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Mag ik de staatssecretaris erop wijzen dat niet ieder uitvoeringsorgaan
sociale zekerheid bij het treffen van een terugbetalingsregeling anders dan
met het beslagrecht heeft rekening te houden met de hoogte van het inkomen?
Bij de bijstand is dat wel het geval. Dat is een van de redenen waarom er
een verschil is en waarom in de bijstand die bodem gelegd is.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Heeft u de indruk dat de uitvoerders van de Algemene bijstandswet ook
op grond van het gegeven dat zij zich moeten houden aan de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur, daar geen rekening mee zullen houden? Mijn stelling
is dat de verzachtende omstandigheden die hebben geleid tot de nadere eisen,
ook op deze wijze op een even bevredigende manier geregeld zijn als mevrouw
Noorman zou willen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 De uitvoeringsvoorschriften van de Algemene bijstandswet zijn zo directief,
dat het B en W niet vrij staat om een eigen interpretatie te hebben als het
gaat om de maximale duur bij een regulier bijstandsinkomen waarin bijstand
teruggevorderd mag worden. Sterker nog – en u kunt dat ook zien bij
de behandeling van de Faillissementswet – er is geen recht om daarin
mee te gaan, anders dan met de reguliere verhaalsprocedures. Daarvoor is in
deze wet ook een uitzondering gemaakt. Dat zult u zich herinneren. Dat is
de enige reden waarom een college mee mag gaan met het kwijten van een schuld.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Die absolute beleidsvrijheid die u formuleert, zal ook in de nieuwe situatie
niet aan de orde zijn. Ook daarin zal men zich op grond van de algemene beginselen
van behoorlijk bestuur rekenschap moeten geven van de feitelijke omstandigheden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 In de wet zoals deze er ligt, is heel luid en duidelijk gedefinieerd –
daar liggen stapels jurisprudentie op – wat "in redelijkheid" betekent
en wat een periode van twee jaar betekent. Wat nu in het nieuwe voorstel staat,
wijkt daarvan af. De vraag is dan of het onderscheid dat per saldo gemaakt
wordt in de uitvoering, wat dat betreft nog wel in stand blijft. Dat is de
reden waarom ik hecht aan de bestaande regeling.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Mijn stelling is, dat dit in stand blijft.
 
 Voorzitter! Ik kom dan bij de blijvende uitsluiting uit de bijstand. Ik
wil graag, ook aan het adres van de heer Biesheuvel, nog eens aangeven of –
los van de vraag of je voor- of tegenstander bent van dit instrument, dat
je als een soort ultieme schrik achter de deur hebt staan – een dergelijke
regeling in strijd zou zijn met de Grondwet. Ik heb in eerste termijn aangegeven
dat naar mijn stellige overtuiging daar geen sprake van kan zijn. Weliswaar
bepaalt de Grondwet dat er bijstand moet worden verleend, maar de Grondwet
geeft ook aan de wetgever in formele zin de opdracht te formuleren onder welke
omstandigheden, onder welke voorwaarden, die bijstand moet worden verleend.
Een dergelijke regeling is naar mijn stellige overtuiging niet in strijd met
de Grondwet.
 
 De vraag is vervolgens of je het wilt. Laat ik beginnen met de opmerking
die ik ook in eerste termijn heb gemaakt: het instrument en de aanwezigheid
daarvan zal de loop der wereldgeschiedenis niet veranderen. Het zal naar mijn
overtuiging buitengewoon sporadisch worden gehanteerd en, als het wordt gehanteerd,
misschien alleen maar bij wijze van dreigement. De vraag die wij moeten beantwoorden,
is een beleidsmatige vraag: vinden wij dat gemeenten de gelegenheid moeten
hebben om tegen heel notoire fraudegevallen – door mevrouw Noorman "hondekoppen"
genoemd – te zeggen: nu heb je het zo bont gemaakt, je krijgt geen uitkering
meer? Mijn antwoord op die vraag is: ja, dat vind ik.
 
 Ik heb daarnaast nog een aantal andere argumenten genoemd, die te maken
hebben met dezelfde systematiek die wij in een aantal verschillende wetten
hebben. Maar het dreigement in de richting van de hondekoppen van mevrouw
Noorman vind ik een goede zaak. Overigens ben ik van mening dat de uitvoerders
van de Algemene bijstandswet ook met dit instrument buitengewoon prudent om
zullen gaan en dat de gevallen waarin het aan de orde is – let wel:
het dreigement – slechts zeer sporadisch zullen voorkomen. Desalniettemin
kan het belangrijk zijn als sluitstuk, ook in dit kader.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Voorzitter! De staatssecretaris zegt dat de Grondwet in lid 3 van het
betreffende artikel eigenlijk ook voorwaarden stelt, als het gaat om het recht
op bijstand. Maar er is eigenlijk maar één voorwaarde, namelijk dat er recht op bijstand van overheidswege zij, als je
niet in je bestaan kunt voorzien. Dat is een zo fundamenteel onderdeel van
ons staatsrecht, dat je dit in de wet die dat regelt – want er is ook
voorgeschreven dat je het in een wet moet regelen – vervolgens niet
moet verbieden.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Nee, maar de manier waarop iemand in zijn onderhoud kan voorzien, regel
je vervolgens bij gewone wet in formele zin. Ik neem aan dat de hondekoppen
van mevrouw Noorman juist "hondekoppen" genoemd worden, omdat zij, ondanks
het feit dat zij een bijstandsuitkering aanvragen, ook anderszins op een behoorlijke
manier in de kosten van hun bestaan kunnen voorzien. Het heeft, met het andere
woorden, wel degelijk te maken met juist dat kunnen voorzien in de kosten
van het bestaan. Het betekent naar mijn interpretatie dat de Grondwet niet
alleen ruimte laat aan de wetgever in formele zin, maar de wetgever in formele
zin ook opdracht geeft om te preciseren in welke gevallen er wel en in welke
gevallen er geen bijstand verleend kan worden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Maar dan nog is het zo dat je niet in de bijstandswet het recht op bijstand
blijvend kunt uitsluiten, als er iemand is die door welke factor dan ook niet
in zijn bestaan kan voorzien. Dat je iemand tijdelijk uitsluit, een gesanctioneerde
uitkering geeft, respectievelijk een gedeeltelijke uitkering, dat is allemaal
goed en wel, maar blijvend uitsluiten... Ik heb in eerste termijn de situatie
genoemd, waarin misschien de meneer zich misdraagt, maar er ook nog kinderen
zijn: die kinderen hebben recht op brood en dat kan alleen maar via de meneer.
Wij noemen dat ook broodnood. Het recht op brood wordt hier als mogelijkheid
blijvend uitgesloten. Dat kan niet. Wij hebben met elkaar afgesproken dat
wij zo'n land niet willen.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Ik heb u al aangegeven dat, naar mijn stellige overtuiging, het probleem
wat u veronderstelt zich niet zal voordoen vanwege de prudente wijze waarop
de uitvoeringsorganen – in dit geval de gemeentelijke sociale diensten –
hiermee zullen omgaan.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Maar een grondrecht leg je toch niet in de handen van een uitvoeringsorganisatie
in de zin van: als het dan allemaal niet meer wil, mag je aan een grondrecht
tornen. Zo doen wij dat toch niet?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Zo formuleer ik het ook niet. Ik heb u precies aangegeven, wat de relatie
is tussen artikel 20 van de Grondwet en de gewone wet in formele zin. De Grondwet
geeft de wetgever opdracht te bepalen op welke wijze dat moet worden ingevuld.
Dat is precies wat hier gebeurt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Dat gebeurt dus in artikel 7 van de bijstandswet. Daarin wordt de kring
van rechthebbenden bepaald. Daar staat, dat iedere Nederlander hier te lande,
die in zodanige omstandigheden verkeert of dreigt te geraken dat hij niet
over middelen beschikt om in de noodzakelijke kosten van het bestaan te voorzien,
recht heeft op bijstand van overheidswege. Het is toch destructief als je
dan vervolgens tien artikelen verder een bepaling opneemt waarin je iemand
blijvend van dat recht uitsluit?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Je creëert de mogelijkheid, met een heel nadrukkelijke bedoeling,
in de veronderstelling dat daarmee in de praktijk zeer prudent zal worden
omgegaan, maar desalniettemin als stok achter de deur voor zeer notoire fraudeurs.
Dat is de overweging die ik hierbij heb, naast de systematiek van de wet in
relatie tot de rest van de sociale wetgeving.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Zou de staatssecretaris ook mijn vraag willen beantwoorden, of het in
de huidige wet mogelijk is? In de schriftelijke voorbereiding beweert de staatssecretaris
dat ook thans in dit soort omstandigheden die garantie voor een toekenning
van bijstand overigens niet gegeven wordt. Hij verwijst daarbij naar artikel
14, vijfde lid, RWW, en artikel 1, tweede lid, AWW. Is dat inmiddels uitgezocht?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Er zit in dit verband een verschil tussen de Algemene bijstandswet en
de RWW, een op de bijstandswet gebaseerde regeling. Mevrouw Noorman heeft
gelijk als zij stelt, dat het in de praktijk niet voorkomt vanwege de consequenties
die er aan de orde zijn. Dat is ook de reden waarom dit in hoge mate een academische
discussie is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Ik ga terug naar de eerste termijn. Het komt in de praktijk niet voor,
omdat het nu bij wet verboden is. Ook artikel 14 van de RWW besluit niet anders
dan tot een tijdelijke verlaging. Daar heb ik niets tegen. Ik heb zelfs niets
tegen een tijdelijke uitsluiting. Dat kan een prima instrument zijn als het
hard nodig is. Soms is dat het geval. Het gaat echter niet aan, iemand blijvend
uit te sluiten van bijstand.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Tenzij betrokkene het daar zelf naar gemaakt heeft. Dan is het mijn opvatting
dat de uitvoerder van de regeling bij die notoire fraudeurs in ieder geval
het dreigement in handen moet hebben. Het gaat hier inderdaad om de "hondekoppen"
van mevrouw Noorman, die over het algemeen alleen met zeer zwaar geschut kunnen
worden aangepakt.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Realiseert de staatssecretaris zich dat blijvend ook echt blijvend is
en dat iemand om wat voor reden dan ook voor twintig of dertig jaar –
zolang hij nog leeft – uitgesloten wordt van de mogelijkheid tot beroep
op bijstand? Dat kan toch helemaal niet?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Het is mijn opvatting dat het begrip "blijvend" in dit kader een andere
betekenis heeft dan het begrip "blijvend" in het kader van regelingen die
beperkt zijn in de duur.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Maar dan zou u toch kunnen volstaan met de term "tijdelijk? Die staat
er en daartegen heb ik geen bezwaar. Dat zou een goede reden zijn om het amendement
over te nemen en het woordje "blijvend" te schrappen. Dat vind ik nog steeds
de koninklijke weg.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Voorzitter! Er ligt een voorstel van de kant van het kabinet. Er ligt
een wijzigingsvoorstel van mevrouw Noorman. Ik heb in ieder geval geen argumenten toe te voegen aan hetgeen ik reeds gezegd heb.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Ik begrijp van mevrouw Noorman dat tijdelijk ook twee jaar kan zijn bijvoorbeeld.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Ja, dat kan, drie maanden kan ook. Het gaat erom dat je iemand nooit blijvend
kunt uitsluiten.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Als je iemand zes maanden lang van de bijstand uitsluit en hij heeft geen
bron van inkomsten, dan zit hij toch in precies dezelfde problemen als wanneer
hij blijvend wordt uitgesloten, wat u in strijd met de Grondwet acht, mevrouw
Noorman? Wat is het principiële verschil?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Iemand is tijdelijk uitgesloten van reguliere bijstand; er ontstaat broodnood,
vrouw en kinderen hebben honger en moeten eten hebben. Dan ontstaat er een
hernieuwd recht op bijvoorbeeld ƒ 75 per week en verder niets en dus
geen reguliere bijstand. Zo werkt de bijstand. Het is echt de onderkant van
de onderkant.
 
 
 
 
 
 De heer Hoogervorst (VVD):
 
 Dat begrijp ik, maar broodnood kan toch ook ontstaan na één
maand of na drie maanden?
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Als de staatssecretaris dit overneemt, is het recht op een uitkering in
geval van broodnood een blijvend recht. Als je echt geen geld hebt voor eten,
moet er altijd geld zijn om brood te kopen. Daarop hebben we in de Grondwet
onze samenleving gebaseerd.
 
 
 
 
 
 De heer Biesheuvel (CDA):
 
 Ik wil het begrijp "blijvend" nog verder verkennen. Stel: iemand wordt
in de visie van de staatssecretaris blijvend uitgesloten van een bijstandsuitkering,
maar hij vertoont vervolgens weer goed gedrag, hoe oordeelt de staatssecretaris
dan over zo'n casus?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Dan komt er een moment waarop de zaak opnieuw bekeken moet worden. Dat
is precies de reden, waarom ik als conclusie van deze hele discussie de Kamer
wil voorhouden dat het verschil tussen de materiële betekenis van mijn
voorstel en het amendement van mevrouw Noorman onvoorstelbaar klein is. Los
van de argumenten die ik heb gegeven en de voorkeur die ik heb, wil ik het
oordeel over het amendement daarom graag aan de Kamer overlaten. Iedereen
moet de hier gewisselde argumenten maar even afwegen. We kunnen er nog een
uur met elkaar over praten, maar de uitvoeringspraktijk zal daardoor geen
andere wending nemen.
 
 Ik kom toe aan de ongelijkheid in de aanpak van sociale-verzekeringsfraude
en belastingfraude. Mevrouw Noorman vindt dat daarover een uitspraak van de
Kamer moet komen. Ik wil er in ieder geval helder over zijn: het kabinet is
van mening dat uitkeringsfraude, premiefraude en belastingfraude gewoon even
hard moeten worden aangepakt. Dat neemt niet weg dat er een aantal objectief
gerechtvaardigde verschillen zijn tussen uitkeringsbetaling en premieheffing,
tussen premieheffing en belastingheffing aan de ene kant en het verstrekken
van uitkeringen. Het pondspondsgewijs verdelen, ook qua instrumentarium en
grenzen, vind ik te onzorgvuldig. Kern van de zaak is dat alle vormen van
fraude even hard en even geloofwaardig moeten worden aangepakt. Tegen die
achtergrond en met die inzet heb ik de opmerkingen gemaakt, zoals ik ze gemaakt
heb. Ik zou in dat kader zeker geen woord als "klassejustitie" in de mond
willen nemen, maar ik meen dat, los van de overwegingen die in de motie van
mevrouw Noorman staan – die naar mijn idee wat zorgvuldiger geformuleerd
zouden kunnen worden, rekening houdend met de objectief rechtvaardige verschillen
die er zijn in de systemen die we hebben – in het dictum, waarin de
regering wordt gevraagd hierover per brief te rapporteren, een niet-noodzakelijke
uitspraak van deze Kamer is, omdat ik dat al in mijn eerste termijn aan de
Kamer heb toegezegd. Met de collega's Sorgdrager en Vermeend zal ik in beeld
brengen wat er in dit kader aan de orde is, wat de verschillen zijn, welke
gerechtvaardigd zijn op grond van die objectieve overwegingen, en wat naar
het oordeel van het kabinet noodzakelijk is om inderdaad waar te maken dat
belastingfraude, premiefraude en uitkeringsfraude op een even stevige en geloofwaardige
wijze worden aangepakt. Ik meen dat Kamer en kabinet het op dat punt hartgrondig
met elkaar eens zijn. Tegen die achtergrond lijkt een uitspraak op dit moment
mij dan ook ietwat overbodig, nog los van het gegeven dat ik vind dat, als
er een uitspraak moet komen, de overwegingen geherformuleerd zouden moeten
worden.
 
 Mevrouw Noorman is blij met de opmerking die ik heb gemaakt over de invoeringstermijn;
dat doet mij natuurlijk deugd.
 
 Mevrouw Schimmel en ik blijven van mening verschillen over de boete-inspecteur.
Los van het gegeven dat er op zijn minst een aantal organisatorische argumenten
zijn die niet pleiten voor invoering van een boete-inspecteur, gaat het haar
in feite om de functiescheiding. Die scheiding vindt zij essentieel, wat betekent
dat degene die de overtreding constateert, niet degene is die ook moet bepalen,
hoe hoog de boete is. Uit de uitvoeringspraktijk blijkt dat in belangrijke
mate allang is gerealiseerd, omdat ook de uitvoeringsorganen heel nadrukkelijk
die scheiding aanbrengen. Dat betekent dat ik er niet zo vreselijk veel voor
voel om de boete-inspecteur, ook al vanwege de organisatorische argumenten
die ik naar voren heb gebracht, alsnog in te voeren.
 
 Een volgend punt van mevrouw Schimmel betrof het verschil tussen de sociale
verzekeringen en de fiscaliteit. Ik ben daar uitgebreid op ingegaan.
 
 Ik vind het jammer dat mevrouw Schimmel met vijf nieuwe casusposities
aankomt. Ik ben in eerste termijn zeer uitvoerig ingegaan op alle casusposities
die de Kamer heeft aangegeven. Het is jammer dat mevrouw Schimmel deze casussen
toen ook niet op tafel heeft gelegd. Het waren er vijf, maar het ging zo snel
dat ik ze niet eens goed heb kunnen noteren, laat staan dat ik er nu op kan
reageren. Ik stel mevrouw Schimmel voor dat ik de casussen behandel in de
brief die ik heb toegezegd. Ik verzoek haar verder, als zij over dit type
casusposities beschikt – ik wil daar graag helderheid over geven –
om die voortaan in eerste termijn op tafel te leggen. Dat maakt het wat overzichtelijker.
 
 De heer Van der Vlies heeft aanvullend nog gevraagd wat de inspanningsverplichting
is rondom de brief over de SV-fraude en de fiscale gelijkheid
en of dat per 1 februari kan. Ik heb geen reden om aan te nemen dat dit niet
zou kunnen. Indien ik wat te optimistisch ben op dat punt, zal ik dat de Kamer
zo snel mogelijk laten weten. Anders zal ik met mijn collega's van Justitie
en van Financiën proberen om de Kamer vóór 1 februari a.s.
op dit punt te informeren namens het kabinet.
 
 De heer Biesheuvel heeft gevraagd om een schriftelijke reactie op de kwestie
van de terugvordering van te veel ontvangen bijstandsuitkeringen. Ik neem
dat mee in mijn reactie. Ik ben ingegaan op zijn opmerkingen over strijdigheid
met de Grondwet, met name wat betreft artikel 20, lid 3. Wat mij betreft vormen
de gedachte van de stok achter de deur en de vergelijking met andere sociale-verzekeringswetten
de belangrijkste overwegingen. Ik ben ook erg geïnteresseerd in de wijze
waarop de CDA-fractie de gewisselde argumenten in dit kader weegt. Ik ben
ook ingegaan op de opmerkingen van de heer Biesheuvel over de motie van mevrouw
Noorman. Voorzitter! Daarmee heb ik de opmerkingen van de Kamer behandeld.
Ook de vragen heb ik beantwoord.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Schimmel (D66):
 
 Voorzitter! Ik mis nog een reactie van de staatssecretaris op het pro-forma-probleem,
waarvoor ik de aandacht heb gevraagd.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Dat klopt. De kantonrechter is anders dan de regionaal directeur van het
arbeidsbureau niet gebonden aan het Buitengewoon besluit arbeidsverhoudingen
1945. Dat plaatst hem dus in een andere positie dan de regionaal directeur.
Dat is het enige dat ik met betrekking tot dit punt in relatie tot de pro-forma-problematiek
heb willen opmerken. Mevrouw Schimmel houdt mij voor dat zij wel signalen
heeft ontvangen dat er in dit kader problemen zijn. Ik verneem die graag nader
van haar, want mij zijn geen signalen over problemen bekend.
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik stel voor, aanstaande dinsdag over het wetsvoorstel en de motie te
stemmen.
 
 
 
 
 
 Daartoe wordt besloten.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):
 
 Ik neem aan dat de berichtgeving van de staatssecretaris wel tijdig beschikbaar
is.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Die vraag stel ik aan de staatssecretaris. Wanneer kan de brief in rede
beschikbaar zijn?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Maandag.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Wanneer maandag? In de loop van de middag?
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Rondom 16.00 uur.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik zie iedereen knikken.
 
 
 
 
 
 Staatssecretaris Linschoten:
 
 Dan hebben wij dat afgesproken.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De middag houdt hier uiterlijk om 17.00 uur op.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 17.25 uur tot 19.30 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19951996-30-2292-2301.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl