32ste vergadering; 31 mei 1999. Behandeling van het wetsvoorstel Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk  Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4) (17141).
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2018-04-23 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, nr. 32 item 1460-1470

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

14-06-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 32

31-05-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 17141Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

32ste vergadering; 31 mei 1999Pagina 1470-1471
32ste vergadering; 31 mei 1999Pagina 1443-1444
32ste vergadering; 31 mei 1999Pagina 1444-1460
32ste vergadering; 31 mei 1999. Behandeling van het wetsvoorstel Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4) (17141).Pagina 1460-1470
Presentie en opening (maandag 31 mei 1999)Pagina 1443-1443
32ste vergadering; 31 mei 1999Pagina 1443-1443
32ste vergadering; 31 mei 1999Pagina 1443-1443

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 het wetsvoorstel Invoeringswet
Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk Wetboek,
eerste gedeelte (wijziging van Boek 4) (17141).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam (CDA):
 
 Voorzitter! De bijzondere commissie voor de herziening van het Burgerlijk
Wetboek heeft besloten dat ondanks de demissionaire status van het kabinet
dit wetsvoorstel kan worden behandeld. Voordat ik toekom aan de inhoudelijke
behandeling van het wetsvoorstel, wil ik de bijzondere griffier van de commissie,
de heer Huijgen, buitengewoon hartelijk dank zeggen voor zijn wijze, intelligente,
voorzichtige en volledige begeleiding van onze tocht door het moeilijke terrein
van het nieuwe erfrecht. Wij hebben zeer veel aan hem gehad.
 
 Voorzitter! Ik zal eerst enkele algemene opmerkingen maken. Vervolgens
verwoord ik enkele standpunten van de bijzondere commissie en ten slotte zal
ik enkele gedachten van de CDA-fractie naar voren brengen.
 
 In 1969 is het nieuwe Boek 4 in deze Kamer aangenomen. Direct daarna is
er grote oppositie tegen gerezen, hetgeen ertoe heeft geleid dat het boek
niet is ingevoerd en dat wij nu pas bezig zijn met de invoeringswet die op
bepaalde onderdelen een heel ander beeld laat zien dan indertijd de bedoeling
was. De invoeringswet is vorig jaar in de Tweede Kamer aangenomen. De voorgestelde
wijzigingen betreffen onder andere het versterferfrecht van de langstlevende
echtgenoot en de kinderen, de legitieme portie, de inbreng en het bewind.
 
 De bijzondere commissie heeft twee verslagen uitgebracht die nogal kritisch
van toonzetting waren. De regering heeft daarop gereageerd met enkele toezeggingen
tot aanpassing van het wetsvoorstel.
 
 Voorzitter! Het wetsvoorstel gaat uit van het versterferfrecht dat inhoudt
dat de gehele nalatenschap naar de langstlevende echtgenoot gaat. Dat is dus
ongeveer het systeem dat thans bij testament te bereiken valt door een zgn.
langstlevende-al testament. Daarbij echter voegt het wetsvoorstel het systeem
van de wilsrechten, rechten die de kinderen kunnen doen gelden op een of meer
van de goederen van de nalatenschap. De bedoeling van de introductie van die
wilsrechten is om een balans te krijgen tussen enerzijds de aanspraken van
de langstlevende echtgenoot en anderzijds de aanspraken van de kinderen. Ik
heb de indruk dat de vondst van die wilsrechten in het wetsvoorstel vooral
te danken is aan deze regeringscommissaris en ik zou hem daarvoor willen danken,
want ik vind het een goede vondst. Het is dan ook niet op dit onderdeel van
het wetsvoorstel dat in de verslagen van de bijzondere commissie kritiek is
uitgeoefend. Integendeel, de commissie heeft onder woorden gebracht dat zij
in de combinatie van ouderlijke boedelverdeling en wilsrechten een goede balans
getroffen acht tussen de belangen van de langstlevende ouder en de kinderen.
Ik merk op dat dit regelend recht is, dus dat daarvan bij testament kan worden
afgeweken. Zelfs als bij testament van dit systeem wordt afgeweken, zal men
nog geconfronteerd worden met de andere wettelijke rechten van afdeling 2
van deze nieuwe titel 2a en daarvan kan niet worden afgeweken, dus dwingend
rechtelijk van karakter. Dat zijn, kort weergegeven, het recht tot voortgezet
gebruik van woning en inboedel gedurende zes maanden, daarbij het vruchtgebruik
op woning en inboedel en voorts vruchtgebruik op andere goederen mits daaraan
behoefte bestaat voor de verzorging van de langstlevende echtgenoot.
 
 Op deze regeling heeft de bijzondere commissie kritiek uitgeoefend en
er onder meer op gewezen dat voor dat vruchtgebruik op woning en inboedel
niet het behoeftecriterium geldt, niet geldt dat de langstlevende echtgenoot
daaraan behoefte moet hebben voor haar of zijn verzorging. Wij vonden dus
dat het eigenlijk een te ruime toekenning was, omdat er geen relatie lag naar
de verzorgingsbehoefte. Daarop heeft de minister in de memorie van antwoord
uiteengezet dat het wel degelijk de bedoeling was om een relatie te leggen
naar de verzorgingsbehoefte en hij heeft dat geadstrueerd met een beroep op
artikel 5 waarin het gaat om de mogelijkheid voor de kantonrechter om vruchtgebruik
te beëindigen voorzover de echtgenoot daaraan voor zijn verzorging geen
behoefte heeft. In de memorie van antwoord staat dat het vruchtgebruik op
de woning en de inboedel ook onder deze beëindigingsmogelijkheid valt.
Ik merk op dat het bepaald niet alleen de bijzondere commissie is die hier
kennelijk van een verkeerde veronderstelling is uitgegaan, want alle brieven
die wij over dit onderwerp hebben gekregen en dat zijn er nogal wat, gaan
ook uit van de idee dat het vruchtgebruik op de woning en de inboedel niet
gerelateerd is aan de verzorgingsbehoefte. Dat is dus kennelijk een onjuist
uitgangspunt. Ik wil prof. Van Mourik citeren, toch een van degenen die nauw
betrokken is bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel, althans bij de bepaling
van de inhoud daarvan. In een column, in De Telegraaf van 18 april 1998 uitte
hij zijn vreugde over het feit dat de Tweede Kamer enkele dagen te voren het
wetsvoorstel had aangenomen en legde heel helder uit wat de hoofdlijnen van
het voorstel zijn. Hij zegt daarbij: "Onder het komend recht heeft de langstlevende
echtgenoot altijd recht op een vruchtgebruik ten aanzien van de woning en
de inboedel. Als dat ter verzorging nodig is, kan de langstlevende ook het
vruchtgebruik van andere goederen verlangen." Daaruit volgt naar mijn idee
heel duidelijk dat ook hij uitging van een onbeperkt, niet aan een verzorgingsbehoefte
gerelateerd vruchtgebruik, hetgeen dus niet juist is.
 
 In de memorie van antwoord is een aantal toezeggingen gedaan. Op verzoek
van de Eerste Kamer is toegezegd om naast de bevoegdheid van de kantonrechter
tot beëindiging van het vruchtgebruik, de nieuwe bevoegdheid te introduceren
om, voordat het vruchtgebruik is gevestigd, al te bepalen dat daaraan geen
behoefte bestaat in verband met de verzorging. Dat is een zeer belangrijke
toezegging, ook voor de praktijk. Men behoeft niet eerst het vruchtgebruik
te vestigen om vervolgens voor de kantonrechter een procedure te voeren ter
beëindiging van dat vruchtgebruik. Neen, het is ook mogelijk om –
ik neem althans aan dat dit de bedoeling is – een declaratoir vonnis
te vragen. De kantonrechter kan worden gevraagd om uit te maken dat er in
een specifiek geval geen recht is op vestiging van het vruchtgebruik. Dat
is een zeer belangrijke verbetering van het wetsvoorstel. Ik heb begrepen
dat onder de mogelijkheden van artikel 5 ook expliciet kan worden aangege ven dat het gaat om het vruchtgebruik van woning en inboedel. Voorts
heeft de minister toegezegd dat bezien zal worden of in artikel 2 kan worden
opgenomen dat het vruchtgebruik is gerelateerd aan de verzorgingsbehoefte.
Wij gaan ervan uit dat het de regeringscommissaris ongetwijfeld zal lukken
om hiervoor een fraaie tekst te vinden, zodat uit het artikel zelf blijkt
dat het vruchtgebruik op woning en inboedel gerelateerd is aan de verzorgingsbehoefte.
Dat lijkt ons een zeer belangrijke verduidelijking van het wetsvoorstel. Dan
zal namelijk uit de tekst blijken dat het vruchtgebruik op woning en inboedel
bestaat, tenzij de erfgenamen, de andere rechthebbenden, aantonen dat dit
niet nodig is voor de verzorgingsbehoefte. Uit artikel 3, zoals het nu al
luidt, volgt dan dat het vruchtgebruik op de andere goederen bestaat voorzover
de echtgenoot zelf aantoont dat daaraan behoefte bestaat. Graag krijg ik bevestigd
dat ik dit goed zie.
 
 In haar verslagen heeft de commissie kritische vragen gesteld over onder
andere de mogelijkheid tot frustratie van de uitsluitingsclausules van artikel
94 van Boek 1. Ook wees zij op de in de praktijk zeer ingewikkelde en moeilijk
toepasbare regeling van de legitieme, op de zeer ingewikkelde regeling van
het bewind – ondanks dat het BW al een eenvoudige regeling kent –
en de talloze korte termijnen. Uit een aantal brieven blijkt dat men zich
in de praktijk grote zorgen maakt over die termijnen. Zo wijst mr. Maaldrink,
advocaat en notaris hier ter stede, erop dat de termijnen erg kort zijn. Hij
vraagt of men zich wel realiseert dat er na een overlijden vaak niet direct
een notaris wordt ingeschakeld. De termijnen lopen dan, zonder dat iemand
zich daarvan bewust is. Kritische vragen zijn ook gesteld over het veelvuldig
inschakelen van de rechter. De commissie heeft gewezen op een inventarisatie
van prof. Verstappen in het WPNR, waarin hij komt tot 75 gevallen waarin het
wetsvoorstel voor de oplossing van problemen naar de rechter verwijst. In
mijn andere functie ontving ik heel kort geleden een brief waaruit mij duidelijk
werd dat het ministerie de ontwikkeling van de werklast van de rechter als
gevolg van nieuwe wetsvoorstellen monitort. Ik heb begrepen dat in ieder geval
ook wordt gemonitord als Eerste of Tweede Kamer daarom vragen. Daarom vraag
ik de minister thans uitdrukkelijk om de ontwikkeling van de werklast van
de rechter te monitoren en om, als daartoe aanleiding is, ook claims in te
dienen.
 
 Voorzitter! Het is niet alleen de commissie die kritische vragen heeft
gesteld. Wij hebben, zoals ik reeds zei, nogal wat brieven ontvangen waarin
met klem gevraagd wordt bepaalde punten aan te passen. Ik wijs op een brief
van 24 mei 1999 van de hoogleraren Perrick en Van der Burght. Daarin wordt
met klem aangedrongen op aanpassing van een vrij groot aantal punten. Beiden
zijn niet zomaar iemand. Prof. Perrick is de bewerker van het erfrechtdeel
in de Asserserie en prof. Van der Burght is de bewerker van het erfrechtdeel
in de Pitloserie. Zij zijn dus deskundigen.
 
 Aan het eind van deze brief doen beide hoogleraren het aanbod een lijst
samen te stellen van een aantal punten dat naar hun idee verbetering behoeft.
Ik heb daarop prof. Van der Burght opgebeld, gezegd dat ik blij zou zijn met
zo'n lijst en gevraagd, of dat nog mogelijk was op een zo zeer korte termijn.
Vandaag vond ik hier in mijn postvakje zelfs twee lijsten van prof. Van der
Burght en prof. Perrick met in totaal 64 vragen. Ik denk dat de regeringscommissaris
deze twee lijsten inmiddels ook heeft ontvangen. Als dat niet het geval is,
bied ik die uiteraard gaarne aan.
 
 Ik zeg uitdrukkelijk dat niet alleen deze twee hoogleraren vrij zware
kritiek hebben. Ik heb ook brieven van andere mensen ontvangen en in krantenknipsels
die ik de afgelopen maanden heb bewaard, komen ook kritische geluiden naar
voren.
 
 Voorzitter! De regering is in zoverre ingegaan op deze kritische vragen,
dat zij in totaal 9 à 10 toezeggingen heeft gedaan tot verduidelijking
en verbetering c.q. aanpassing.
 
 Voorzitter! Ik kom nu tot een uiteenzetting van het standpunt van de bijzondere
commissie voor de herziening van het Burgerlijk Wetboek. Omdat ik eerste woordvoerder
ben, ben ik gemachtigd dat uiteen te zetten. De commissie heeft vorige week
vergaderd. Ik neem nu maar het verslag van de gewone griffier erbij. Die heeft
als beslissing van de commissie genoteerd: "Volgens de commissie doet de minister
er goed aan kort te reageren op het gestelde in eerste termijn om vervolgens
schorsing te vragen met het doel het wetsvoorstel aan te passen aan de wensen
van de Kamer."
 
 Voorzitter! Ik lees dit zo voor. Uiteraard is de minister vrij om niet
schorsing te vragen. Ik heb inmiddels ook begrepen dat hij dat voorshands
niet van plan is.
 
 Een ander standpunt waartoe de commissie is gekomen, is dat een zogenaamde
stofkamoperatie noodzakelijk wordt geacht. Voor het antwoord op de vraag wat
daarin allemaal moet worden meegenomen, verwijs ik in de eerste plaats naar
de verslagen die de bijzondere commissie heeft uitgebracht. Daarin is het
een en ander op dit gebied te vinden. Bovendien verwijs ik naar de zojuist
genoemde lijsten van de hoogleraren Perrick en Van der Burght en naar andere
kritische brieven. Nogmaals, ik wil gaarne alles wat ik in dezen ontvangen
heb aan de regeringscommissaris ter beschikking stellen.
 
 Voorzitter! Vervolgens acht de bijzondere commissie een invoeringstermijn
van ten minste één jaar noodzakelijk tussen de plaatsing in
het Staatsblad en de inwerkingtreding. Er zijn geluiden dat het de bedoeling
was het wetsvoorstel op 1 januari 2000 in werking te laten treden. Dat lijkt
ons veel te kort; minimaal één jaar.
 
 Dit zijn de drie punten van de bijzondere commissie voor de herziening
van het Burgerlijk Wetboek. Ik wil nu nog graag nader ingaan op het standpunt
van mijn fractie: de CDA-fractie.
 
 Bij iedere wettelijke regeling van het erfrecht zijn er spanningen en
moeten keuzes worden gemaakt. De keuzes die men maakt, zullen voor een deel
samenhangen met de visie op mens en maatschappij. Ik noem twee spanningen,
twee keuzes. Ik begin met de testeervrijheid tegenover de verzorging van de
langstlevende. Daar zit een duidelijke spanning tussen: hoe meer zorg voor
de langstlevende, hoe minder testeervrijheid. Tevens noem ik de aanspraak
van de langstlevende echtgenoot tegenover de aanspraak van de kinderen. Ook
daartussen moet gekozen worden.
 
 Het uitgangspunt van dit wetsvoorstel is heel duidelijk en meermalen onder
woorden gebracht: bescherming van de lotsverbondenheid van de echtgenoten.
Dat uitgangspunt heeft voor een groot deel de keuzen bepaald.
Mijn fractie onderschrijft dat uitgangspunt van harte. Ook voor ons is de
lotsverbondenheid tussen echtgenoten een beschermwaardig goed. Ook wij vinden
het belangrijk dat mensen de gelegenheid krijgen om verantwoordelijk voor
elkaar te zijn. Nogmaals, wij zijn het van harte eens met dit uitgangspunt.
Ook vanuit een ander gezichtspunt gezien, kunnen wij deze keuze volledig onderschrijven.
Het is bekend dat voor het CDA het gezin een fundamenteel element van onze
maatschappij is. Goed zorgen voor het gezin en goed zorgen voor kinderen brengt
met zich dat één van de ouders daar tijd en energie in moet
stoppen en dus in de meeste gevallen minder gelegenheid zal hebben om een
behoorlijk inkomen uit arbeid op te bouwen. Dan verdient zo iemand het ook,
goed verzorgd te worden wanneer de andere echtgenoot die wel die mogelijkheid
heeft gehad, overlijdt.
 
 Wij zijn het dus eens met de hoofdlijnen van het wetsvoorstel, maar wij
vragen ons wel af of de verzorgingsgedachte op een aantal punten niet te ver
is doorgeschoten. Ik wil in dit kader enkele punten aan de minister voorleggen
en begin met de uitsluitingsclausules van artikel 94 Boek 1 van het Nieuw
Burgerlijk Wetboek, zoals ik aan het begin van mijn betoog al heb aangekondigd.
Bij een schenking of een testamentaire making van een ouder ten behoeve van
zijn kind wordt in de praktijk vrijwel als standaardclausule opgenomen dat
de schenking of datgene wat wordt vermaakt niet valt in de huwelijksgoederengemeenschap
waarin het kind gehuwd is of zal huwen. De bedoeling is dat het privé-goed
blijft en die bedoeling wordt ook gerespecteerd in het huwelijksvermogensrecht,
want deze uitsluitingsclausules worden uitdrukkelijk mogelijk gemaakt. Dit
betekent dat dit geld of goed altijd privé-geld of -goed blijft van
het kind aan wie het is geschonken en dat de echtgenoot van het kind daarop
geen rechten kan doen gelden. Deze uitsluitingsclausules kunnen door het voorgestelde
erfrecht worden gefrustreerd. Immers, indien met dat privé-geld een
woning of inboedel wordt gekocht en het kind overlijdt, dan heeft de echtgenoot
krachtens het wetsvoorstel het recht op vruchtgebruik van die woning en van
die inboedel, ook al zit daarin het privé-geld van het kind. Daardoor
wordt de werking van de uitsluitingsclausules gefrustreerd, zelfs in het geval
er een echtscheidingsprocedure of een procedure tot scheiding van tafel aan
bed aanhangig is – dit laatste komt weinig voor – tussen het kind
en de echtgenoot van het kind. Dat gaat duidelijk in tegen de wil van de schenkende
ouder. Dit is voor ons een moeilijk punt.
 
 Een ander punt waarmee wij problemen hebben, is het recht van de kinderen
op de goederen. In beginsel gaat de nalatenschap naar de langstlevende ouder.
Ik besprak al de wilsrechten, waardoor kinderen een recht kunnen krijgen op
goederen uit de nalatenschap. Die wilsrechten zijn gecreëerd om de kinderen
toch enig uitzicht te bieden op één of meer goederen van de
nalatenschap. Die wilsrechten houden in dat een kind onder beperkende voorwaarden –
die ik niet zal uitwerken – de eigendom van één of meer
goederen uit de nalatenschap van zijn ouder kan verwerven. Dat is volgens
het wetsvoorstel alleen een bloot eigendom. Immers, de langstlevende ouder
c.q. de stiefouder kan eisen dat er een vruchtgebruik op wordt gevestigd.
Dan heeft het kind alleen maar een bloot eigendom. Tot zover gaan wij nog
akkoord, al brengt het met zich dat het kind lang zal moeten wachten voordat
het een goed uit de nalatenschap van zijn ouder feitelijk onder zich heeft.
Maar dan bepaalt het wetsvoorstel ook nog, dat de ouder die het vruchtgebruik
heeft, van de kantonrechter de bevoegdheid kan krijgen om het goed, dat dus
eigendom van het kind is, te vervreemden of te verteren. Dat gaat ons heel
ver. Wij zijn van mening dat het kind het vooruitzicht moet hebben om, zelfs
al duurt dat lang, toch ten slotte een of meer goederen van de nalatenschap
van zijn overleden ouder feitelijk in zijn bezit, in zijn macht en in zijn
volledige eigendom te krijgen. Een bevoegdheid tot vervreemding van die goederen
gaat ons erg ver.
 
 Verder hebben wij problemen met het volgende. In het wetsvoorstel wordt
de langstlevende echtgenoot goed verzorgd. Daarbij wordt geen onderscheid
gemaakt tussen de situatie dat er een echtscheidingsprocedure aan de gang
is op het moment waarop een van de echtgenoten overlijdt en de situatie waarin
dat niet het geval is. Dat onderscheid wordt wel gemaakt in de huidige praktijk.
Er worden veel testamenten langstlevende-al gemaakt, maar daarin komt vrijwel
standaard de clausule voor, dat de beschikking langstlevende-al niet van kracht
is wanneer er op het moment waarop de erflater overlijdt, een echtscheidingsprocedure
aan de gang is. Dan krijgt de langstlevende echtgenoot minder of misschien
wel niets. In het voorgestelde erfrecht zou zo'n clausule wanneer er een echtscheiding
aan de gang is, niet gelden, want in het voorgestelde erfrecht gelden de sterke
rechten van de echtgenoot ook in het geval er ten tijde van het overlijden
van de erflater een procedure tot echtscheiding c.q. scheiding van tafel en
bed aanhangig is. Daarmee gaat het voorgestelde erfrecht aanmerkelijk verder
dan de praktijk zoals wij die nu kennen. Vreest de minister niet dat misbruik
van dit systeem kan worden gemaakt, bijvoorbeeld doordat een aanhangige scheidingsprocedure
wordt gerekt met het oog op het verwachte overlijden van de andere echtgenoot?
 
 Voorzitter! Ik sluit af met een zeer korte historische terugblik. Ik heb
daarvoor met buitengewoon veel genoegen de dissertatie gelezen van mr. dr.
Florijn die in 1994 aan de Universiteit van Maastricht is gepromoveerd op
de geschiedenis van de totstandkoming van het Nieuw BW. Wat hij schrijft over
de totstandkoming in 1969 van het boek 4 van het Nieuw BW is heel interessant
en amusant. Dan trek ik drie parallellen tussen de situatie in 1969 en die
van nu. In 1969 waren er bezijdens onze Kamer zeer kritische opmerkingen gemaakt
in het voorlopig verslag. In 1969 zijn er ook toezeggingen gedaan door de
toenmalige minister Polak, zelfs 29 in getal. Dus de minister heeft nog een
grote ruimte die hij kan opvullen met toezeggingen. In 1969 was het ook onze
Kamer die in de allerlaatste dagen van haar toenmalige samenstelling aanwezig
was. Net zoals nu, want morgen is de laatste dag in deze samenstelling. Dat
is echt een zeer grote toevalligheid.
 
 Voorzitter! Ik zal met veel interesse luisteren naar het antwoord van
de minister.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Voordat ik het woord geef aan de heer Holdijk, maak ik graag van de gelegenheid
gebruik om hier welkom te heten de regeringscommissaris voor
het Nieuw BW, de heer D. van Dijk.
 
 
 
 
 
 De heer Holdijk (SGP):
 
 Voorzitter! Namens de drie fracties van SGP, RPF en GPV geef ik enkele
beschouwingen toegespitst op procedurele aspecten. Dat heeft natuurlijk iets
onbevredigends, maar ik heb daar in dit stadium voor gekozen. De reden voor
die keuze zal gaandeweg duidelijk worden, zo vermoed ik.
 
 Mijnheer de voorzitter! Aan het nieuwe erfrecht wordt thans ongeveer 52
jaar gewerkt, de arbeid van Meijers, de eerste architect van het NBW, meegerekend.
Op 4 november 1954 werd het regeringsontwerp voor Boek 4 aan de Tweede Kamer
aangeboden. Bijna 15 jaar later, op 9 september 1969, werd de vaststellingswet
door de Eerste Kamer aangenomen. Na het vastlopen van de zogenaamde "voortrein" –
wetsontwerp 12863 – die op 24 maart 1974 aan zijn rit langs het parlement
was begonnen, werd het thans aan de orde zijnde wetsvoorstel 17141 in de oorspronkelijke
vorm, toen nog als onderdeel van de Invoeringswet Boeken 3-6 van het NBW,
op 17 oktober 1981 bij de Tweede Kamer ingediend. Ook dat voorstel stagneerde
tot de brief van de minister van Justitie van 27 maart 1996 inzake "de positie
van de langstlevende echtgenoot en van de kinderen in een nieuw versterferfrecht".
 
 Voorzitter! Het is evenwel niet mijn bedoeling de historie van het nog
altijd in statu nascendi verkerende nieuwe erfrecht, als niet eens het laatste
onderdeel van het NBW, hier ook zelfs maar in grote lijnen weer te geven.
Dat is goed gedocumenteerd op voortreffelijke wijze gedaan door de heer E.O.H.P.
Florijn in diens in 1995 verschenen fraaie proefschrift "Ontstaan en ontwikkeling
van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek", waarvan de tekst in oktober 1994 is afgesloten.
Voor de geschiedenis van Boek 4 een uitermate boeiend, vermakelijk en leerrijk
geschrift!
 
 Niet dus met het oog op historieschrijving vermeldde ik enkele belangrijke
data uit de ontstaansgeschiedenis van Boek 4. Wél om te betogen dat
de totstandkoming van het nieuwe erfrecht blijkbaar geen zaak van grote urgentie
genoemd kan worden. Met een veel gebruikt cliché in de juristerij zeggen
wij dan dat de praktijk zich "vrij aardig" redt, zelfs zonder veelvuldige
inschakeling van de rechter. Hetgeen overigens niet betekent dat aan bepaalde
vernieuwingen geen behoefte zou bestaan. Hiermee wil evenmin gezegd zijn dat
met name bij de notariële praktijk geen behoefte aan uitsluitsel zou
bestaan; zeker nu de eindfase wat de inhoudelijke vaststelling betreft sinds
de aanvaarding van het wetsvoorstel door de Tweede Kamer, nu ruim een jaar
geleden, op 8 april 1998, dichterbij is gekomen. Dat laatste is volkomen begrijpelijk,
maar dat verlangen is geen kwestie van reikhalzend uitzien naar een nieuw
stelsel van versterferfrecht of van enorme problemen die de praktijk thans
oplevert.
 
 Tegen deze achtergrond moet mijn vraag worden geplaatst of de Kamer er
wel wijs aan heeft gedaan om te besluiten het wetsvoorstel vandaag in openbare
behandeling te nemen. Natuurlijk kan ik begrip opbrengen voor de belangrijkste
overweging die aan de zijde van de Kamer heeft gegolden om vandaag tot plenaire
behandeling van het voorstel over te gaan, namelijk het in de loop van dit
kalenderjaar duidelijk geworden gegeven dat op één of twee na,
hoogstwaarschijnlijk geen van de overige leden van de commissie voor de herziening
van het Burgerlijk Wetboek na de Eerste-Kamerverkiezingen van 25 mei jongstleden –
beter gezegd: na morgen – in de nieuw gekozen Kamer zal terugkeren.
De wens tot afhandeling door de nog zittende woordvoerders, ook om te voorkomen
dat nieuwe leden zich nog weer in de niet eenvoudige materie zouden moeten
inwerken, is een alleszins honorabele te noemen. Ook onze fracties hebben
zich daartegen niet willen verzetten. Laat dat duidelijk zijn. Niettemin gold
wat mij betreft voortdurend het voorbehoud dat honorering van deze wens niet
tekort zou doen aan een nauwgezette en weldoordachte voorbereiding. Daarbij
kwam dat de commissie in de gelukkige omstandigheid verkeerde dat zij in de
gelegenheid was een uitermate materiedeskundige bijzondere griffier, wiens
naam hier al is genoemd, aan te trekken. In de eerste plaats zou hij garant
staan voor de inhoudelijke deskundigheid binnen de commissie maar ook voor
de continuïteit ervan. In de tweede plaats was en ben ik van mening dat
de commissie en de Kamer maximaal profijt zouden moeten trekken uit de beschikbaarheid
van zo'n griffier. Bij deze benadering is het minder passend om in de eindfase
van de behandeling een jaagtempo toe te passen, dat licht tot gevolg heeft
dat nieuwe vragen die in deze fase opduiken en onvolkomenheden die gesignaleerd
worden, niet die aandacht krijgen die ze verdienen, zonder overigens mijnerzijds
de illusie te koesteren dat niet telkens nieuwe vragen zich zullen aandienen,
zeker ook na finale afhandeling van het wetsvoorstel.
 
 Voorzitter! Ik ben mij er evenzeer van bewust dat vernieuwing van ons
erfrecht een omstreden zaak zal blijven en dat het voorliggende voorstel tot
het laatste toe bestrijders zal kennen. Dat is overigens kenmerkend gebleken
voor de gehele herzieningsoperatie van het NBW. Boek 4 heeft in de loop der
tijd ook menigmaal geleden onder en gedeeld in de "misère" die de voortgang
van het NBW soms jarenlang kenmerkte. Florijn geeft daar boeiende maar tegelijkertijd
teleurstellende staaltjes van te zien, nu eens aan de zijde van het departement
dan weer aan de kant van de volksvertegenwoordiging.
 
 Voorzitter! Men versta onze kritisch getoonzette opmerkingen over het
besluit om het wetsvoorstel thans af te handelen, niet als een impliciet pleidooi
voor onbepaald of vele maanden durend uitstel. Onvermijdelijk zal de wisseling
in de personele bezetting van de commissie tot herziening van het NBW enige
vertraging veroorzaken, maar het is tevens mijn opvatting dat wij het voorstel
vóór het verstrijken van het lopende kalenderjaar af zouden
moeten doen. Op volstrekte eensgezindheid in en buiten de Kamer valt vermoed
ik niet te wachten. De voorstellen voor Boek 4 worden gekenmerkt door het
feit dat ze aan een vrijwel permanent veranderingsproces onderworpen zijn
geweest de afgelopen vijftig jaar. Dat is als zodanig niet verwonderlijk wanneer
men vijftig jaar maatschappelijke ontwikkeling in ogenschouw neemt. Een traag
verlopend proces zal altijd achtervolgd worden door de doem dat het bij die
ontwikkeling ten achter loopt. Tot op vandaag valt deze kritiek op het voorstel
te vernemen. 
 
 Voorzitter! Nu zal men uit mijn mond niet de uitspraak verwachten dat
de wetgever de maatschappelijke ontwikkelingen, die overigens verschillend
geduid en gewaardeerd kunnen worden, zonder meer op de voet dient te volgen.
Niettemin meen ik dat de wetgever, als hij aan een product van wetgeving werkt,
zich rekenschap dient te geven van actuele ontwikkelingen, op straffe van
bij voorbaat met achterhaalde oplossingen voor soms niet meer bestaande problemen
te komen. Duidelijk is echter hoe dan ook dat het bij wetgeving in het algemeen
zelden, maar bij het erfrecht nooit alleen om een zaak van juridisch-technische
vormgeving gaat. De heer Creutzberg, in 1982 secretaris van de commissie erfrecht
van de KNB, maakte zeer terecht op een moment dat de discussies weer eens
hoog opliepen, de opmerking: "De uiteindelijke keuze zal dan ook niet een
juridische keuze zijn, maar een maatschappelijke." Dit is een citaat uit het
werk van Florijn, pagina 335. En, zo voeg ik eraan toe: het zal dus ook een
politieke keuze zijn, hetgeen niet wegneemt dat elke politieke keuze in dezen
om een nauwgezette juridische vormgeving vraagt waarover discussie mogelijk
is.
 
 Dat ook het voorstel zoals het thans voorligt niet ontkomt aan de kritiek
dat het niet voldoende bij de tijd zou zijn en onvoldoende rekening zou houden
met hedendaagse maatschappelijke trends, moge uit de schriftelijke gedachtewisseling
gebleken zijn, ook al meent de minister dat deze kritiek geen hout snijdt
omdat het voorstel niet botst met die moderne ontwikkelingen zoals individualisering,
emancipatie van de vrouw, wisselende relatiepatronen, toenemende betekenis
van pensioen- en oudedagsvoorzieningen, etc.
 
 Niettemin overweegt de minister, zo heeft hij te kennen gegeven, nog een
reeks van veranderingen in het voorstel aan te brengen. Mevrouw Michiels heeft
dat zo-even ook al gesignaleerd. Sommige daarvan zijn min of meer concreet
toegezegd in de gewisselde stukken. Het exacte aantal kan ik niet bepalen,
maar ik telde er in ieder geval tien. En dan spreken we nog niet over het
overgangsrecht dat nog aan de Tweede Kamer gepresenteerd moet worden. Bovendien
wordt nog gesproken over een al dan niet op zichzelf staande stofkamoperatie.
Misschien kan de minister aangegeven in hoeverre de aanpassingswetgeving en
de stofkamoperatie samenvallen.
 
 Dit gegeven, gevoegd bij mijn eerdere stelling dat er van urgentie van
het nieuwe erfrecht geen sprake is, zeker niet op een termijn van enkele maanden,
doet onze fracties de minister in overweging geven zijn voornemens verder
te concretiseren vooraleer over het voorliggende voorstel gestemd gaat worden.
Nogmaals, dit standpunt steunt niet op een verborgen agenda onzerzijds –
waarom zouden wij? – en is niet op vertraging gericht. Wij doen deze
suggestie niettemin welbewust met het oog op hetgeen de geschiedenis van Boek
4 ons heeft geleerd. Ik zal dat verduidelijken.
 
 Toen in september en oktober 1965 het gewijzigd ontwerp voor de vaststellingswet,
wetsvoorstel 3771, in openbare behandeling door de Tweede Kamer werd besproken,
zochten Kamer en regering een uitweg voor de fundamentele kritiek die van
de zijde van het notariaat op het ontwerp was uitgeoefend. Men noemde het
voorstel daar "een voor de praktijk onhanteerbaar geheel". Men suste elkaar –
ik hoop dat ik dat zo mag zeggen – met de opmerking dat in het kader
van de Invoeringswet nog alle gelegenheid zou bestaan een en ander te heroverwegen
en dan wel in samenspraak met de notarissen. De toenmalige minister van Justitie,
Polak, zegde toe dat het notariaat alle gelegenheid voor overleg zou krijgen
bij de Invoeringswet. Zonder dat objectief getwijfeld kan worden aan de goede
bedoelingen van beide partijen, bleek vervolgens, na aanvaarding van het wetsvoorstel,
dat het overleg grondig werd bedorven doordat het departement bij verschil
van mening met het notariaat over enig punt de positie innam dat men, indien
geen overeenstemming werd bereikt, terug kon vallen op de aangenomen vaststellingswet.
Iets dergelijks willen wij in het nader overleg, dat over aanpassing van de
Invoeringswet tussen regering en Kamers moet volgen, zo dat enigszins mogelijk
is, voorkomen.
 
 Eerder in mijn bijdrage merkte ik op dat wetsvoorstellen tot herziening
van het erfrecht waarschijnlijk altijd op bepaalde onderdelen omstreden zullen
blijven. Dat geldt ook voor het voorliggende voorstel, zelfs nadat daarop
een zesde nota van wijziging is uitgebracht. De laatste paar maanden, vooral
na het uitbrengen van het voorlopig verslag door onze commissie, stromen de
commentaren en kritieken van meer en minder deskundige zijde toe. Dat gaat
lang niet altijd over details, zie ook de verslagen van de commissie herziening
nieuw Burgerlijk Wetboek zelve. Opnieuw gaan er stemmen op dat het wetsvoorstel
maar beter kan worden ingetrokken en vervangen door een nieuw. In een WPNR-artikel
van juli 1992 (nr. 6055, p. 497/8), toen de strijd over het erfrecht weer
eens een hoogtepunt beleefde, schreef wijlen W.C.L. van der Grinten: De tijd
is niet rijp voor een nieuw erfrecht. Laat dat aan de komende generatie over.
Staak de behandeling verder en leg de zaak in handen van een staatscommissie.
 
 Met alle begrip voor de poging van Van der Grinten om uit de impasse te
geraken meen ik toch dat men de oplossing niet van een staatscommissie moet
verwachten. De vraag is zelfs of men ooit tot volledige overeenstemming zou
komen. Daarvoor zijn de betrokken belangen te divers en te tegenstrijdig,
zoals door mevrouw Michiels zo-even nader is verwoord. Meer dan een redelijke
mate van consensus is, denk ik, niet bereikbaar.
 
 Onze fracties hebben bij het nu voorliggende voorstel een aantal kritische
vragen, ook na de nota naar aanleiding van het verslag. Ik som er enkele op:
over de praktische hanteerbaarheid van de legitieme-regeling, de voldoening
van de lasten van de hypotheek, verleend op een in een wettelijke verdeling
betrokken onroerende zaak, de handhaving van privé- of uitsluitingsclausules,
waarover mevrouw Michiels uitvoerig heeft gesproken, het ontbreken van de
plicht tot boedelbeschrijving, het te verwachten beroep dat op de rechter
zal worden gedaan, de vervreemdingsbevoegdheid van de vruchtgebruiker en andere.
Ik zal hier thans niet dieper op ingaan.
 
 Het verdient mijns inziens de voorkeur om de schriftelijke gedachtewisseling
hoe dan ook nog een ronde voort te zetten en tot afdoening van het voorstel
te komen, nadat helder inzicht is verkregen in de uitgewerkte aanpassingswetgeving.
Kortom, een pleidooi om niet te forceren, maar wel voort te gaan. 
 
 Ten principale hebben onze fracties geen ernstige problemen met dit voorstel.
Mede met het oog op het woord van mijn hooggeschatte oud-leermeester, de onlangs
overleden prof.mr. A.L.M. Soons, onder andere prominent lid van de commissie
erfrecht van de KNB, dat het erfrecht meer is dan titel 4.2A, zijn wij onder
de vermelde condities bereid het voorstel te aanvaarden. Hij zou dit zeker
hebben toegejuicht.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Vrisekoop (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Nadat de Tweede Kamer op 8 april het wetsvoorstel
over het nieuwe erfrecht kort en krachtig met slechts één woordvoerder
en zonder stemming, na goedkeuring van de onderdelen met algemene stemmen
had aangenomen, rezen binnen de bijzondere commissie voor de herziening van
het Burgerlijk Wetboek in dit huis een aantal vragen, deels van principiële,
deels van wetstechnische aard.
 
 In het bijzonder de creatie van de dwingendrechtelijke "andere wettelijke
rechten" ten gunste van de echtgenoot kreeg de aandacht, tegen de achtergrond
van de testeervrijheid en de veranderde en de veranderende relatiepatronen.
De minister heeft ons duidelijk gemaakt dat deze wettelijke rechten er niet
toe strekken dat de onterfde echtgenoot ongestoord kan voortleven, maar dat
deze zo nodig een beroep kan doen op een passende voorziening. Het gaat dus
om een correctief vangnet. Het verband met de alimentatieregeling na echtscheiding
kwam aldus tot uitdrukking. Het verheugt de fractie van D66 dat dit karakter
door een aanpassingswet in de wet zal worden verankerd en zij hecht daar ook
aan.
 
 Daarmee zijn voor mijn fractie de bedenkingen in verband met de testeervrijheid
verdwenen. Zoals ook in de sfeer van de contractvrijheid dwingendrechtelijke
grenzen worden gesteld, zo mag dat ook geschieden ten aanzien van de testeervrijheid,
voorzover belangen van hogere orde daarmee ook gediend zijn. Moeilijk aanvaardbaar
is immers, dat een weduwe zou worden verwezen naar de Algemene bijstandswet,
terwijl erfgenamen er met het vermogen vandoor gaan.
 
 In dit verband kunnen ook de opmerkingen betreffende de veranderende relatiepatronen
gerelativeerd worden. Immers, naarmate de economische zelfstandigheid van
echtgenoten, man en vrouw, meer vanzelfsprekend wordt, zal de toepassing van
de afdeling betreffende de andere wettelijke rechten afnemen. Mijn fractie
is dan ook van mening dat de in de vorm van een vruchtgebruik aan de langstlevende
echtgenoot toegekende andere wettelijke rechten, het rechtvaardigheidsgehalte
van het erfrecht verhogen.
 
 Mijn fractie stelt vast dat in de stukken die tussen deze Kamer en de
minister zijn gewisseld, te weinig naar voren komt, dat het nieuwe erfrecht
de testeervrijheid in belangrijke mate verruimt. Zo bieden de gewijzigde aard
van de legitieme portie – nu nog slechts een geldvordering – en
de veelal kleinere omvang en waarde van de legitieme de erflater een vrijheid
die hij of zij op dit moment node mist.
 
 De fractie van D66 constateert met genoegen dat de veranderde relatiepatronen
in het wetsvoorstel tot uitdrukking komen door de bijzondere aandacht voor
stiefkinderen en voor de levensgezel. Wat de levensgezel betreft, zou mijn
fractie van de minister willen vernemen waarom onder het nieuwe recht voor
de levensgezel met wie geen samenlevingscontract is aangegaan, de faciliteit
van artikel 4.3.3.11b niet beschikbaar is. De hedendaagse praktijk leert immers
dat ook in die gevallen het bestaan van een natuurlijke verbintenis wordt
aanvaard. Voorzover de rechtszekerheid tot de voorgestelde regeling aanleiding
heeft gegeven, kan daarvoor wel begrip worden opgebracht, doch mijn fractie
zal voor die groep wellicht onder bepaalde voorwaarden, die faciliteit toch
willen introduceren.
 
 De gewijzigde verhoudingen binnen het gezin worden in het versterferfrecht
tot uitdrukking gebracht door het systeem van de wettelijke verdeling. Deze
mag worden gekwalificeerd als het kroonjuweel van het nieuwe erfrecht. Daarmee
wordt tegemoet gekomen aan de reeds lang en breed levende wens, de langstlevende
echtgenoot erfrechtelijk tegenover de kinderen in een bevoorrechte positie
te plaatsen. De wilsrechten zorgen ervoor dat het stieffamiliegevaar op een
aanvaardbare wijze wordt beteugeld.
 
 Mijnheer de voorzitter! Naar wij begrijpen, zijn wetenschap en praktijk
nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel. Vanuit
de praktijk van het notariaat zijn dan ook na de door de KNB georganiseerde
cursussen die al enige tijd worden gehouden, weinig zwaarwegende bezwaren
van wetstechnische aard naar voren gekomen. Voorzover bezwaren van deze aard
terecht zijn gesignaleerd – ook door de bijzonder commissie van dit
huis – zullen deze wegebben door middel van de aanpassingswet. Dat is
immers reeds met zoveel woorden door de minister toegezegd. Onvoldoende is
van bepaalde zijde aannemelijk gemaakt dat de stofkamoperatie in dit stadium
ook nog zinvol kan zijn. De bewerking van de klassieke handboeken kan thans
met frisse moed worden voortgezet. Reeds thans vervult het handboek Nieuw
erfrecht een nuttige functie voor studie en praktijk.
 
 52 jaar zijn verstreken sinds prof. Meijers de opdracht kreeg, een nieuw
Burgerlijk Wetboek te ontwerpen. De tekst voor het nieuwe boek 4 verscheen
in 1954. Het bestaande erfrecht is in alle opzichten verouderd. Het functioneert
niettemin redelijk dankzij de uitspraken van de Hoge Raad, de testeermogelijkheden
en de wijze waarop het notariaat zijn taak vervult. Tussen de verschillende
hoogleraren zal de hooggeleerde discussie over diverse onderdelen van dit
wetsvoorstel onverminderd voortgaan. De wetgever heeft echter tot taak te
bevorderen, dat de wet een goed erfrecht biedt. Mijn fractie meent dat hierin
met dit wetsvoorstel in ruime mate is voorzien.
 
 De fractie van D66 zal dan ook het nieuwe erfrecht van harte verwelkomen.
 
 
 
 
 
 De heer Heijne Makkreel (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! In de beide door de bijzondere commissie voor
de herziening van het Burgerlijk Wetboek over dit voorstel uitgebrachte verslagen
klinkt een duidelijk kritische toon door. Mijn fractie heeft reeds in het
voorlopig verslag bovendien expliciet tot uitdrukking gebracht dat zij met
dit voorstel de grootst mogelijke moeite had. Deze mondelinge behandeling
wil ik beginnen met de vaststelling dat de door de regering daarop gegeven
 antwoorden vooralsnog niet voldoende zijn geweest om ons te
overtuigen, maar dat daarin een aantal elementen is aan te treffen dat wellicht
aanknopingspunt kan vormen voor een oplossing.
 
 Ik wil thans in het kort onze bezwaren aanduiden, vervolgens enkele elementen
die wellicht aanknopingspunten voor een oplossing zouden kunnen bieden nalopen
en ten slotte wil ik aangeven hoe daarmee naar het oordeel van mijn fractie
zou moeten worden geopereerd.
 
 Daarbij constateer ik allereerst dat dit voorstel een essentieel verschil
vertoont met de diverse vaststellings- en invoeringswetten van delen van het
nieuwe Burgerlijk Wetboek die wij hier in de afgelopen tientallen jaren hebben
zien passeren, waaruit ook de afwijkende wijze van behandeling voortvloeit
of eigenlijk het feit dat het voorstel geen afwijkende behandeling krijgt.
 
 In alle vorige gevallen heeft de behandeling in deze Kamer zich vrijwel
geheel binnen de bijzondere commissie afgespeeld, inclusief veelal een mondeling
overleg met de minister en de regeringscommissaris. Die behandeling had in
hoge mate een technisch karakter. De plenaire behandeling bleef dan beperkt
tot een korte inbreng in één termijn van de voorzitter van de
commissie, met een hoog feestredegehalte, evenzeer kort beantwoord door de
regering.
 
 Niet aldus in dit geval. De enige overeenkomst bestaat in het feit dat
ook in dit geval de bijzondere commissie dankbaar gebruik heeft gemaakt van
de bijdrage van haar bijzondere griffier, in dit geval prof. Huijgen. Ik sluit
mij geheel aan bij de woorden die mevrouw Michiels van Kessenich-Hoogendam
over het belang van zijn bijdrage heeft gesproken. Ik wil ook van mijn kant
mijn erkentelijkheid daarvoor graag uitspreken.
 
 Voor het overige zien wij hier de normale behandeling van een wetsvoorstel
met deelname van de afzonderlijke fracties aan het openbare debat. Achtergrond
van dit verschil is de omstandigheid dat het in die vorige gevallen ging om
in hoofdzaak een hercodificatie van het bestaande recht. Dat daarbij incidenteel
wat inhoudelijke wijzigingen werden meegenomen waaraan behoefte was, deed
aan deze algemene lijn niets af. Hier gaat het geenszins om een hercodificatie,
maar om het schrijven van nieuw erfrecht. Dat is in het geheel geen juridisch-technische
aangelegenheid meer, maar vergt de volledige politieke beoordeling. Wat dat
betreft sluit ik mij geheel aan bij wat de heer Holdijk daarover zo-even zei.
Het komt mijn fractie vooralsnog voor dat het voorstel dat nu voorligt eigenlijk
prematuur is, dat de discussie over de vraag hoe een eventueel nieuw erfrecht
er uit zou moeten zien nog niet is afgesloten en in elk geval niet geleid
heeft tot een redelijke mate van consensus. Van der Grinten schreef dat in
juli 1992 al in het WPNR, maar het is naar onze mening bijna zeven jaar later
nog steeds waar. Ergo de problemen.
 
 Wat is nu onze kritiek? Ik heb bij het opschrijven van mijn tekst geanticipeerd
op de verwachting dat de mij voorgaande sprekers een en ander wat gedetailleerder
zouden behandelen. Ik beperk mij hier daarom tot het kort en zeer globaal
aanduiden van een aantal punten die mijn fractie in moeilijkheden brengen.
Ik ben daar geenszins uitputtend in.
 
 Het voorstel is te ingewikkeld. Mede daardoor is de onderlinge verhouding
van verschillende regelingen vaak onduidelijk. De testeervrijheid wordt bovendien
in vergaande mate beperkt. Op dat punt ben ik het dus bepaald niet eens met
mevrouw Vrisekoop. Wellicht heeft zij gelijk wat betreft de mogelijkheid om
wat meer in te breken in legitiemen van de huidige legitimarissen. Daar staat
heel duidelijk de regeling tegenover van de rechten van de langstlevende,
die van de vrijheid van de erflater niet zo geweldig veel overlaten. De regering
heeft geriposteerd dat testeren geheel vrij is. Dat is in zekere zin wel waar,
maar dan komen wij in een weinig vruchtbare terminologische discussie terecht.
Ook in het huidige recht is het testeren geheel vrij. Als echter de erflater
in zijn testament zijn kinderen geheel onterft, is daardoor het testament
wel niet ongeldig maar het zal in verband met het te verwachten beroep op
de legitieme portie niet geheel zo worden uitgevoerd. Het is niet ongebruikelijk
om dat een beperking van de testeervrijheid te noemen. Dat begrip is dan betrokken
op wat men bij testament kan bepalen met de redelijke zekerheid dat het ook
zo zal worden uitgevoerd. In die zin opgevat, wordt de testeervrijheid door
het voorliggende ontwerp in zeer vergaande mate beperkt. Dat is althans onze
conclusie bij lezing van de thans voorliggende tekst. Dit hangt nauw samen
met mijn volgende punt.
 
 Het streven naar verzekering van de verzorging van de langstlevende partner,
dat dit voorstel in hoge mate heeft bepaald, is doorgeslagen. Wat hier wordt
voorgesteld, zou best acceptabel zijn als het bedoeld was als ab-intestaat-regeling
van regelend recht. Wij erkennen zonder meer dat er een aanzienlijk aantal
gevallen is waarin het voorgestelde heel goed zal werken. Daarbij denken wij
vooral aan het klassieke gezin, waarin geen sprake is van echtscheidingen,
van tweede of volgende huwelijken van erflater of juist van de langstlevende
enz. Kortom de situatie waarin wij alleen te maken hebben met een langstlevende
die tevens ouder van de mede-erfgenamen is. In dat geval is er niets aan de
hand. Maar zodra de situatie daarvan afwijkt – en dat is toch een toestand
die steeds frequenter optreedt zodat wij daarmee serieus rekening moeten houden –
ontstaan er problemen. Ik denk daarbij in het bijzonder aan het geval waarin
de erflater hertrouwd is of is gaan samenwonen met een partner die nauwelijks
ouder is dan de kinderen uit het eerste huwelijk van de erflater. In dat geval
zal een legitieme portie, die bestaat in een vordering op de langstlevende
en die pas opeisbaar is bij diens overlijden, voor de kinderen buitengewoon
weinig opleveren. Dat zou nog niet zo erg zijn als in die gevallen bij testament
de door erflater gewenste regeling kon worden vastgelegd. Maar als –
en zo lezen wij het voorstel – aan de langstlevende dwingendrechtelijk
allerlei rechten worden toegekend waarmee het testament volstrekt onwerkzaam
wordt, achten wij dat niet juist. Dit geldt temeer nu wij thans rekening dienen
te houden met een in de jurisprudentie bestaande ruime opvatting van het begrip
"verzorgingsbehoefte", die ertoe neigt om te eisen dat de langstlevende geheel
in oude staat en stand kan voortleven met volledig gebruik van woning en inboedel,
ook waar het gaat om één persoon in een groot huis met kostbare
inboedel. 
 
 Voorzitter! De mogelijkheid om bij testament de al dan niet opeisbaarheid
van de legitieme portie te regelen en om dat voor verschillende legitimarissen
verschillend te doen, beschouwen wij als een bron van grote problemen.
 
 Voorzitter! Ik ben niet uitputtend geweest in mijn opsomming. Deze punten
tezamen genomen, verwachten wij van de onverhoopte invoering van het wetsvoorstel
in deze vorm veel narigheid en dienovereenkomstig ook veel procedures. Die
verwachting wordt alleen maar sterker als wij kennis nemen van enkele ons
nog onlangs uit het veld gezonden brieven waarin wederom een aantal vraagpunten
worden aangedragen die tot dusverre in de stukken nog niet aan de orde waren
gesteld. In de uitwerking van de in het verslag voorgelegde casus, zoals die
in de nota naar aanleiding van het verslag wordt gegeven, blijft een aantal
punten enigszins in het vage. Weliswaar bestrijdt de regering in de nota dat
dit voorstel tot een zwaardere belasting van de rechter zal leiden, maar mijn
fractie vraagt zich af hoe die verwachting in overeenstemming kan worden gebracht
met bijvoorbeeld het antwoord dat in geval van dreigende termijnoverschrijding
beroep op de rechter open staat. Ook verwijs ik naar taken die de rechter
op andere onderdelen krijgt toebedeeld.
 
 Voorzitter! Op de casus die de bijzondere commissie aan de regering heeft
voorgelegd, is kritiek uitgeoefend in een onlangs van prof. Nuytinck ontvangen
brief waarin hij de Kamer oproept het voorliggende voorstel nu maar snel te
aanvaarden. De schrijver heeft natuurlijk gelijk als hij stelt dat de casus
zoals voorgelegd wellicht nooit voor zal komen. Dat neemt mijns inziens in
het geheel niet weg, dat de afzonderlijke elementen ervan niet zo bijzonder
zijn en dat ook combinaties ervan zich in de praktijk wel degelijk zullen
voordoen. De oproep om het voorstel nu maar snel te aanvaarden, heeft toch
wel iets weg van een aansporing aan een ongeoefend zwemmer om nu maar snel
in het diepe te springen omdat dan wel snel zal blijken dat (lees: of) hij
kan zwemmen.
 
 Mijnheer de voorzitter! De regering erkent op verschillende plaatsen in
de memorie van antwoord als in de nota naar aanleiding van het verslag, de
wenselijkheid van tekstaanpassingen. Daarbij is voor mijn fractie in het bijzonder,
doch geenszins uitsluitend, van belang wat in de paragrafen 3 en 4 van de
nota wordt opgemerkt over de mogelijkheid de vestiging van een vruchtgebruik
voor de langstlevende te beperken en, in paragraaf 5, over de aan het begrip
"verzorgingsbehoefte" toe te kennen betekenis. Mijn fractie hecht er echter
aan, dat dan ook dienovereenkomstige tekstaanpassingen worden gerealiseerd
teneinde de in de bedoelde paragrafen van de nota geformuleerde uitleg in
de wet te fixeren en wel voordat het voorstel hier wordt afgedaan. Dit geldt
onzes inziens zeker ook voor de betekenis van het begrip "verzorgingsbehoefte".
 
 Mijn fractie herinnert voorts aan de operatie stofkam die in de jaren
tachtig is uitgevoerd op de boeken 3, 5 en 6, waar van de aanvankelijk in
het vermogensrecht meegenomen vernieuwingen alsnog het nodige is teruggenomen,
zodat de uiteindelijk wet geworden tekst meer de zuivere hercodificatie benaderde.
Gezien de kritiek die vanuit het veld op het voorliggende voorstel wordt geuit
en de onduidelijkheden die in de werking van het voorstel nog steeds aanwezig
zijn, achten wij het noodzakelijk dat een dergelijke operatie ook op het onderhavige
voorstel wordt uitgevoerd. De op dit moment voorliggende tekst achten wij
niet rijp voor het Staatsblad.
 
 Indien de minister bereid zou zijn niet alleen om zijn toezeggingen met
betrekking tot tekstaanpassingen, zoals in memorie van antwoord en nota gedaan,
te bevestigen doch ook om toe te zeggen de gehele tekst nog eens met een fijn
kammetje na te doen lopen op onduidelijkheden, mede rekening houdend met wat
uit de vakpers nog naar voren komt, zou dat wellicht voor mijn fractie alsnog
voldoende grond opleveren om haar steun aan dit voorstel niet te onthouden.
In dat geval zou mijn fractie echter het resultaat wel willen zien alvorens
het voorstel af te handelen. Dat wil zeggen dat mijn fractie de verdere afhandeling
van dit voorstel zou willen aanhouden, totdat de aanpassingswetgeving deze
Kamer heeft bereikt, waarna een en ander gezamenlijk kan worden afgehandeld.
Ik leg daarbij de nadruk op de omstandigheid dat aldus het totale project
erfrecht geen enkele vertraging oploopt. Zo nodig willen wij een ordevoorstel
in die richting doen, dan wel steunen. Gaarne horen wij de opinie van de minister
daaromtrent.
 
 Ten slotte vraag ik nog de aandacht voor de invoering. Ook mijn fractie
acht het van groot belang dat de rechtspraktijk na het eventueel wet worden
van dit voorstel ampel de gelegenheid krijgt om zich op de invoering voor
te bereiden. Daartoe achten wij het verloop van een jaar tussen publicatie
in het Staatsblad en de invoering het uiterste minimum en dan bedoel ik dus,
voorzitter, de publicatie in het Staatsblad van de uiteindelijke tekst inclusief
de toegezegde aanpassingen bij de aanpassingswet. Graag zouden wij van de
minister de toezegging krijgen dat ten minste deze jaartermijn tussen Staatsblad
en de invoeringsdatum zal worden aangehouden.
 
 Voorzitter! Mijn fractie wacht de antwoorden van de minister met grote
belangstelling af.
 
 
 
 
 
 De heer Meeter (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Al jaren, al decenniën, word ik door mijn
vrouw achterna gezeten om nu toch eindelijk eens een testament te maken. In
het begin was dat overbodig omdat er toch niks was en later heb ik het niet
gedaan in afwachting van de invoering van een nieuw erfrecht. Nu lijkt het
erop dat het nieuwe erfrecht inderdaad op tijd komt, zodat ik geen testament
meer hoef te maken! Wat is het belangrijkste dat dit wetsontwerp brengt?!
Dat is, dat eenieder die het risico wil vermijden dat kinderen hun erfdeel
opeisen zodra hij of zij overlijdt, niet meer naar de notaris hoeft. Zo iemand
pleegt onder het huidige regime een testament met ouderlijke boedelverdeling
(OBV) te maken. Dat is ingevolge dit wetsontwerp niet meer nodig, want met
het versterferfrecht is in wezen het OBV-testament gecodificeerd. In het "normale"
geval van een langstlevende echtgenoot of – in voorlopig nog de meeste
gevallen – echtgenote en kinderen erft de langstlevende alles en krijgen
de kinderen een vordering op de langstlevende die pas opeisbaar is bij overlijden
van de langstlevende. Daarmee is ons versterferfrecht een "volkserfrecht"
geworden. Onze fractie is van mening dat het wetsontwerp,
wat er ook allemaal nog meer over gezegd kan worden, om die reden waardering
verdient.
 
 Voorzitter! Het heeft lang geduurd met dit wetsontwerp. Het dateert uit
1982, maar eigenlijk gaat de wetgevende arbeid terug tot prof. Meijers, die
na de oorlog van koningin Wilhelmina de opdracht kreeg een nieuw Burgerlijk
Wetboek te maken. Hoewel men steeds geprobeerd heeft het erfrecht bij voorrang
aan te passen, is het nu een van de laatste te vernieuwen onderdelen van het
Burgerlijk Wetboek geworden. Van urgentie getuigt deze wetsontwerpgeschiedenis
niet. Ik heb mij afgevraagd of dit geen verband houdt met de afnemende betekenis
van de nalatenschap. In de verzorgingsbehoefte van de langstlevende is steeds
meer voorzien door sociale verzekeringen en een pensioen. Dat is zeker zo,
in vergelijking tot de periode na de oorlog toen de Hoge Raad een uitspraak
deed in de zaak-De Visser/Harms. Kinderen kunnen door met zijn tweeën
te verdienen alleen vooruit. Toch zal de wet regels moeten geven voor de verdeling,
ook al zou de betekenis van een nalatenschap uit maatschappelijk oogpunt minder
zijn geworden. Die regels betreffen de verdeling tussen de belanghebbenden.
Het zijn regels voor het simpele geval van een langstlevende met kinderen,
maar ook voor meer gecompliceerde situaties die zich steeds meer gaan voordoen.
Ik noem bijvoorbeeld echtscheiding, een tweede of derde huwelijk met kinderen
uit een of meer van die huwelijken en andere leefvormen dan huwelijken. Wat
dit laatste betreft heeft het de instemming van mijn partij dat bijvoorbeeld
in artikel 4-2A.2.1, lid 2, met andere partners dan de huwelijkspartner rekening
is gehouden.
 
 Voorzitter! Het nieuwe versterferfrecht als volkserfrecht heeft ook zijn
schaduwzijde. De nalatenschap, inclusief pensioenvoorziening, kan van dien
aard zijn dat de verzorgingsbehoefte van de langstlevende niet wordt aangetast
wanneer de kinderen onmiddellijk hun vordering ter grootte van hun erfdeel
zouden opeisen. Als een erflater geen testament maakt, zijn de aanspraken
van de kinderen niet opeisbaar totdat de langstlevende is overleden. Door
geen testament te maken, frustreert de erflater de aanspraken van de kinderen.
Daarmee zitten we wel heel ver af van het oude adagium "Het naaste bloed,
erft het goed".
 
 Een erflater zal toch naar de notaris moeten, als hij de niet-opeisbaarheid
van de vordering van de kinderen zelf wil doorbreken. Het gaat dan wel om
nalatenschappen van grotere omvang. Overeind blijft, dat het in de overgrote
meerderheid van de gevallen waarbij de verzorgingsbehoefte van de langstlevende
meebrengt dat de kinderen pas wat krijgen bij overlijden van de langstlevende,
nu zonder notaris kan.
 
 In de stukkenwisseling tussen de commissie en de minister is de nadruk
komen te liggen op de testeervrijheid. Vormt dit wetsontwerp geen te grote
inbreuk op die testeervrijheid? Op deze vraag zou ik nog even willen ingaan.
 
 Een opmerking vooraf. Nuytinck schrijft in een in WPNR te publiceren artikel,
dat de discussie over de testeervrijheid het verslag van onze commissie tot
een eenzijdig stuk heeft gemaakt. En een beetje ben ik dat wel met hem eens,
waarbij ik niets ten nadele van onze bijzondere griffier wil zeggen. Ook ik
heb hem als uiterst deskundig en didactisch van hoog niveau heb ervaren.
 
 Waarom dan toch misschien wat eenzijdig? Al was het maar omdat die discussie
is toegespitst op de versterkt dwingend rechtelijk geregelde positie van de
langstlevende en niet in de weegschaal betrekt de verzwakt dwingend rechtelijk
geregelde positie van de legitieme kinderen. Maar vooral ook, dunkt mij, omdat
eenzijdig aandacht gegeven wordt aan de bescherming van de langstlevende,
die eigenlijk alleen maar van belang is als de erflater de langstlevende geheel
of gedeeltelijk onterft en – zo vinden voor- en tegenstanders –
dat komt in de praktijk niet of nauwelijks voor.
 
 Je zou het begrip testeervrijheid kunnen vergelijken met contractvrijheid –
dat is ook gebeurd in de stukken – en bijvoorbeeld met het recht om
met je eigendom te doen wat je wilt. Vrijheid is iets moois. Voor de ene politieke
partij misschien nog wat meer dan voor een andere! Dat komt, dunkt me, omdat
de vrijheid van de één veelal een inbreuk maakt op de vrijheid
van een ander. Wie het meeste heeft, het sterkste is, kan de grootste voorstander
van vrijheid zijn. Maar net zoals de vrijheid van een eigenaar van een huis
wordt ingeperkt door de rechten van een huurder, of die van een werkgever
door de rechten van een werknemer, wordt de vrijheid van een erflater beknot
door de rechten van de andere stakeholders. Het gaat dus in wezen om het afwegen
van belangen. Onze fractie vindt dat de minister terecht erop wijst, dat het
belang van een voldoende verzorging van de langstlevende echtgenoot voldoende
grond kan opleveren voor een correctief op de testeervrijheid. Misschien is
lotsverbondenheid van echtelieden een wat al te mooi woord, maar in doorsneegevallen
zal het vermogen van de nalatenschap door een gezamenlijke inspanning zijn
verkregen. Artikel 4.2.a.2 is niet meer dan een vangnet om in die gevallen
waar dat nodig is, de langstlevende datgene te geven hetgeen wat in de praktijk
nodig is.
 
 Men kan zich afvragen, of de bescherming van de langstlevende echtgenoot
niet te ver doorschiet. Mevrouw Michiels van Kessenich heeft dat gedaan. Zij
heeft drie punten genoemd. Ik ben benieuwd wat de minister daarop zal zeggen.
Bij haar derde punt zou ik mij willen aansluiten. Om in haar terminologie
te spreken: is de lotsverbondenheid van de echtelieden, als er eenmaal een
echtscheidingsprocedure aanhangig is, nog steeds zo groot dat de algemene
regel moet worden gevolgd?
 
 Onder het huidige recht wordt de testeervrijheid in de eerste plaats beperkt
door de legitieme portie, hetgeen dwingend rechtelijk aan de kinderen toekomt.
Deze legitieme is er in dit wetsontwerp qua breuk, van het abintestaat erfdeel,
minder op geworden en bestaat nog slechts uit een vordering in geld, opeisbaar
bij overlijden van de langstlevende. Het wetsontwerp kent dus, dwingend, minder
aan de kinderen toe. De langstlevende was en is geen legitimaris. Wel heeft
de Hoge Raad de langstlevende een verzorgingsrecht toegekend. Dit verzorgingsrecht
heeft in de loop van het wetgevingsproces vele vormen gekend en is nu geformuleerd
als een recht op vruchtgebruik op woning en inboedel. Het is de vraag of per
saldo, in combinatie met de kleinere legitieme, de testeervrijheid werkelijk
is afgenomen. In wezen gaat het om een afweging van de belangen van langstlevende
en kinderen. Zo'n afweging heeft altijd iets van een compromis,
iets willekeurigs. Maar dat compromis is als het ware volledig geworden door
de invoering van wilsrechten voor de kinderen. De leden van mijn fractie achten
het resultaat, na 52 jaar!, niet onevenwichtig.
 
 Daarmee meen ik iets gezegd te hebben over de kern van dit wetsontwerp.
Met die kern stemt onze fractie in. De schriftelijke discussie tussen de commissie
en de minister doet aan deze conclusie niet af. Nu hebben op een rijkelijk
laat moment Van der Burght en Perrick – schrijvers/bewerkers van twee
vooraanstaande handboeken op het terrein van het erfrecht – zich in
de strijd geworpen en op een aantal vermeende onjuistheden gewezen. Van der
Burght had een deel van zijn vragen reeds eerder aan de orde gesteld in een
artikel in WPNR. Toch komt hun interventie enigszins obstructieachtig over.
Voorzover ik in de gauwigheid heb kunnen zien, raken hun opmerkingen echter
niet de kern van het wetsontwerp. Zo versta ik Van der Burght die het van
wezenlijk belang acht dat het wetsvoorstel "tenminste eens met een stofkam
wordt doorgenomen". Aan dat belang wordt tegemoetgekomen met de derde voorwaarde
van het minimumpakket van eisen van de commissie.
 
 Op één punt zou mijn fractie nog gerustgesteld willen worden,
juist om helemaal vrede te hebben met de kern van het wetsontwerp. Mevrouw
Michiels van Kessenich en Vrisekoop zijn hierop beiden ingegaan. Bij memorie
van antwoord heeft de minister gesteld dat de kantonrechter een einde kan
maken aan het vruchtgebruik van de echtelijke woning en de inboedel, indien
dit recht voor de verzorgingsbehoefte van de langstlevende niet (langer) nodig
is. De kantonrechter zou ook kunnen bepalen dat dit vruchtgebruik niet wordt
gevestigd, indien die verzorgingsbehoefte dat niet nodig maakt. Op pagina
3 van de nota naar aanleiding van het verslag schrijft de minister over "de
aangekondigde aanvulling van artikel 4.2A.2.5", doch aan het slot van die
pagina wordt dan weer aangekondigd dat afgezien kan worden van een nadere
bepaling in de wet van het begrip verzorgingsbehoefte, zulks in strijd met
hetgeen de minister op pagina 2 ad 3 schrijft. Mag ik de minister c.q. de
regeringscommissaris vragen om nog eens precies te formuleren wat hij verstaat
onder het begrip verzorgingsbehoefte in deze context en welk concrete verandering
hij voorstaat? Ik vind dit een zo belangrijk punt dat ik hier niet kan volstaan
met mij aan te sluiten bij de tweede voorwaarde uit ons minimumpakket.
 
 Nog een andere vraag zou ik bij deze gelegenheid willen stellen. Het betreft
een kind dat een bijstandsuitkering heeft. Indien zo'n kind een niet-opeisbare
vordering op de langstlevende krijgt of een wilsrecht uitoefent dat hem niet
meer oplevert dan bloot eigendom, dan zou dit recht meer "waard" kunnen zijn
dan het vrijgestelde vermogen, namelijk ongeveer ƒ 15.000, in het kader
van de bijstandswet. Heeft zo'n recht invloed op de uitkering krachtens de
bijstandswet? Dit zou toch wel heel schrijnend zijn, want zo'n recht levert
het kind vooralsnog – dat vooralsnog kan heel lang duren – niets
op. Op deze vraag zou mijn fractie graag een zo concreet mogelijk antwoord
krijgen.
 
 Voorzitter! Ik rond af. Aan dit wetsvoorstel is 52 jaar wetgevingsarbeid
voorafgegaan. De broederschap is van oordeel dat het "voor de notariële
praktijk goed werkbaar" is. Nu weet ik wel dat er wat notarissen zijn die
tegen deze zin schoppen, maar desalniettemin staat die zin er wel. De kern
van het wetsvoorstel heeft onze instemming. De op het laatste moment gerezen
vragen zijn voor onze fractie geen aanleiding om meer te verlangen dan de
stofkam. Bij de Nieuw BW-wetgeving is zo'n stofkamoperatie, bezemwet, tot
op heden heel gebruikelijk. Onze fractie ziet daarin dan ook geen hinderpaal
om het wetsvoorstel te aanvaarden. Integendeel, wij zouden het als een verkeerd
signaal zien als wij de discussie in deze Kamer zouden afbreken en zouden
opschorten, zeker in vergelijking tot datgene wat er in de Tweede Kamer is
gebeurd, te weten aanvaarding met algemene stemmen van het wetsvoorstel nadat
het was besproken door één woordvoerder. Uiteraard is dit standpunt
onderhevig aan de voorwaarden zoals die door de commissie zijn geformuleerd;
ten minste een jaar tot aan de invoering, concretisering van toezeggingen
en de stofkam. Voor het overige zie ik de reactie van de minister mede op
hetgeen door de woordvoerders van de andere partijen naar voren is gebracht,
met veel belangstelling tegemoet.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De minister zal morgen na de lunchpauze antwoorden.
 
 
 
 
 
 Sluiting 22.57 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-32-1460-1470.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl