Algemene politieke beschouwingen over de rijksbegroting voor het jaar 1997 (25000)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 150-190

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

03-12-1996

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 7, pagina 150-190

19-11-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25500Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (dinsdag 19 november 1996)Pagina 149-150
Behandeling verslagen van de commissie voor de Verzoekschriften over het adres van J.S. te U., met betrekking tot uitstel van betaling voor dan wel kwijtschelding van een belastingaanslag (gedrukt stuk Eerste Kamer, 1996-1997, nr. II); het adres van J.M. te L., met betrekking tot het handelen van de belastingdienst (gedrukt stuk Eerste Kamer, 1996-1997, nr. III); het adres van W.S. te D., met betrekking tot kwijtschelding van een belastingaanslag (gedrukt stuk Eerste Kamer, 1996-1997, nr. IV); en nrs. V t/m IXPagina 150-150
Algemene politieke beschouwingen over de rijksbegroting voor het jaar 1997 (25000)Pagina 150-190
Behandeling wetsvoorstellen Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Binnenlandse Zaken (VII) voor het jaar 1995 (slotwet) (24851); Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Gemeentefonds voor het jaar 1995 (slotwet) (24864); Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Provinciefonds voor het jaar 1995 (slotwet) (24865)Pagina 150-150
Lijst van besluiten (dinsdag 19 november 1996)Pagina 190-191
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 19 november 1996)Pagina 191-192

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 199 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde zijn:de algemene politieke beschouwingen
over de rijksbegroting voor het jaar 1997 (25500).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik heb geprobeerd even te tellen. Ik kom tot de conclusie
dat minder dan de helft van de bewindslieden aanwezig is op dit moment. Dat
komt op mij toch als teleurstellend over.Het is voor de derde keer dat wij in dit huis in algemene beschouwingen
aandacht besteden aan Troonrede en Miljoenennota, die door het kabinet-Kok
werden geproduceerd. Allereerst wil ik de opmerking kwijt, dat mijn fractie
erg gelukkig is met het feit dat ook dit jaar de Troonrede werd uitgesproken
door Hare Majesteit de Koningin. Wij zijn uitermate tevreden met de constellatie
in ons land, die wij typeren met de trefwoorden "constitutionele monarchie"
en "parlementaire democratie". Wij willen niet meedoen aan het zaaien van
twijfel rondom deze pijlers van de Nederlandse samenleving. Wij betreuren
suggesties als zou de Troonrede maar beter uitgesproken kunnen worden door
de minister-president, en wij waarschuwen dat het heel verkeerd zou zijn wanneer
met name door politiek verantwoordelijken de discussie over het functioneren
van onze monarchie zou worden losgemaakt. Ik wijs op enkele gebeurtenissen.
Allereerst de mededeling van de minister van Buitenlandse Zaken, dat het met
name de Koningin was die had aangedrongen op de opening van een ambassade
in Jordanië. Ik vermeld vervolgens de merkwaardige publiciteit over de
vertrekkende ambassadeur in Zuid-Afrika, over de mogelijke ambassadeursrol
van de kroonprins voor het bedrijfsleven en over het decoratiestelsel. Dit
zijn verkeerde ontwikkelingen. Naar de mening van mijn fractie zal iedereen
met verantwoordelijkheid in de politiek erop moeten toezien, dat de grens
van de koninklijke onschendbaarheid goed bewaakt blijft. In dit verband verwijs
ik naar een van de democratiseringsvoorstellen die de jongerenorganisatie
van D66 "De Jonge Democraten" kort geleden heeft gelanceerd. Zij stelt dat
een referendum moet worden gehouden over de vraag of de monarchie vervangen
moet worden door een republiek. Blijkens publicaties heeft staatssecretaris
Kohnstamm afstand genomen van het voorstel van De Jonge Democraten. Wij zullen
het op prijs stellen wanneer de minister-president namens zijn voltallige
kabinet hier en nu wil verklaren dat men het voorstel volledig én ongenuanceerd
afwijst.De heer Schuyer (D66):Het is natuurlijk voor de kleinste regeringsfractie buitengewoon eervol
dat de grootste oppositiepartij ook onze jongerenorganisatie zo serieus neemt.
De heer Van Leeuwen weet dat wij als volwassen organisatie deze opmerkingen
allang ter zijde hebben geschoven. Vindt de heer Van Leeuwen werkelijk dat
opmerkingen van een jongerenorganisatie door de minister-president moeten
worden geattaqueerd? Wat is eigenlijk het belang van jongerenorganisaties?
Ik geef een voorbeeld. De jongerenorganisatie van het CDA heeft
onlangs gezegd dat De Hoop Scheffer partijleider moet worden. Heeft de heer
Van Leeuwen er behoefte aan om daar afstand van te nemen?De heer Van Leeuwen (CDA):Ik ben eigenlijk wel blij met deze interruptie. Het is namelijk niet alleen
maar een opmerking van De Jonge Democraten. Het is mij uit perspublicaties
naar aanleiding van het verhaal gebleken dat ook leden van de D66-fractie
in de Tweede Kamer er redelijk genuanceerd op zijn ingegaan in de sfeer van
"nu maar niet". Het gaat dan gauw over de vraag of men de troonopvolger wel
wil. Met andere woorden, men zegt: nu maar niet, maar misschien later wel.
Dat is een van de redenen waarom ik van de minister-president een antwoord
vraag. Hij hoeft voor mij niet te antwoorden op de vraag hoe wij denken over
de heer De Hoop Scheffer.Ik noemde staatssecretaris Kohnstamm. Ik blijf nog even bij die kleinste
regeringspartij. Ik realiseer mij dat wij in dit huis nog even stil moeten
staan bij de suggesties die staatssecretaris Kohnstamm enige tijd geleden
gegeven zou hebben met betrekking tot de toekomstige positie van de Eerste
Kamer. Hij deed een tweetal suggesties, waarvan de eerste redelijk serieus
genoemd kan worden. Die suggestie hield kort gezegd in dat wij terug zouden
moeten gaan naar de situatie zoals die was voor de wijziging van de Grondwet
in 1983. Vanaf dat moment werd deze Kamer in haar geheel nieuw gekozen op
basis van actuele verkiezingen voor de provinciale staten. Daardoor zou meer
dan voorheen sprake zijn van fundamenteel andere politieke verhoudingen dan
in de Tweede Kamer en dat zou lastig kunnen zijn voor een regering. Mijn fractie
is content met de situatie van na 1983. Bij verkiezingen voor provinciale
staten klinkt de mening van ons volk door ten aanzien van de actuele politieke
verhoudingen en wij zijn er sterk voorstander van dat die mening dan ook voor
de volle 100% doorklinkt in de samenstelling van onze senaat. Die krijgt daardoor
weliswaar wat meer politieke kleur, maar bij de terughoudendheid, eigen aan
de Eerste Kamer, betekent dit dat bij de afweging in dit huis van wetsvoorstellen
slechts met mate de politieke invalshoek beslissend is. De tweede suggestie
van staatssecretaris Kohnstamm hebben wij maar verwezen naar de Fabeltjeskrant.
Hij dacht aan de mogelijkheid, dat de Tweede Kamer de Eerste Kamer zou samenstellen.
Merkwaardig komt het ons voor, dat wij dan het werk van onze "broodheren"
zouden moeten controleren. Wij zouden in dat geval wel serieus willen denken
aan een lobbygedragscode.Aan de discussie over lobby en over een mogelijke gedragscode, gevoerd
aan de overkant, kunnen wij niet zonder meer voorbijgaan. Een enkele opmerking
slechts. Toen mijn fractie kennis nam van de activiteit van de heer Bolkestein
hebben wij direct en unaniem geconstateerd dat er in dit geval, door samenloop
van diverse functies, sprake was van uitermate onverstandig handelen, maar
dat er geen sprake was van een zonde, waarop de politieke dood zou moeten
volgen. Mijn fractie heeft geen behoefte aan een gedragscode. Openbaarmaking
van alle functies van volksvertegenwoordigers heeft al plaats en dat is een
goede zaak. Zeker senatoren, met hun deeltijdbaan in de politiek, hebben soms
uitgebreide netwerken met vele raakvlakken. Het is aan elke individuele parlementariër
om daar met gezond verstand en gewetensvol mee om te gaan. Het viel op dat
in de Tweede Kamer bij de recente algemene beschouwingen al over dit soort
zaken werd gesproken. Het valt nog veel meer op, dat daar een heel verstandige
opmerking werd gemaakt, waarop weinig of geen nadruk in de "lobbydiscussie"
werd gelegd, ook niet in de publiciteit. Ik citeer nu uit de Handelingen van
de Tweede Kamer: "Overleg is uitstekend; wij zijn daar voor; belangenbehartiging
is ook uitstekend, daar zijn wij ook voor. En advisering is iets, dat wij
ook graag zien. Maar de vermenging van die drie functies is iets dat wij een
onduidelijke verdeling van verantwoordelijkheden vinden." Die verstandige
taal werd in een discussie over de overlegeconomie gesproken door de heer
Bolkestein, die er in dit verband nog op wees dat een Kamercommissie, schrijvend
over het gedrag van Kamerleden, indertijd tot precies dezelfde conclusie is
gekomen, namelijk dat je overleg, belangenbehartiging en advisering moet scheiden.
En wat mijn fractie betreft, betekent dit dat, als deelbelang en algemeen
belang met elkaar strijden, die beide belangen niet tegelijkertijd onder één
pet kunnen worden gediend.In de discussie over deze zaak heeft wellicht één facet
te weinig aandacht gekregen en ik wil daar nu op wijzen teneinde een reactie
van de regering te krijgen. Minister Borst heeft aan de heer Bolkestein naar
aanleiding van de brief van hem over het geneesmiddel Cozaar een antwoord
gestuurd naar diens privé-adres, "Geachte heer Bolkestein, beste Frits".
In deze brief deelt zij mee, dat door alle betrokkenen alles in het werk was
gesteld om een soepele afhandeling te bewerkstelligen. Collega Heerma heeft
in dit verband gewezen op de bekende Van Dale. Ik geef aan, dat volgens het
Groot woordenboek van hedendaags Nederlands bij het woord soepel gedacht moet
worden aan "toegevend, plooibaar, meegaand". Ik denk, dat in de ruime volkstaal
het woord soepel ook als zodanig wordt geïnterpreteerd. Schrijf je aan
een hoge functionaris en krijg je ten antwoord, dat je mag rekenen op soepele
afhandeling, dan wrijf je van voldoening in je handen. Is de regering het
met mij eens, dat dit incident en met name ook dit facet van de zaak aangeven
dat grote zorgvuldigheid is geboden aan beide kanten van de lobbylijn?Over de Miljoenennota het volgende. Er komen in deze Kamer nog financiële
beschouwingen. Daarom op deze plaats nu slechts een paar kanttekeningen en
vragen. Het financieel-economisch tij zit in deze jaren mee: de uitgaven blijken
beheersbaar, de inkomsten stijgen, het financieringstekort loopt bijna vanzelf
terug, het geeft wat ruimte op het inkomensfront, de koppeling tussen lonen
en uitkeringen kan worden gehandhaafd. Enfin, het gaat niet slecht en er is
weer wat ruimte. Er is ruimte voor een verstandig beleid, dat anticipeert
op slechtere tijden. Het is een uitgelezen moment om extra inspanningen te
leveren voor de oplossing van een aantal structurele problemen waarmee wij
zitten. Ik noem enkele voorbeelden. - Een sociaal zekerheidsstelsel
dat ook in slechte tijden houdbaar moet zijn.- De vergrijzing van
de bevolking.- De tekortschietende infrastructuur.- De opschoning
van ons milieu die handenvol geld gaat kosten.Ik zou het kabinet tekort doen als ik beweerde dat het voor bovenstaande
vraagstukken geen aandacht heeft. Maar de concrete stappen
die nog in deze periode worden gezet zijn weinig overtuigend. Ook daarvan
geef ik enkele voorbeelden.Van de in het regeerakkoord aangekondigde "grondige bezinning over de
vereisten waaraan het stelsel van sociale zekerheid op langere termijn zou
moeten voldoen" en bezinning "op de verdere toekomst van het stelsel" is geen
sprake. In de nota Werken aan zekerheid draagt het kabinet, zoals het zelf
zegt, bouwstenen aan voor modernisering van het stelsel teneinde de discussie
met parlement en maatschappelijke organisaties aan te gaan. Bij nadere kennisneming
blijken de bouwstenen eerder algemene noties te zijn, die onvoldoende doortimmerd
zijn, ook in hun onderlinge samenhang.Een ander voorbeeld. De knelpunten in de infrastructuur worden dagelijks
klemmender, maar het niveau van de overheidsinvesteringen bleef tot heden
veel te laag. Veel van de verbeteringen die nu worden aangekondigd, treden
pas in werking na deze kabinetsperiode. Er worden weliswaar hogere bedragen
uitgetrokken dan in vorige jaren aan de infrastructuur werden besteed, maar
volgens deskundigen is dat nog steeds veel te weinig.Uit de verantwoording van het ministerie van Verkeer en Waterstaat blijkt,
dat ook in het afgelopen jaar niet eens alles werd uitgegeven wat uitgegeven
had mogen worden. Dit heeft alles te maken met de eindeloos durende procedures,
die nieuwe aanleg remmen. In de Troonrede valt de zin op, dat het van het
grootste belang is, dat belemmeringen voor een daadkrachtig openbaar bestuur
op alle niveaus worden weggenomen. In Nederland duurt het gemiddeld circa
25 jaar voordat een ingrijpende infrastructuurbeslissing wordt gerealiseerd.
Hoe gaat het kabinet die belemmeringen wegnemen? Wij vragen in dit verband
ook concreet naar Betuwelijn, HSL en de fileramp, in grote delen van Nederland.Het kabinetsbesluit over airport Maastricht/Aachen wordt door velen een
non-besluit genoemd dat in arren moede is genomen. In Limburg spreken ze van
een "dooie mus". In de Luikse regio gingen de vlaggen uit! Het is te verwachten
dat op grond van dit besluit het betrokken bedrijfsleven niet zal investeren
en zelfs tot desinvesteren zal overgaan. Het risico bestaat dat, economisch
gezien, er een spiraal naar beneden in werking gaat treden. Kan de minister-president
concreet aangeven hoe het kabinet denkt de ongetwijfeld optredende negatieve
exploitatieresultaten financieel te dekken?Ik noem een derde voorbeeld. De minister voor het milieu kreeg haar krachteloze
ecotaks en krijgt volgend jaar misschien haar al even ineffectieve benzineaccijnsverhoging.
De ecotaks werd aangekondigd als een eerste stap op weg naar een ander belastingstelsel
waarin een verschuiving zou optreden van belasting op inkomen uit arbeid naar
belasting op verbruik, met name milieuonvriendelijk verbruik. Op onze vraag
hoeveel verdere stappen er in de resterende drie jaren van deze kabinetsperiode
nog zouden volgen, was het antwoord: geen. Dat verbaasde niet want coalitiegenoot
VVD had de belasting al als een onding afgekraakt. Maar betekent dit nu, voorzitter,
dat er in het kabinet niet meer gedacht wordt aan fundamentele koerswijzigingen,
richting milieu?De minister voor het milieu, die zelf kennelijk voldoende heeft aan 4,5
uur nachtrust, moet toch mede daardoor erg veel tijd ter beschikking hebben
om perfecte plannen te maken en te realiseren. Of blijft op dit terrein alles
zo'n beetje hangen op de feitelijke situatie, zoals bij de strijd tegen de
CO2, waar alle ambitieuze plannen teruggebracht lijken te zijn
tot het behoud van de status quo? Mogen wij nog iets horen over de voorbereiding
en voortgang van realistische milieuplannen?In de Troonrede worden opmerkingen gemaakt over AOW en over aanvullende
pensioenvoorzieningen. Ook mijn fractie kiest voor het waarborgen van de AOW
als volwaardig basispensioen. Het komt ons voor dat betaling van extra AOW-lasten
uit de toekomende belastingopbrengsten een verschuiving van verantwoordelijkheid
naar de toekomst is. Waarom wordt er in vette jaren, zoals wellicht 1997 en
1998, geen buffer gevormd voor magere jaren? Uit berichten in de pers begrijpen
wij, dat de regeringspartijen in de Tweede Kamer dit eerder door ons gelanceerde
idee van buffer- of fondsvorming hebben overgenomen. Een dergelijk fonds zou
een aftrekpost vormen ten aanzien van de nationale schuld. Is dat juist? En
als dat zo is, mogen dan ook de reserves van het ABP van de nationale schuld
worden afgetrokken? Dat zou mooi zijn in het kader van het naderende EMU-examen.Voorzitter! Het onaantastbaar houden van de AOW en het niet verder achterblijven
van dit pensioen vereisen hoogste prioriteit. Berekeningen tonen aan dat sinds
1982 de minimumuitkering en het minimumloon circa 15% zijn achtergebleven
bij de zeer geringe welvaartsontwikkeling van de modale inkomens. Dat achterblijven
geldt dus ook voor AOW'ers zonder een bijkomend pensioen en voor bijstandsgerechtigden.
Dit brengt ons bij het thema armoede. Maar voordat ik daarover spreek, heb
ik een tussenvraag: waarom laat de regering de regeling van aanvullende pensioenen
niet gewoon, zonder haar aan te tasten, waar ze thuishoort, namelijk bij de
sociale partners?Bisschop Muskens heeft terecht het armoedeprobleem centraal gesteld in
de maatschappelijke discussie. Mijn fractie heeft het betreurd dat de eerste
reactie van het kabinet bij monde van de premier, er slechts één
van verontwaardiging was. Natuurlijk mag je in ons land niet stelen en niet
zwartwerken. Maar de allereerste reactie had ook moeten inhouden dat hier
een duidelijk signaal werd gegeven, waar de politiek als bondgenoot absoluut
niet omheen kan. Er is de laatste tijd over dit onderwerp veel gezegd en geschreven.
Dat is terecht. Iedereen die in dit welvarende land woont, moet zich schamen
dat er armoede is.Het Sociaal en cultureel planbureau heeft in zijn rapport 1996 geschreven
over objectieve en subjectieve armoede. Van objectieve armoede is sprake bij
huishoudens met een gestandaardiseerd inkomen tot 95% van het bijstandsbedrag
voor een alleenstaande. In 1979 viel 4% van alle huishoudens in deze categorie,
in 1983 8% en daarna is het geleidelijk gedaald tot 6%. In 1995 kwamen deze
huishoudens gemiddeld ƒ 3500 te kort. Bij subjectieve armoede is sprake
van de eigen ervaringen van betrokkenen. Opvallend is dat van de 278.000 objectief
arme huishoudens 112.000 zich subjectief niet als arm beschouwen. Daar staat
tegenover dat 377.000 huishoudens objectief niet arm zijn, maar subjectief
wel.Deze cijfers geven al aan, dat er in het bestrijden van armoede niet zonder
meer gedacht moet worden aan algemene verhogingen, maar veel meer aan individuele
benaderingen. Die conclusie moet ook getrokken worden wanneer men in het rapport
van het Sociaal en cultureel planbureau leest over de oorzaken waardoor een
huishouden onder het sociale minimum belandt. Ik citeer: "Zelfstandigen en
freelancers kunnen tegenvallende inkomens hebben; bij loontrekkenden kan sprake
zijn van onderbetaling en kunnen parttimers, thuiswerkers en personen die
stukloon ontvangen, minder verdienen dan het sociaal minimum; uitkeringsgerechtigden
kunnen te maken krijgen met een korting op hun uitkering of geen beroep doen
op de Toeslagenwet of op de aanvullende bijstand als hun reguliere uitkering
te laag is; huurders kunnen geen gebruik maken van de huursubsidieregeling,
terwijl ze daar wel recht op hebben; en gescheiden mensen kunnen een laag
bedrag aan alimentatie ontvangen."De tot nu toe genomen maatregelen, zoals de bijzondere bijstand, zijn
niet voldoende. Wat wij het kabinet willen vragen, is de maatschappelijke
realiteit goed onder ogen te zien. Abstracte regels voor uitkeringen helpen
niet als het probleem is dat mensen zich niet gewaardeerd voelen en het bijzondere
van hun situatie niet wordt gehoord. Daarom bepleiten wij een nieuw type benadering
waarbij mensen zich kunnen aansluiten bij een organisatie, bijvoorbeeld in
de eigen wijk, die de ruimte heeft om mensen al naar gelang wat zij doen en
werkelijk nodig hebben, een steun in de rug te geven. Dat kan financieel,
maar vooral ook door ze te waarderen om wat ze zijn en doen. Ik doel dan op
de bijstandsmoeder in haar zorg voor haar kinderen.Gun verder mensen die bijvoorbeeld in zo'n situatie zelf voor het onderhoud
van de woning zorgdragen een lagere huur. Op sommige plaatsen, zie bijvoorbeeld
het rapport "Kansen voor Tilburg", worden daarvoor creatieve gedachten ontwikkeld
en wij vragen om die niet onmiddellijk in bureaucratische bezwaren te smoren.
Geef mensen met een uitkering dus ook de kans om weer van hun schulden af
te komen.In 1994 heeft een commissie onder voorzitterschap van mijn fractiegenoot
prof. Boorsma een rapport geschreven over de benadering op gemeenteniveau
van de schuldhulpverlening. De commissie beveelt het actief benaderen aan
van probleemgroepen, het uniformeren van begrippen in wet- en regelgeving
en het onderbrengen van verschillende regelingen achter één
loket om het niet-gebruik van voorzieningen tegen te gaan. De minister van
Sociale Zaken heeft inmiddels tussentijds gerapporteerd en een vervolgmeting
wordt toegezegd voor de eerste helft van 1998. Kan de regering ook toezeggen,
waar nodig, gemeentebestuurders een zetje in de goede richting te geven?Voorzitter! In de individuele benadering past ook de sterk gemotiveerde
inzet om werkloze mensen weer in en bij het arbeidsproces te betrekken. Mijn
fractie weet dat de minister van Sociale Zaken actief met dit probleem bezig
is. Wij hebben begrip voor de introductie van de zogenaamde Melkertbanen.
Ook wij constateren echter dat hier en daar twijfel bestaat en ontstaat omtrent
de effectiviteit. De minister-president heeft in de Tweede Kamer in dit kader
gesproken over "borrelpraat". Ik wijs in dit verband echter ook op opmerkingen
van de voorzitter van VNO/NCW, op hetgeen de opstellers van de nota "Arm Nederland"
hebben meegedeeld en op een aantal conclusies van de Rekenkamer in het rapport
"Gesubsidieerde arbeid". Je kunt toch al die opmerkingen niet afdoen als borrelpraat?
Het idee van de Melkertbanen is sympathiek en verdient in principe steun,
maar moet wel opnieuw tegen het licht worden gehouden wanneer de doelmatigheid
betwijfeld wordt. De vraag van mijn fractie is om hier in de discussie van
vandaag en morgen van de regering een begin van analyse te krijgen over het
nut en de doelmatigheid van de Melkertbanen.Voorzitter! De regering stelde in het regeerakkoord een limitering van
de kosten van de gezondheidszorg op 1,3% groei per jaar. Inmiddels is gebleken
dat dit slechts theorie is. Wij hebben vorig jaar in dit huis daar al voor
gewaarschuwd. De praktijk leert dat de kosten van 1995 3,2% hoger zijn dan
in 1994 en elke deskundige toont aan dat ook in de komende jaren de groei
meer dan 1,3% zal bedragen. Is het juist dat waar de zorgsector een veel te
krap jasje is aangemeten, de reserves van de ziekenfondsen volgens berekeningen
van de Ziekenfondsraad gedurende de huidige kabinetsperiode toenemen van 562
mln. naar 1,7 mld.? Er wordt jaarlijks 300 à 400 mln. toegevoegd ten
laste van de premiebetalers. Twee keer eerder zijn al omvangrijke reserves
verdwenen: ten eerste bij het afschaffen van de vrijwillige verzekering en
ten tweede bij de invoering van de Wet toegang ziektekosten, toen de vergrijzingsruimte
werd afgeschaft. Welk niveau van reserves wordt nu toereikend geacht? Heeft
reservevorming zo'n hoge prioriteit dat premiegelden in deze omvang, 300 à
400 mln. per jaar, gerechtvaardigd zijn, gelet op de vele tekorten in de zorg,
ouderenzorg, wachtlijsten etc.? Kan dit beleid niet worden om- of bijgebogen?De perceptiekosten van de 1 januari in te voeren eigen bijdragen worden
geschat op 80 tot 100 mln. De eigenbijdrageregeling is een politiek compromis
dat door de grote onenigheid binnen deze regering volstrekt onnodig uiterst
ingewikkeld is geworden. Ook hier ligt de vraag waar wij prioriteit aan geven:
meer mensen achter de computer in kantoren of meer handen en aandacht aan
het bed en het wegwerken van wachtlijsten en tekorten in de thuiszorg? Met
een iets eenvoudiger regeling zou al gemakkelijk 60 mln. bespaard kunnen worden
op administratieve kosten. Wij hebben begrepen dat eenmalig van de 1,3%-norm
wordt afgeweken. Maakt de regering, met ons, zich geen zorgen dat bij handhaving
van de norm, koste wat het kost, vergaande verschraling van de zorg het gevolg
zal zijn?Voorzitter! Ik maak nog twee opmerkingen over de inhoud van de Troonrede;
een opmerking over wat wij gemist hebben en één over een thema
dat na jaren opeens weer meer aandacht krijgt.De heer De Wit (SP):Voorzitter! Nu de heer Van Leeuwen het onderwerp van de gezondheidszorg
afsluit, wil ik hem daar nog iets over vragen. Ik heb zijn fractiegenoot Werner
onlangs tijdens het debat over de volksgezondheid horen zeggen dat het CDA,
althans de heer Werner, voorstander is van een groei van 2%. Kan de heer Van
Leeuwen zeggen of dat een standpunt van de CDA-fractie is?De heer Van Leeuwen (CDA):Wij zijn er in ieder geval van overtuigd dat de 1,3% groei te weinig is.
Werner heeft namens de fractie gesproken en het percentage 2 is een richtgetal
waarbij wij ons thuis voelen.Voorzitter! Mijn eerste opmerking over de Troonrede betreft iets wat wij
gemist hebben. Wij horen namelijk niets meer over de D66-idealen, de vernieuwingen
zoals referenda en de gekozen burgemeester. D66, indertijd opgericht met als
doel een aantal staatsrechtelijke vernieuwingen te realiseren, bestaat nu
dertig jaar. Een bekende columnist typeerde dit als: dertig, en nog altijd
maagd. Moeten wij de conclusie trekken dat de D66-idealen achter de horizon
verdwenen zijn?De heer Schuyer (D66):Voorzitter! De katholieke achterban van de heer Van Leeuwen heeft zulke
vernieuwingen twintig eeuwen lang als een nastrevenswaardig ideaal beschouwd.
Los daarvan wijs ik erop dat de regering die er nu zit, er zit dankzij D66.
Dat wil niet zeggen dat wij vonden dat u melaats was en nooit in de regering
moest, maar wel dat wij het om democratische redenen zinvol vonden om een
groepering die 70 jaar in het centrum van de macht had gezeten, er eens uit
te halen en het genoegen van de oppositie te gunnen.De heer Van Leeuwen (CDA):Dat is een heel interessante reactie, want ze gaat geheel langs mijn opmerking
heen. Het is heel aardig om over tweeduizend jaar te praten en over de oppositie
en over uw keuze voor het kabinet, maar daar gaat het niet om. Ik vraag alleen
aan dit kabinet: Mag ik de conclusie trekken dat de D66-idealen achter de
horizon verdwenen zijn? Daarmee doel ik op de vernieuwingen waarmee D66 altijd
naar buiten is gekomen, zoals bijvoorbeeld de gekozen burgemeester en de referenda.
Ik roep ook de discussie in herinnering die wij vorig jaar bij de algemene
beschouwingen hebben gevoerd in dit huis. Toen kreeg ik al een begin van het
gevoel dat het, wat dit kabinet en deze regeringscoalitie betreft, wel eens
afgelopen zou kunnen zijn met het denken over referenda. Daar gaat mijn opmerking
over en niet over tweeduizend jaar christendom.De heer Schuyer (D66):Ik had goed begrepen dat ze daar niet over ging. Voorzitter! Ik wijs erop
dat ik straks in mijn beschouwing hieraan een passage zal wijden.De heer Van Leeuwen (CDA):Dat is voor mij dan misschien een leuke gelegenheid om mijn spreektijd
iets te verlengen door een interruptie.Mogen wij ook aannemen dat met het intrekken van de nota inzake het districtenstelsel
ook die vernieuwing van de baan is?Voorzitter! In de Troonrede worden opvallend veel opmerkingen gemaakt
over de noodzaak van sociale samenhang, over langdurige en intensieve inspanning
van overheid en maatschappelijke groeperingen en over een gezamenlijke inzet
van overheid en sociale partners. Het is bekend hoezeer het CDA en dus ook
mijn fractie hechten aan de verantwoordelijke samenleving, waarvan sociale
cohesie in plaats van individualisering het kenmerk is. Wij zijn ervan overtuigd
dat goede dingen in onze samenleving tot stand komen, wanneer burgers en hun
organisaties gezamenlijk zich inspannen voor het bereiken van hun doelen.
De overheid kan het nooit alleen af en voortgaande individualisering leidt
tot grote verlatenheid. Over het loslaten van het cement van onze samenleving
door toedoen van het voortschrijdende individualisme is veel gezegd en geschreven.
Tekenend is wat een commentator in een van de grote Nederlandse dagbladen
schreef na de recente presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten van Amerika.
Ik citeer. "Economisch gaat het de Verenigde Staten goed: het land is uit
een diepe economische crisis gekomen met mooie groei- en werkgelegenheidscijfers.
Maar uit de samenleving komen ook signalen die op een sluipend gevaar wijzen.
De verkiezingsstrijd tussen Bill Clinton en Bob Dole was vooral teleurstellend,
doordat geen van beide kandidaten de aard van deze sluipende bedreiging op
de agenda durfde te zetten. Woorden als staat, gemeenschapszin, solidariteit
zijn de laatste jaren zo besmet geraakt, dat zelfs Clinton, ondanks zijn politieke
achtergrond, ze niet durfde uit te spreken. De anti-staatgevoelens dreigen
pathologisch van aard te worden en dat is precies de ziekte die Amerika bedreigt.
Een reis van enkele weken door het land, maar ook het lezen van geschriften
van scherpe analytici, leert dat het individualisme tegenwoordig als een gouden
kalf vereerd wordt en dat begrip voor de heilzame kant van gemeenschap en
verantwoordelijkheid voor de gemeenschap verdwijnt." Aldus het citaat uit
het Algemeen Dagblad.Voorzitter! De verantwoordelijke samenleving is de samenleving waarin
mijn fractie gelooft: sociale cohesie in plaats van koel egoïsme. Daarom
waren wij zo gelukkig met de door mij geciteerde kernwoorden in de Troonrede.
Nederland mag toch de kant niet opgaan die zojuist werd beschreven? Nederland
wordt internationaal geprezen omdat de spelers op het nationale economische
veld niet op de eerste plaats als concurrenten worden beschouwd, maar als
partners en medeverantwoordelijken voor een goede economische koers. Het feit
dat niet alleen onze vakbeweging, maar ook onze boeren, ondernemers en werkgevers
zich medeverantwoordelijk weten voor het totaal van de sociaal-economische
keuzen is onder meer een vrucht van de christen-democratische visie.Bij de start van dit kabinet kregen wij de indruk dat de regering de overlegstructuur,
zoals wij die in onze samenleving kennen, fundamenteel over boord wenste te
zetten. Wij constateerden vorig jaar een accentverschuiving en menen nu te
begrijpen dat de regering voor het behoud van de overlegstructuren kiest.
Ik spits een en ander toe in de vraag aan de minister-president hoe zijn kabinet
aankijkt tegen de moderne overlegeconomie en de verzorgingsstaat. Kiest het
kabinet voor het Rijnlands model, de solidaire samenleving, of voor de harde
liberale samenleving waar marktwerking allesbepalend is?Voorzitter! Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst. Het kabinet verdient
een pluim voor de wijze waarop ingespeeld wordt op het internationale model,
"codename future", in het kader waarvan, in goede samenwerking met maatschappelijke
organisaties en jongeren, prima activiteiten werden ontplooid. Interessant
is de uitslag van het jongerenreferendum, een enquête onder meer dan
100.000 jongeren. Daaruit blijkt dat de meerderheid van hen
heel heldere – politieke – ideeën heeft: geen goedkope kleren
wanneer die gemaakt zijn via kinderarbeid, de bereidheid te helpen bij het
schoonhouden van schoolpleinen, sportvelden en jongerencafés wanneer
de gemeenten ook luisteren naar de jeugd, de wens dat de overheid strenger
ingrijpt wanneer individuen de samenleving verpesten en betere voorlichting
over drugs en alcohol. Dat zijn bemoedigende uitspraken, die het naar mijn
mening goed zouden doen in het programma van heel wat politieke partijen.
Opvallend is de met grote meerderheid uitgesproken wens dat er in ons land
een minister moet komen die zich speciaal met jongerenzaken bezighoudt.Voorzitter! U begrijpt het al, mijn fractie zou graag zien dat positief
wordt ingespeeld op die wens via het benoemen van een minister voor gezins-,
familie- en jongerenzaken bij een volgende formatie. Diverse Europese landen
kennen zo'n minister: Oostenrijk, Duitsland, Noorwegen en Italië. Bij
de formatie zou de nadruk bij de taakopdracht voor deze minister gelegd moeten
worden op de familie-, gezins- en kinderaandacht, een uitgewerkte integrale
benadering, waarbij de positie van de vrouw, de plaats van het kind en van
de senioren en de voor de kwaliteit van de maatschappelijke cohesie wezenlijke
plaats en waardering van het vrijwilligerswerk bij de betrokken bewindspersoon
worden samengebracht.In de concrete taakomschrijving wordt aangegeven dat deze minister, waar
mogelijk, samen met maatschappelijke organisaties zaken dient te begeleiden
en, waar nodig, al of niet aanvullend te regelen, zoals: verlofregelingen,
herintreding van de zorgverlenende ouder, deeltijdwerk, sluimerpensioen, kinderbijslag,
fiscaliteit, kinderopvang, jeugdzorg, combinatiemaatregelen voor werk, scholing
en opvoeding, het kind dat hulp en begeleiding nodig heeft, eenoudergezinnen
in de bijstand, gezinnen in hardnekkige werkloosheidssituaties, blijvende
integratie van ouderen, jeugd en media, bescherming tegen criminaliteit, gezondheidsbevordering
en verkeerssituaties voor jong en oud.Voorzitter! Ik kom bij het slot van mijn bijdrage aan deze beschouwingen.De heer De Boer (GroenLinks):Betekent deze opsomming dat de fractie van het CDA van plan is de Wet
op deeltijdarbeid te gaan steunen?De heer Van Leeuwen (CDA):In mijn kantlijn stond: interruptie DB – De Boer – met de
vraag hoe wij zouden aankijken tegen het wetsvoorstel van de heer Rosenmöller.
Niet voor niets staat er in mijn aanduiding: waar mogelijk samen met maatschappelijke
organisaties. In de discussie over de deeltijdarbeid is het essentieel te
wachten op het rapport van de Stichting van de arbeid. Wij wachten op dat
rapport voordat wij definitief een standpunt innemen.De heer De Boer (GroenLinks):Ja, ja.De heer Van Leeuwen (CDA):Dat stond niet in de kantlijn.Voorzitter! Ik kom aan het slot van mijn bijdrage. Soms kan men –
objectief – de politiek kinderachtig vinden. Dat was naar mijn gevoel
het geval toen leden van de Tweede Kamer van minister Sorgdrager een flauw
antwoord kregen toen zij vroegen hoe de minister dacht over de brochure van
de Vereniging voor vrijwillige euthanasie. De minister antwoordde, dat zij
geen lid is van die vereniging, dat zij daarom geen exemplaar van de brochure
kon krijgen en dus geen oordeel kon geven over de inhoud daarvan. Had de minister
nu niet even haar collega Borst kunnen vragen haar die brochure te geven?
Die collega is immers wel lid.Soms, voorzitter, is de politiek verbijsterend naïef. Volgens publicaties
heeft staatssecretaris Nuis overwogen om de omroepbijdragen inkomensafhankelijk
te maken. Bij het lezen van zo'n opmerking wrijf je je ogen uit. Zijn we weer
terug in de zestiger-zeventiger jaren met de kabouterpolitiek? Moeten naar
het idee van de staatssecretaris ook andere zaken geprijsd worden naar inkomenshoogte?
Moeten we bij de bakker ons inkomen melden voordat we een halfje wit kunnen
kopen? Zou de minister-president kunnen meedelen, of deze kwestie serieus
aan de orde is geweest en hoe het kabinet denkt over inkomensafhankelijke
prijzen en tarieven buiten de inkomstenbelasting? Inmiddels is duidelijk geworden
dat de officiële mediaplannen anders zijn. Maar wat stralen die een overheidsbetutteling
uit: voorschrijven hoe groot de contributie moet zijn, en dan ook nog vertellen,
hoe die contributie moet worden besteed. Is dit het nieuwe kabinetsbeleid
en moeten meer verenigingen op zo'n aanpak rekenen?Voorzitter! Namens mijn fractie heb ik in de vorige twee afleveringen
bij de algemene beschouwingen kritische tot zeer kritische opmerkingen gemaakt
over het gedoogbeleid. Het doet deugd te kunnen constateren, dat wij geen
roependen waren in de woestijn. Uit het recente bericht van Justitie mogen
wij immers concluderen, dat het gedoogbeleid steeds strakker wordt. Nu de
coffeeshops nog dicht en dan kan de regering langzamerhand in dezen gaan rekenen
op steun van mijn fractie.Vorig jaar heb ik kritische kanttekeningen geplaatst bij de IRT-enquête.
Namens mijn fractie stelde ik, dat het uiterst dubieus is, of zo'n enquête
met maandenlang durende verhoren en mediabegeleiding wel juist is. Natuurlijk
moesten de zaken onderzocht worden en moest de bovenste steen boven komen.
Maar waarom toch een onderzoek op deze manier? Helaas heeft de uitkomst ons
gelijk gegeven. Heel Nederland leefde met het onderzoek mee, de verwachtingen
waren hooggespannen. Nederland beleefde een filevrije werkdag toen commissievoorzitter
Van Traa in een grootse persconferentie de conclusies presenteerde. Naast
noodzakelijke reorganisatievoorstellen lagen ontslagen van de voor chaos verantwoordelijke
functionarissen voor de hand. Toen kwam de regering met een plan van aanpak.
Geen persoonlijke consequenties voor de verantwoordelijke functionarissen,
want dat zou problemen geven bij de ambtenarenrechter. In de media werd geklaagd,
dat de hele zaak als een nachtkaars uit ging en de heer Van Traa zei letterlijk:
"Als ik nu het plan van aanpak lees, dan kan ik eigenlijk niet terugvinden
dat er fouten zijn gemaakt, terwijl ik dacht dat we eerder vastgesteld hadden
dat dat het geval was. Daar moet je wat aan kunnen doen, ook buiten de vraag
of dat ambtenaar-rechtelijk allemaal kan. Daar moet je wat aan doen om het
vertrouwen weer te herstellen, en ik hoop dat de ministers
daar alsnog ruimte voor vinden."Ook nu moppert Van Traa nog na. Dat geldt in feite ook voor de regeringsfracties
in de Tweede Kamer. "Onbevredigend", zo kwalificeerden die fracties de aanpak
door de regering. En daar blijft het dan bij. Is dit nu een voorbeeld van
het bloeiend dualisme dat ons in augustus 1994 werd beloofd? Of moeten wij
die voorbeelden vinden bij kwesties als benzineaccijns, tabaksaccijns en HSL,
waar het kabinet gewoon een Kamermeerderheid begeert? Ik denk niet dat zulke
politiek de burger warmer maakt voor die politiek.Ik sprak het vorig jaar over de gewone politieman en politievrouw, die
weinig begrip zullen hebben voor het IRT-gebeuren. Mijn fractie blijft zich
zorgen maken over de beloofde toename in duizendtallen van blauw op straat.
Mogelijke demoralisering, de 36-urige werkweek, de zuigkracht van particuliere
veiligheidsorganisaties en het natuurlijk verloop leiden naar onze mening
al tot een probleem om de bestaande kracht op peil te houden.Hoe staat het met de ambitieuze uitbreidingsplannen? Hoe lang duurt het
eigenlijk tussen oproep voor sollicitatie en het klaar zijn om als volwaardige
politiefunctionaris de straat op te kunnen? Het kabinet is op grond van verkiezingsbeloften
verplicht om eind 1997 te kunnen aantonen, dat er veel meer mensen zijn die
de strijd tegen onveiligheid voeren. Veiligheid heeft de hoogste prioriteit
bij onze bevolking. Hoe zijn de ervaringen eigenlijk met de experimenten met
stadswachten en buurtwachten? Is realisatie op landelijk niveau en integratie
in de politieorganisatie denkbaar en wenselijk?Voorzitter! Er is in het komende jaar erg veel te doen. Mijn fractie hoopt
oprecht, dat het kabinet ook met onze opmerkingen rekening blijft houden.
Wij wensen het kabinet veel sterkte toe, met nadruk ook in de periode van
het Europese voorzitterschap. Over Europa komt mijn fractie volgende week
in de Kamer voluit te spreken.Voorzitter! Namens mijn fractie spreek ik de wens uit dat de regering
haar verantwoordelijke taken met toewijding en grote inzet zal vervullen.
Ook wij behoren tot hen, die haar wijsheid toewensen en om zegen voor haar
bidden.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! Het kabinet beoordeelt de koers die het kabinet
vaart in het algemeen als goed. Daarom betreurt mijn fractie het des te meer,
dat in het afgelopen jaar een man overboord is geslagen: het kabinet verloor
één van de meest bekwaam en voortvarend optredende leden van
zijn bemanning. De VVD-fractie bewondert de overtuigende wijze waarop staatssecretaris
Linschoten zijn beleid in de Tweede Kamer heeft verdedigd en de daarop uitgeoefende
kritiek heeft weerlegd. Onze waardering geldt ook het feit dat hij de eer
aan zichzelf heeft gehouden. De bittere pil van zijn aftreden is ten dele
verguld door het feit dat hij werd opgevolgd door iemand die hem evenaart.
Dat dit mogelijk was, is overigens slechts de verdienste van de partij die
achtereenvolgens de beide staatssecretarissen van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
leverde.De kritische noot waarmee ik aldus begonnen ben, raakt overigens niet
het kabinet. Dat heeft staatssecretaris Linschoten tot aan diens aftreden
gesteund. Die steun ondervindt bij mijn fractie waardering. De kritische noot
raakt wel de Tweede Kamer. Onze kritiek gaat iets verder dan alleen de politieke
afwikkeling van het CTSV-onderzoek. Ik kom daarop later terug.Voordat ik begin aan de buitenlandparagraaf, stel ik naar aanleiding van
hetgeen de heer Van Leeuwen heeft opgemerkt voorop, dat de onschendbaarheid
van de Koning voor ons een zodanig vaststaand feit is, dat wij daar niet over
hoeven te spreken.Ik kom bij Europa. Ik begon te zeggen dat de VVD-fractie de koers die
het kabinet vaart, in het algemeen goed beoordeelt. Dat geldt zeker voor het
financieel-economisch beleid. Vorig jaar plaatste ik nog een kritische noot
bij de schuldquote. Deze is thans nog steeds te hoog, ook in het licht van
de Economische en Monetaire Unie, maar er is een daling waarneembaar. Wij
achten de totstandkoming van de EMU met een gemeenschappelijke munt van zeer
groot belang voor de ontwikkeling van de economie en voor het Europese bedrijfsleven.
De inspanning die een groot aantal landen zich getroost, is het bewijs dat
het belang van een verdere eenwording van Europa wel degelijk nog een belangrijke
drijfveer voor het politieke handelen vormt. Waardering voor die inspanning
mag niet leiden tot toegeeflijkheid bij de beoordeling van de vraag of een
land aan de toelatingscriteria voldoet. De geloofwaardigheid van de Europese
politiek staat en valt met strikte toetsing aan de criteria. Mijn fractie
spreekt de hoop uit dat op 1 januari 1999 een voldoende aantal landen aan
de criteria voldoet.Van tijd tot tijd wordt de Tweede-Kamerfractie van mijn partij en haar
voorzitter Euroscepticisme verweten, waarbij een tegenstelling met mijn fractie
en met de achterban van de VVD wordt gesuggereerd. Er doet zich nu een uitstekende
gelegenheid voor om die beweringen te ontzenuwen. Op het reeds door mij genoemde
concrete punt van de totstandkoming van de EMU en het belang daarvan voor
de economie en het bedrijfsleven, zijn beide fracties en de achterban het
geheel met elkaar eens. Ook deelt mijn partij in alle geledingen de scepsis
over een streven naar een door Brussel te sturen werkgelegenheidspolitiek.
Wij zien het grote belang van werkgelegenheid, maar niet als onderwerp van
Europees beleid. Er worden slechts niet te vervullen verwachtingen gewekt.In den beginne was de Europese Economische Gemeenschap een economische
gemeenschap. Bij het uitgroeien van zes naar twaalf en van twaalf naar vijftien
bleek de toetreding van de landen op de zuidwest- en de zuidoostvleugel al
een forse krachtsinspanning te vergen. De verwachte toetreding van Centraal-Europese
staten zal voor de eerste pijler van de Europese Unie een nog veel grotere
inspanning vergen. Daarbij zullen vergaande prioriteitsstellingen met de daaruit
voortvloeiende aanpassingen van het budget vereist zijn. De parlementaire
fracties van mijn partij steunen deze uitbreiding en geven daarmee blijk van
hun Europese gezindheid. Wij zien echter geen reden voor een andere besluitvorming
dan op basis van de bestaande gekwalificeerde meerderheid. Wel zal er vóór
en tijdens de IGC hard gewerkt moeten worden aan de institutionele problematiek.Eventuele ontwikkelingen naar meerderheidsbesluitvorming moeten gepaard
gaan met vooruitgang op het gebied van democratische invloed
en controle. Het democratisch tekort is in theorie misschien wel afgenomen,
maar in de praktijk voelt de Europese burger nog lang niet dezelfde betrokkenheid
bij het Europese bestuur als bij het bestuur van zijn land. In verband met
het democratisch gehalte van de Europese Unie willen wij de duidelijke waarschuwing
laten horen dat wordt vastgehouden aan de toelatingscriteria die in 1993 in
Kopenhagen zijn geformuleerd. Een verwatering van de eisen, zoals het geval
is geweest bij de toelating van landen tot de Raad van Europa, mag zich niet
herhalen. Wil het kabinet bevorderen dat op dit punt even onverbiddelijk aan
de eisen wordt vastgehouden als wij dat ten aanzien van de EMU verwachten?Op het terrein van de buitenlandse politiek kunnen de belangen en inzichten
van de lidstaten sterk uiteenlopen. Meerderheidsbeslissingen waaraan de minderheid
gebonden zou zijn, zouden de cohesie onder te grote druk plaatsen. Zo nodig
kunnen de voorstemmers in een gelegenheidscoalitie hun doel nastreven. Geforceerd
streven naar eenheid zal leiden tot halfslachtige compromissen en achter de
feiten aanlopen.Voor de derde pijler kan ons land nauwelijks geloofwaardig meerderheidsbeslissingen
bepleiten. Wij gedogen alles, behalve inmenging in ons eigen gedoogbeleid.
Dit laatste, ter voorkoming van misverstand, is een constatering, niet een
door mijn fractie gewenste toestand. De wel gewenste toestand is een gebundelde
en gezamenlijke bestrijding van de grensoverschrijdende criminaliteit en de
fraude, alsmede harmonisatie van het vluchtelingen- en asielbeleid.Het verwijt van scepticisme is ongegrond, wanneer een partij totstandkoming
van de EMU en toetreding van Centraal-Europese landen steunt, maar gemotiveerd
kritisch is ten aanzien van werkgelegenheidspolitiek als voorwerp van zorg
van de Brusselse bureaucratie, de besluitvorming en het democratisch tekort.
De motor van de Europese politiek was en is nog steeds vooral de economie
en de ontplooiingsmogelijkheden voor het bedrijfsleven, niet de Europese bureaucratie.Voor een verdere doorbraak die wij wel zouden wensen, is er te weinig
steun van het Verenigd Koninkrijk. Voor een verdere doorbraak is een visie
nodig, die op dit ogenblik lijkt te ontbreken. Wij moeten vaststellen dat
staatslieden met een visie als Churchill, Monnet, Schuman en Audenauer ontbreken.
Een grote doorbraak is daarom niet te verwachten. Maar als de regeringsleiders
van deze tijd wel in staat blijken de EMU en de toetreding van de Centraal-Europese
landen tot stand te brengen met de daarvoor vereiste institutionele aanpassingen,
dan wordt er al zeer veel bereikt.Mijn fractie maakt zich ernstige zorgen over de situatie in Rusland. Een
president die geheel wordt afgeschermd en belastingen die niets opbrengen,
zodat het IMF betalingen opschort, brengen het land op de rand van de chaos.
Volgens ons is dit niet het moment om haast te maken met de uitbreiding van
de NAVO. Integendeel, onze discussie daarover leidt ertoe dat in Rusland de
belangstelling zich gaat richten op de externe veiligheid, terwijl de prioriteit
juist moet liggen bij de noodzakelijke economische hervormingen in dat land.
Wij zien wel het belang van uitbreiding van de Europese Unie en als sequeel
daarvan de veiligheidsdimensie, maar deze dient niet vooropgezet te worden.
Er lijkt op het eerste gezicht veel voor te zeggen dat wij ons niet door Rusland
de wet moeten laten voorschrijven, als soevereine staten als Tsjechië,
Polen en Hongarije zich bij de NAVO willen aansluiten en daar in beginsel
ook welkom zijn, maar wij moeten aan de andere kant de ogen niet sluiten voor
niet geheel onbegrijpelijke reacties die een dergelijke aansluiting in Rusland
kan oproepen. Het belangrijke Start-II-verdrag, dat voorziet in de verwijdering
van intercontinentale raketten met meer dan één kernkop, is
door de Doema nog steeds niet aanvaard. Rusland beschikt nog over een enorm
arsenaal van kernwapens en kan de kosten voor conventionele bewapening niet
meer opbrengen. Wij moeten oppassen voor onverwachte reacties van een beer
die zich bedreigd voelt. Wij vinden het bovendien verkeerd veiligheidsgaranties
te geven aan landen die nog niet in de solidariteit en de stabiliteit van
de Europese Unie zijn opgenomen. Wij waarschuwen tegen een proces van afglijden
naar beslissingen die in Europa bijna niemand wenst, maar waartegen te weinig
stelling wordt genomen. Het gaat in Europa om een proces waarin uiteindelijk
ook Rusland op enigerlei wijze een plaats moet vinden. Snelle uitbreiding
van de NAVO zal dat proces bemoeilijken, zowel voor Rusland, als voor de Baltische
landen en de Oekraïne, die als eerste de nadelige gevolgen van Russische
reacties zullen ondervinden en die niet bij de mogelijke aansluiting worden
betrokken. Ook in Amerika gaan nu stemmen op tegen overhaaste beslissingen.
Wij vragen de regering zich daarbij aan te sluiten. Wij vragen voorts om meer
urgentie voor de uitwerking van de strategische relatie tussen de Verenigde
Staten en Rusland en voor het bereiken van overeenstemming over de plaats
die Rusland in het internationale systeem moet gaan innemen. Als Rusland de
interne problemen oplost – wij moeten allemaal hopen dat dit gebeurt –
is de kans groot dat ook daar een economische reus ontstaat en deze keer niet
op lemen voeten. Wat vindt de minister-president van deze opvatting?Mijnheer de voorzitter! De hartverscheurende en explosieve situatie in
Centraal-Afrika geeft mij aanleiding tot enkele vragen en opmerkingen. Reeds
eerder, bij de behandeling van de begrotingen van Buitenlandse Zaken en voor
Ontwikkelingssamenwerking, in februari van dit jaar, sprak mijn fractie haar
grote zorgen uit over de situatie in Rwanda, Burundi en Zaïre. De minister
voor Ontwikkelingssamenwerking heeft zich toen somber uitgelaten over de mogelijkheden
tot verbetering, vooral omdat de bereidheid tot hulp bij de leden van de Veiligheidsraad
afwezig was. Hij stelde toen dat getracht zou moeten worden een internationale
interventiemacht op de been te brengen.Intussen blijkt er sedert februari niets tot stand te zijn gebracht. De
schaal van de problematiek is exponentieel toegenomen. Vorige week werd aan
een humanitaire missie van militairen gewerkt. Nu is er weer aarzeling, maar
zijn er ook berichten over een vredesmacht. Wij bepleiten bedachtzaamheid.
In Bosnië waren the good guys en the bad guys al niet van elkaar te onderscheiden.
In Midden-Afrika kunnen wij dat helemaal vergeten. Nu een militaire missie
onder auspiciën van de Verenigde Naties wellicht niet doorgaat, is het
 misschien mogelijk, de Organisatie van Afrikaanse Eenheid in
te schakelen, zoals minister Pronk een jaar geleden suggereerde. Wat denkt
de regering hiervan? Is het werkelijk onmogelijk om te voorkomen dat Midden-Afrika
wordt volgestopt met wapens waarvan toch bij voorbaat is te voorzien dat deze
worden gebruikt voor genocide of wat daar toch wel zeer dichtbij komt? Wordt
er ook gewerkt aan structurele plannen?Mijnheer de voorzitter! Ik kom te spreken over het binnenland. Het kabinet
heeft met de Troonrede van 1995 zelf het onderwerp armoede op de agenda geplaatst
en een rapport doen uitbrengen. De suggesties daarin gedaan, spreken mijn
fractie meer aan dan emotionele uitspraken die op gespannen voet staan met
de rechtsorde. Mijn fractie acht armoede als zodanig volstrekt in strijd met
hetgeen wij nastreven in onze sociale rechtsstaat. Al vanaf het eerste uur
af heeft mijn partij de sociale gerechtigheid als grondbeginsel op één
lijn gesteld met vrijheid en verantwoordelijkheid. Het ging bij de herzieningen
van het sociale stelsel toch om de houdbaarheid ervan, zo spreek ik de voorzitter
van deze Kamer na, die dat opmerkte ter gelegenheid van zijn erepromotie op
8 november jongstleden aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Als specifieke
uitkeringen die moeten voorkomen dat mensen in nood komen die langdurig op
een minimumuitkering zijn aangewezen, zo slecht bereikbaar zijn dat zij niet
ten goede komen aan hen voor wie zij zijn bestemd, dan is er iets grondig
mis. Het is goed dat de regering het initiatief heeft genomen, misstanden
te verhelpen. Het gaat bij de herziening van het stelsel ook om de "noodzakelijke
activerende werking", zoals het in "Werken aan zekerheid" wordt genoemd. Maar
dat geldt dan voor hen die te activeren zijn omdat er activiteiten zijn; die
activerende werking mag geen belemmering vormen voor hen die structureel op
een uitkering zijn aangewezen.In het verkiezingsprogramma van de VVD – en zelfs als punt 1 van
het kernprogramma – staat: wie een leven lang hard gewerkt heeft, heeft
recht op een AOW waaraan niet wordt geknaagd. En even verderop staat: de AOW
blijft intact. Mijn fractie juicht het derhalve toe dat het kabinet ertoe
heeft besloten, niet de rechthebbenden zelf te laten meebetalen aan hun eigen
AOW door een premieplicht op te leggen aan gepensioneerden. De principebeslissing
van het kabinet om dotaties te doen ten laste van de belastingopbrengst, vinden
wij onder de gegeven omstandigheden de meest aanvaardbare oplossing. Als de
Tweede Kamer daartoe een speciaal fonds wil, is ons dat wel.Mijnheer de voorzitter! Eén van de staatssecretarissen van Binnenlandse
Zaken lanceerde onlangs enige gedachten over deze Kamer. De heer Van Leeuwen
sprak er ook al over. Deze gedachten verdienen een kritisch onthaal. Er is
toch bijna niemand meer die niet goed raad weet met de Eerste Kamer. In 1983
is haar bestaansrecht met de algehele grondwetsherziening opnieuw bevestigd.
Wel kan de vraag rijzen of de veranderingen in de Grondwet van 1983, achteraf
bezien, wel alle zo gelukkig zijn. Problemen zijn er naar ons oordeel niet
met ons kiescollege. Voor overdracht van het recht, leden van de Eerste Kamer
te kiezen aan anderen dan de leden van provinciale staten, is dus geen aanleiding.
Zo'n voorstel draagt niet bij aan de oplossing van een niet bestaand probleem.Een probleem dat volgens sommigen wel met de grondwetsverandering van
1983 kan ontstaan, is de verkiezing van de Eerste Kamer ineens in plaats van
om de drie jaar voor de helft. Mijn fractie is zich ervan bewust dat ook onder
het regime van voor 1983 de Kamer vaak in haar geheel opnieuw werd verkozen;
dat als gevolg van de ontbinding van de Eerste Kamer bij grondwetswijzigingen,
die al jarenlang plachten samen te vallen met de periodieke ontbinding van
de Tweede Kamer. Het is een feit dat de Eerste Kamer, nadat zij na de statenverkiezingen
in haar geheel wordt gekozen, een actuelere samenstelling heeft dan de Tweede
Kamer en dus een actuelere, zij het ook indirecte indicatie geeft van de volkswil.
Wie dit een wezenlijk bezwaar vindt, zou moeten bevorderen dat deze Kamer
weer in twee gedeelten wordt verkozen, liefst om de drie jaar. Als staatssecretaris
Kohnstamm dat had voorgesteld, zou hij zich in het gezelschap hebben bevonden
van zijn partijgenoot Vis, die vanwege de verkiezing van de Eerste Kamer ineens
tegen de grondwetsverandering van 1983 stemde. Een grondwetsverandering met
dit doel zou op steun van mijn fractie kunnen rekenen, maar het voorstel ons
door de Tweede Kamer, welker corrector wij zijn, te laten benoemen, is vlees
noch vis.Evenmin kunnen op steun van mijn fractie rekenen voorstellen tot invoering
van een terugzendrecht. Als motief voor zo'n terugzendrecht wordt wel aangevoerd
dat een conflictenregeling ontbreekt, indien de Eerste Kamer niet of niet
zonder meer instemt met een door de Tweede Kamer aanvaard wetsvoorstel. Een
geschreven conflictenregeling ontbreekt in die zin dat de Eerste Kamer slechts
voor of tegen kan stemmen. Dat vraagt op zichzelf al om zelfbeperking. Tot
nog toe zijn heftige conflicten uitgebleven, kennelijk omdat deze Kamer de
wijsheid tot zelfbeperking heeft opgebracht. Het terugzendrecht lijkt dus
alweer op een oplossing voor een niet bestaand probleem. Voorzover dat probleem
zich wel heeft voorgedaan, bleek een novelle vaak een oplossing te bieden.
Ook met het afdwingen van een novelle is wijze zelfbeperking geboden. Zolang
deze Kamer in dat opzicht niet te veel van de regering of de Tweede Kamer
vraagt, is er niet van een probleem sprake dat om een constitutionele ingreep
vraagt.Mijnheer de voorzitter! Ik kondigde al aan dat ik nog iets zou zeggen
over de enquêtes, gehouden door de Tweede Kamer. Ik stel voorop dat
het voor het kabinet, dat nu eenmaal door de Tweede Kamer moet worden gecontroleerd,
niet mogelijk is om zich al te kritisch uit te laten over de wijze waarop
controle op zijn beleid wordt uitgeoefend. Een conflict met de Rekenkamer
is misschien al genoeg. Kritiek op de werkwijze van de Tweede Kamer is voor
het kabinet een hachelijke zaak. Als medeleden van de Staten-Generaal, die
nu eenmaal uit twee Kamers bestaan, acht mijn fractie zich wel vrij een waarschuwend
geluid te laten horen.Op zichzelf acht mijn fractie het juist dat in de jaren tachtig en negentig
het meest indringende controle- en onderzoekmiddel, de parlementaire enquête,
die na het onderzoek naar het tijdens de Tweede Wereldoorlog gevoerde kabinetsbeleid
in onbruik leek geraakt, weer actief wordt toegepast. Maar niet elk onderzocht
beleidsonderdeel rechtvaardigde naar onze mening het gebruik van dit uiterste
onderzoekmiddel. Kort voor het zomerreces werd zelfs van een
aantal onderwerpen tegelijk overwogen om er een parlementaire enquête
of een lichtere vorm van parlementair onderzoek aan te wijden: Srebrenica,
de ramp met het El Al-toestel in de Bijlmer, TCR, enzovoorts. Het gaat daarbij
zelfs om beleid dat bij wijze van spreken van dag tot dag door de Tweede Kamer
zelf was gecontroleerd. Mijn fractie bepleit enige terughoudendheid bij de
toepassing van dit middel en hoopt dat deze waarschuwing nog tijdig komt voordat
werkelijk tot een TCR-enquête wordt besloten.Een tweede punt van kritiek is de vergroving, mede geïnspireerd door
de media, die in dat opzicht steeds meer een zelfstandige actor worden in
het politieke krachtenveld, bij de beoordeling van het onderzochte beleid.
Zodra de rapportage in zicht is, spitst de discussie zich toe op de vraag
welke koppen er moeten rollen. Het lijkt nauwelijks meer te gaan om beoordeling
van het beleid, om de aanbevelingen het beleid te verbeteren. Neen, het gaat
om de publieke executie van de verantwoordelijke politici, gezagsdragers,
magistraten of ambtenaren. De media lijken net zo exclusief geïnteresseerd
in het excessieve fenomeen van de rollende koppen als de citoyennes die tijdens
de bloedigste periode van de Franse revolutie al breiende keken naar de executies
onder de guillotine.De Tweede Kamer eet gelukkig de soep niet zo heet als zij door sommige
media wordt opgediend, maar mijn fractie heeft niettemin kritiek op het feit
dat de IRT-enquête en het CTSV-onderzoek wel tot slachtoffers hebben
geleid, maar niet tot verbetering van het beleid. En om verbetering van het
beleid zou het toch begonnen moeten zijn, niet om de afrekeningen. In dit
verband is voor ernstige kritiek vatbaar dat de Tweede Kamer in de week waarin
het zomerreces begon wel de politieke verantwoordelijkheid uit het CTSV-rapport
wenste te lichten, maar intussen nog steeds geen tijd heeft gevonden voor
het trekken van beleidsmatige conclusies. Onderwijl moet de nieuwe staatssecretaris
wel zien, dat hij een college van toezicht formeert dat straks wel de toets
der kritiek kan doorstaan.Met de IRT-enquête is het iets anders gesteld, maar niet veel. Voorzover
er al beleidsmatige conclusies zijn getrokken, is daarvan nog weinig in de
praktijk gebracht. Ook het vervolgdebat over de IRT-enquête ging meer
over het achterwege blijven van bestraffing van magistraten en politiechefs,
dan over verbetering van het beleid bij de vervolging van de georganiseerde
misdaad. Wij vragen ons overigens af of gedwongen overplaatsingen zinvol zijn.
Aan verandering van ambtelijke functies en "roulement" door verschillende
ministeries zijn ook naar ons inzicht voordelen verbonden. Het verruimt de
blik, laat de samenhang tussen verschillende taken binnen de rijksdienst tot
haar recht komen, en gaat aldus verkokering tegen. Maar aan het in één
en dezelfde functie geografisch laten rouleren van politiechefs of leden van
het openbaar ministerie komen deze verdiensten niet toe. Deze carrousel heeft
meer iets van een stoelendans. Door het tevens laten meedoen van buitenstaanders,
zoals in Rotterdam – waar overigens alles vóór is –
zijn er bij die stoelendans stoelen te kort. Bij het spel geeft dat een komisch
effect, maar voor autoriteiten die aan deze ongewenste exercitie worden blootgesteld,
is het een uiterst pijnlijke vertoning. Dat komt de gezagshandhaving waarmee
deze autoriteiten zijn belast, niet ten goede. Ik bepleit dus het bieden van
iets meer weerstand tegen de bij sommigen levende wensen tot het tuchtigen
van hen die misschien tekort zijn geschoten.Bepleit ik dan dat alles bij het oude had moeten blijven? Geenszins. De
twee verantwoordelijke ministers zijn indertijd afgetreden. Weliswaar niet
omdat zij zelf inzagen dat zij hadden gefaald, maar omdat de één
zich te veel in zijn functioneren beknot zag en de ander door het aftreden
van de één niet kon aanblijven. Afgetreden zijn zij echter.
Zo ook de eerstverantwoordelijke procureur-generaal. Het falen van justitie
en politie was in de voornaamste plaats een falen van de hoogste leiding en
het ontbreken van centrale coördinatie bij de toepassing van nieuwe opsporingsmethoden,
waaraan onvoorziene en te grote risico's verbonden bleken te zijn. Het is
niet juist om de uitvoerders te straffen waar de hoogste leiding heeft gefaald.De VVD-fractie is ongelukkig met de procedures die bij benoemingen van
commissarissen van de koningin en burgemeesters worden gevolgd. Niet met de
uitkomsten, maar met de talrijke persoonsbeschadigingen die het gevolg zijn
geweest van de hybride mengvorm van kiezen en benoemen. Er moet een keuze
worden gemaakt en niet geprobeerd worden elementen van het kiezen te combineren
met de voordelen van benoeming. Er zijn dan alleen maar verliezers. De verliezers
zijn in de eerste plaats de uitgelekte kandidaten die niet zijn benoemd. Verliezer
is ook de kandidaat die wél is benoemd, omdat de uitgelekte verliezenden
traditioneel de underdogsympathie verwerven. Ook de minister van Binnenlandse
Zaken is verliezer. Of hij deed niet anders dan wat de meerderheid hem dicteerde
en had dus geen eigen beleid óf hij week af van de meerderheid en handelde
dus ondemocratisch. Er is alles voor te zeggen om de hybride procedure ten
spoedigste af te schaffen en niet terug te vallen op wat de Tweede Kamer vóór
Gelderland, 's-Gravenhage, Flevoland en Groningen nog meende dat in overeenstemming
was met de opvatting van de dag. Het is de plicht van de regering om bij de
benoeming van commissarissen van de koningin en burgemeesters van grote steden
de politieke verhoudingen in het land mede in de overwegingen te betrekken.
Dat is alleen maar mogelijk bij benoemingen van commissarissen van de koningin
en burgemeesters. Bij verkiezing is die sturing niet mogelijk. Wellicht is
dat een van de redenen waarom voor verkiezingen in ons land nooit een meerderheid
is gevonden. Wij willen nu eenmaal evenwicht, checks and balances. Er is wél
ruimte voor het laten maken van een profielschets en om daarmee rekening te
houden. Als echter de inspraak van vertrouwenscommissies doorslaggevend zou
zijn, zou het theoretisch zeer wel denkbaar zijn geweest dat de nieuwe commissarissen
van de koningin in Groningen, Flevoland en Gelderland allen van dezelfde politieke
kleur zouden zijn geweest en de burgemeester van Den Haag weer van dezelfde
politieke kleur als die van Amsterdam en Rotterdam. Een dergelijke concentratie
bij één politieke stroming wordt in ons land in het algemeen
niet als wenselijk ervaren. Bij een zuivere benoemingsprocedure, gebaseerd
op het grondwettelijke systeem, levert die verdeling, mits de kwaliteit onder
de gegadigden voldoet, geen probleem op. Met het verlenen van
aanbevelingsrechten aan provinciale staten en gemeenteraden komen de moeilijkheden
en de frustraties. Geheimhouding is niet verzekerd. Het volgen van de voordrachten
evenmin. Schijnbevoegdheden in de vorm van sollicitatiegesprekken en onverbindende
voordrachten, dienen naar het oordeel van mijn fractie dan ook achterwege
te blijven. Voor een profielschets is wel ruimte.Ik kom nu op het punt van koninklijke onderscheidingen. Bij het afscheid
van de president van de Hoge Raad zag de minister van Justitie zich genoodzaakt,
deze "onderdaan" – want, zo zei zij, ook de president van het hoogste
rechtscollege is een onderdaan – namens de staat te eren met een replica
van het beeld van Justitia. Wat is er toch mis met de hoogste functionarissen
bij openbaar bestuur en rechtspraak en in het bedrijfsleven, dat zij niet
meer in aanmerking komen, kunnen komen, lijkt het, voor een koninklijke onderscheiding?
Is die echt alleen maar weggelegd voor eenmalige topprestaties en verder voor
aftredende Kamerleden en ministers en niet meer voor een levenslang of geruime
tijd volgehouden prestatie op topniveau? Ieder ministerie zijn eigen onderscheiding,
dat was toch ook niet de bedoeling van de herziening van het decoratiestelsel.
Als de minister van Justitie van oordeel was dat de president van de Hoge
Raad bij zijn aftreden een onderscheiding verdiende, was het passender geweest
dat hem een koninklijke onderscheiding was verleend, dan een replica van een
lelijk beeld. Koninklijke onderscheidingen worden verleend bij koninklijk
besluit. Daarvoor geldt de ministeriële verantwoordelijkheid. Die verantwoordelijkheid
geldt zowel voor de beslissing tot toekenning, als voor de beslissing tot
niet-toekenning. Met andere woorden, de niet-toekenning van een koninklijke
onderscheiding bij het vertrek van commissarissen van de koningin en van de
president van de Hoge Raad is een rechtstreeks aan de minister, respectievelijk
de ministerraad toe te rekenen daad.De heer Schuyer (D66):Ik kan een heel eind meegaan met de opmerkingen van de heer Korthals Altes
over de onderscheidingen, maar het voorbeeld is uiterst ongelukkig, omdat
naar mijn informatie de betrokkene al de hoogste onderscheiding van de Koningin
heeft gehad.De heer Korthals Altes (VVD):Dan is die informatie niet juist. De hoogste onderscheiding is, voorzover
ik weet, nimmer aan de president van de Hoge Raad toegekend. Hij heeft, meen
ik, de bij aftreden gebruikelijke onderscheiding van Commandeur in de orde
van de Nederlandse leeuw niet ontvangen.Met de herziening van het decoratiestelsel werd door de meesten niet meer
beoogd dan een modernisering op het onderdeel van de medailles en het opheffen
van het te ver gaande automatisme bij het onderscheiden van ambtenaren. Het
niet langer onderscheiden van vooraanstaande Nederlanders in of buiten de
overheidsdienst heeft niemand beoogd. Zonder in blind automatisme te vervallen,
had van de door mij genoemde overheidsfunctionarissen nagegaan moeten worden
of ze voor de erkenning door een koninklijke onderscheiding in aanmerking
kwamen. Er is dan geen zinnige reden te bedenken waarom dat niet had gemoeten.
Dat geldt, afhankelijk van hun verdiensten, ook voor lagere functionarissen,
binnen en buiten de overheidsdienst. Als het kabinet werkelijk meent dat de
algemene maatregel van bestuur van 10 mei 1995 daartoe niet de mogelijkheid
biedt, verzoekt mijn fractie het kabinet niet lang te evalueren en spoedig
met een herziening te komen.Voorzitter! Alvorens iets te zeggen over het te voeren regeringsbeleid
in de resterende kabinetsperiode, wil ik een enkele opmerking maken over de
discussie die in mijn partij wordt gevoerd en ook in deze Kamer aandacht heeft
getrokken, over wat wel is genoemd de moraliserende overheid. De discussies
die daarover zijn gevoerd, onder de benaming "moraliserende overheid", klinken
als zodanig ook mij wat vreemd in de oren en hebben hier tot vragen geleid.
Het lijkt nu het moment daar kort op in te gaan. Ik wil ingaan op het morele
fundament van mijn partij.Het begrip moraliseren, en daarom klinkt het sommigen vreemd in de oren,
wordt meestal vereenzelvigd met het houden van een zedenpreek. Het heeft daarom
een klank die niet licht met die van het liberalisme in verband gebracht wordt.
Het betekent echter ook zedelijk verheffen. In België is een moralist
zelfs een humanistisch geestelijk verzorger!Het liberalisme heeft van oudsher wel degelijk grote waarde gehecht aan
normen die door de samenleving worden geëerbiedigd op grond van de zedelijke
waarden die aan die normen ten grondslag liggen. De mede door liberalen tot
stand gebrachte wetgeving stelt normen en is gebaseerd op die geestelijke
waarden. Het liberalisme is een geestelijke en politieke stroming die is ontstaan
in een samenleving die werd beheerst door een christelijk-humanistische levensovertuiging.Oud formuleerde dat in het eerste beginselprogram van de VVD, nu bijna
50 jaar geleden, aldus, dat de partij diep overtuigd is dat de grondslagen
der Nederlandse beschaving wortelen in het christendom en dat de VVD ervan
doordrongen is dat het bovenal de christelijke geest is die ons volk de waarde
van de vrijheid van de mens en zijn verantwoordelijkheid heeft doen beseffen.
Na vijftien jaar vond de partij de tijd rijp voor een herziening van het beginselprogramma.
Toen Oud, na de vloer te hebben aangeveegd met het eerst concept voor dat
nieuwe beginselprogram bij de verdere beraadslagingen werd betrokken, betrok
hij de Erasmiaanse geest bij het zedelijk fundament van de Nederlandse samenleving.
De desbetreffende passage met verwijzingen naar Willem de Zwijger, de losmaking
uit het Bourgondisch staatsverband met de Akte van verlating was echter niet
bestand tegen de tijdgeest van inmiddels 1965.Er volgde in een tweede beginselprogramma een korte verwijzing naar de
geest van het christendom en humanisme. Deze verwijzing verdween, na wederom
vijftien jaar, in de beginselverklaring van 1981, niet alleen omdat wij toen
misschien wat oppervlakkiger waren en de afkeer van de verzuiling een rol
speelde, maar naar mijn mening vooral omdat de waarde van christendom en humanisme
waarvan de zedelijke opvattingen in onze samenleving waren doortrokken, als
vanzelfsprekend werden aangenomen.In dat opzicht is het aanzien van onze samenleving, na wederom vijftien
jaar, drastisch veranderd. Wij leven niet meer in een samenleving die
in haar geheel wordt beheerst door de waarde van het christendom en het in
diezelfde bedding ontstane humanisme, ondanks alle verschillen en verdeeldheid
die het christendom mede hebben gekenmerkt en nog kenmerken.Adam Smith, Oud en Geertsema ontwikkelden hun politieke beginselen in
een qua godsdienstige en zedelijke opvatting nog tamelijk homogene samenleving.
De discussie die de VVD in het afgelopen jaar is aangegaan, sluit aan bij
het feit dat die homogeniteit er niet meer is. Naast de politieke pluriformiteit
en de christelijke pluriformiteit kent onze samenleving nu andere zedenleren.
Daarom kunnen politieke partijen niet meer volstaan met te refereren aan een
algemeen erkende zedenleer. Zij moeten nu zelf antwoord geven. Daarmee is
mijn partij bezig.Voor de resterende kabinetsperiode zouden misschien doelstellingen kunnen
zijn opgesteld. Een groot aantal doelstellingen van het regeerakkoord is intussen
verwezenlijkt. Een voorstel van mijn geestverwant Bolkestein om te trachten,
overeenstemming te verkrijgen over te voeren beleid in het verlengde van het
regeerakkoord, kreeg echter onvoldoende steun. Nu geef ik graag toe dat het
onder de druk van de noodzaak, een kabinet te formeren gemakkelijker is, na
geven en nemen een akkoord te bereiken over controversiële kwesties dan
wanneer die druk er niet is. Toch zou het getuigd hebben van een verfrissende
aanpak, wanneer over zo'n vervolgbeleid was gesproken. Nu dat niet het geval
is geweest, zal het kabinet in onversneden dualisme met de Staten-Generaal
zelf dat vervolgbeleid moeten ontwikkelen. Er is genoeg te doen! Ik noem de
grote infrastructurele werken en de criminaliteitsbestrijding.Ook mijn fractie acht de beslissing van het kabinet, de HSL door en onder
het Groene Hart van Holland te laten lopen in een zo kort en zo recht mogelijke
lijn van Schiphol naar Rotterdam de meest juiste. Als aan de bewoners van
Leiderdorp en Leidschendam met het Bostracé als inzet alsnog inspraak
wordt gegeven die anderen reeds gehad hebben op basis van het A1-tracé,
zal de uitkomst waarschijnlijk zijn dat de bezwaren tegen het Bostracé
de bezwaren tegen het kabinetsvoorstel verre overtreffen.Wat doet de Tweede Kamer dan? Ik stel die vraag niet om daar een antwoord
van de regering op te krijgen, want zij is retorisch bedoeld. Ik stel deze
vraag om aan te geven dat wij volledig blijven vastlopen in protesten en bezwaarprocedures,
terwijl elders in Europa de burgers wel snel, veilig en voordelig, zelfs supersnel,
per trein worden vervoerd. Vanuit Brussel kunnen zij in twee uur naar Parijs
en het Ruhrgebied en in drie uur naar Londen. Wie echter in Brussel in een
trein stapt die in noordelijke richting gaat, mag blij zijn als hij na twee
uur bijna in Rotterdam is. Amsterdam is dan nog ruim een uur verder, terwijl
de afstand Brussel-Parijs ongeveer anderhalf maal zo lang is als die van Brussel
naar Amsterdam. Intussen neemt de reiziger zijn of haar toevlucht tot de auto
of het vliegtuig en verstopt aldus de weg en belast het milieu.De besluitvorming op kabinetsniveau heeft al veel te lang geduurd, onder
voorafgaande kabinetten en het huidige, terwijl voortvarendheid was geboden.
Dat geldt ook voor het vliegveld Beek. Het regeerakkoord is duidelijk over
de HSL, zowel over de HSL als zodanig als over het tracé.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! De heer Korthals Altes sprak over het vliegveld Beek. Ik ben
eigenlijk benieuwd of hij inhoudelijk zal ingaan op die beslissing over vliegveld
Beek. Ik wijs bijvoorbeeld op de reactie van het provinciebestuur en op het
feit dat het bedrijfsleven wil stoppen met zijn investeringen en dat de chartermaatschappijen
niet meer zullen vliegen op Beek. De heer Korthals Altes heeft nu één
zin over het vliegveld Beek uitgesproken. Ik kan niet helemaal interpreteren
of hij het nu heeft over de beslissing die genomen is of over de voortvarendheid.
Ik hoor dus ook graag de inhoudelijke mening van zijn fractie hierover.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik had het over het gebrek aan voortvarendheid
bij deze beslissingen. Ik had het niet over de beslissing inzake het vliegveld
Beek, omdat de Tweede Kamer daar nog over moet spreken. Ik heb het nu over
de HSL waar de Tweede Kamer al over gesproken heeft. Zij is er overigens gelukkig
nog niet over uitgepraat. Ik wees erop dat het regeerakkoord duidelijk is
over de HSL, zowel over de HSL als zodanig als over het tracé. De argumenten
van twee regeringspartijen om af te wijken, geven hun niet de vrijheid om
af te wijken als niet eenstemmig wordt besloten, van het regeerakkoord af
te wijken. Er is juist een akkoord gesloten om te voorkomen dat, als een of
meer regeringspartijen bij nader inzien iets anders willen, zij dat andere
van de regering kunnen verlangen. Alleen wanneer de drie regeringspartijen
en het kabinet het over de afwijking eens zijn, is zo'n afwijking toelaatbaar.
Anders ondergraaft men het fundament van de coalitie en het kabinet. Er is
dus weinig aanleiding voor de hoge toon van de heren Wallage en Wolffensperger
als het gaat over een niet in het regeerakkoord voorziene verhoging van de
tabaksaccijns en een wel in het regeerakkoord voorzien voorbehoud bij de verhoging
van de benzineaccijns.Toen het ging om hoogstnoodzakelijke maar niet populaire ingrepen in de
sociale zekerheid, hebben beide VVD-fracties het kabinet gesteund en zich
loyale en betrouwbare coalitiepartners betoond. Dat is gebeurd in de overtuiging
dat ook de andere coalitiepartners betrouwbaar zouden blijken, ook als de
verleiding groot was om van de overeengekomen lijn af te wijken.Mijn fractie wenst bespoediging van besluiten over grote infrastructurele
werken, zowel bij de interne besluitvorming in het kabinet als bij de uitvoering.
Kort na de ramp van 1953 volgden een Deltawet en een Deltaschadewet. Na de
dreigende overstromingen van de rivierdijken in 1995 volgde de Deltawet grote
rivieren. Toen was slagvaardigheid troef. Nu beginnen wij met vertraging en
is slagvaardigheid ver te zoeken. Wij sluiten ons daarom aan bij de wens,
dat in dit soort gevallen bij speciale projectwet knopen worden doorgehakt.
Misschien kan de regering ons morgen verheugen met een positieve reactie op
de motie-Hofstra/Te Veldhuis/Ten Hoopen/Jeekel/Van den Berg.Een tweede punt voor de toekomst is de criminaliteitsbestrijding. Bij
de vaststelling van de gemeentebegrotingen voor 1997 is in opvallend veel
gemeenteraden gesproken over de onveiligheid en de onveiligheidsgevoelens
van de burgers. Meer politie op straat laat op zich wachten.
En weer zijn er de verontrustende berichten dat het geld voor extra politiepersoneel
niet voor dat doel wordt gebruikt, maar voor automatisering en andere materiële
voorzieningen. Sinds meer dan vijftien jaar worden de gelden die door de Staten-Generaal
worden gevoteerd voor uitbreiding van de politiesterkte onder het motto "kop
of munt" door de korpsbeheerders omgezet in materiële uitgaven. De VVD
is voorstander van autonomie, maar als de Staten-Generaal besluiten om gelden
te voteren voor personeelsuitbreiding behoort de korpsbeheerder niet de vrijheid
te hebben om die gelden voor een ander doel aan te wenden dan waarvoor zij
zijn gevoteerd, laat staan dat daarop door het ministerie van Binnenlandse
Zaken zelf wordt aangedrongen. Dit moet juist alles op alles zetten, zodat
ten minste die 1000 politiemensen nog voor het einde van deze kabinetsperiode
op straat komen.Justitie moet veel prestige en verloren terrein herwinnen. Mijn fractie
is uitermate bezorgd over hetgeen zich binnen het ministerie van Justitie
en in de relatie tussen de minister en het openbaar ministerie afspeelt. Discussies
over de relatie minister-OM zijn er al vele jaren. Zij werden tot nu toe meestal
gekenmerkt door een zeker abstractieniveau en waren voor de praktijk niet
zo vreselijk zinvol. Nu heeft de discussie een grimmig karakter gekregen.
Anders dan bij een meerderheid in de Tweede Kamer het geval lijkt te zijn,
trekt mijn fractie ernstig in twijfel of de minister wel gelijk heeft met
haar opvatting dat de leden van het openbaar ministerie net als alle andere
ambtenaren bij hun ambtsvervulling de aanwijzingen van de minister behoren
op te volgen.In artikel 117, eerste lid, van de Grondwet wordt algemeen gelezen dat
leden van het openbaar ministerie behoren tot de rechterlijke macht. Zij hebben
een andere positie dan de met rechtspraak belaste leden van de rechterlijke
macht. Deze laatsten zijn onafhankelijk en worden daarom voor het leven benoemd.
De leden van het openbaar ministerie, behoudens de procureur-generaal bij
de Hoge Raad, worden niet voor het leven benoemd, maar worden daardoor nog
niet gelijk aan ambtenaren van Rijkswaterstaat of andere ambtenaren van de
uitvoerende macht, zoals de immigratie- en naturalisatiedienst of het gevangeniswezen.
Als dat wel het geval was, zou artikel 5 van de Wet op de rechterlijke organisatie
overbodig zijn. Dit artikel bepaalt dat ambtenaren bij het openbaar ministerie
verplicht zijn om de bevelen na te komen die hun in hun ambtsbetrekking door
de daartoe bevoegde macht, vanwege de Koning, zullen worden gegeven. Sedert
1841 is deze tekst niet meer gewijzigd.Deze in de wet neergelegde aanwijzingsbevoegdheid is een bijzondere, die
afwijkt van de gewone ondergeschiktheid van ambtenaren van de uitvoerende
macht aan de minister. Deze aanwijzingsbevoegdheid geldt alleen wanneer er
voor de minister van Justitie aanleiding is om zijn politieke verantwoordelijkheid
te activeren. Uiteraard is de minister ook verantwoordelijk wanneer hij nalaat
om een aanwijzing te geven juist als het geven van een aanwijzing geboden
was geweest. In de overige gevallen opereert het openbaar ministerie zonder
last van of ruggespraak met de politieke leiding van het departement. Dat
brengt de scheiding van machten nu eenmaal met zich.Openbaar ministerie en politie hebben bij de opsporing van georganiseerde
misdaad bij de handel en distributie van verdovende middelen op een aantal
onderdelen gefaald. Ik zei het al: het ging om nieuw en onontgonnen terrein
en met gebruikmaking van middelen die wezensvreemd zijn aan politie en magistratuur.
Om dat falen zijn de betrokkenen door de parlementaire enquête hard
gevallen.Mijn fractie heeft wel begrip voor het terughoudend optreden van de ministers,
maar waar het aan ontbreekt is een doelgericht streven van de ministers om
bij het openbaar ministerie en de politie het vertrouwen te herstellen. Alleen
met een loyaal openbaar ministerie en een loyale politie, die ervan overtuigd
zijn dat hun minister achter de individuele ambtenaar staat, kunnen opsporing
en vervolging weer de toewijding en de inzet krijgen die zij nodig hebben
om de ongelijke en meedogenloze strijd tegen de georganiseerde misdaad adequaat
te voeren. De openlijke conflicten tussen minister en openbaar ministerie
verhinderen het herstel van gezag, vertrouwen en loyaliteit. Wij maken ons
ernstige zorgen dat de minister van Justitie op de verkeerde weg is.Een specifieke eigenaardigheid van het Nederlandse handhavingsbeleid is
de grote geneigdheid om een beroep te doen op het opportuniteitsbeginsel bij
de vervolging en op grote schaal overtreding van regels en wetten te gedogen.
Het opportuniteitsbeginsel heeft betrekking op individuele gevallen, niet
op categorieën van misdrijven en overtredingen. Het is dus geen rechtvaardiging
voor het gedogen van categorieën van overtreding en misdrijven.Gedogen wordt ten onrechte in verband gebracht met tolerantie of verdraagzaamheid,
vooral als het om verdovende middelen gaat. Tolerantie en verdraagzaamheid
zijn van oudsher liberale deugden. Te liberaal, te verdraagzaam, te tolerant
bestaat dus in beginsel net zo min als te deugdzaam. De neiging om te gedogen
heeft dan ook niets te maken met verdraagzaamheid maar alles met toegeeflijkheid.
Tolerantie is een deugd, toegeeflijkheid een zwakte, een karakterzwakte, en
is daarom afkeurenswaardig.Wij zullen ons bovendien moeten realiseren dat het blijven gedogen van
wat elders in de Europese Unie niet wordt geaccepteerd, leidt tot een toestroom
naar ons land van activiteiten, die hier door de burgers als een bedreiging
van hun veiligheid worden ervaren.De waarschuwingen aan het adres van de minister van Justitie die ik zojuist
liet horen, zijn bepaald niet karakteristiek voor het kabinet als geheel.
Integendeel. Wij roepen het kabinet en ook de minister van Justitie op om
met voortvarendheid bij de grote infrastructurele werken zoals de HSL, de
Betuwelijn en Beek, en bij het veiligheids- en rechtshandhavingsbeleid met
meer voortvarendheid door te gaan, het regeerakkoord verder uit te voeren
en in de geest daarvan nieuw beleid te ontwikkelen. De huidige coalitie, hoe
weinig zij ook in ideologisch opzicht samenhang vertoont, heeft wel aangetoond
verstarde verhoudingen te kunnen doorbreken en nieuwe perspectieven te kunnen
openen.Of deze coalitie verdere toekomst heeft, hangt van haar daadkracht af.
Wat ons betreft toont zij die daadkracht en wordt op grond daarvan de samenwerking
voortgezet. Zolang mijn fractie de overtui ging heeft dat met
een zekere mate van homogeniteit gestreefd wordt naar het vinden van pragmatische
en adequate oplossingen van de problemen waarvoor onze samenleving staat,
nationaal en internationaal, zal zij haar steun geven aan het beleid; tijdens
deze kabinetsperiode en, indien daarover overeenstemming wordt bereikt tussen
de nu regerende partijen, ook daarna. Tegelijkertijd sluit de VVD geen enkele
relevante democratische stroming uit, mits deze stroming opgewassen blijkt
tegen de moeilijkheden die het dragen van verantwoordelijkheid vandaag en
morgen met zich brengt.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Het gaat goed in Nederland. Zelden heeft een kabinet met zoveel
gemak, kwinkslagen en vrolijkheid een begroting gemaakt en met hoog geheven
armen aan het volk gepresenteerd. De euforie kon niet op. Halverwege de rit
zijn de doelen al gehaald. Nederland is hard op weg het Ajax van Europa te
worden: "We are the champions!" Godenzoon Zalm heft het mythische symbool
van hedendaags succes, het diplomatenkoffertje, in 's lands arena, waarna
het merendeel van de volksvertegenwoordiging in jubelende aanbidding neerzijgt.Eén ding bevalt mij zeer aan dit kabinet, namelijk de bedrijfscultuur.
Ter vermijding van voor de hand liggend misverstand: ik bedoel dit niet ironisch.
De presentatie van dit kabinet is verfrissend, de omgangsvormen zijn plezierig,
de communicatie is open en direct, men staat voor wat men kiest en gaat, uitzonderingen
daargelaten, politieke discussies niet uit de weg. Ik vind dat winst en hecht
eraan dat eens duidelijk te zeggen.Voorzitter! Na deze blijmakende opmaat wil ik mijn bijdrage vandaag beginnen
met de opening van de laatste algemene beschouwingen van fractievoorzitter
W. Kok, gehouden op 11 oktober 1988. Ik citeer: "Mijnheer de voorzitter! Het
kabinet verkeerde bij het aanbieden van de Rijksbegroting 1989 in een optimistische
stemming. Op het eerste gezicht was dat niet onbegrijpelijk, want de wereldeconomie
ontwikkelt zich inderdaad gunstiger dan een jaar geleden werd verwacht en
Nederland pikt daar als gevolg van een sterke concurrentiepositie een graantje
van mee. Op het tweede en derde gezicht blijft het toch de vraag waarom de
gunstige ontwikkeling van de economie zich niet vertaalt in een daling van
de werkloosheid en waarom niet alle Nederlanders in gelijke mate van de groeiende
welvaart mogen profiteren. Wat hebben groei- en productiecijfers ons eigenlijk
te zeggen?", vroeg de heer Kok."Zij geven geen inzicht in de verdeling van de welvaart. Zij vertellen
ons niet of onze economische structuur, onze onderwijsvoorzieningen voldoende
en tijdig worden gemoderniseerd. Kostbare, maar moeilijk te meten aanslagen
op het milieu worden niet ingeboekt. Onderdelen van de huidige groei zullen
later zeer kostbaar blijken als de schade aan natuur en milieu weer moet worden
hersteld, als herstel tenminste mogelijk is (...) De kwaliteit van een welvarende
samenleving hoort evenzeer te worden gemeten aan de mate waarin zorg wordt
verleend aan mensen die zorg behoeven (...) Bij de beoordeling van de begroting
voor volgend jaar laat zich de vraag stellen of het kabinetsbeleid in voldoende
mate van het besef van de wezenlijke vragen is doortrokken." Tot zover de
heer Kok. Voorzitter! Ik had het nauwelijks beter kunnen zeggen. De vraag
is nu wat of wie er veranderd is en waarom. Ik ben buitengewoon benieuwd naar
het antwoord.Het gaat heel goed in Nederland. Werkend en zeker tweeverdienend Nederland
heeft het materieel nog nooit zo goed gehad als nu. Voor steeds meer mensen
wordt van alles bereikbaar waar ze tien jaar geleden alleen maar van konden
dromen. Of dat ons gelukkiger maakt, daar kom ik straks nog op terug. Bezit
en rijkdom groeien explosief. In twee jaar tijd is het aantal miljonairs met
20% gestegen en op de effectenbeurs staan de particuliere beleggers te dringen.
In dit land van overvloed is er echter één dissonant: in 22.000
huishoudens is er te weinig geld om elke dag te eten, in 43.000 huishoudens
kan een dagelijkse warme maaltijd er niet af en in 576.000 huishoudens is
te weinig geld om zich voldoende, laat staan een beetje behoorlijk, te kleden.
Tien jaar geleden was een dakloze zwerver in het straatbeeld van Nederland
een zeldzaamheid. Nu overkomt het ons, voorbijgangers, regelmatig dat wij
er zonder om te zien omheen lopen. Vooruitgang gespiegeld in een al 2000 jaar
oud beeld.Het gaat heel goed in Nederland. Minister Melkert was op zijn armoedeconferentie
in Zwolle zeer tevreden over de grote aandacht die er de afgelopen maanden
is ontstaan rond het thema "armoede in Nederland". Door zijn persoonlijk ingrijpen
is er zelfs een speciale afdeling geformeerd op het departement die zich bezighoudt
met armoede. Het is natuurlijk heel fijn dat het probleem nu eindelijk, weliswaar
jaren te laat, wordt erkend, beschreven, gerapporteerd, in statistieken uitgedrukt
en geanalyseerd. Maar het onderwerp van al die aandacht, de verarmde Nederlander,
is daar tot nu toe niets mee opgeschoten. Piet Leenders in De Groene analyseerde
het scherp. Je hebt armoede als verschijnsel en je hebt arme mensen. Dat is
niet hetzelfde. Met het eerste weet de politiek inmiddels wel raad. Een nota
biedt altijd uitkomst en als de minister ook nog een "armoedemonitor" in het
vooruitzicht stelt, verdwijnt het ongemak misschien weer snel in de tevredenheid
van het paarse pluche.Ook de minister-president maakt zich zorgen. Natuurlijk zegt deze sobere
sociaal-democraat dat er, ondanks de spectaculaire macro-economische successen,
geen reden is tot zelfgenoegzaamheid, ja, dat hij zelfs gemengde gevoelens
heeft over de bereikte resultaten. Als oorzaak daarvan ziet hij "dat de beleving
van de burgers vaak een andere is dan van politici die bijvoorbeeld het regeerakkoord
als referentiekader nemen. Veel belangrijker dan dat is hoe mensen in hun
dagelijkse werkelijkheid de zaak beleven." Dit is een citaat. Dodelijker dan
de minister-president kan ik het niet zeggen. Kennelijk gaat een regeerakkoord
niet over de dagelijkse werkelijkheid van veel mensen in dit land. Erger nog,
die verslechterde dagelijkse werkelijkheid vormt ook geen reden om dat regeerakkoord
hier en daar substantieel bij te stellen. Want dan ontstaat er gedonder in
de beleving van de coalitiesteunende politici.Kernpunt in deze discussie behoort natuurlijk te zijn dat armoede niet
uit de lucht komt vallen, maar dat mensen arm gemaakt worden door de keuzen
die de meerderheid hier maakt. Armoede is in veel gevallen
gewoon hetzelfde als gebrek aan geld. Dat gebrek is in deze zaal veroorzaakt.
De laatste vijftien jaar zijn mensen met een uitkering in vergelijking met
modaal circa 20% achterop geraakt. Daar kwam nog een onevenredige stijging
van de woonlasten overheen. Gevolg: verarming, financieel vastlopen, schulden.
Natuurlijk zal de minister-president morgen in zijn antwoord wel breed uitmeten
dat meer dan 100.000 banen erbij, het terugdringen van het financieringstekort,
het voor het eerst sinds jaren dalen van het aantal uitkeringsgerechtigden
en het verbreden van het draagvlak voor de sociale zekerheid, sociaal beleid
van de bovenste plank is. Ik geef het kabinet graag de credits voor deze resultaten,
maar de premier maakt een denkfout, als hij deze mooie cijfers kwalificeert
als sociaal beleid. In 1988 zag hij het beter. Goede economische resultaten
zijn belangrijke voorwaarden om sociaal beleid te kunnen voeren. Nu die randvoorwaarden
zijn gerealiseerd, komt het erop aan of en hoe aan dat sociaal beleid concreet
vorm wordt gegeven. Het huiswerk begint pas. Daar wringt ook de schoen. De
armoedediscussie heeft tot nu toe geen voorstellen opgeleverd om de uitkering
voor mensen die langdurig in de bijstand zitten, voor moeders in de bijstand
met schoolgaande kinderen, voor mensen die meer dan 40% van hun netto inkomen
verwonen, voor ouderen met alleen AOW substantieel te verbeteren. Ook het
niet gebruiken van de bijzondere bijstand en het niet aanvragen van kwijtschelding
van gemeentelijke belastingen worden onvoldoende aangepakt. Bij deze punten
wentelt het Rijk de pijn trouwens af op de gemeenten.Het gaat goed in Nederland. De PvdA-commissie die onder voorzitterschap
van Karin Adelmund de nota "Sociale zekerheid bij de tijd" heeft geschreven
waarschuwt voor de onbedoelde en ongewenste effecten van de privatisering
van de sociale zekerheid. Zulke ingrepen zijn zo gevaarlijk omdat ze moeilijk
zijn terug te draaien. Je gelooft je ogen niet. Wie was ook al weer de woordvoerster
die namens de PvdA de Ziektewet heeft afgeschaft? Wie is op dit moment, omdat
het regeerakkoord zulks vraagt, bezig de WAO gedeeltelijk te privatiseren?
Ik ben trouwens verre van vrolijk geworden van die nota, al was het maar omdat
er met geen woord gerept wordt over wat de huidige uitkeringsgerechtigden
nu beter worden van de social miles en die vage participatieplannen. Laat
staan dat er een budget bij wordt gegeven. De drogredenering die de PvdA-commissie
hierover heeft bedacht, wordt door Kees Tamboer in het Parool terecht te kijk
gezet. Ik citeer: "Er is in de afgelopen jaren flink bezuinigd. Daardoor is
het aandeel van de sociale zekerheid op het nationale inkomen minder geworden.
Dat maakt het mogelijk om nu weer te investeren in de sociale infrastructuur.
Je kunt het ook zo zeggen: ouders met opgroeiende kinderen hebben 1,5 mld.
aan kinderbijslag ingeleverd. Nabestaanden van overleden kostwinners en arbeidsongeschikte
werknemers zijn ongeveer hetzelfde bedrag kwijtgeraakt, maar hun offer is
niet voor niets geweest. Karin Adelmund gaat dat geld in de volgende kabinetsperiode
weer uitdelen." Let maar op: de PvdA gaat met prachtige sociale plannen de
volgende verkiezingen in, maar vertelt er niet bij dat dit nieuwe sociale
gezicht betaald is uit sinds 1989 mede door de PvdA veroorzaakte armoede.
Soms is politiek een weinig verheffend schouwspel.Het gaat heel goed in Nederland. Een paar weken nadat de FNV besloten
had de maatschappijhervorming af te schaffen en zich te concentreren op de
directe belangenbehartiging – ook de vakbonden ontkomen kennelijk niet
aan de tijdgeest van het consumentisme – organiseert diezelfde vakbond
een telefoondag over de Ziektewet. In een persconferentie verklaart de heer
Stekelenburg dat uit de reacties opgemaakt moet worden, dat de politiek de
effecten van de wijzigingen in de Ziektewet grotelijks heeft onderschat en
dat er gerepareerd moet worden. Een tamelijk onzorgvuldige analyse. De FNV-voorzitter
kan beter weten. Toen de Ziektewet hier werd behandeld, zat hij daar boven
op de tribune. Alles waarover nu ach en wee wordt geroepen is in deze zaal
voorspeld en dat niet alleen door GroenLinks of het CDA. De gevolgen van de
nieuwe Ziektewet zijn door de politiek niet onderschat. Het is veel erger.
De PvdA en D66 zijn op dit punt willens en wetens onder het juk van de VVD
doorgegaan. Dan past een jaar later als gebeurd is wat te verwachten viel,
geen misbaar, naar schaamte en initiatieven nemen tot herstel. De huidige
Ziektewet schift, verdeelt en heerst. De fitte werknemer loopt fluitend rond,
maar iedereen die het moordende tempo van dit arbeidsbestel niet kan bijbenen
gaat er onder door en valt steeds sneller terug in het vangnet van de bijstand
om dan als probleemgeval doelwit te worden van Melkerts banenplannen en Adelmunds
participatiedrift.Het gaat heel goed in Nederland. Vorige week sloeg een door en door gezagsgetrouwe
mannenbroeder van de SGP met zijn vuist op tafel, omdat hij het niet kon verkroppen
dat een schatrijk land als Nederland geen 75 mln. wil vinden om de zorg en
moeite van mensen met een gehandicapt kind wat meer tot onze gezamenlijke
zorg te maken. Staatssecretaris Terpstra, onze moeder des vaderlands, wist
niet meer in te brengen dan dat zij het allemaal ook heel erg vindt, maar
dat het regeerakkoord heiliger is dan welke nood dan ook. Iemand die dat met
droge ogen durft te zeggen, hoort van kleur te verschieten. Als je niet alles
in de schaal wilt leggen om die 75 mln. bij het kabinet af te dwingen, past
het rood van de schaamte je beter dan oranje.Als ik vanmorgen de krant goed begrepen heb, wordt het probleem nu half
opgelost, door verschuiving. Mag ik morgen horen wie daarvoor het gelag betaalt?Het gaat heel goed in Nederland. Twee weken geleden hoorde ik van een
keurige ambtenaar, dat hij zijn vakantiegeld had gebruikt om een deal te maken
met een bevriende tandarts. Voor een behapbaar zwart bedrag heeft de moeder
van de ambtenaar nu weer een gebit. Zij had het nodig, kon het niet betalen
en de gang naar de sociale dienst was te gênant. Wat ik gênant
vind, is het paarse gejojo met het ziekenfonds. Ik heb minister Borst hoog,
maar soms bekruipt mij het gevoel dat de mrs. Marple van de Nederlandse politiek
er heel slim in slaagt ons voortdurend te laten geloven, dat een ander de
moord heeft gepleegd.Het gaat heel goed in Nederland. De tanende inzet van Kok, Wijers en De
Boer is door een meerderheid van de Tweede Kamer tot beleid verheven. Nederland
legt zich neer bij het niet halen van de CO2-doelstellingen. Verbijsterend!
Zelfs bij een van de rijkste landen van de wereld is het milieu, het klimaat,
de levensvoorwaarde voor latere generaties, niet veilig.In een reactie op een interruptie van Rosenmöller zei de minister-president
het zo: "Ik geloof dat wij dezelfde kant op willen wat het doel betreft, maar
dat onze benadering iets anders is. Ik zou zeggen: laten wij alles benutten
wat wij redelijkerwijs binnen bestaande randvoorwaarden kunnen doen om de
milieubelasting binnen zo beperkt mogelijke kaders te krijgen. Als dat kan
leiden tot op zo kort mogelijke termijn dichter in de buurt komen of zelfs
realiseren van de doelstelling, prima. Maar op de een of andere manier houdt
dat wel een keer op."Ook op dit punt wil ik de minister-president graag verwijzen naar zijn
heel wat inspirerender stellingname uit 1988. De noodzaak van een goed milieubeleid
is niet minder dan toen en de economische situatie is zelfs beter. Waarom
dan toch dit nietszeggende vluchtgedrag? Waarom legt paars zich neer bij de
bestaande randvoorwaarden? Inderdaad, op deze manier houdt het milieu een
keer op.Minister Wijers roept wat over de paarse innovatie, waardoor dit land
zich uit de problemen investeert, zonder daar op energiegebied ook maar een
millimeter van waar te maken. De minister van Verkeer en Waterstaat kan geen
enkele hout snijdende visie ontwikkelen op het gezamenlijk stilstaan in de
file – bijna de enige collectiviteit die in Nederland nog door de VVD
wordt gevoeld – en de minister van milieu heeft zich ontwikkeld tot
de kampioen van "het zou moeten". Dat is de karakteristiek van het paarse
milieubeleid geworden. Het zou wel moeten, maar wij doen het maar niet of
half. Te lastig, te duur, de anderen in Europa willen ook niet, wij moeten
kunnen concurreren, de consument wil niet, wij moeten groeien, eerst rijk
en sterk worden en daarna zien wij wel verder.Wij leren het kennelijk nooit. Door deze houding in vorige decennia is
de Nederlandse bodem op veel plaatsen ernstig vervuild en kost het herstel
een gigantisch veelvoud van wat een zorgvuldig gedrag toen had gevraagd. Herlees
met rode oren wat Kok daar in 1988 nog van vond. Wereldwijd gaat dit soort
vervuiling elke dag nog door. Wie van ons durft in de Derde Wereld nog van
investeren in duurzaamheid te spreken als wij hier de bescheiden doelstellingen
niet eens willen halen?Dit paarse milieubeleid is in mijn ogen diefstal van welvaart en welzijn
van de generaties na ons. De vroegere welzijnspartij PvdA kleurt grauw, de
vroegere milieupartij D66 kleurt niets meer en de kinderen van de rekening
zullen de volgende eeuw onze kortzichtigheid vervloeken. Het komt misschien
wel doordat ik net grootvader ben geworden, maar deze nalatigheid vervult
mij met weerzin en woede.Voorzitter! Als voorbereiding op vandaag heb ik de algemene beschouwingen
in de Tweede Kamer gelezen. Ik vertel niets nieuws als ik constateer dat het
een weinig inspirerende ontmoeting is geweest. De coalitiefracties vonden
alles best, het CDA probeert oppositie te voeren tegen een beleid dat het
zelf graag gestalte zou geven en de premier had weinig zin in een discussie
die ook maar een stap verder zou gaan dan het pragmatisme van de dag. Algemene
beschouwingen die niet verder reiken dan een instrumentele benadering van
feiten en puntjes, schiet tekort. Morgen heeft de minister-president een herkansing.
Ik daag hem uit om meer dan het gewone te doen en in een helder betoog neer
te zetten met welke maatschappelijke idealen hij dit land naar de volgende
eeuw wil leiden en waarom hij denkt dat de huidige neoliberale visie de meest
houdbare is.Het karwei van Lubbers is na twee jaar paars wel klaar. Wat is of wordt
nu precies de klus van Kok? Gaat de ambitie van de premier nu wel of niet
verder dan het op orde brengen van de financiën, het bekwaam managen
van de BV Nederland en de concentratie op dijken, startbanen, wegen, spoorlijnen
en tunnels, hoe belangrijk een bijdetijdse infrastructuur ook is? De premier
wil de geschiedenis toch niet vooral ingaan als Kok, de man van staal en beton?
Hoe veelzeggend is het als de premier een tunnel onder het Groene Hart "paars
op zijn best" vindt. Ik bedoel het niet denigrerend, maar meent hij echt dat
het beste wat paars te bieden heeft, ligt in het infrastructureel op de schop
nemen van Nederland? Er moet toch meer zijn dan dat?Eerlijk gezegd heb ik in de zomer van 1994 meer verwacht van de symbiose
tussen liberalen en sociaal-democratie. Wat naïef misschien, maar gezien
de samenstelling van het kabinet was een sociaal links-liberaal beleid toch
mogelijk geweest. Het is er niet van gekomen.Zojuist heb ik bij een citaat van de premier iets gezegd over het verschil
tussen de macrowerkelijkheid van Den Haag en de heel andere werkelijkheidsbeleving
van veel burgers. Dat belevingsverschil is niet alleen zichtbaar bij vraagstukken
als armoede en milieu. Het ligt dieper. Wie goed kijkt, kan zien dat er bij
veel mensen een verlangen is naar harmonie, duurzaamheid, ergens bij horen,
betrokkenheid, kwaliteit van leven en zingeving. Op de stille momenten tussen
haast, geld verdienen en onderweg zijn, maken zij zich zorgen over de toekomst
van de samenleving. Zij zien hoe razend snel dit land verstedelijkt en technocratiseert
en zij vragen zich af in wat voor wereld hun kinderen en kleinkinderen straks
moeten leven en gelukkig worden. Ook een groeiend aantal jongeren is op zoektocht
naar zingeving en samenhang. Wat ik nu zo teleurstellend vind, is dat deze
werkelijkheid geheel aan het kabinet voorbijgaat. Ik bedoel dat natuurlijk
niet persoonlijk. Sterker nog, ik denk dat veel ministers zich in hun privé-domein
wel degelijk bezighouden met zingevingsvragen. Maar waarom vertaalt zich dat
niet naar het publieke domein? Waarom is er geen inspirerend politiek leiderschap?
Waarom wordt alles onderworpen aan de tucht van de markt?Ik heb niets tegen markt. Ik ben lang genoeg ondernemer geweest om de
waarde van marktwerking te erkennen. Maar markt heeft geen boodschap aan zingeving.
Markt kent geen saamhorigheid. Markt heeft geen notie van solidariteit. Markt
is per definitie egocentrisch. Het eigenbelang, het sterker worden ten koste
van anderen, is het hart van het marktdenken. Tot op zekere hoogte mag dat,
maar het bepalen van die hoogte mag niet aan de markt zelf worden overgelaten.
Een te sterk vermarkte maatschappij verarmt een samenleving.Wat ik mis in de heersende filosofie en in het leiderschap van Kok, Van
Mierlo en Bolkestein is het zichtbaar maken van de werkelijke waarde voor
een samenleving. Je kunt niet over werk en nog eens werk praten als je het
nooit wilt hebben over de zingeving van dat werk. Je mag niet
tevreden zijn over het halen van de EMU-normen als de samenleving in bepaalde
opzichten destabiliseert. Je kunt niet de boel bij elkaar willen houden als
je niets meer laat zien over hoe dat moet en over het belang van de collectiviteit
daarin. Mensen willen ergens bij horen. Je kan ook niet met zoveel minachting
over het collectieve praten als nu mode is. En als je hecht aan een solidaire,
saamhorige maatschappij, moet je dat bewust met visie en daadkracht organiseren.
Die komt er niet vanzelf. Het gaat dan over veel meer dan over geld en technocratie.
Je moet mensen laten zien en voelen waar je voor staat, dat je oog en oor
hebt voor hun verlangen en dat het publieke domein wel degelijk gaat over
toekomst en zingeving. Wat mensen in het politieke leiderschap van deze dagen
missen, is houvast en visie. Daar zijn ze weer aan toe. Allerlei onderzoek
wijst uit dat zeer grote groepen mensen op dat punt veel verder zijn dan deze
regering. Zij denken progressiever en hebben een deel van hun privé-welvaart
over voor saamhorigheid en een zeker eerherstel van de collectiviteit.Voorzitter! Ik wil kort maar met klem een punt maken van decentralisatie.
Onze minister van Binnenlandse Zaken, de kampioen van de losse pols, gaat
daarover. Hij doet dat niet goed. Een deel van de goede financiële resultaten
op rijksniveau is geflatteerd, doordat de rekening wordt neergelegd bij de
gemeenten. Ik durf de voorspelling wel aan dat dit gaat vastlopen.Als een gemeente 3 mln. beter wordt van de herverdeling Gemeentefonds,
maar daarvan 2,3 mln. ziet verdwijnen door de decentralisatie van huisvesting
onderwijs, schiet het niet echt op. Als de onderschrijding in de uitgaven
van het Rijk wordt doorberekend in een lagere uitkering aan gemeenten, is
de ratio daarvan ver te zoeken, als de gemeenten het begrip "onderschrijding"
niet eens meer kennen.Als het armoedebeleid grotendeels door kwijtschelding en bijzondere bijstand
gerealiseerd moet worden, zonder extra middelen, is dat onzorgvuldig. Als
het Rijk voor de invoering van de nieuwe ABW 50 mln. beschikbaar stelt, maar
dit aan de gemeenten het afgelopen jaar 200 mln. heeft gekost, zit er iets
scheef. Als de invoering van de Wet boeten en maatregelen voor de sociale
diensten op dit moment niet te behappen is en het invoeringsbudget opnieuw
veel en veel te laag is, komt dat in de buurt van onbehoorlijk besturen.Het zou trouwens in het geheel geen kwaad kunnen, als de regering wat
meer blijk gaf van aandacht en zorg voor de onmogelijke situatie waar veel
sociale diensten in terecht zijn gekomen. De LVO heeft vastgesteld dat 30%
van de sociale diensten de taakstelling nog aankan, 40% ernstige problemen
heeft en 30% niet meer in staat is ook maar een redelijk dienstverleningsniveau
te realiseren. Daarvan is een aantal volledig door de vloer gezakt. Daar moet
wat aan gebeuren. Ik kom daar verderop in het debat nog op terug.Voorzitter! In de ogen van de fractie van GroenLinks geeft het buitenlands
beleid weinig reden tot vreugde en respect. De herijking heeft weinig meer
opgeleverd dan intern geschuif met ambtenaren en een toegenomen narrigheid
van de bewindsman. Binnen en buiten het departement wordt sterk terugverlangd
naar de tijden van Kooijmans, nu de juiste man op een belangrijke plaats.Nederland is gidsland af. Elk profiel is verdwenen en elke bevlogenheid
verdampt. De Nederlandse diplomatie krijgt min of meer de gestalte van de
overbeleefde handelsreiziger die zich er wel voor wacht de goede verstandhouding
te verstieren door onwelgevallige vragen te stellen. De minister vliegt de
wereld rond; hij is overal geweest zonder ergens een zichtbaar spoor te trekken.
Het "being there" in paars ontwikkelt zich tot een persoonlijk "I was here".Waar het nog over gaat, onttrekt zich aan elke waarneming. "Speaking terms"
tot het hoogste goed verheven; bij de koffie wordt er misschien nog even iets
gefluisterd over mensenrechten en dat is het dan. De minister reageert regelmatig
buitenproportioneel verongelijkt, als het parlement of de pers hem ter verantwoording
roept. Buitenlands beleid is kennelijk iets voor hoge heren. Daar moet de
politiek en het journaille van afblijven of er in elk geval respectvol mee
omgaan. Blazend en wenkbrauwen optrekkend laat de minister ons non-verbaal
weten dat wij te stom zijn voor de hogere diplomatie. Hoe zou het toch komen
dat rechtse regenten altijd pruimbaarder zijn dan niet-rechtse?Voorzitter! Mijn tijd is op. Ik sla de Europaparagraaf over; daar kom
ik nog op terug. Nog één opmerking over Rwanda en dan sluit
ik af. Drie maanden geleden was ik een week in Rwanda. Uit de vele gesprekken
die wij daar met tal van internationale hulpverleners voerden, werd één
signaal door werkelijk iedereen afgegeven: de belemmering die men ondervindt
van de inertie, de bureaucratische traagheid, de lafheid ook waarmee de VN
in dat land opereert. Een prachtig groen, vruchtbaar land dat meer mogelijkheden
heeft en meer verdient dan voedingsbodem te zijn van genocide. En als dan
opnieuw een ramp dreigt, durven de diplomaten in New York geen knopen door
te hakken en verdagen zij op vrijdag de zitting tot maandag. Hun weekendafspraken
zijn belangrijker dan het redden van duizenden mensenlevens. De Europese commissaris
uitte de woede die ik voelde. En minister Pronk vond het treurig, maar zuchtte
dat het nu eenmaal zo gaat. Mag ik de regering vragen: blijft het daarbij?Het gaat heel goed in Nederland. De doelen zijn gehaald. De arena applaudisseert.
Een enkeling verstoort het feestje. Omdat te veel mensen buiten in de kou
staan en niet mee mogen doen. Omdat er veel geïnvesteerd wordt, maar
niet in solidariteit. Omdat alles wat weerloos is, niet veilig blijkt te zijn.
Omdat groeiende rijkdom niet hetzelfde is als goed leven. Wie durft goed te
noemen wat niet goed genoeg is?De voorzitter:Ik schors de vergadering voor een korte theepauze.De vergadering wordt van 15.38 uur tot 15.57 uur geschorst.De heer Cohen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het kabinet-Kok is tot nu toe over het algemeen
slagvaardig en succesvol opgetreden. Het heeft binnen relatief korte tijd
veel gerealiseerd van wat in het regeerakkoord was afgesproken. De financiën
zijn meer op orde dan een paar jaar geleden verwacht mocht worden. Het kabinet
plukt daarbij de vruchten van bezuinigingen en stelselwijzigingen die mede
door voorgaande kabinetten in gang zijn gezet. Het heeft bovendien veel profijt van het gunstige economische tij, dat het overigens deels
aan dat beleid te danken heeft.Het kabinet slaagt er tot dusverre ook in om een van zijn belangrijkste
doelstellingen, te weten "werk, werk en nog eens werk" handen en voeten te
geven. Hoe belangrijk het realiseren van die doelstelling is, hoeft hier niet
beklemtoond te worden. Arbeid is het draaipunt van een gezonde samenleving,
van een gezonde economie en van een gezond socialezekerheidsstelsel.Het optreden van het kabinet heeft ook een keerzijde. Door het verder
saneren van de overheidsfinanciën, door meer over te laten aan het vrij
spel der maatschappelijke krachten zijn de verschillen in de samenleving groter
geworden. Wie over meer middelen beschikt, kan meer doen. Waar de overheid
op minder plaatsen corrigeert, betekent dat tegelijkertijd dat wie over minder
beschikt minder kan. Met andere woorden, de zwakken in de samenleving lopen
meer risico, zoals migranten, vluchtelingen en mensen, vaak vooral vrouwen,
met een slechte opleiding.Het kabinet volgt hier de koers die al door eerdere kabinetten is ingezet.
Wie het beleid van dit kabinet en van zijn naaste voorgangers overziet, moet
tot de conclusie komen dat er sprake is geweest van een trendbreuk, die het
beste aangeduid kan worden met de woorden: terugdringing van de verzorgingsstaat,
meer overlaten aan de markt, meer overlaten aan de eigen verantwoordelijkheid
van de burger. Hoewel de sociaal-democratie in het verleden met hart en ziel
heeft meegebouwd aan het tot stand komen van de verzorgingsstaat, erkent mijn
fractie dat die trendbreuk nodig was. De samenleving was tot op zekere hoogte
vastgelopen. Wij hadden te lijden van een stagnerende economie met steeds
groter wordende werkloosheid en met een daarmee samenhangend groter beroep
op de sociale zekerheid. Burgers verwachtten meer van de overheid dan die
kon waarmaken. De toegenomen bureaucratie met haar politieke en maatschappelijke
verbindingen werd een stagnerende factor op zichzelf. Het beroep op de eigen
verantwoordelijkheid van individuele burgers was gering, misbruik en oneigenlijk
gebruik van sociale voorzieningen een teken aan de wand. Het instrumentarium
waarmee gepoogd was een samenleving tot stand te brengen waarin sociale rechtvaardigheid
de boventoon voerde, was doorgeschoten en daardoor op bepaalde punten contraproductief
geworden.Men kan dat laatste ook anders zeggen. Enkele weken geleden hield de fractievoorzitter
van de VVD in de Tweede Kamer een toespraak voor de Annelien Kappeyne van
de Coppellostichting, waarin hij betoogde dat een duurzame ontwikkeling van
de samenleving slechts kon bestaan bij de gratie van dynamiek en stabiliteit:
dynamiek die hij wat het economisch verkeer betreft vertaalt in marktwerking
en concurrentie; dynamiek die noodzakelijk is voor een voortdurende ontwikkeling,
voor het voortdurend zoeken naar vernieuwing. Maar die dynamiek moet niet
te ver gaan en moet in de hand gehouden worden door normen en regels, die
tezamen zorgen voor een ordelijk, stabiel verloop van marktprocessen. Zonder
stabiliteit, die ook gekarakteriseerd kan worden als onzekerheidsbeperking,
kan er van duurzame ontwikkeling geen sprake zijn.Maar op haar beurt moet die stabiliteit weer niet te ver gaan, "niet zodanig
ver dat er te weinig ruimte voor de echte pionier op de markt is", aldus Bolkestein.
Dynamiek en stabiliteit begrenzen elkaar, moeten elkaar voor het realiseren
van die duurzame ontwikkeling in evenwicht houden. "Wij komen tot de conclusie
dat chaotische dynamiek en verstikkende stabiliteit de oevers zijn waarop
een uit de koers geslagen ontwikkeling kan stranden; er bestaat een vaargeul
met beperkte breedte", aldus Bolkestein. Toen ik zopas in enkele streken de
ontwikkeling van de Nederlandse samenleving in de jaren tachtig schilderde,
had ik die ook kunnen karakteriseren met de door Bolkestein gehanteerde term
"te grote stabiliteit".Ik ben geneigd om de beelden die Bolkestein hier gebruikt als "typisch
paars" te karakteriseren. Typisch paars in positieve en in negatieve zin.
Negatief in de zin dat het zich met name lijkt te concentreren op de economische
dynamiek. Positief omdat de aan dit kabinet deelnemende partijen zich naar
mijn gevoel vanuit hun eigen overtuiging rond deze vaargeul willen scharen,
zij het dat zij wel op verschillende oevers staan. Liberalen en sociaal-democraten
plaatsen andere accenten bij de begrippen "dynamiek" en "stabiliteit". Liberalen
lopen warm voor marktwerking, zij kunnen er zelfs met geestdrift over spreken.
Die geestdrift treft men bij sociaal-democraten in aanzienlijk mindere mate
aan, al bestaat ook bij ons de erkenning dat marktwerking een nuttig instrument
kan wezen. Ik voeg daaraan toe dat die erkenning de afgelopen jaren ook gegroeid
is. Ook wij beschouwen het marktmechanisme als nuttig, maar ook niet meer
dan dat, omdat wij de uitwassen ervan maatschappelijk minder gemakkelijk accepteren.
Wij voelen ons daarom thuis bij de volgende uitspraak: "The market can be
a good servant, but it is a bad master."Omgekeerd hebben sociaal-democraten wat meer oog voor stabiliteit, althans
in economische zin. Liberalen zien die stabiliteit als iets dat vooral rationele
elementen heeft. Je hebt nu eenmaal stabiliteit nodig als begrenzing van de
marktwerking, simpel om ervoor te zorgen dat het zaakje niet uit de hand loopt.
Sociaal-democraten beschouwen de stabiliteit naar mijn gevoel met meer emotie
en zelfs met een uitgesproken ethisch element als een vorm van beschaving
om ervoor te zorgen dat wij, om met Joop den Uyl te spreken, "de boel een
beetje bij elkaar houden".Wat Den Uyl met die gemoedelijke, maar beeldende woorden uitdrukte, is
een morele waarde die voor de sociaal-democratie centraal staat. De markt
als ordeningsfactor willen wij wel aanvaarden, mits in de samenleving van
mensen wezenlijke waarden als rechtvaardigheid, gelijkheid en saamhorigheid
niet in het gedrang komen. Wij beleven in deze dagen een hernieuwde aandacht
voor de publieke moraal. De heer Korthals Altes heeft daar net ook al op gewezen.
Het is niet de zedenprekerij van vroeger. Het zijn de waarden waar burgers
elkaar en hun overheid aan hebben te houden, omdat daarzonder een samenleving
vervalt in een Hobbesiaanse strijd tussen hongerige wolven. Een extreem voorbeeld
daarvan zien wij in Rwanda, Burundi en Zaïre.Sociaal-democraten houden niet van te grote economische verschillen tussen
mensen, niet uit een zekere jaloerserigheid, zoals collega Wiegel met geamuseerde
trek om de mond graag verkondigt, maar omdat wij al te grote verschillen tussen
mensen gewoon niet fatsoenlijk vinden. Grote verschillen tussen
arm en rijk, wij begrijpen de rationale daarvan meestal niet zo goed. Daarom
vinden sociaal-democraten het belangrijk dat alle mensen, dus ook degenen
die het zelf wat minder gemakkelijk kunnen bolwerken, behoorlijk kunnen leven.
Ook al is de sociaal-democratie er niet alleen voor de zwakken, de zwakken
zijn voor ons wel een wezenlijk ijkpunt voor het beleid. Om die reden kijken
wij met een dubbel gevoel naar het armoededebat. Het bevalt ons niet dat het
gevoerd moet worden, maar omdat armoede ook in ons land weer terecht als een
probleem gepercipieerd wordt, vinden wij het juist dat de regering het op
de agenda heeft gezet.Armoede is overigens niet alleen een financieel-economisch probleem. Het
is een probleem van een wijdere strekking. Ook hierbij speelt de tweeslag
dynamiek-stabiliteit een rol, doordat de mensen om wie het gaat, mensen die
in zekere zin zijn vastgelopen, de ruimte geboden moet worden om hun eigen
verantwoordelijkheid te kunnen nemen of hernemen. Ook hier gaat het om het
zoeken naar evenwicht tussen solidariteit en individuele verantwoordelijkheid.
Ook daar spreek ik onze coalitiepartners uitdrukkelijk op aan.Wij staan in deze coalitie dus op verschillende oevers rond dezelfde vaargeul
in het gedeelde besef dat stabiliteit zonder dynamiek niet kan, zomin als
het omgekeerde, maar ook in het besef dat het doorslaan naar het één
of het ander vermeden moet worden. Ik erkende al dat wij daar in de jaren
tachtig niet in zijn geslaagd. Ik werp de vraag op of wij niet in de komende
jaren het risico lopen, naar de andere kant door te slaan. Dat is een vraag
die ik het kabinet en onze coalitiepartners uitdrukkelijk voorhoud. Het is
een vraag die uiteraard van enige adstructie dient te worden voorzien.Door de tijd waarin wij leven, hoef ik over de nuttige aspecten van marktwerking
niet uit te weiden. Mijn fractiegenoot Wöltgens heeft op welsprekende
manier laten zien dat marktwerking onderdeel uitmaakt van de op dit moment
heersende ideologie. Maar over een paar nadelen wil ik het wel hebben. Marktwerking –
wanneer wij daarover spreken gaat het meestal over de economische kant daarvan –
richt zich op de materiële kant van het bestaan. Het beoogt belangen
in financiële zin te kwantificeren en op die manier te wegen. Is er voor
een bepaald product onvoldoende belangstelling in financiële termen,
dan moet je ophouden het te produceren. Kun jij goedkoper produceren dan een
ander, jammer voor de concurrent. Is er geen concurrent? Dat hij uitgevonden
worde, want dat houdt scherp. Die zienswijze – hoe goed ook bruikbaar
bij tal van onderwerpen – verengt de blik. Waarom? Daar zijn verschillende
redenen voor.In de eerste plaats is het een technische en een kille zienswijze. Voor
waardeoordelen is geen plaats. Wat de onzichtbare hand om welke reden dan
ook doet, is welgedaan. Dat kan heel nuttig zijn. Burgers zijn mondiger geworden
en kunnen heel goed in staat zijn om zelf te bepalen wat zij willen. Maar
niet alle burgers zijn even mondig en even goed in staat verantwoordelijkheid
te dragen. Hoever kun je bijvoorbeeld gaan in de gezondheidszorg, hoever in
de sociale zekerheid? Dat betekent dat telkens heel goed moet worden overwogen
of en, zo ja, in welke mate marktwerking geïntroduceerd moet worden.
Besluiten om de markt zijn werk te laten doen, is een politiek besluit, zo
goed als een besluit om het niet te doen ook een politiek besluit is. En er
zijn allerlei terreinen waarop wij met de samenleving meer willen dan de resultante
van aldus door de markt zichtbaar gemaakte deelbelangen. Eigenlijk zou het
zo moeten zijn dat bij ieder onderwerp waarbij de vraag aan de orde komt of
het onder de tucht van de markt thuishoort, onmiddellijk ook de vraag gesteld
moet worden of een algemeen belang zich daartegen niet verzet. Wat mij betreft,
mag de discussie over die vraag met harde hand gevoerd worden, maar hij moet
wel en iedere keer opnieuw gevoerd worden.In de tweede plaats verengt vooropstelling van marktwerking de blik, omdat
daardoor de neiging bestaat op het hier en nu af te rekenen. Historische of
toekomstige argumenten dreigen daardoor uit het vizier te raken. Een cultuurbeleid
van de overheid dat gevoerd wordt bij de gratie van de wensen van het huidige
publiek, meer in het bijzonder bij de gratie van de vraag of sponsoren of
het publiek wel aan de voorgeschotelde cultuuruitingen willen meebetalen,
miskent dat die cultuuruitingen in historisch perspectief er wel eens heel
anders uit kunnen zien. Beethoven werd in zijn tijd uitgefloten en de toen
populaire schilders vinden wij nu niet meer dan middelmatig. Kortom, het is
gevaarlijk wanneer marktwerking een prominente rol gaat spelen in het cultuurbeleid.
Het moge daarom duidelijk zijn dat wij ook vanuit dit perspectief de discussie
over de publieke omroep zullen bezien. Want laten wij wel wezen, in kwaliteit
heeft de toetreding van nieuwe zendgemachtigden ons niet zoveel nieuws gebracht,
om de eufemistische toon die ik al eerder koos, ook hier even te hanteren.
Wie heeft er nu eigenlijk gewonnen met de introductie van Sport 7? Of is hier
sprake van een tijdelijke marktimperfectie die vanzelf wel weer wordt rechtgetrokken?De heer De Wit (SP):De heer Cohen is heel duidelijk over Sport 7, maar wat is zijn oordeel
over dezelfde marktwerking met betrekking tot bijvoorbeeld de sociale zekerheid,
als hij kennisneemt van de feiten die over de WULBZ, de Nabestaandenwet en
dergelijke bekend zijn geworden? Wat is daarover de mening van de PvdA?De heer Cohen (PvdA):Ik zal daar straks over spreken.Uiteraard is dit argument, dat handelt over de grenzen van hier en nu
niet beperkt tot het cultuurbeleid. Het is, om een heel ander terrein te noemen,
evenzeer aan de orde wanneer vragen van ecologie en duurzaamheid aan de orde
zijn. Ook dan is het marktmechanisme niet toereikend, omdat het veelal imperfect
werkt. Ik geef een historisch en een actueel voorbeeld. In de jaren zestig
wilde de overheid het zopas gevonden aardgas zo snel mogelijk verkopen, omdat
het, met de kernenergie in het vooruitzicht, spoedig niets meer waard zou
zijn. Nu valt het op dat, nu de regering probeert om in verband met het milieu
de markt zijn werk te laten doen, bijvoorbeeld door het verhogen van de benzineaccijns,
de VVD afhaakt, onder het argument dat die verhoging toch niet werkt. Dat
lijkt niet erg consistent, althans niet met dit centrale punt in de liberale
ideologie. Ik zie wel een andere consistentie. Voor de helderheid was het misschien beter geweest, die dan ook als argument te hanteren.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! Mag ik er even aan herinneren dat voor de benzineaccijns
de markt niet werkt? Wij hebben wel één Europese markt, maar
geen gelijke Europese accijns voor benzine. Dat is het punt.De heer Cohen (PvdA):Ik had niet de indruk dat dat het centrale argument was. Ik dacht niet
dat het argument was dat er aan de grenzen een probleem was.De heer Korthals Altes (VVD):Daar was wel degelijk een probleem. Ook het kabinet heeft ingezien dat
er aan de grens problemen zouden ontstaan. Die grens zou eventueel verlegd
worden naar het binnenland. Daar krijg je dan een nieuwe grens, totdat de
grens bij Scheveningen loopt. Dat was tijdens de bezetting ook zo, helaas.De heer Cohen (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Het lijkt mij toch dat ook de andere kant van
de argumentatie die opnieuw onbesproken blijft, een belangrijke rol heeft
gespeeld.In de derde plaats wil ik de vraag opwerpen of wij wel altijd in staat
zijn, een goed instrumentarium te ontwerpen voor die terreinen waarop marktwerking
wordt toegepast. Voor het creëren van markten heb je meer dan een aanbieder
nodig. Het maakt nogal wat uit of er een veelheid aan aanbieders is of een
beperkt aantal. Het maakt ook uit hoeveel ruimte die aanbieders hebben of
krijgen om op hun terreinen te opperen. Het maakt ook nogal wat uit in termen
van regelgeving. Zo lijkt mij de stelling dat meer marktwerking tot minder
regelgeving leidt, in haar algemeenheid bepaald niet juist.Neem het voorbeeld van de spoorwegen waar met het creëren van meer
marktwerking geëxperimenteerd wordt. Lovers mag een lijntje openen. Er
is enige opschudding als de NS weigert zijn concurrent te helpen. Mag Lovers
straks meer lijnen openen? Mag deze onderneming dan zelf bepalen welke wel
en welke niet? Krijgt Lovers uitsluitend vergunning voor een rendabele lijn
als hij er een onrendabele bijneemt? Moet de NS de reizigers van concurrent
Lovers ook blijven helpen als Lovers veel lijnen heeft? Als dat zo is, wat
heeft dat dan nog met de principes van marktwerking te maken? Kunnen er afgezien
van Lovers nog andere toetreders worden toegelaten? Wie garandeert dat die
aanbieders straks nog iets verder kijken dan hun neus lang is? Wie garandeert
dat de lijnen op elkaar blijven aansluiten? Wie garandeert dat het afschrikwekkende
Britse voorbeeld hier niet met onzichtbare hand wordt ingevoerd?Zijn burgers nu eigenlijk beter af met geprivatiseerde of verzelfstandigde
diensten van het IJk- en Loodswezen tot en met de Ziektewet? Wat leren wij
eigenlijk van het rapport van de Rekenkamer daarover?Ik heb geen antwoord op die vragen, maar ik heb de vragen wel. Het zijn
vragen die voortkomen uit het feit dat aldus nieuwe, nog niet eerder geëxploreerde
wegen worden ingeslagen. Ik stel deze vragen uit vrees dat wij opnieuw doorslaan,
maar nu naar de andere kant. Wij slaan door, wanneer wij zouden menen dat
marktwerking het ei van Columbus is en dat wij in onze haast om een goede
samenleving op te bouwen – een haast die begrijpelijk is, want kabinetten
hebben niet meer dan vier jaar de tijd – daar hard achteraan rennen,
waarmee wij het spiegelbeeldige risico lopen van het einde van de jaren zeventig.
Toen was er sprake van een stagnerende samenleving, nu is er het perspectief
van een samenleving met een teveel aan ieder voor zich en God voor ons allen.
En dat in een tijd dat het CDA ook niet meer is wat het geweest is!De heer De Wit (SP):Mijnheer de voorzitter! Ik begrijp dat de heer Cohen geen antwoord heeft
op de vraag die ik zo-even stelde. Hij kan toch niet blind zijn voor de effecten
die nu blijken, bijvoorbeeld van de Ziektewet. Legt de fractie van de Partij
van de Arbeid zich bij deze feiten neer? Neemt zij daar genoegen mee?De heer Cohen (PvdA):Ik denk niet dat dit het geval is. Ik kan mij dat van geen enkele fractie
voorstellen. Wij zijn er niet blind voor. Dat is ook de reden dat ik die vraag
opwerp. Op dit ogenblik kun je nog niet zeggen dat wij met deze wetgeving
zeker de volstrekt verkeerde kant opgaan. Wel vraag ik nadrukkelijk aandacht
voor die effecten.De heer Korthals Altes (VVD):Mijnheer de voorzitter! Voor de ordelijkheid van de discussie wil ik een
opmerking maken. De heer De Boer sprak ook al over de gevolgen van het afschaffen
van de Ziektewet, zoals hij het noemde. Hij bedoelde de Wet uitbreiding loondoorbetaling
bij ziekte. Deze wet is in werking getreden op 1 juli jongstleden. De periode
gedurende welke dat loon moet worden doorbetaald, is gesteld op een jaar.
Wij zijn nu vier, vijf maanden verder. Niemand kan dus nog in de bijstand
zijn geraakt. De heer De Boer heeft waarschijnlijk enigszins de blik op de
toekomst gericht toen hij het had over de vreselijke gevolgen voor de mensen
die in de bijstand geraken. Nu is het alweer zo dat de volgende interrumpant
het doet voorkomen alsof de gevolgen zichtbaar zijn. Daar is geen sprake van!De heer De Wit (SP):Voorzitter! Het gaat niet om de vraag of iemand al in de bijstand terecht
is gekomen, het is nog veel erger. Uit bijvoorbeeld het onderzoek van de FNV,
maar ook uit dat onderzoek van TNO, blijkt heel duidelijk dat er selectie
plaatsvindt op gezondheid, dat werknemers worden ontslagen, dat er druk wordt
uitgeoefend om het werk snel te hervatten en dat artsen onder druk worden
gezet. Dat zijn effecten die te maken hebben met marktwerking. En daarover
ging de vraag aan de heer Cohen.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Ik zal nog even een aanvulling geven. Het is zelfs zo erg
dat er bij overheidsorganisaties, waar ik een functie in bekleed, de afgelopen
anderhalf jaar onder de nadering van de WULBZ en nu ook bij de uitvoering
van de WULBZ een volslagen ander beleid gevoerd wordt op het hele terrein
van het aannemen van personeel en bij ziekte. Dat heeft overigens een positieve
en een negatieve kant. Daar moet ik heel eerlijk over zijn. De aandacht bij
de organisatie en bij verantwoordelijken is veel groter geworden, maar de
angst bij werknemers dat zij erop worden afgerekend en dat zij veel vlugger
in een traject terechtkomen dat leidt tot een verwijdering uit de organisatie,
is terecht en ook veel groter. In die zin maken werknemers die ziek zijn,
zich ernstig zorgen over hun toekomst. Daar sprak ik over.De heer Cohen (PvdA):Voorzitter! Ik kan niet beter dan de heer De Boer verwoorden dat het gaat
om die twee kanten, om beide kanten van de vaargeul.Mijnheer de voorzitter! Het moge duidelijk zijn dat mijn fractie niet
terug wil naar af. Ook wij zijn een voorstander van een verstandige marktwerking.
Ook wij realiseren ons dat een overheid die kleiner is en anders is georganiseerd
dan in de jaren tachtig, beter kan bijdragen aan het realiseren van doelen
van sociale rechtvaardigheid. Wij aanvaarden individuele verantwoordelijkheid
als een noodzakelijk en belangrijk maatschappelijk element, met tegenover
die verantwoordelijkheid een voor haar burgers strenge overheid. Dat is een
overheid die die strengheid alleen maar kan legitimeren door intussen zelf
aan de strengste eisen van efficiency en effectiviteit te voldoen en die in
gevallen waarin dat noodzakelijk is, zich inspant om het welzijn van haar
burgers op een fatsoenlijk niveau te handhaven. Het is een overheid die niet
te beroerd is om aan het concept "gelijke kansen" een behoorlijke inhoud te
geven. Het is voorts een overheid die zich inspant om economie en ecologie
hand in hand te laten gaan en die zich ervan bewust is dat maatschappelijke
ontwikkelingen om onorthodoxe oplossingen kunnen vragen.Dat zijn pretenties die misschien wat geringer zijn dan vroeger, maar
zij zijn bepaald niet gering. Het zal moeite genoeg kosten om ze waar te maken
en om ze waar te blijven maken. Dat kan alleen als de financiën op orde
zijn, maar het kan ook alleen maar als de overheid goed georganiseerd is en
de burger weet wat hij aan de overheid heeft. Een kleinere overheid betekent
niet een zwakkere overheid. Integendeel, naarmate wij meer aan de markt overlaten,
is er des te meer reden om de resterende overheidstaken, die dan ook met recht
en reden als zodanig geïdentificeerd zijn, sterk en krachtig te organiseren.
Waar liberalen voor het bereiken van sociale cohesie in de samenleving in
sterke mate vertrouwen op marktwerking, is dat voor ons te weinig. De overheid
kan voor het realiseren van sociale cohesie niet gemist worden en trouwens
evenmin voor een goede marktwerking. Met dat laatste zullen liberalen het
zeker eens, met het eerste naar ik hoop ook.Een sterke markt vraagt om een sterke overheid, om een goed georganiseerde
overheid. Zo'n overheid is er niet vanzelf, zeker niet na al die jaren waarin
de nadruk zo sterk van de overheid afgekeerd is geweest, waarin zo sterk de
nadruk op de markt en op marktwerking is gevallen en waarin zovelen het gevoel
hadden dat het heil niet van de overheid te verwachten viel. Ik wil daarom
in het laatste deel van mijn betoog een pleidooi houden voor een sterke overheid.
Ik wil dan met name ingaan op de vraag, hoe die er naar het oordeel van mijn
fractie behoort uit te zien. Dat betekent een overheid die rechtsstatelijkheid
praktiseert, die zich bij voortduring democratisch legitimeert en die effectief
en efficiënt handelt. Over ieder van die drie eisen maak ik een paar
opmerkingen.Allereerst zeg ik iets over de rechtsstatelijkheid. Die valt uiteen in
een tweetal aspecten: rechtszekerheid en rechtsgelijkheid. De staat moet zijn
burgers zekerheid bieden. Die zekerheid is de afgelopen jaren nogal op de
tocht komen te staan. Voor een deel was dat, paradoxaal genoeg, onvermijdelijk.
Wanneer je zo bezuinigt als de afgelopen jaren het geval is geweest, dan kan
het niet anders dan dat burgers aanspraak op overheidsdiensten, op rechten
en op de verwachtingen daarop, verliezen. Waarom zou de burger, die heeft
moeten constateren dat zoveel waarop hij meende staat te kunnen maken toch
niet zeker is, denken dat de overheid in de toekomst wel betrouwbaar is? Het
gaat immers om een overheid die bij het vangen van drugsbaronnen dezelfde
daden verricht als waarvoor hij tegelijkertijd andere burgers vervolgt; een
overheid die de burger horendol kan maken door hem van het kastje naar de
muur te sturen.De overheid heeft dus een probleem, een probleem van betrouwbaarheid dat
met grote hardnekkigheid en op allerlei verschillende gebieden telkens opnieuw
aangepakt moet worden, zonder dat het ooit definitief opgelost kan worden.
Dat is echter geen reden om er niet consequent aan te blijven werken. Het
is wel een reden om met voortvarendheid te werken aan de materiële consequenties
van de IRT-affaire. Ik hoop dat het kabinet nog in deze regeerperiode met
wetgeving terzake zal komen. Als oplossingen niet via "de mannetjes" kunnen
verlopen, waar wij in verband met diezelfde rechtszekerheid wel enig begrip
voor kunnen opbrengen, dan moet dat toch in ieder geval en snel via verbeterde
en heldere procedures kunnen.Ik kom bij de rechtsgelijkheid. Die is niet alleen van belang wanneer
het gaat om de uitvoering van beleid, waar het adagium geldt dat gelijke gevallen
gelijk moeten worden behandeld. Dat is natuurlijk het punt waar de personele
afwikkeling van de IRT-affaire ook ons steekt. Rechtsgelijkheid is ook van
belang wanneer er beleid gemaakt wordt en daarin speelt zowel de wetgever
als de regering een belangrijke rol.Ik geef een paar voorbeelden. Waarom aanvaardt men wel een zeer harde
Wet boeten, maatregelen, terug- en invordering sociale zekerheid, maar stuit
zijn spiegelbeeld, die beoogt de Algemene wet inzake rijksbelastingen en de
Invorderingswet wat zijn sancties betreft op dezelfde leest te schoeien, in
deze Kamer op onoverkomelijke tegenstand? Wat gaat de regering trouwens met
dit wetsvoorstel doen?Ik geef een tweede voorbeeld, ontleend aan de jongste eredoctor van ons
land. Waarom schreeuwt de regering moord en brand wanneer de Rekenkamer staatssteun
aan bedrijven op precies dezelfde manier onderzoekt als waarop hij zijn andere
onderzoekingen verricht? Het gaat toch in beide gevallen om collectieve middelen?Voorzitter! Rechtsstatelijkheid is een belang in zichzelf. Ook al gaat
het wel eens fout en ook al is dat wel meer dan eens, als de overheid niet
aan deze eis voldoet, klopt er iets niet. Rechtsstatelijkheid is echter ook
van belang voor het verwerven van legitimiteit bij de burger, ook al is het
niet de enige manier om die te verwerven. Wij weten sinds jaar en dag dat
democratische legitimiteit in onze maatschappij lastig te realiseren is. D66
is er zelfs voor opgericht en streeft, nog steeds zonder al te veel succes,
merkwaardigerwijs nog steeds dezelfde veranderingen in ons staatsbestel na.
Alsof die samenleving sinds 1966 niet veranderd zou zijn! Bijna leek er afgelopen
week, na al die jaren, een meerderheid voor de gekozen burgemeester te zijn.
Als ik de berichten van de overzijde echter goed begrijp, is
het echter nog niet zover. Wij vinden dat weliswaar jammer – wij zijn
voor de gekozen burgemeester – maar het lost het probleem van legitimiteit
en daarmee samenhangend actief burgerschap niet echt op, net zomin als de
gekozen minister-president of het referendum.Omdat democratische legitimatie een probleem is, betreurt mijn fractie
het wel dat de regering zich voor dit onderwerp minder hard lijkt te maken
dan voor tal van andere onderwerpen uit het regeerakkoord. Ook dit is een
onderwerp dat om onderhoud vraagt, omdat geijkte procedures zichzelf op den
duur overleven. Inspraakprocedures, bijvoorbeeld, zijn gedurende een aantal
jaren nuttige instrumenten gebleken, die de burger niet alleen een gevoel
gaven dat er naar hem of haar geluisterd werd, maar die ook daadwerkelijk
het beleid beïnvloeden. Zij zijn nu vaak verworden tot onderdeel van
een juridische procedure. De procedure wordt wel gevolgd, maar het staat tegelijkertijd
vast dat het besluit er niet door verandert. Dat frustreert natuurlijk in
hoge mate.Mijn fractie roept de regering daarom op om ook activerend burgerschap
op de agenda voor 2000-plus te zetten, op dit stuk zelf initiatieven te nemen
en om initiatieven die genomen worden actief te steunen. Zo wordt in de sfeer
van de ruimtelijke ordening, naar wij hebben begrepen niet zonder succes,
geëxperimenteerd met interactieve beleidsvoorziening waarbij burgers
in een veel eerder stadium dan gebruikelijk bij de voorbereiding van beleid
betrokken worden. Zo zijn er vast meer initiatieven. Daarnaast roep ik de
regering op om het probleem van activerend burgerschap ook te verbinden met
het probleem dat zeggenschap in meer marktachtige omgevingen veel moeilijker
te realiseren is. Zou de regering, zo is mijn vraag, op dit onderdeel van
mijn beschouwingen willen reageren, waarbij ik wel besef dat wij niet in hetzelfde
tempo dat elders in het regeringsbeleid gebruikelijk is, van wetsvoorstellen
zullen worden voorzien?Aan democratische legitimiteit draagt in hoge mate bij dat de besluitvorming
zorgvuldig en gemotiveerd, doorzichtig en controleerbaar is. Zorgvuldig en
gemotiveerd; het spreekt eigenlijk vanzelf, maar het gebeurt niet altijd.
Ik wijs, als slechts één voorbeeld, op de weinig adequate en
veel te laat ingezette voorlichting na de besluitvorming over de Nabestaandenwet.
Zeker bij zo'n onderwerp werkt dat in hoge mate contraproductief. Structureel
is dit gebrek aan legitimiteit aanwezig bij de Europese besluitvorming.Heldere en transparante besluitvormingsprocedures; had paars dat niet
in zijn vaandel staan? Ik meen van wel en ik vind dat dat soms ook lukt. Bestaande
tegenstellingen in het kabinet worden niet altijd verdoezeld, compromissen
niet als de ultieme waarheid maar ook werkelijk als compromissen gepresenteerd.
"Beek" is daarvan een voorbeeld, waarmee ik alleen al om die reden het kabinet
complimenteer. En als het kabinet een besluit genomen heeft, volgt een debat
waarin het kabinet de gemaakte keuze echt moet waarmaken. De HSL en, naar
het zich laat aanzien, opnieuw "Beek" zijn daarvan voorbeelden. Zaken worden
minder dan vroeger in de coalitie afgekaart, al kost het ook geen moeite om
van het tegendeel voorbeelden te vinden. Het zou mij overigens niet verbazen
en in het geheel niet verdrieten, wanneer die al grotere openheid in de komende
jaren nog zal toenemen. De stolling die uitgaat van een regeerakkoord zal
snel afnemen nu het geldende regeerakkoord op hoofdpunten zo goed als uitgevoerd
is. Dat maakt het des te meer noodzakelijk dat het debat in openbaarheid en
met alle voorradige argumenten wordt gevoerd.En, zo voeg ik ook uit eigenbelang toe, hopelijk ook in een transparante
vorm. Nu wil het nog wel eens voorkomen dat de behandeling van wetgeving aan
de overzijde door haar vorm tot ondoorzichtigheid leidt, hetgeen dan weer
met zich meebrengt dat de impact van wetsvoorstellen voor de maatschappij
pas helder wordt na afloop van de behandeling aldaar. Naarmate het debat in
de Tweede Kamer helderder en vollediger is, zal deze Kamer beter tot haar
recht komen en minder hoeven op te treden als kamer van revanche; een rol
die wij nu nog wel eens dreigen te krijgen.Mijnheer de voorzitter! Democratische legitimiteit is op zichzelf een
belangrijk aspect van een sterke overheid, maar het is ook een factor in het
laatste punt dat ik wil bespreken: effectiviteit en efficiëntie. Dat
er in de achter ons liggende jaren veel vooral uitvoerende taken op afstand
zijn geplaatst en zijn verzelfstandigd, daar heeft mijn fractie op zichzelf
geen moeite mee. Er zijn allerlei voorbeelden waaruit blijkt dat die verzelfstandiging
vruchten afwerpt, al zijn er ook wel voorbeelden van het tegendeel. Wij moeten
alleen niet denken dat daarmee de verantwoordelijkheid van de overheid voor
dat soort taken vervallen is. Als zou blijken dat ze niet goed worden uitgevoerd,
reken maar dat de overheid erop wordt aangesproken! Zo goed als de overheid
ook is aangesproken op voor onze samenleving vitale delen van het bedrijfsleven
zoals Fokker en Philips. Of je nu wel of niet afspreekt dat je daar als overheid
geen steun aan verleent, als puntje bij paaltje komt zal het toch kunnen gebeuren.
Wij zijn daar niet tegen, mits die steun maar voldoet aan het soort eisen
dat ik hier ten aanzien van het handelen van de overheid stel.Verzelfstandigd of niet, de taken waarvoor de overheid verantwoordelijkheid
draagt, moeten effectief en efficiënt worden uitgevoerd. Wat mij betreft
mag het adagium dat wel voor bedrijven geldt, namelijk dat zij "mean en lean"
zijn, ook op overheidsdiensten van toepassing zijn, zij het dat ik de term
"mean" een iets andere inhoud zou willen geven. Maar "lean": ja! Misschien
geen omvangrijke maar wel kwalitatief goed uitgeruste organisaties, die de
confrontatie met hun counterparts in het maatschappelijke leven aankunnen,
die in staat zijn flexibel te reageren op veranderende omstandigheden, die
zich realiseren dat zij er zijn voor de burgers en niet andersom. En "mean"
in de zin van "streng"; streng voor zichzelf, streng voor de burger. Gebrek
aan concurrentie, die overigens samenhangt met hun taakstelling, is hier ontegenzeglijk
een nadeel. De tucht van de markt zou ook hier op zichzelf goede diensten
kunnen bewijzen.Mijnheer de voorzitter! Ik kom tot een afronding. Het afgelopen decennium
heeft ontegenzeglijk in het teken gestaan van een terugtred van de overheid,
van een oprukkend marktdenken. Daar was aanleiding toe, zo goed als er nu
naar het oordeel van mijn fractie redenen zijn om de aandacht
weer meer in de richting van de overheid te verleggen. Niet zozeer om het
overheidsaandeel weer te laten groeien, wel om de positie van de overheid
ten aanzien van de taken die zij heeft te versterken. Een sterke overheid
is goed voor de samenleving. Wij hopen daarom dat de regering, die terecht
al bezig is met de agenda voor na 2000, ook de door ons opgeworpen punten
daarop wil zetten, naast de aandacht voor de fysieke infrastructuur en de
eveneens hoogst noodzakelijke kennisinfrastructuur. De infrastructuur van
de overheid vraagt nadrukkelijk om aandacht.De regering kan daar in het komende halve jaar al onmiddellijk een begin
mee maken tijdens het voorzitterschap van de Europese Raad. Want voor Europa
geldt hetzelfde als voor Nederland: ook Europa beweegt zich tussen liberalisering,
de noodzakelijke correctie daarop door de overheid en een overheid die aan
dezelfde eisen moet voldoen als de nationale. Op het gebied van rechtsstatelijkheid
door bijvoorbeeld rechterlijke uitspraken gewoon te aanvaarden en Engeland
op het punt van de 48-urige werkweek – 48 uur! in 1996! – niet
te laten ontsnappen. Op het gebied van efficiëntie door eisen te stellen
aan de Europese huishouding en niet te aanvaarden dat voor 8 miljard ecu geen
rekening en verantwoording wordt afgelegd. De minister van Financiën
heeft onze volle steun als hij hier in Europees verband een punt van maakt.
In dat verband rijst bij ons overigens de vraag of de nationale rekenkamers
ten aanzien van de uitvoering van het Europees beleid niet hetzelfde goede
werk zouden kunnen doen als ten aanzien van het nationale beleid.Ten slotte kom ik op het gebied van democratische legitimiteit. Mijn fractie
is overtuigd van de noodzaak van een democratisch en een sociaal Europa, al
was het maar uit puur eigenbelang. Een Europa dat onvoldoende democratisch
en onvoldoende sociaal is, leidt vanzelf, door de ontstane interdependenties
tussen de landen van de Europese Unie, tot landen die onvoldoende democratisch
en onvoldoende sociaal zijn. Het gaat er immers al lang niet meer om of Europa
er komt; het gaat erom hoe het er komt. Als het aan ons ligt, wordt het een
Europa met dynamiek en met stabiliteit, een Europa met een sterke markt en
met een sterke sociale cohesie. Voor het laatste zijn rechtsstatelijkheid,
democratische legitimiteit en het realiseren van sociale grondrechten onontbeerlijk.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter! Een van de dagbladen, Trouw, opende het hoofdredactioneel
commentaar op de Troonrede en de Miljoenennota daags na Prinsjesdag met de
zin: "Het gaat goed met Nederland." Wellicht refereerde ook de heer De Boer
aan deze openingszin in zijn bijdrage. Wie verder las, kon constateren dat
met deze woorden niet zozeer de eigen, redactionele conclusie, die uit de
genoemde regeringsstukken was getrokken, werd weergegeven, maar dat het veeleer
de weergave was van de conclusie die de regering de lezer van die stukken
wilde doen trekken. De optimistische toon was, zo bleek wel, ook vele andere
commentatoren opgevallen, al werd terecht vermeld dat in de stukken zelf gewaarschuwd
werd tegen zelfgenoegzaamheid.Geen zelfgenoegzaamheid, maar zelfvertrouwen spreekt er uit de stukken.
De gepresenteerde cijfers in Miljoenennota en de derde begroting van dit kabinet
lijken een zeker optimisme ook te rechtvaardigen, al vallen er ook allerlei
technische en beleidsmatige kanttekeningen bij die cijfers te plaatsen. Zo
bestempelde de econoom Heertje de fraaie cijfers in de Miljoenennota als "bedrieglijk"
en sprak hij zelfs over "een schone schijn". Niet te ontkennen lijkt mij echter
dat er sprake is van een aantal positieve signalen. Vrijwel alle bekende barometers
staan op goed weer. Evenmin valt te ontkennen dat het schip van staat gedurende
de lopende kabinetsperiode de wind in de zeilen gehad heeft. Wat dit betreft
constateer ik een aanmerkelijk verschil tussen het kabinet-Kok (I) –
ik zet er tussen haakjes maar "I" achter – en het kabinet-Lubbers I,
ter wille van de vergelijking. Wat er zij van de betekenis van de gunstige
wind gedurende de voorbije twee jaar, in elk geval moet ook erkend worden
dat de nodige stuurmanskunst vereist is geweest om in een periode van vijftien
jaar weer zo ver op koers te komen als vandaag het geval is. Een van de positieve
signalen – er is al veelvuldig op gewezen – is in elk geval dat
voor het eerst sinds de geboorte van de verzorgingsstaat, dus in een periode
van ongeveer dertig jaar, het aantal uitkeringen is gedaald. Natuurlijk hecht
zich aan deze constatering onmiddellijk de vraag of hier sprake is van een
signaal dat duidt op een duurzame ontwikkeling. Die vraag wordt onder andere
ingegeven door de recente besluiten met betrekking tot de arbeidsongeschiktheidskeuringen.Ook de cijfers betreffende de ontwikkeling van het financieringstekort
en de staatsschuld ogen positief. Het loopt wat dit betreft zelfs beter dan
in het regeerakkoord was voorzien. Ook de staatsschuld daalt. Voor de juiste
beeldvorming is het evenwel goed om op te merken dat het hier gaat om een
relatieve daling. Absoluut stijgt ze nog met 10 mld. En dat betekent weer
650 mln. extra rente. Zo stijgt de schuldenlast per Nederlander toch nog met ƒ
1600 tot ƒ 26.000. Niettemin mag gesteld worden dat het trendmatig
begrotingsbeleid blijkt te werken, ook al moet er bij gezegd worden dat de
spelregels nog niet echt hard getest zijn. De maatregelen tot verlaging van
het tekort en de schuld hebben, zoals de Troonrede terecht vermeldt, offers
gevraagd. Het gaat mij – en naar ik begrepen heb ook de minister-president –
echter te ver om deze maatregelen om die reden als on- of asociaal te brandmerken.Wie de voornaamste doelstellingen van het regeerakkoord legt naast de
cijfers die in september jongstleden zijn gepresenteerd, zou tot de slotsom
kunnen komen dat het "karwei" – waarover eens werd gesproken in verband
met een ander kabinet – van dit kabinet bijna af is, en dat op een moment
dat het kabinet nog anderhalf jaar te gaan heeft. Het is niet omdat ik verwacht
dat het kabinet voor de rest van de periode met de handen over elkaar gaat
zitten of duimen gaat draaien, dat de vraag opkomt of er geen ruimte zou zijn
voor een aanvullend programma. Die suggestie schijnt al eerder door anderen
te zijn gedaan, maar afgewezen te zijn. Toch blijft de vraag: waarom wachten
tot een volgend regeerakkoord vooraleer nieuwe afwegingen en keuzen kunnen
worden gemaakt? Tot heden kon men uit de mond van bewindslieden nogal eens
de verzuchting vernemen dat een periode van vier jaar eigenlijk te kort was
om het beleid werkelijk gestalte te kunnen geven en er de vruchten
van te plukken. Gegeven de situatie waarin het huidige kabinet verkeert, zou
men de vraag gaan stellen of een periode van vier jaar wellicht te lang is
voor een regeerakkoord dat tussentijds niet wordt bijgesteld. Trouwens, regeerakkoord
of geen regeerakkoord, de eigenlijke vraag is uiteraard of met het oog op
de toekomst die beslissingen worden voorbereid en eventueel genomen die wenselijk
zijn. Een regeerakkoord mag toch geen blokkade voor de toekomst zijn?Deze vragen brengen mij op een punt dat de socioloog prof. Schuyt aansneed
in een beschouwing in NRC Handelsblad van 17 september jongstleden. Hij is
van mening dat het beleid dat gepresenteerd wordt goed oogt, maar stelt de
vraag of dit het is wat onze samenleving de komende tien jaar nodig heeft.
Hij zoekt naar een verklaring hoe het komt dat de beslissingen die zijns inziens
nodig zijn op zich laten wachten. Ik citeer hem nu: "Hoe komt dit nu? Hete
hangijzers worden kennelijk kunstig weggemasseerd, onder leiding van een goede
voorzitter. De ideologische spanningen worden in dit kabinet niet opgevoerd,
maar handig afgevoerd. Pas als de notulen van de ministerraad voor historici
beschikbaar komen, kan worden uitgemaakt hoe groot hierbij de rol is van de
minister-president zelf.Krijgen de tegenstellingen in de paarse coalitie in de keuzen voor beleid
een kans om binnenskamers uitgevochten te worden of is het politieke evenwicht
zo broos, dat er maar niet aan begonnen wordt? Dan toont zich naast de kracht
van een binnenlandse ontspanningspolitiek meteen de grote zwakte van paars:
ondanks de prettige stijl van de leider(s), de nieuwe zakelijkheid en de harmonie
gebeurt er niet wat er eigenlijk, gezien de ernst van de maatschappelijke
situatie, zou moeten gebeuren. De echte doorbraken in beleid worden voor jaren
'bevroren'.", aldus Schuyt.Hij noemt in dat verband een aantal thema's die vanmiddag al eerder genoemd
zijn, zoals: de versterking van de ruimtelijk-economische structuur, waaronder
aandacht voor de mobiliteit, de kennisinfrastructuur en de herinrichting van
de sociale zekerheid. Graag geef ik de opmerkingen en vragen, die deels gewetensvragen
zijn, door en zie ik een reactie tegemoet.Het vervolg van mijn bijdrage wijd ik aan enige reflecties over de zin
waarmee ik begon: Het gaat goed met Nederland. Ik herhaal dat dit geen woorden
van het kabinet zijn, maar dat ze de verwoording behelzen van een overheersende
indruk die is achtergebleven na het aanhoren van de Troonrede en het lezen
van de Miljoenennota. Als het kabinet deze stellige uitspraak al voor zijn
rekening zou nemen, zou het die in elk geval wellicht nuanceren door te benadrukken
dat met "Nederland" bedoeld moet zijn: de Nederlandse staatshuishouding. En
ook dan nog zal men de stelligheid van de uitspraak willen nuanceren door
toe te voegen dat het weliswaar goed gaat, maar dat het beter kan en dat het
per definitie nooit volmaakt is. Hoe dit ook zij, ieder die zich niet volstrekt
wenst te distantiren van de uitspraak dat het goed gaat met Nederland, zal
daarbij allereerst denken aan de materiële aspecten van het menselijk
bestaan. Ik noem dat maar de welvaart.Critici zullen ook wat dit aspect betreft wijzen – het is vanmiddag
bij herhaling gebeurd – op de, toenemende, verschillen in welvaart.
Men spreekt zelfs van een tweedeling.Nu behoeft men als zodanig niets kwaads te zeggen van welvaart, maar ieder
weet dat welvaart niet hetzelfde is als welzijn of welbevinden. Bovendien,
welvaart is een goed, een zegen, in mijn bewoordingen, maar met welvaart kan
ook veel kwaad worden gedaan en ze kan tot uitwassen op allerlei gebied leiden.
Het individuele streven naar meer welvaart, meer bestedingsmogelijkheden –
de consumptiedrift – kent niet geringe schaduwzijden, voor onder andere
(mede)mens en milieu. In het algemeen zijn met de zonzijde van een verschijnsel
meestal ook schaduwzijden verbonden. Dat geldt naar mijn wijze van zien bijvoorbeeld
ook voor de zo bejubelde economische groei. Het kabinet wil niet weten van
een tegenstelling tussen het belang van economische groei en het milieu, maar
ik moet zeggen dat dit er bij mij nog steeds niet in wil. Misschien ligt dat
na morgen anders.Waar het mij echter in veel bredere zin thans om te doen is, is het inzicht
dat de vraag van de overheidsbemoeienis met het maatschappelijk leven zich
niet beperkt tot materiële kwesties, maar zich in beginsel – ik
onderstreep de woorden "in beginsel" – uitstrekt tot alle aspecten van
het welzijn van land en volk. Daartoe heeft een overheid een visie op mens
en samenleving nodig of, anders gezegd, een visie op publieke moraliteit.
Burgers zowel als de overheid hebben behoefte aan normen en hanteren ook moreel
geladen normen. Het debat over die normen en waarden moet in iedere maatschappij
door de opeenvolgende generaties opnieuw gevoerd worden. Dat geldt des te
sterker wanneer we moeten constateren dat de vroegere vanzelfsprekendheid
van onze traditionele morele orde, gebaseerd op christendom en al dan niet
bijbels humanisme, wankelt of bezig is te verdwijnen. Het valt op zichzelf
toe te juichen dat dit debat, ook in de vorm van zelfreflectie en zelfkritiek
binnen en tussen politieke partijen wordt gevoerd, zoals in het afgelopen
halfjaar is gebleken. De heer Korthals Altes refereerde eraan wat de liberale
stroming in de politiek betreft. Het politieke debat is gediend met de zo
noodzakelijke explicatie en explicitering van normen en waarden. De veelal
plichtmatige verwijzing van ongeveer iedereen naar de betekenis van normen
en waarden in de samenleving brengt ons niet veel verder.De overheid – vooral de regering – pleegt zich altijd ietwat
of soms helemaal aan dit debat te onttrekken, zulks onder verwijzing naar
de godsdienstige en levensbeschouwelijke neutraliteit van de staat. Te gemakkelijk
en te snel, althans in mijn ogen, vluchten ook bewindspersonen van het huidige
kabinet weg achter de leus dat de overheid geen zedenmeester is. Ook de verwijzing
naar de taak van ouders en onderwijs, op zichzelf terecht, is mijns inziens
wat te gemakkelijk. Alsof alleen jongeren opvoeding tot normbesef nodig zouden
hebben. Was het maar zo! Waar het, ook voor de regering, op aankomt is het
bewustzijn dat waarden en normen in de politieke besluitvorming altijd een
rol spelen. Regels, wetten raken steeds de verhouding van individu en gemeenschap
en zijn mitsdien altijd mede op morele oordelen gebaseerd. Zelfs een pure
marktmaatschappij heeft wetten nodig die het functioneren van de markt mogelijk
maken en begeleiden. Ik moge hier verwijzen naar de voordracht
van de huidige SER-voorzitter, de heer De Vries, die hij op 27 september jongstleden
hield op de jaarvergadering van de Nederlandse Orde van Advocaten, onder de
titel "Recht in de markt". Maar ook als het gaat om regels, gericht op de
bescherming van het individu tegen zichzelf en om regels die weerloze waarden
als het dier en het milieu beschermen, zijn morele oordelen onontkoombaar.
De overheid heeft ook alle belang bij de moraal en het normbesef van haar
burgers. Het meest direct natuurlijk wat het respect voor de overheidsregels
en de naleving daarvan betreft. Maar misschien is het nog waardevoller wanneer
zulke formeel vastgestelde overheidsregels overbodig zijn en burgers kunnen
volstaan met een vorm van zelfregulering. Om mogelijkheden die hier zouden
kunnen liggen aan te wenden, is het noodzakelijk in te zien dat het private,
het intermenselijke, het maatschappelijke en het politieke verbonden zijn
in die ene mens.Daarom sluit ik af met de vraag welke visie dit kabinet heeft op mens
en samenleving. Is die mens nog iets anders dan een zichzelf genoeg zijnd,
autonoom individu dat slechts vrijheid, ontplooiing en eigen belang najaagt?
En is de samenleving ook nog iets meer dan een verzameling van nut maximaliserende,
calculerende burgers? Dit zijn lastige vragen voor een coalitiekabinet; dat
realiseer ik mij, voorzitter. Maar in het antwoord op deze vragen zou een
aanknopingspunt gelegen kunnen zijn voor een gedachtewisseling over versterking
of revitalisering van de publieke moraal, zowel bij de burger als bij de overheid.Voorzitter! Tot slot wil ik bij deze gelegenheid niet nalaten de minister-president,
en in hem het gehele kabinet, Gods zegen toe te wensen bij de vervulling van
zijn verantwoordelijke taak.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! "Wij zijn niet rechts en wij zijn niet links, maar we staan
er zeker niet tussenin", aldus de fractieleider van de PSP in de jaren zeventig.
De uitspraak komt mij zo af en toe in herinnering, wanneer er gevraagd wordt
naar de precieze plaatsbepaling van paars. De kleur roept soms reminiscenties
met rechts op en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking soms met links,
en de andere dertien staan er wat tussenin. Maar die plek wordt in de Nederlandse
politiek geassocieerd met niet kiezen en besluiteloosheid, en als paars één
ding niet wilde, dan was het dat wel. De plaatsbepaling van paars dient dan
ook kennelijk op een driedimensionaal vlak plaats te vinden: de grond in of
de lucht in. Er is voor beide iets te zeggen, maar lucht wordt in verband
met idealen gebracht. Met behoud van idealen werken aan een nog betere samenleving
dan we in West-Europa toch al hebben, is een goed uitgangspunt.Nu, halfweg de rit, is het een moment om de ontwikkelingen te beoordelen.
Een bescheiden overheid die zich vooral concentreert op de kerntaken die aan
die overheid behoren, is een uitgangspunt dat na de periode van overspannen
verwachtingen van wat een overheid vermag, een breed draagvlak heeft. En toch
schuilt hier voor paars langzamerhand een reëel gevaar in: vereenzelvigd
te worden met een beleid dat de overheid op afstand zet bij tal van activiteiten
op een moment dat de vraag steeds vaker gesteld wordt of "de overheid op afstand"
niet al te ver is doorgeslagen. Waar het gaat om de bescherming van de kwetsbaren
in de samenleving, kan zoiets gemakkelijk tegen het paarse avontuur gebruikt
worden. Ten onrechte naar de mening van mijn fractie, maar het kabinet zou
meer kunnen doen om bij de presentatie van zijn beleid accenten duidelijker
te leggen op die onderdelen waar actief de kwetsbaren een helpende hand wordt
toegestoken. Daarbij gaat het dan om meer dan de nakoming van de afspraak
over de koppeling of het behoud van de koopkracht. Toegankelijkheid tot de
gezondheidszorg, een aanpak van het probleem van dak- en thuislozen, een adequate
uitvoering van de Armoedenota, een beleid op regulering van de lokale belastingen
en een effectief onderwijsbeleid zijn een aantal ten minste zo noodzakelijke
maatregelen. Wij zouden graag van het kabinet een antwoord hebben op de vraag
hoe het dit type vraagstukken in de resterende periode te lijf zal gaan en
waarop het in 1998 door de kiezer kan worden aangesproken.Ik geef een, wellicht gewaagd, voorbeeld. Geheel terecht heeft het kabinet
de regelgeving rondom de Ziektewet aangepakt. Immers, een gezondheidszorg
die bij de top vijf van de wereld behoort, was niet in staat te voorkomen
dat wij bij de top vijf behoorden van de minst gezonde landen ter wereld,
gerekend naar het aantal ziektedagen Er was dus iets grondig mis. Wijziging
van de Ziektewet heeft er tenminste voor gezorgd dat we statistisch een stuk
gezonder zijn geworden. Maar de verdergaande wijziging heeft het neveneffect
dat werkgevers zoeken naar mogelijkheden om sneller bij de zorg terecht te
kunnen ten behoeve van hun werknemers. De overheid zelf is debet aan de discussie
die nu ontstaat over de tweedeling in de zorg. Het is zeer de vraag of een
overheid in staat is een beleid te ontwikkelen dat dit geheel kan voorkomen.
En zou dat ook eigenlijk wel het beleid moeten zijn? Nu eindelijk via de afgesloten
CAO in de zorg een mogelijkheid is gecreëerd voor een bescheiden verlenging
van de bedrijfstijd, moet het mogelijk zijn om in overleg met sociale partners
een beleid te ontwikkelen waarbij iedereen op tijd de zorg krijgt die hij
behoeft. Daar gaat het om en een beleid dat daarop is gericht, heeft meer
kans op succes en is voor mensen profijtelijker dan een strijd tegen sluipwegen
in de zorg die er vroeger waren en die er ook in de toekomst zullen zijn.De Sociaal-culturele verkenningen 1996 laten zien wat de mensen beschouwen
als kerntaken van de overheid. Het is eigenlijk onthutsend, waar te nemen
dat de kerntaak bij uitstek, te weten een vredes- en veiligheidsbeleid voor
ten minste het eigen grondgebied, niet in die rijen voorkomt. De politiek
dient ook daar haar eigen verantwoordelijkheid te nemen en doet dat ook: ten
eerste door met overtuiging Nederland de Europese Monetaire Unie in te loodsen
en ten tweede door een adequate defensiepolitiek. De regering verdient een
groot compliment dat haar beleid gericht is op het slagen voor het EMU-examen.
De begroting 1997 is wederom een forse stap in die richting. Er is in Europa
nog veel wat verbetering behoeft; het is te weinig democratisch, het is te
bureaucratisch, het vraagt geld van de lidstaten dat het niet op kan maken,
het is machteloos om de problemen in Joegoslavië op te lossen zonder
hulp van de Amerikanen en zo kan men nog wel even doorgaan. De noodzaak om
in de nabije toekomst op handelsgebied tot een grote interne
markt te komen, is voor velen niet voldoende overtuigend om op te wegen tegen
de nadelen van een verenigd Europa. En helaas is voor velen ook de historische
noodzaak niet helder. Maar men behoeft de op haar eind lopende twintigste
eeuw maar in twee gelijke delen te verdelen om te beseffen wat er gaande is:
in de eerste helft twee wereldoorlogen, uitgevochten op Europees grondgebied,
en in de tweede helft vrede op enkele lokale conflicthaarden na. En die bestonden
er in de eerste helft van deze eeuw zo mogelijk nog heviger.De verankering van een vredes- en veiligheidsbeleid en het behoud of de
versteviging van onze welvaartspositie door middel van het werken aan Europese
eenheid is op die manier gemakkelijk zichtbaar te maken. Dat dient niet alleen
te gebeuren door de regering, maar ook door de fracties en fractiewoordvoerders
van aan het kabinet verwante partijen. Een overmatige aandacht voor de zwakke
en noodzakelijk te verbeteren aspecten van de eenheid van Europa, levert daartoe
geen bijdrage. D66 is vanaf haar oprichting een overtuigd voorstander geweest
van een verenigd Europa. En natuurlijk moet juist ter versteviging van het
draagvlak consequent gewerkt worden aan het oplossen van de zwakke kanten,
te beginnen met het democratisch gehalte waarbij op termijn geen veto's passen
en waarbij de rechten van het Europees Parlement dienen te worden verstevigd.
Maar daarbij dient ervan te worden uitgegaan dat dit kwesties van zeer lange
adem zijn, misschien van een paar generaties. Het uit elkaar vallen van Europa
na Karel de Grote heeft tenslotte ook zijn tijd genomen. En het herstel van
de eenheid heeft die tijd naar is te hopen niet nodig.In het komende jaar rust op de regering een bijzondere verantwoordelijkheid.
Immers, als de voortekenen niet bedriegen, worden onder het voorzitterschap
van Nederland voor de Europese Unie historische beslissingen genomen. Het
is bij uitstek ook de periode om een gerichte voorlichtingscampagne te starten
over het belang van dat verenigd Europa: lesbrieven ten behoeve van het onderwijs,
de geschiedenis van de EEG op het centraal schriftelijk, een publieksvoorlichting
inzake het invoeren van de euro en het voordeel voor het toerisme. Duidelijk
moet worden gemaakt dat één Europa zich verdraagt met eigen
cultuur, met bescherming en attentie voor de eigen taal. Wil Europa gaan leven
bij de burgers dan kan de voorlichting daarover zich niet beperken tot de
periode waarin verkiezingen vallen. Wij vernemen graag van het kabinet of
het voornemens is, het voorzitterschap mede te gebruiken voor de start van
een nationale en over enkele jaren heen lopende voorlichting. Het slagen van
Nederland voor het EMU-examen en alles wat daarmee samenhangt aan Europese
integratie en samenwerking, is voor de D66-fractie één van de
toetsstenen om het beleid van paars op te beoordelen. Dat zal mede het animo
bepalen om met deze coalitie ook de 21ste eeuw in te gaan.Veiligheid, maar dan de veiligheid op straat en in huis, alsmede de bestrijding
van de criminaliteit scoren op de schaal van kerntaken van de overheid het
hoogst bij de bevolking. Het is de vraag of het gevoel van onveiligheid in
historisch en geografisch perspectief nu wel zo terecht is. Je behoeft maar
oude reislectuur te lezen, reisbrieven van Erasmus bijvoorbeeld, om te beseffen
dat toen reizen en zich op straat begeven veel onveiliger was dan nu en in
herbergen logeren trouwens ook. Het is bekend dat de gewelddadigheid in de
Amerikaanse werelddelen veel meer om zich heen heeft gegrepen dan in West-Europa.
De straffen in die landen zijn veel zwaarder, tot de doodstraf toe, maar dat
helpt niet. Wij leven in een van de veiligste gebieden ter wereld. Het gevoel
van onveiligheid moet tenminste ook andere oorzaken hebben dan het werkelijke
criminaliteitsniveau, de stortvloed aan informatie via de media bijvoorbeeld.
Misschien is het gegeven dat wij op criminaliteitsgebied vrijwel alles te
weten komen, van Kerkrade tot Roodeschool en van Katwijk tot Winterswijk,
mede debet aan dat onveiligheidsgevoel. Natuurlijk heeft de overheid een permanente
opdracht tot criminaliteitsbestrijding, maar de vraag moet worden gesteld
of wij op dit moment op de goede weg zijn. Nederland kende vrijwel de laagste
straffen ter wereld en het kleinste aantal cellen per inwoner. Nu straffen
wij ongeveer op het niveau van de ons omringende landen en wat het aantal
cellen per inwoner betreft, begeven wij ons in de bovenste helft van Europa.
Daarbij is te constateren dat noch de criminaliteit is afgenomen, noch het
gevoel van veiligheid is vergroot of zelfs maar gehandhaafd. De vraag is dan
ook gerechtvaardigd of het beleid van meer straf en meer cellen geen herziening
behoeft. Op dit punt – de eerlijkheid gebiedt het te zeggen –
was er de verwachting dat paars het roer zou omgooien.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Met uw toestemming zou ik collega Schuyer toch een vraag willen
stellen. Het lijkt erop dat hij van mening is dat de veiligheid in ons land
weer toeneemt. Ik wil hem vragen of hij er cijfers over heeft en, hoe vervelend
dat ook klinkt, of hij dat kwalitatief zou kunnen toelichten. Ik denk dat
de onveiligheid veel grimmiger is geworden. Wij horen van allerlei organisaties
die ons land binnenkomen en de situatie voor de burger onveiliger maken. Wellicht
zou hij in zijn betoog enige illustratie voor die twee punten kunnen aanbrengen.De heer Schuyer (D66):Ik wil heel kort wijzen op het laatste verslag van de politie, waarin
is aangetoond dat in de laatste vijf jaar de problematiek van de grove criminaliteit,
inbraken en dergelijke, vrijwel niet is toegenomen. Er is heel wat onderzoek
op dit punt gedaan, dat heel duidelijk maakt dat zodra het om feiten gaat
de criminaliteit zich nauwelijks voordoet ten opzichte van de werkelijke omvang
een jaar of vijftien geleden. Dat kan hooguit worden bestreden wat fietsendiefstallen
en dergelijke betreft, maar dat is in een periode waarin het wittefietsenplan
kwam eigenlijk nauwelijks meer tot diefstal te rekenen.De heer Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! Ik heb nog een tweede vraag gesteld. Naar mijn gevoel is er
in dit land ook sprake van een toename van de grimmigheid van de criminaliteit.
Het is toch geen flauwekul dat wij lezen over maffia-achtige organisaties
die hier steeds meer als octopussen de onveiligheid vergroten. Daarover wilde
ik graag iets meer horen.De heer Schuyer (D66):Op zichzelf heeft de heer Van Leeuwen daar gelijk in. De vraag is alleen
wat de burger daarvan merkt.De heer Van Leeuwen (CDA):Veel, denk ik.De heer Schuyer (D66):Ik denk het niet. Maar nogmaals, wij hadden gehoopt dat paars op dit punt
een iets ander beleid zou voeren. Voorzover de vorige minister-president een
serieus voorstel heeft gedaan om over te gaan tot de inrichting van kampementen,
is dat ook werkelijkheid geworden. In de eerste anderhalf jaar van het paarse
beleid is er echter verder te weinig gewijzigd naar de zin van mijn fractie.
Ik zeg met nadruk "anderhalf jaar", want als de voortekenen niet bedriegen,
geeft de minister van Justitie de laatste maanden wel degelijk signalen af
dat een herbezinning nodig is. Er is meer aandacht voor een beleid dat criminaliteit
in de kiem smoort, preventie en een duidelijk signaal dat het aantal cellen
en TBS-plaatsen nu wel zijn maximum heeft bereikt. Wij zouden graag zien dat
dat signaal in de tweede helft van de regeerperiode versterkt wordt en dan
niet alleen door de minister van Justitie, maar door het hele kabinet. Immers,
er is ook een taak voor onderwijs, volkshuisvesting, gezondheidszorg en het
sociaal-economisch beleid. Het gaat om een beleid dat een tweedeling in de
samenleving, die kan ontstaan door te grote welzijnsverschillen, tegengaat.Wij ontkomen er niet aan, een enkel woord te wijden aan het beleid rondom
drugs. Op basis van recente verontrustende krantenberichten stellen wij de
volgende dringende vraag. Op de agenda van de raad van ministers van Justitie
en Binnenlandse Zaken van 28 en 29 november staat een ontwerptekst voor een
gemeenschappelijk optreden. Nederland heeft hiermee ingestemd zonder het voorbehoud
dat Denemarken heeft gemaakt. Dit kan tot gevolg hebben dat ons beleid ten
aanzien van coffeeshops en het gedogen van beperkte huisteelt van cannabis,
dat in de Drugsnota uiteengezet is, niet meer is vol te houden. Mijn partijgenoot
aan de overkant, de heer De Graaf, heeft gisteravond een analyse van de situatie
gemaakt. Hij heeft een aantal indringende vragen gesteld. Ik stel er prijs
op dat de minister-president hier morgen op ingaat.Wij willen hier het volgende naast stellen. Als de voorlichting over ons
beleid internationaal onvoldoende vruchten afwerpt, is het zinvol om energie
te steken in de voorlichting aan de internationale lokale overheden. Is het
kabinet bereid, extra aandacht aan die voorlichting op internationaal lokaal
niveau te besteden?Bij de bestrijding van geweld in de samenleving is de gedachte geopperd,
een geweldchip op de televisie te installeren. Zonder dat mijn fractie nu
direct enthousiast wordt van die gedachte, heeft de minister van Justitie
met het lanceren ervan wel bereikt dat de plaats van de overheid in de discussie
over normen en waarden prominent op de agenda is geplaatst. Het is belangrijk
dat er een beleid ontstaat dat de discussie rondom normen en waarden niet
schuwt. De Staat als zedenmeester behoort paars te verwerpen, maar de Staat
als steller van normen niet. Die normen hebben zelden eeuwigheidswaarde. Hebben
zij dat wel, bijvoorbeeld niet moorden, dan zijn ze in de westerse samenleving
op geen enkele manier onderscheidend meer. Opvattingen over de zachte dood
hangen samen met ontwikkelingen in de gezondheidszorg en behoeven een standpunt
van de Staat zonder dogmatische preoccupatie. Aan het handelen van de overheid
dient in ieder geval normstelling te worden ontleend. Ik zei al: geen voorstellen
voor kampementen, maar bescherming van de kwetsbaren door een minimum aan
welzijn en welvaart te waarborgen.Het omgaan met het milieu in de meest brede zin van het woord behoort
daar ook toe. Voor D66 blijft de zorg voor het milieu een belangrijk punt
van beleid. Als regeringspartij dienen wij daarbij meer aandacht te geven
aan onze positie. Wij zijn nimmer een partij geweest die economische groei
afwijst en dus ook geen partij die tegen de Betuwelijn, de HSL, vliegverkeer
en landuitbreiding is. Wat wij beogen, is om de noodzakelijke infrastructurele
voorzieningen aan te passen aan gerechtvaardigde milieu-eisen. In dat verband
beschouwen wij een besluit over de Betuwelijn als evenwichtig. Het is een
besluit waar wij niet alleen verantwoordelijkheid voor willen nemen, maar
dat wij ook wensen te verdedigen als voor het milieu verantwoord. Men behoeft
die beslissing maar te leggen naast de voorstellen van het vorige kabinet
om de verschillen te zien. Dat betekent overigens niet dat er op dit gebied
geen wensen meer zouden zijn.Zo vindt mijn fractie dat er meer werk moet worden gemaakt van een integrale
visie voor de lange termijn inzake infrastructuur en milieu. Dat geldt voor
het vliegverkeer evenzeer als voor het openbaar vervoer van ons land. Een
beginselbeslissing over een goed geoutilleerd argusnet kan men nog wel voor
zich uitschuiven, maar komen moet zij er toch. Het is de vraag of men er dan
niet beter aan doet om er nu aan te werken. Dat past ook goed in de investeringsdoelstelling
die de minister van Economische Zaken wil realiseren. Hetzelfde geldt voor
een tweede nationale luchthaven. Wij vragen aan het kabinet om een termijnvisie.
In een inspirerend artikel van Bomhoff in de NRC van 1 juli pleit hij voor
het publiceren van een landkaart door de minister van LNV van de plekken waar
Nederland op zijn mooist is en dus volstrekte bescherming behoeft. Voor die
gebieden kunnen dan contracten met de boeren worden gesloten ten behoeve van
natuurbeheer. De gedachte is natuurlijk niet nieuw, maar de uitwerking ervan
gebeurt zo mondjesmaat. Wij zouden op dit punt een wat voortvarender aanpak
van het kabinet verwachten in de tweede helft van de regeerperiode, bijvoorbeeld
door de Wet voorkeursrecht ook te laten gelden voor specifiek aangewezen groengebieden.
Is men daartoe bereid? Een dergelijk beleid schept duidelijkheid waarmee het
Groene Hart bijvoorbeeld nog wel iets kan. Daarbij dient dan gelet te worden
op het voorkomen van het effect dat het publiceren van de Vinex-kaart door
oud-minister Alders heeft gehad op de grondprijzen voor de woningbouw.Bij al de hiervoor genoemde actiepunten moet het kabinet maar eens de
durf tonen ervan uit te gaan dat deze coalitie in ieder geval tot 2002 aan
het roer blijft. In een door mijn fractie met instemming gehoord radio-interview
met de nieuwe staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is aangegeven
hoe dat te bereiken: accepteer die punten in de programma's
van de coalitiepartners, die het zenuwstelsel van die partijen raken. Kortom,
houd rekening met elkaar.De ruimtelijke ordening onder de grond is geen thema dat op dit ogenblik
sterk politieke aandacht krijgt. Toch is het langzamerhand tijd om de positie
van de overheid daarbij vast te stellen. Op een enkele plaats op ons grondgebied,
bijvoorbeeld bij de waterleiding Bergambacht die het onmogelijk maakt langer
kalkzandsteen te winnen bij het Valkenburgsemeer of bij de kerosineleidingen
in het westen, kan die noodzaak heel nadrukkelijk worden aangetoond. Wij vragen
aan het kabinet of het die noodzaak ook ziet. Wellicht ligt hier een taak
voor de provinciale overheid. Maar met het toedelen van nieuwe taken aan de
lagere overheid zou mijn fractie eigenlijk liever willen wachten tot er duidelijkheid
is over de inrichting van ons binnenlands bestuur.In de politiek is het aforisme van Canetti "Al de dagen die betrekking
hebben op de dagen die niet komen" soms onvermijdelijk van toepassing. Maar
zo erg als wij allen het maken met de reorganisatie van het binnenlands bestuur,
komt toch niet vaak voor. De eerlijkheid gebiedt het te zeggen: ook paars
heeft hier nog weinig fraais laten zien. Er is voor welk voorstel dan ook
geen meerderheid. Vanuit dat perspectief is het te goedkoop om vanwege de
uitslag van het gehouden referendum in Rotterdam, het fenomeen van het referendum
als zodanig de schuld te geven. "Een les die ons de zondvloed leert, de waterdragers
zijn verkeerd", schreef de schilder Jan Veth eens. Het leek erop dat de minister
van Binnenlandse Zaken die spreuk van harte onderschreef. Anderen zagen er
weer een argument in om de machteloosheid van de politiek om tot een beslissing
te komen, aan te wijzen als oorzaak van het debacle. Dat slaat op ons allemaal
terug, geen partij uitgezonderd. Het referendum als het kwaad aanwijzen, is
de wereld op zijn kop zetten. Wel laat het de noodzaak zien om nu snel de
wetgeving van het referendum op lokaal en provinciaal niveau helder te regelen.
Wij verwachten dat dat in dit parlementaire jaar ook gebeurt.Het verwijt aan de waterdragers valt ook te beluisteren, eigenlijk al
jaren, bij het onderwijsbeleid. Nergens is de echo van de jaren zestig en
zeventig duidelijker dan daar. Misschien zijn het niet zozeer de bewindslieden
die daaraan nog geloven, als wel het departement als geheel. In ieder geval
lukt het paars niet, zoals op veel andere terreinen wel, om een eigen inkleuring
aan het onderwijsbeleid te geven. Nu moet gezegd worden dat de bewindslieden
ook voor een heel zware opgave staan. Het valt niet mee om een beleid dat
de afgelopen decennia gevoerd is op basis van ideaal typische modellen, maar
zonder daarbij rekening te houden met de menselijke maat en de realiteit,
om te buigen. Zo is er een basisvorming die nog voordat goed en wel de eerste
periode kan worden afgesloten, wat zijn bedoeling betreft als mislukt moet
worden beschouwd en een ROC-vorming waarmee hetzelfde zal gebeuren. Het hele
beleid was gebaseerd op het opheffen van onderwijsachterstanden. Gedurende
twintig jaar is daaraan gemiddeld zo'n 300 mln. per jaar besteed.De heer Van Leeuwen (CDA):Wij konden gisteren al in de krant lezen dat college Schuyer het woord
"mislukt" zou gebruiken in zijn betoog over onderwijs. Ik heb daar een paar
vragen over. Gaat het gebruik worden dat wij voor de algemene beschouwingen
al journalisten informeren over wat wij denken te gaan vertellen? Als het
bericht juist is – ik heb nu ook het woord "mislukt" gehoord –
is dat er dan een aanduiding van dat uw fractie tegen de begroting van Onderwijs
en Wetenschappen gaat stemmen?De heer Schuyer (D66):Zover zijn wij nog lang niet. Dat is typisch iets voor de vierkante kilometer
om die discussie hier te voeren. Je kunt heel rustig constateren dat het beleid
dat met heel veel enthousiasme en met heel veel inzet is gevoerd op een gegeven
moment toch mislukt is. Daarmee hoef je nog helemaal geen wantrouwen uit te
spreken. Het begrip mislukt komt overigens in mijn tekst niet voor. Ik ben
ook niet verantwoordelijk voor de kop in de NRC.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik haakte in op het door de heer Schuyer uitgesproken woord mislukt.De heer Schuyer (D66):Dat heb ik helemaal niet in de mond genomen!De heer Van Leeuwen (CDA):Het staat wel in de tekst! Misschien wil de heer Schuyer het krantenbericht
ook nog even doornemen. Daarin komt het woord mislukt een paar keer voor,
ook in de kop. Het gaat dan wel over ministers. Hij zegt nu ook dat met de
ROC-vorming hetzelfde zal gebeuren. Hij zegt het hier in feite dus twee keer.De heer Schuyer (D66):In de tekst staat dat de basisvorming nog voordat de eerste periode is
afgesloten als mislukt moet worden beschouwd. Dat is iets anders. Naar mijn
voorspelling gaat de ROC-vorming dezelfde weg. Dat is anders dan het beleid.
Voor de basisvorming was mijn fractie niet verantwoordelijk. Het beleid hebben
wij echter gezamenlijk goedgekeurd. Daarvoor bestaat een politieke meerderheid.
Ik vind wel dat wij de eerlijkheid moeten hebben, zoals door de heer Van Leeuwen
gevraagd wordt bij andere zaken, te zeggen dat wij het beleid eens tegen het
licht moeten houden. Je moet dan beginnen met te zeggen dat iets mislukt is.De heer Van Leeuwen (CDA):Dan resteert nog mijn eerste vraag. Die heeft ook iets te maken met de
orde in dit huis. Hoe zou zo'n journalist op maandag aan een tekst hebben
kunnen komen waarin staat wat de heer Schuyer van plan is, in te brengen bij
de algemene beschouwingen op dinsdag? Voor mij is dat een punt. Voor de eigen
waarneming wil ik graag weten hoe dat mogelijk is. Is er een gesprek geweest
met de journalist over de inhoud van hetgeen de heer Schuyer bij de algemene
beschouwingen naar voren wilde brengen?De heer Schuyer (D66):Een journalist heeft mij gebeld. Dat is gebeurd op grond van het feit
dat ik mijn tekst onder embargo heb opgestuurd, maar dat woord was weggevallen.
Hij heeft niet de houding aangenomen deze tekst pas vanavond te publiceren.De heer Van Leeuwen (CDA):Ik ga zonder meer uit van de goede trouw van de heer Schuyer. Hij heeft
de tekst onder embargo aangeboden, maar de betrokken journalist heeft dat
niet begrepen.De heer Schuyer (D66):Ik denk dat het via de fax niet overgekomen is, maar dat is iets anders.
Ik heb het niet nagevraagd.De voorzitter:Deze indringende discussie kan nu worden beëindigd.De heer Schuyer (D66):Voorzitter! Wij pleiten er niet voor dat het geld voor het opheffen van
achterstanden niet wordt uitgegeven. In onze ogen moet het effectiever kunnen.
Er is in de afgelopen zomer een proefschrift verschenen over het Franse onderwijssysteem
dat mogelijk aangeeft hoe het wel zou kunnen.Het hele bouwwerk van de studiefinanciering is eveneens een zaak die bij
het kabinet aanleiding heeft gegeven tot grote problemen. In onze ogen is
geen reparatie nodig, maar het doordenken van een geheel nieuwe opzet. Dat
is niet iets wat in de resterende kabinetsperiode even kan worden gerealiseerd.
Wat echter wel mogelijk zou moeten zijn, is de instelling van een commissie
ad hoc met als opdracht, een bruikbaar systeem van studiefinanciering te maken
opdat bij de volgende afspraken over een regeerakkoord een tweede paars kabinet
dat als richtlijn kan nemen. Zou het kabinet de gedachte van een dergelijke
commissie willen overnemen?Voorzitter! Er is hier en daar gepleit voor een parlementaire enquête
inzake het onderwijsbeleid. Die gedachte is op zichzelf niet absurd. Het vragen
nu om een parlementaire enquête kan niet los worden gezien van enquêtes
die gehouden zijn. Aan zo'n type enquête bestaat onzes inziens geen
behoefte. De parlementaire enquêtes zoals deze nu functioneren, werken
in de praktijk uit in speculaties wiens kop dit moet kosten.De heer Cohen (PvdA):Waar zou een enquête over het onderwijsbeleid over moeten gaan?De heer Schuyer (D66):Zo'n enquête zou onder andere moeten gaan over die 300 mln. onderwijsachterstandsgeld
die gedurende twintig jaar uitbetaald is. Waar is dat geld nu precies terechtgekomen?
Waarom zijn alle waarschuwingen van SVO dat het geld niet goed terechtkwam,
eigenlijk niet opgevolgd? Waarom hebben die onderzoeken niet tot wijziging
van het beleid geleid?De vraag wiens kop het moet kosten, is vanuit democratisch perspectief
gezien een gevaarlijke ontwikkeling. Natuurlijk dient het aftreden van een
bewindspersoon in laatste instantie niet te worden uitgesloten, maar de praktijk
van nu, waarbij de snelheid van communicatie, de publiciteit, de complexiteit
van de problemen en de onmogelijkheid alles te kunnen weten zo nadrukkelijk
anders zijn dan in het verleden maakt dat het gewenst is de ministeriële
verantwoordelijkheid opnieuw te doordenken en te definiëren. De loyaliteit
van de Nederlandse ambtenaar aan de politiek verantwoordelijke is voor mijn
fractie absoluut geen punt. Die is onvoorwaardelijk aanwezig. Dat neemt echter
niet weg dat het politiek afschermen van elk ambtelijk werk op topniveau een
achterhaald concept is. Dat geldt voor de vis in Urk, zo goed als voor de
limonade in het drugsopsporingsbeleid als voor de paspoorten. Wij willen hierover
graag de mening van de regering horen.Enkele maanden na de totstandkoming van het regeerakkoord was wel duidelijk
dat de groei bij de gezondheidszorg van 1,3% niet op de realiteit was afgestemd.
Maar ook als men er nu geld aan toe zou voegen, komt onherroepelijk de discussie
over de trechter van Dunning eraan. Met de voortgang van de techniek lijkt
het mogelijk, het biologisch einde van de mens nog aanmerkelijk uit te stellen,
maar is dat een ontwikkeling die wij ons moeten wensen? Ik denk niet dat velen
die vraag met "ja" zullen beantwoorden. Als dat zo is, komt de discussie over
de vraag: wat dan?Daarnaast is het vraagstuk van het verzekeringssysteem in de zorg aanwezig.
Op dit moment krijgt het systeem trekken van een lappendeken. Het wordt tijd
dat het geheel van de regels op dit punt opnieuw geanalyseerd wordt op effectiviteit
en rechtvaardigheid. Wil het kabinet daar een begin mee maken?Voorzitter! Een schets die ook ver zal doorwerken in de 21ste eeuw, komt
van het departement van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik doel op de nota
Werken aan zekerheid, waarin zowel het sociale stelsel als de toekomst van
de oudedagsvoorziening onder de aandacht wordt gebracht. Mijn fractie wil
waardering uitspreken voor die nota en voor het feit dat er op een groot aantal
punten wetgeving en nadere voorstellen worden aangekondigd.Sinterklaas is weer in het land. Dit jaar brengt hij nog chocoladeletters
mee van echte chocolade. Er bestaan veel argumenten om dat zo te houden. Dat
zijn argumenten in de sfeer van volksgezondheid maar vooral ook argumenten
die worden ontleend aan de Derde Wereld. Nederland is het grootste cacaoverwerkende
land en Amsterdam is de grootste cacaohaven. Als het om cacao gaat, telt onze
stem stevig in de Europese gemeenschap. Is de regering bereid, actie te ondernemen
om ervoor te zorgen dat geen vervangende vetten gebruikt mogen worden voor
cacaoboter? Dat pleidooi moet worden gevoerd ten behoeve van miljoenen arme
cacaoboeren en ten behoeve van Sinterklaas. Om het kabinet daarbij te helpen,
overhandig ik aan de minister-president en beide vice-premiers, van wie de
heer Van Mierlo niet aanwezig is, een chocoladeletter. Zij hebben dan weer
in herinnering hoe lekker chocolade is en volgens mij hebben zij er geen ijzerzaag
bij nodig.De heer Batenburg (AOV):Mijnheer de voorzitter! Het is tijdens deze politieke beschouwingen een
goede zaak, even stil te staan bij wat er de laatste tijd gebeurt. Waar zijn
onze waarden en normen gebleven? De bewogen- en betrokkenheid met onze medemensen
is vervlakt tot iets wat schijnbaar niet meer past in onze samenleving. Het
armoedeprobleem neemt steeds grotere vormen aan en de alsmaar groeiende werkloosheid
is niet meer in de hand te houden. De gezondheidszorg en het welzijn van grote
groepen zwakken in onze samenleving vertonen nog steeds grote gaten. De zekerheid
van het bestaan van de modalen, laat staan van onze medemensen die van een
minimaal inkomen moeten leven, staat op instorten.Daar komt nog bij dat wij voortdurend op onze hoede moeten zijn voor lieden
die het gemunt hebben op onze middelen van bestaan en eigendommen. Wij zijn
in het donker niet meer veilig op de weg en op straat, en op klaarlichte dag
gebeuren steeds meer dingen die het daglicht niet kunnen verdragen.De negatief ingestelde groeperingen blijken alsmaar groter en brutaler
te worden en de angst slaat om je hart als je hoort van de maffiapraktijken
die ons land bedreigen. Zelfs onschuldige kinderen worden het slachtoffer
van de asociaal denkende en handelende mens die zich op weerzinwekkende wijze
en onmenselijke wijze tracht te verrijken.Omdat wij in de gevangenissen geen ruimte meer hebben om alle criminelen
op te sluiten, zijn er instanties of mensen die zich zorgen maken over de
situatie dat nu al of straks twee gevangenen in één cel moeten
worden ondergebracht. Het is niet zo dat wij ons hier geen zorgen over maken,
maar het AOV vindt dat wij ons eerst zorgen moeten maken om de vele ongelukkigen
die in een verpleeghuis met vier personen op één kamer moeten
worden gehuisvest.Voorzitter! Wat doet de regering? Enerzijds worden er wetten gemaakt waarmee
zij haar verantwoordelijkheid van zich afschuift. Denk onder andere maar aan
het privatiseren van de Ziektewet en van de Nederlandse Spoorwegen, welke
door mij niet kunnen worden gezien als maatregelen genomen in het belang van
de bevolking en vooral niet van de in armoede verkerende onderkant van de
samenleving. Anderzijds wil het parlement zich bemoeien met zaken die het
beste tussen werkgevers en werknemers geregeld kunnen worden. Ik doel hier
bijvoorbeeld op een recht dat werknemers zouden moeten hebben om hun arbeidstijd
te verkorten.Voorzitter! Wat is het belang van een HSL, waarmee miljarden gemoeid zijn?
Kan de regering het Nederlandse volk in een paar zinnen duidelijk maken wanneer
die miljarden zullen zijn terugverdiend? Het kabinet verkeert namelijk in
de veronderstelling dat deze HSL bedoeld is voor een aantal zakenlieden, diplomaten
en belanghebbenden die een half uurtje eerder in Parijs willen zijn en intussen
in een comfortabele coupé lekker kunnen eten. Trouwens, waar hebben
wij een mainport voor? Als je op Schiphol landt, kun je toch onmiddellijk
doorvliegen naar Parijs?En dan de op stapel staande Betuwelijn. Wij hebben prachtige waterwegen
richting Duitsland en duizenden binnenvaartschepen die nagenoeg geen werk
hebben. Zou het misschien de moeite waard zijn om eens na te gaan op welke
wijze de binnenscheepvaart gemoderniseerd kan worden, waardoor wij het enorme
vrachtvervoer over de weg kunnen kwijtraken? Dan niet echter op de wijze waarop
het nu gebeurt, met honderden meters aan elkaar gekoppelde duwbakken. Dat
kan op ons wegennet ook niet. Of moeten die binnenvaartschepen maar naar de
schroothoop?Voorzitter! Wil de regering ons volk ook eens goed duidelijk maken waarvoor
de verhoging van accijns voor tabak en benzine eigenlijk nodig is? Naar mijn
mening maakt een regering zich ongeloofwaardig door aan te wenden dat zij
een ontmoedigingsbeleid voorstaat.Mijnheer de voorzitter! Er moeten vanuit de regering wel heel sterke argumenten
naar voren worden gebracht om ons volk ervan te overtuigen dat de genoemde
mammoetprojecten a priori moeten worden uitgevoerd in plaats van het onmiddellijk
aanpakken van het zeer ernstige en onhoudbare armoedeprobleem, het lenigen
van de nood van de behoeftigen, het verbeteren van de gezondheidszorg, het
bouwen van betaalbare woningen voor de minderheden, het veiligstellen van
de AOW-aanspraken; en dan heb ik het nog niet eens over de 12% tot 15% achterstand
die de AOW'ers hebben opgelopen door de bezuinigingswoede van het vorige kabinet.
Gelukkig wordt daar nu wel aan gewerkt. De vraag is echter: wat gaat voor?Voorzitter! Het vorengaande is slechts een beknopte schets van wat zich
zoal heden ten dage voordoet in onze samenleving. De belangrijkste vraag is:
hoe kunnen wij onze medemensen weer een gevoel van geborgenheid en veiligheid
geven? En op welke wijze kunnen wij de zwakken onder ons de zekerheid van
hun bestaan teruggeven? Het AOV wil graag een bijdrage leveren, omdat wij
als ouderen een zeer belangrijk deel van de samenleving zijn, die het recht
en de plicht hebben aan de opbouw van ons land mede te werken. Hierna volgen
enkele belangrijke punten.De overheid dient te beseffen dat zij een voorbeeld moet zijn van onkreukbaarheid,
liefde en verdraagzaamheid ten opzichte van de medemens. Ik zeg niet dat er
bewindslieden zijn die daar niet aan meedoen; ik zeg alleen maar hoe het moet
zijn. Zij moet zich de waarden en normen eigen maken die in kiem verankerd
liggen in het wezen van elk mens. In dit verband wil ik de heer Bolkestein
gaarne dankzeggen voor zijn uitspraak, gedaan op 29 oktober jongstleden in
het radioprogramma Tijdsein, waarin hij het grondbeginsel van het AOV onderstreepte
door te zeggen dat het onze taak is de waarden en normen in deze maatschappij
terug te brengen. Ook de heer Korthals Altes heeft daarover gesproken. Ook
andere partijen zien het belang ervan in, dat gezamenlijk gewerkt moet worden
aan mentaliteitsverandering.De overheid dient het volk open en eenvoudig duidelijk te maken hoe haar
plannen en maatregelen in elkaar steken. Met politieke slimmigheidjes en het
aanwenden van onduidelijkheden of halve waarheden valt iedereen op den duur
door de mand; je moet immers veel te veel onthouden.De overheid dient vooral grote projecten, die miljarden vergen, in volgorde
van belang aan te pakken: eerst het noodzakelijke, dan het nodige, en wat
kan wachten komt later. Voor het aangename moet gespaard worden. Voorrang
moet worden gegeven aan armoedebestrijding, zorg voor hulpbehoevenden, een
leefbaar minimuminkomen voor iedereen, verdeling van de beschikbare arbeid
en, niet te vergeten, de bestrijding van het verontrustende drugsgebruik en
van de criminaliteit, die streng en consequent moeten worden aangepakt, waardoor
de burgers weer een gevoel van veiligheid krijgen.Het AOV vindt dat een regering zich ondemocratisch opstelt als zij een
in de Tweede Kamer aangenomen motie naast zich neerlegt en zich hiermede van
het parlement niets aantrekt.Mijnheer de voorzitter! De huidige economie is er voornamelijk op gericht
om zoveel mogelijk geld te verdienen, waarbij de menselijke aspecten totaal
worden genegeerd. Door de automatisering en het gebruik van geavanceerde technieken
worden mensen werkloos, en niemand die zich daar zorgen over maakt. Het AOV
heeft in principe geen bezwaar tegen deze ontwikkeling, mits het geld dat
hiermee wordt verdiend voor een zeer belangrijk deel ten goede komt aan de
slachtoffers van dit systeem en niet op de rekeningen van de
aandeelhouders.Een slechte ontwikkeling van deze economie is onder andere het zeer goed
floreren van uitzendbureaus. Deze bureaus spelen de werkgevers in de kaart
door hen de mogelijkheid te bieden om de risico's van het aanstellen van werknemers
in vaste dienst te omzeilen. Het AOV vindt dan ook dat de lonen van de uitzendkrachten
met circa 30% zouden moeten worden verhoogd voor het inbouwen van toekomstige
sociale zekerheden van de desbetreffende personen.Voorzitter! Tot slot zal ik het hebben over de waarden en normen. Deze
leuze is tot onze grote vreugde bijna algemeen goed geworden. Daar is het
AOV bijna drie jaar geleden mee gestart bij de gemeenteraadsverkiezingen te
Eindhoven. Die leuze werd destijds geboren vanuit de gedachte dat wij eerbied
en respect willen betonen aan de bron van de oerkracht, door mij de Schepper
genoemd, waaraan de mens, de flora, de fauna en het hemelgebeuren het leven
hebben te danken. In mijn maidenspeech van vorig jaar heb ik reeds een oproep
gedaan om met de waarden en normen die wij thans bijna allen willen nastreven,
gestalte te geven aan ons verlangen tot gebed of een minuut stilte voor de
aanvang van de plenaire zittingen en belangrijke vergaderingen in de Eerste
Kamer. Met uitzondering van enkele senatoren en de pers is er aan die oproep
geen enkele aandacht geschonken.Ik herhaal op dit ogenblik die oproep. Ik ben van mening dat, als het
gaat om het betonen van respect en eerbied voor de oorsprong van het leven,
niemand bezwaren zal kunnen hebben, zelfs niet de senatoren die niet kunnen
geloven in een opperwezen.De heer Schuurman (RPF):Mijnheer de voorzitter! Het concept van de verzorgingsstaat bleek in het
verleden verbonden te zijn met collectivistische en centralistische tendensen.
De staat als verzorgingsstaat werd gezien als de grote coördinator voor
heel de samenleving. Deze staat is onder de financiële lasten bezweken.
Onvermijdelijk moest de ene bezuinigingsronde na de andere worden ingezet.
Terwijl wij daar in West-Europa mee bezig waren, bezweek ook de Sovjet-Unie.
Sinds die tijd staat alles wat met "socialisme" en "sociaal" te maken heeft
onder sterke verdenking. Het liberale marktdenken kreeg ongekende kansen.
Het voordeel daarvan is dat de verantwoordelijkheid van ondernemingen en burgers
centraal komt te staan, maar het gevaar is dat de vrijheid van het marktdenken
zich ongenormeerd uitwerkt. De val van het communisme heeft een vloedgolf
van dat marktdenken in het leven geroepen die zijn weerga in de geschiedenis
niet kent.Alle grote politieke partijen bij ons stemmen ook op die richting af.
Van kritische stellingname is tot nu toe nauwelijks sprake. Bovendien komen
de achtergronden en levens- en wereldbeschouwelijke inbreng in de politiek
slecht aan de orde. Vandaar ook dat de publieke politieke discussie meer en
meer gaat lijken op een incidentenpolitiek met non-onderwerpen en non-debatten.
De geestelijke richting van onze politiek blijft buiten schot. De RPF vertegenwoordigt
een politieke stroming die niet aan dergelijke politiek wenst mee te doen.
Zij vraagt juist wel aandacht voor achtergronden en motieven in de politiek
en voor de consequenties daarvan voor de inrichting van de staat.Voor vandaag is de vraag actueel hoe wij de staat zien. Natuurlijk zal
niemand willen ontkennen dat de staat een rechtsstaat is. Maar zouden we ook
nog mogen zeggen dat het ons vanwege de dreiging van een ongeremde markteconomie
te doen zal moeten zijn om een sociale rechtsstaat? Een staat die voorwaarden
stelt aan een expansieve markt, zodat de zwakken, de misdeelden, de werklozen,
de bejaarden en de zieken verzekerd zijn van een verantwoord sociaal bestaan?
Moesten we vroeger terecht waarschuwen voor een overschatting en een overbelasting
van de staat in de zin van de verzorgingsstaat en vooral ook voor de daarbij
sterk optredende fraude van de onoverzichtelijke en bijna onuitputtelijke
sociale voorzieningen, vandaag moeten we benadrukken dat de staat sociale –
en wat ons betreft ook ecologische – rechtstaat behoort te zijn. Dat
moet consequenties hebben.Omdat de vrijemarkteconomie haar belangen en doelen ongeremd nastreeft,
is het gevaar groot dat er wel veel wordt verdiend en de economie gouden tijden
beleeft, maar dat de ogen gesloten blijven voor de sociale en ecologische
ongunstige effecten. Juist nu komt het erop aan dat aan basale sociale zekerheid
aandacht wordt geschonken en dat het reeds zeer sterk belaste milieu wordt
ontlast. Wij zijn bezorgd, dat ondanks alle betuigingen van het tegendeel
de sociale zekerheid van de zwakkeren bij paars niet is gegarandeerd. Immers,
nog steeds ontbreekt een integrale visie of een omvattende benadering van
wat het kabinet in sociaal opzicht voorstaat. Vele sociale voorzieningen zijn
onder kritiek gesteld en herzien, zonder bij de uitkomst rekening te houden
met de zwakkeren die blijvende sociale bescherming behoeven. Natuurlijk wordt
wel beloofd dat achteraf reparaties zullen worden aangebracht, maar beseft
de regering wel voldoende dat bij zo'n reparatie achteraf zwakke mensen inmiddels
van haar beleid de dupe zijn geworden? De voorbeelden liggen voor het grijpen.
Weduwen, chronisch zieken en gehandicapten zijn het kind van de rekening geworden.
Van verschillende kanten is het kabinet voor dergelijke ontwikkelingen gewaarschuwd
en toch is er niet geluisterd. Is de minister-president het met ons eens dat
in dit achter ons liggende beleid de humaniteit, in de zin van aandacht en
zorg van vooral de zwakkeren, in het geding is?De Troonrede van afgelopen september geeft van die bezorgdheid geen blijk.
De toon wordt gezet door alle aandacht te vragen voor krachtige economische
expansie. Zelfs als over uitdagingen wordt gesproken, gaat het over diezelfde
economische ontwikkelingen, maar dan in Europees verband. Haalbaarheid van
de EMU-normen lijkt de hoofdweg voor de sociaal-economische ontwikkeling te
bepalen. Maar worden daarbij de vele onbetaalde rekeningen niet vergeten?
Ik denk dan bijvoorbeeld aan het achterstallig onderhoud van onder andere
de riolering in Nederland. Een paar jaar geleden werd op een dramatische achterstand
in onderhoud gewezen. Het lijkt erop dat die problematiek weer snel van de
politieke agenda verdwenen is, maar daarmee is dat vraagstuk niet opgelost.
En hoe staat het met de benodigde financiën daarvoor?
Is er zekerheid dat (ook) in andere Europese landen niet met begrotingscijfers
wordt gegoocheld om maar aan de EMU-normen te voldoen?Uit de Troonrede blijkt ook dat het kabinet van mening is, dat voor een
werkelijk duurzame ontwikkeling economische groei mogelijk is. "Economische
groei en verbetering van het milieu kunnen en moeten hand in hand gaan", bezweert
de Troonrede. De vraag dringt: wat wordt hier onder duurzaamheid verstaan?
In elk geval toch niet, dat met de voortgaande technisch-economische ontwikkeling
de vervuiling van het milieu en de verwoesting van de natuur een halt wordt
toegeroepen? Want waar kunnen we dat dan opmerken?Ook wordt in verband met de economische ontwikkeling over versterking
van sociale cohesie gesproken. Ook daarvoor geldt de vraag: waar zien we dat
gebeuren? De veel te weinig geconditioneerde liberale markteconomie, opgestuwd
door een ongeremde technische ontwikkeling, blijkt een harde meester te zijn.
Economische zelfstandigheid van het individu najagen en tegelijk sociale cohesie
bevorderen is dweilen met de kraan open. Het regeringsbeleid is op deze punten
paradoxaal. Zou het groeiende gebrek aan bereidheid om de nationale en internationale
armoede eronder te houden of afdoende te bestrijden daar niet een teken van
zijn? Bovendien, flexibilisering van arbeid als dogma laat de werknemer als
mens opgaan in zijn arbeidsfunctie. Hij moet op afroep beschikbaar zijn en
kan ook weer even snel overbodig worden verklaard. Welk verzet wordt geboden
tegen een dergelijk functionalisme van mensen? Wat een mens in onze maatschappij
waard is, wordt uitgedrukt in zijn bijdrage aan een materialistische economie;
zoveel te minder zijn zíj waard, die daaraan niet of niet meer kunnen
bijdragen. Daarmee dreigen beiden het slachtoffer te worden van een overspannen
technisch-economische ontwikkeling, die niet alleen zakelijk, maar ook moreel
de leidende kracht in onze cultuur aan het worden is. Hoe moeilijk het ook
is voor ieder van ons, voor ieder modern mens, zich aan de wijdvertakte verering
van techniek en economie te onttrekken, het mag ons niet verhinderen de dingen
bij de naam te noemen.Zou de eenzijdigheid in onze technisch-economische ontwikkeling er ook
niet de reden van zijn, dat de gezondheidszorg en het onderwijs voortdurend
te kampen hebben met financiële tekorten, terwijl het economisch gezien
juist zo goed gaat? In elk geval moet worden gevreesd, dat wanneer ook de
gezondheidszorg en het onderwijs op de leest van de mateloze markteconomie
worden geschoeid, de problemen ervan eerder zullen toenemen dan afnemen. Immers,
met het huidige marktdenken gaat een utilistisch ethos gepaard. Economische
en financiële doelen worden nagejaagd, buiten de aandacht voor zorg en
onderwijs om. Dat utilisme reduceert onze cultuur en haar sectoren tot de
categorieën van het technisch-economische, tot het materiële en
laat voor zorg, geborgenheid, welzijn, liefde steeds minder ruimte. Voor de
kwetsbaren is veel te weinig aandacht. Vandaar ook de lange wachtlijsten in
de gezondheidszorg voor de zwakkeren en gehandicapten. Vandaar ook dat wij
recent konden lezen dat scholen failliet dreigen te gaan. Welke gevolgen dat
voor de leerlingen, kinderen, moet hebben, laat zich gemakkelijk raden.De cruciale vraag is of een koerswijziging in de hoofdrichting van onze
cultuur en van de daarop afgestemde politiek wel mogelijk is. Ons inziens
is die wel mogelijk, maar niet gemakkelijk. Het is niet eenvoudig je los te
maken van het overheersende geestelijke klimaat. Mijn vraag is alleen of de
minister-president met mij van mening is dat een verandering van koers echter
wel noodzakelijk is. Ik zou mij kunnen voorstellen dat hij als rechtgeaard
sociaal-democraat wel zou willen, maar vanwege politieke en technisch-economische
bindingen niet anders kan. Daarom zou het interessant zijn van hem te vernemen
hoe het keukenwerk van dit kabinet er eigenlijk uitziet.De Troonrede dient ons een maaltijd op, maar welk recept wordt daarvoor
gebruikt? Welke overwegingen voor een gezond volksleven – daar zal het
toch om gaan – liggen aan het voorgestelde beleid ten grondslag? Of
specifieker: hoe tracht dit kabinet de vrije markt normatief in te kaderen?Hoewel ik ervan overtuigd ben, dat ecologische en sociale problemen als
wal het schip van staat wel in een andere richting zúllen dwingen,
geeft de RPF verre de voorkeur aan een noodzakelijke spirituele en morele
heroriëntering. Verandering van richting in techniek en economie blijft
noodzakelijk. Zonder geestelijke en morele verandering zullen de ongeremde
technische dynamiek, de hardheid van het ongeconditioneerde marktmechanisme
en het complement daarvan in de consumptieve zelfexpansie niet doorbroken
kunnen worden.Wat wij voorstaan is een fundamentele heroriëntatie van de technisch-economische
orde. De mens behoort rentmeester te zijn. De inhoud van het rentmeesterschap
moet de richting aangeven voor zowel structurele ontwikkeling van het samenspel
van techniek en economie.De filosoof Hans Jonas heeft ons in zijn boek Das Prinzip Verantwortung
voorgesteld vanaf de maan de onmetelijke kosmos te bestuderen. Dan valt direct
de zeer, zeer bijzondere uniciteit van de planeet aarde op. Dat is de enige
groene planeet in ons melkwegstelsel. Daar is leven in een rijke veelvormigheid
aanwezig. Willen wij als maanreizigers overleven, dan zullen wij naar die
aarde terug moeten keren. Vanaf de maan, zegt Jonas, constateren wij met schrik
dat de planeet aarde in gevaar is. Het leven wordt er door de bestaande technisch-economische
ontwikkeling bedreigd.De les die uit Jonas' voorbeeld voor een andere ethiek, voor een andere
cultuur op aarde, getrokken moet worden is, dat techniek en economie niet
het leven mogen bedreigen, maar juist het leven moeten dienen.De Amerikaanse hoogleraar Gottfried heeft zich als het ware de les van
Jonas ter harte genomen in zijn boek: Economy and ecology - perspectives from
the garden. Met dat tuinperspectief voor de cultuur grijpt Gottfried terug
op een oud bijbels beeld voor een gezonde cultuur en cultuurontwikkeling.
Tegelijk houdt het een bijzonder toekomstperspectief in. Het bijbelse visioen
spreekt van een dorpsgewijze bewoning van de nieuwe stad Jeruzalem; een tuinstad,
waarin geen milieuvervuiling is, maar waar een rivier met levend water zo
helder als kristal stroomt, en waarvan aan weerszijden bomen groeien die elke
maand opnieuw vruchten geven en waarvan de bladeren dienen tot genezing
van de volkeren. En de woestijn zal er bloeien als een roos! In zo'n cultuur
is er een evenwichtige ontwikkeling. Er is geen maatschappelijke tweedeling.
Iedereen komt er tot zijn recht.Ik besef best dat niet één, twee, drie iedereen de portee
inziet van zo'n nieuwe, niet aan de techniek, maar aan het leven ontleende
metafoor of nieuw model voor de ontwikkeling van de cultuur, van economie
en politiek. In elk geval zul je moeten weten wat echt tuinieren is. En ik
vermoed dat het daarmee slecht gesteld is, evenals met de kennis van de natuur
en de principes die werkzaam zijn in de natuur. Overigens heb ik met plezier
in een interview met minister Van Aartsen gelezen dat hem het denken in het
perspectief van de tuin niet of niet meer vreemd is.Alhoewel onze cultuur nooit die volmaaktheid zal kunnen bereiken als in
het bijbelse visioen, zitten er voor de huidige cultuurontwikkeling en politiek
wel duidelijke lessen in. Er moet aandacht komen voor een ander cultuurmotief.
Naast bewerken en produceren moet er evenzeer aandacht zijn voor onderhoud,
voor hoeden en verzorgen. Techniek en economie ontwikkelen, binnen het perspectief
van de aarde als zeer bewoonbare tuin, impliceert geen verkwistende techniek
en geen wegwerpeconomie. Techniek moet dienstbaar zijn aan het leven, techniek
als middel dus en geen Moloch, en een economie van het vruchtgebruik. Of met
een ander, economisch beeld: wij moeten, als we als cultuur willen overleven,
leven van de rente en niet van het kapitaal. Het is de cultuur van het maat
houden en van besef van grenzen die niet overschreden mogen worden. Vanuit
dat model gedacht zou ons belastingstelsel er anders moeten gaan uitzien.
Minder belasting op arbeid – goed voor werkgelegenheid – en meer
belasting op het gebruik van grondstoffen, waardoor zuinig beheer en recycling
worden bevorderd. Wat vindt het kabinet daarvan?Vandaag vind ik het nieuwe cultuurmodel het meest terug in het ontwikkelen
van alternatieve energie en bij de biologische landbouw. De eerste toepassingen
zijn er dus. Die biologische landbouw bevordert de vruchtbaarheid en is niet
natuurverwoestend en milieuvervuilend. Zij buit de aarde niet uit, zoals in
de ongeremde industrile landbouw veelal het geval is. Zou de regering er niet
verstandig aan doen, die biologische landbouw in haar beleid sterker na te
streven en haar een belangrijker plaats te geven in het landbouwonderwijs
en in het landbouwkundig onderzoek? En om een voorbeeldig Amerikaans econoom
te noemen: Herman Daly stelt een "steady state economy" voor, die wel groeit,
maar waaraan ecologische of fysieke grenzen worden gesteld. Dan is een dynamisch
evenwicht tussen duurzaamheid en economische groei echt te realiseren.Vanzelfsprekend vind ik het jammer dat ik het kort aangegeven perspectief
nu niet verder kan uitwerken. Onze cultuur – en daarom ook het overheidsbeleid –
dient van perspectief te veranderen. Zoals we in de wetenschap spreken van
paradigmawisseling, zo zouden we ook moeten gaan spreken van wisseling van
cultuurmodel. Naar mijn overtuiging zitten er in de oude en tegelijk gloednieuwe
metafoor van de tuin en van cultuurvorming in de zin van tuinieren vele mogelijkheden
voor een gezonde cultuurontwikkeling en voor een politiek die dat wil bevorderen.Het kabinet als geheel en elk lid afzonderlijk wens ik de zegen en wijsheid
toe van God, Die ons een veelbelovend cultuurperspectief gewezen heeft.De heer De Wit (SP):Mijnheer de voorzitter! Afgelopen week las ik in de krant dat de rechter
in ons land een zwerver had veroordeeld tot een onvoorwaardelijke geldboete
vanwege bedelarij. Onmiddellijk moest ik toen denken aan een andere opmerkelijke
rechterlijke uitspraak, namelijk die van het gerechtshof in Den Haag in de
zogeheten Valkenzaak van juni van het afgelopen jaar. De Van der Valken kwamen
toen goed weg met 240 uur dienstverlening en een betaling van 140 mln. aan
achterstallige belasting. Dit ondanks het op grote schaal plegen van belasting-
en premiefraude en valsheid in geschrifte. Deze laatste uitspraak zorgde voor
een reeks merendeels verontwaardigde reacties. Ik zal er één
noemen, die van prof. Van Duyne: schrijnende rechtsongelijkheid, als je dit
vergelijkt met de manier waarop een bijstandsfraude wordt beoordeeld; een
miskenning van de maatschappelijke betekenis van het vonnis.Mijnheer de voorzitter! Het maakt dus verschil of je een bijstandsfraudeur
bent of een belastingfraudeur. Maar maakt het nu ook al verschil of je een
gewone burger bent of een bestuurder of ambtenaar in dit land? Ik kom op die
vraag vanwege de toespraak van de hoofddirecteur van de VNG, het oud-Eerste-Kamerlid
Van den Berg, voor de Limburgse afdeling van de VNG. Van den Berg maakt melding
van het grote belang van de rede van de voormalige minister van Binnenlandse
Zaken, Dales, in 1992 voor het VNG-congres, over de integriteit van het bestuur.
Begrijp ik Van den Berg goed, dan vindt hij dat wij inmiddels zijn doorgeslagen;
hij kijkt dan met name naar Justitie.Volgens het blad De Nederlandse Gemeente van 8 november jongstleden is
Van den Berg van mening dat er bestuurloosheid dreigt, "als zelfs de schijn
van kwaad" moet worden vermeden. Vervolgens zegt hij: het zou echter al helpen,
als wij dat getob – hij heeft het dan over een zogeheten integriteitslat –
een beetje precies uitoefenen, met respect voor de diversiteit van de morele
opvattingen. Dat heeft mij verbaasd. Juist het vermijden van zelfs maar de
schijn van corruptie, omkoopbaarheid of belangenverstrengeling is van wezenlijke
betekenis voor de positie van het openbaar bestuur. Bedoelt Van den Berg toch
weer de deur open te zetten voor allerlei subjectieve elementen in de beoordeling
of iets wel of niet mag? Wat is anders de betekenis van het woord "moreel"
in dit verband? Mag de bestuurder zich op morele gronden meer permitteren
dan de burger? Dreigt op die manier niet dat de bestuurders anders worden
behandeld dan gewone burgers? Wat is de mening van de minister-president daarover?Zwervers, de Van der Valken, bijstandstrekkers, bestuurders en ambtenaren –
de vraag is naar mijn mening volop actueel of er weer, dan wel nog steeds,
sprake is in ons land van klassenjustitie. De enige geleerde in ons land die
zich jarenlang met dit verschijnsel heeft beziggehouden, de inmiddels emeritus
hoogleraar Jongman uit Groningen, heeft aangetoond dat klassenjustitie alles
te maken heeft met maatschappelijke ongelijkheid. Over klassenjustitie
zal ik het nu niet verder hebben. Daar komt ongetwijfeld nog een geschiktere
gelegenheid voor. Ik wil het wel hebben over de maatschappelijke ongelijkheid
in ons land.Uit recente cijfers van het CBS, over het jaar 1993, blijkt dat het aantal
miljonairs tussen 1990 en 1993 is gestegen van 60.000 tot meer dan 100.000.
De rijkste 1% van de bevolking bezit een kwart van het totale privé-vermogen
in ons land. In de Sociale en culturele verkenningen 1996 van het SCP staat
te lezen, dat 58% van de bevolking vindt dat de inkomensverschillen in ons
land te groot zijn geworden. De SP vindt dat een buitengewoon verheugend feit,
omdat het duidelijk maakt dat de burgers in ons land hoe langer hoe meer belang
hechten aan onderlinge solidariteit, aan verkleining van de inkomensverschillen.
Dat kan overigens niet alleen het gevolg zijn van een ander onderzoeksgegeven
in diezelfde verkenningen, te weten dat 37% van de bevolking zichzelf "links"
noemt. Het heeft vooral te maken met de steeds groter wordende tegenstelling
tussen rijk en arm, die elke dag valt waar te nemen: 1 miljoen huishoudens
op de rand van het sociale minimum; tussen de 200.000 en 300.000 huishoudens
onder het minimum. Honderdduizenden huishoudens die te weinig geld hebben
om voldoende eten te kopen, die de huur en de energierekening niet op tijd
kunnen betalen, geen telefoon hebben en zelfs kou moeten lijden. Dat is de
andere kant van Nederland. Ik zou graag van de minister-president horen wat
hij vindt van deze gegevens, die ik ontleen aan het jaarboek Arm Nederland,
dat hem ongetwijfeld bekend is.Als ik het over maatschappelijke ongelijkheid heb, dan moet ik natuurlijk
de volksgezondheid noemen, met aan de ene kant de oprukkende commercie met
privé-klinieken en wachtlijstomzeilende activiteiten en aan de andere
kant de wachtlijsten in de thuiszorg, de schrijnende tekorten in de gehandicaptenzorg,
de bezuinigingen op de tandzorg en de fysiotherapie en niet te vergeten de
eigen bijdragen. Niet voor niets is gisteren in de Tweede Kamer gevraagd om
extra geld voor de gezondheidszorg. Ik sluit mij dan ook aan bij de vraag
die de heer De Boer van GroenLinks op dit punt heeft gesteld.Maar er is meer. De ongelijkheid in inkomens en dus de maatschappelijke
positie die iemand inneemt in ons land, gaat bepalen of je je recht kunt halen.
Uit een tussenrapportage van het WODC blijkt namelijk dat nog maar 43% van
de bevolking in aanmerking komt voor gefinancierde rechtshulp. Dat levert
een vraaguitval op van maar liefst 39%. De conclusie van de Deken van de Orde
van Advocaten is kort maar krachtig: dit kan niet. Deze cijfers betekenen
dat miljoenen mensen in ons land verstoken zijn van rechtshulp en zich soms
dus onrecht moeten laten welgevallen. Hoe schrijnend moet het voor deze mensen
zijn om te zien hoe – om met HP/De Tijd te spreken – de spektakeladvocaten
alles uit de juridische kast halen voor wie in staat is om ze te betalen.
Ons land is diep gezonken als de burger niet eens zijn recht meer kan halen.
Een overheid die dit fundamentele recht aantast, handelt in strijd met de
Grondwet, die in artikel 1 de gelijkheid van alle burgers vastlegt en die
in artikel 18 het recht op rechtsbijstand formuleert. Het is duidelijk dat
de mensen met een doorsnee-inkomen de dupe zijn van deze bezuinigingen. Om
met prof. Brenninkmeijer te spreken: het recht wordt een elitair gebeuren
dat alleen nog voor de beterbetaalden geldt. Een ander gevolg van de bezuinigingen
is dat de sociale advocatuur om zeep geholpen wordt. En ook dat vind ik een
buitengewoon ernstig verschijnsel. Er moeten daarom naar mijn mening onmiddellijk
maatregelen worden genomen om deze leemte in de rechtshulp te herstellen.
De eigen bijdragen moeten fors omlaag, evenals de griffierechten. En de inkomensgrenzen
moeten aanzienlijk worden opgetrokken. Mag ik daarover de mening van de minister-president
vernemen? Biedt de meevaller van 230 mln., waarop iedereen de ogen heeft laten
vallen, misschien een mogelijkheid in dezen?Sinds het aantreden van deze Kamer is een aantal wetten aangenomen dat
naar mijn mening in de praktijk van alledag de maatschappelijke ongelijkheid
versterkt. De Eerste Kamer zou eigenlijk de vanouds bekende Kamer van reflectie
moeten zijn, waar wetten op hun inhoud en uitvoerbaarheid worden bekeken.
Deze functie komt – wij hebben daarover dit jaar al eerder gesproken –
in het gedrang door de politieke afspraken tussen de coalitiepartijen, afspraken
die zijn neergelegd in het regeerakkoord en die ook in deze Kamer op beslissende
momenten een doorslaggevende rol spelen. Dat was aan de orde bij de ecotaks,
maar ook bij de WULBZ en de Algemene nabestaandenwet. Wij zijn inmiddels een
tijdje verder en wij kunnen nu zien hoe de halfslachtige houding van de Eerste
Kamer uitwerkt.Uit het onderzoek van TNO en de FNV over de werking van de nieuwe Ziektewet
blijkt dat op dit moment gebeurt waarvoor iedereen tevoren al heeft gewaarschuwd.
Werkgevers selecteren op gezondheid. Werknemers worden onder druk gezet om,
desnoods nog halfziek, weer aan het werk te gaan. Werknemers worden ontslagen
ofschoon zij nog ziek zijn. En de artsen – de keuringsartsen, de verzekeringsartsen,
de bedrijfsartsen – worden eveneens onder druk gezet. Eén van
de grote fouten van de WULBZ is dat de werknemer tegen zijn baas moet gaan
procederen over het al of niet ziek zijn. De ongelijkheid die er al bestaat
tussen werkgever en werknemer wordt op die manier door de wet nog eens benadrukt.
Wie durft het aan om, over al of niet ziek zijn, het op te nemen tegen zijn
baas? Dat is vragen om ontslag op termijn, zoals ik al eerder heb betoogd.
Als je dan een advocaat zou willen inschakelen, dan loop je op dit moment
tegen de bezuinigingen aan in de rechtshulp. En dus zul je in veel gevallen
zelf de advocaat moeten betalen. En wat is het resultaat? In veel van dit
soort gevallen wordt er niet meer geprocedeerd.En wat te denken van de Algemene nabestaandenwet? Nog steeds schrijven
met name weduwen ons dat zij te zwaar gedupeerd worden door deze wet. Herverzekering
blijkt in veel gevallen niet mogelijk. De inkomenstoets blijkt voor velen
op een financiële ramp uit te lopen. Prof. De Hoog uit Wageningen noemde
vorige week de fictie die aan de Algemene nabestaandenwet ten grondslag ligt,
te weten dat vrouwen beneden de 45 jaar een baan hebben of gemakkelijk werk
kunnen vinden, een typisch voorbeeld van het grachtengordeldenken van dit
kabinet. De nieuwe wet heeft ingrijpende maatschappelijke gevolgen, waarvan
de inkomensgevolgen natuurlijk het meest in het oog springen.
Ik vraag de minister-president hoe het kabinet tegen deze signalen aankijkt.De Wet boeten blijkt in de praktijk hard aan te komen. Een berekening
van het GAK Alkmaar wees uit dat 10% van de werklozen geen WW meer krijgt
vanwege de aanscherping van het niet-verwijtbaarheidsvereiste. Minister Melkert
heeft deze cijfers overigens bestreden, maar zelfs al zou dit percentage lager
uitvallen, bijvoorbeeld de helft minder, dan is het toch nog een ernstig gevolg
van deze wet.Ook de aanscherping van de sollicitatievoorschriften leidt tot forse sancties.
Bouwvakkers die hun hele leven lang nog nooit schriftelijk hebben gesolliciteerd,
moeten nu opeens brieven overleggen. Ofschoon juist in de bouw wordt gesolliciteerd
door bouwplaatsen te bezoeken en een eventuele reactie mondeling door de werkgever
wordt gegeven, wordt er nu een forse sanctie toegepast wanneer men geen brieven
kan overleggen.Mijnheer de voorzitter! Dit zijn enkele voorbeelden hoe de wetgeving in
de praktijk werkt. Deze wetten accentueren de ongelijkheid van de burger.
Dergelijke gevolgen waren te voorzien. Desondanks stemde de Eerste Kamer in
meerderheid in met deze wetten. Daarmee is de cirkel rond: wetten brengen
ingrijpende verslechteringen voor burgers teweeg, deze vestigen hun laatste
hoop op de Eerste Kamer, die toch dreigend onrecht wel zal afwenden, maar
dat gebeurt niet vanwege politieke afspraken. Moeten zij gaan procederen,
dan lopen zij op tegen de bezuinigingen op de rechtshulp. Ik denk daarom dat
er een onafhankelijke instantie moet komen die wettelijke maatregelen toetst
zonder binding met welke politieke afspraken dan ook. Een hernieuwde discussie
over de plaats van de Eerste Kamer is naar mijn mening dringend gewenst en
noodzakelijk. Het kabinet beraadt zich ook, zo heb ik gelezen, op de positie
van de Eerste Kamer. Kan de minister-president aangeven waaraan het kabinet
dan denkt? Gaat het alleen om de verkiezing en samenstelling van de Eerste
Kamer of wellicht ook over de functie van de Kamer?Met een overwinningsgebaar heeft paars de derde begroting van deze kabinetsperiode
gepresenteerd. De kern van de boodschap komt neer op het al vaker gehoorde
gezegde: het gaat goed met onze economie. Vervolgens is natuurlijk de vraag:
gaat het dan ook goed met de mensen in ons land? Ik beantwoord die vraag negatief.
Ik sprak reeds over het armoedeprobleem in ons land. Dit kabinet wil niet
toekomen aan structurele maatregelen ter verbetering van het inkomen van de
mensen met een minimuminkomen of uitkering. Maar ook de mensen die boven het
minimuminkomen zitten hebben het moeilijk. Denk maar aan de stijgende huren
of aan de gemeentelijke lasten. In het jaarboek Arm Nederland staat te lezen
dat in vergelijking met de jaren tachtig de lokale lasten voor een gemiddeld
huishouden in 1994 met 140% zijn gestegen: in harde guldens een stijging van ƒ
405 naar ƒ 970. De FNV heeft berekend dat de eigen bijdragen en betalingen
in de zorg in totaal nu al gemiddeld op 6% van het inkomen van een doorsneegezin
uitkomen. Als wij bovendien bedenken dat gezinnen met een minimuminkomen nu
al 40% aan woonlasten betalen, dan zie je ook hier dat er hoe langer hoe minder
beschikbaar komt voor eten, drinken, kleding, enzovoorts.Toch komt het kabinet niet verder dan behoud van koopkracht. Met hoog
in het vaandel "alle macht aan de markt" stevent het kabinet af op de 21ste
eeuw met een centraal doel voor ogen: de toetreding tot de EMU. Die EMU gaat
ons dan wel veel kosten: ouderen die hun gebit niet kunnen betalen, gehandicapten
die niet de zorg krijgen die zij nodig hebben, ontoereikende thuiszorg, een
afgeslankte sociale zekerheid en armoede in dit rijke land; kortom, een samenleving
waarin de tweedeling in alle opzichten een feit is.Mijnheer de voorzitter! Aan het slot van mijn verhaal wil ik het nog even
over u hebben: niet zozeer over u in persoon, maar over uw functie. Vorige
week is in de Tweede Kamer uitgebreid gedebatteerd over de opvolging van de
voorzitter van de Tweede Kamer. Daarbij is meermalen het voorzitterschap van
de Eerste Kamer aan de orde gekomen. Met name het Kamerlid voor de PvdA Van
Zijl heeft toen opgemerkt dat tussen de coalitiepartijen, althans in ieder
geval de PvdA en de VVD, en het CDA zou zijn overlegd over een soort deal
over een aantal functies waarbij op korte termijn vervanging aan de orde is.
Mijn vraag aan de minister-president is of hij betrokken is geweest bij dit
overleg. Is hij ervan op de hoogte en weet hij welke afspraken zijn gemaakt?
Heeft hij een bepaalde, wellicht sturende rol gespeeld? Aan de voorzitters
van de fracties van de PvdA en de VVD vraag ik of zij betrokken zijn bij dit
overleg. Vinden zij dat dit kan? Wordt op deze manier niet het recht van de
Kamer aangetast om in openbaarheid over de opvolging te praten? Dit moet toch
niet vooraf in apart overleg worden bedisseld?De voorzitter:Ik heb enkele bewindslieden, zo goed en zo kwaad als het ging, geëxcuseerd.
Het lijkt mij goed als de nog in dit gebouw aanwezige bewindslieden ook de
laatste sprekers hier komen aanhoren.De heer Bierman:Voorzitter! U maait een beetje het gras voor mijn voeten weg. Er zitten
inderdaad nog maar teleurstellend weinig bewindslieden achter de tafel. Kennelijk
zijn de anderen verhinderd vanwege vragenuurtjes hier en daar. Ik protesteer
daartegen door in tweede termijn niet het woord te voeren. Vragenuurtjes waar
mijn aanwezigheid gewenst is, zal ik voorrang verlenen. Ik vind dit een zorglijke
ontwikkeling. Er lijkt een voorschot te worden genomen op een ander functioneren
van de Eerste Kamer dan wij tot op heden gewend zijn. Als het kabinet nu opgelucht
ademhaalt, verbeeld ik mij niet dat het komt omdat ik in tweede termijn het
woord niet zal voeren. Het zal met de tijd te maken hebben.Voorzitter! Wij houden vandaag algemene beschouwingen. Beschouwen is een
manier van kijken en je kunt op verschillende manieren naar dingen kijken.
Het is dus maar hoe je het bekijkt. Ik ga uit van de optiek die ik vorig jaar
ook al verwoordde: wij hebben de aarde niet gekregen van onze ouders, maar
wij hebben de aarde te leen van onze kinderen. Vanuit dat perspectief naar
dit kabinet kijkend, zie ik andere en in ieder geval meer dingen. Ik hoop
dat ik het kabinet ervan kan overtuigen dat er meer dingen onder de zon zijn
die de moeite waard zijn om ter hand te nemen in de tweede termijn die het
kabinet heeft te gaan.Het gaat goed met het kabinet. De kas klopt aardig. Financieel-economisch
loopt het leuk. Wij zijn misschien zelfs klaar voor de EMU. Misschien is Nederland
wel bijna klaar. Het kabinet heeft nog twee jaar te gaan en dan kun je twee
richtingen uit. Je kunt zeggen: wij zijn uitgeregeerd en zoeken nog wat om
te doen. Je kunt ook zeggen: wij zijn aan een herijking toe en gaan aanvatten
wat ons te doen staat. Sinds de algemene beschouwingen van vorig jaar ben
ik op mijn wenken bediend. Ik bepleitte een ecologische veelhoek met de minister
van VROM als centrale figuur. Ik heb bijna hetzelfde gekregen, alleen is de
minister-president het middelpunt. Wij gaan ons nu voorbereiden op de 21ste
eeuw. Dat kun je natuurlijk op verschillende manieren doen. In de Troonrede
wordt gesproken over 18 miljoen inwoners in 2015. Ik vraag mij af waar men
dat vandaan haalt. Het bleek een beetje een fout te zijn, maar evengoed geeft
het feit dat wordt gemajoreerd met dit soort cijfers al aan dat de groei voorlopig
nog niet voorbij is. De cijfers bekijkend, is er iets heel anders te zien.Daarmee kom ik op de kern van het betoog dat ik wilde houden. Hebben wij
eigenlijk wel voldoende geprobeerd een verzoening aan te brengen tussen economie
en ecologie? Praten wij niet te veel in termen van ideologieën, terwijl
er zoveel gemiste kansen zijn die wij alsnog zouden kunnen benutten? Wij moeten
ervoor oppassen, de 21ste eeuw dicht te metselen met datgene wat wij op dit
moment zo goed vinden: meer infrastructuur, meer woningbouw, meer bedrijventerreinen.
Ik denk dat wij even een pas op de plaats moeten maken en onze vingers moeten
natellen. Oppassen voor overcapaciteit lijkt mij veel meer voor de hand te
liggen. Vanaf 2007 zullen de eerste verschijnselen van een bevolkingsdaling
optreden. In Limburg zullen wij voor het eerst niet langer een toename, maar
een afname van de bevolking zien. Naarmate de jaren verstrijken, zullen wij
na de vergrijzingsgolf steeds meer de grote uitvaart tegemoet zien. Dan kan
er dus een heleboel anders dan wij op dit moment doen. Wij zouden zelfs een
stap terug kunnen doen, zonder dat dat ons straft, want wij hebben toch geen
mensen meer die wij moeten herbergen op dat moment, althans geen groeiend
aantal mensen. Als ik dat in wereldperspectief zet, zie ik dat China op dit
moment van een exporteur een importeur is geworden en wel de tweede ter wereld
als het gaat om de import van graan. Dat kun je wijten aan een toenemend vlees
eten dat men daar doet. Als je naar Azië kijkt, zie je dat vanaf 1950
door het toenemende vlees eten, de import 15 maal vergroot is. Dan kun je
nu al zien aankomen dat wij de landbouwgronden in Nederland in de toekomst
misschien nog wel bitter hard nodig zullen hebben en dat er een toenemende
strijd zal zijn om vruchtbare grond. Daar kunnen wij beter maar rekening mee
houden, voordat wij dat opsouperen aan verstedelijking. Daar gaat het namelijk
in grote mate heen. Neem Java in 1994. Daar is toen 20 hectare verstedelijkt.
Dat is rijst voor 330.000 Indonesiërs. Het gaat dus niet alleen om bevolkingsgroei,
maar in toenemende mate ook om het gedrag dat daarbij vertoond wordt. Dat
gedrag kan verschillen. Denkt de minister-president daarom niet te gemakkelijk
in aantallen? Zou hij niet meer moeten kijken naar kwaliteit? Want zelfs al
neemt onze bevolking straks misschien af, als wij er maar op los leven, zullen
wij toch meer ruimte nodig hebben. Het is dus een kwestie van gedrag. Het
is een kwestie van afname van de bevolking.Laat ik nu eens praktisch worden en niet alleen maar zeggen dat er een
visie moet komen, maar die een beetje invullen. Als in 2007 de vergrijzing
uitmondt in een bevolkingsdaling, betekent dat voor Beek dat wij nu werkgelegenheid
creëren, waarvoor wij dan geen werkers meer zullen hebben. Waarom het
dan niet gewoon aan Luik overgelaten en in Nederland iets anders doen dat
misschien beter aansluit op de toekomstige bevolking en de noden van die bevolking?
Dat is dus een ander perspectief van waaruit je naar Beek en het vliegveld
aldaar zou kunnen kijken.Nu ik het toch over vliegen heb, het volgende. Op het ogenblik worden
door minister Wijers grote inspanningen betracht om Fokker ergens onder te
brengen, vanuit werkgelegenheidsaspecten en vanuit industriebeleid. Maar moeten
wij niet het roer omgooien en wel in het vliegen blijven zitten, maar dan
meer in het zweven? Kunnen wij via de luchtschepenontwikkeling niet eenzelfde
industrie opzetten, waarbij ecologie en economie veel meer verzoend zouden
kunnen worden? De rapporten daarvoor zijn door het kabinet zelf aangevraagd.
Ik wil het kabinet uitdagen en aanmoedigen om vooral op die lijn voort te
gaan. Dan kan het kabinet de komende twee jaar laten zien hoe je zo'n verzoening
tot stand brengt. Wij hebben dan milieu en economie even verzoend.Als ik kijk naar de HSL, hoor ik roepen: hij moet sneller, dus wij moeten
door het Groene Hart en wij moeten al die lijnen aan gaan leggen. Maar hoe
zit het met de Thalys? Die is nu reeds een succes en die rijdt pas vanaf juni
verleden jaar. Dat betekent dat er dus veel meer een behoefte is aan comfort,
uitstraling en gemak, dan aan hogere snelheid. Bovendien komt het traject
in België nog gereed. Hij gaat straks dus al sneller. Waarom dan zulke
moeilijke en eigenlijk ouderwetse oplossingen gezocht en toch door het Groene
Hart te gaan, maar dan door een tunneltje, waarmee je het milieu natuurlijk
helemaal niet hebt gespaard? Waarom dan niet gewoon gezegd: wij gaan over
bestaand spoor en wij gaan tijd winnen daar waar wij de grootste verliezen
leiden, namelijk in het voor- en natransport. Als wij dat via goede stads-
en streektramnetten weten op te vangen, dan kunnen wij de stoptreinen die
nu de grote ophouders van het bestaande net zijn, weghalen en dan kan de Thalys
veel harder rijden. Misschien geen 300 km, maar als je van deur tot deur zou
gaan rekenen, zou je even snel in Parijs kunnen zijn, terwijl je dan wel veel
meer voor het milieu hebt gedaan. U begrijpt dat als wij een stads- en streektramnet
aanleggen, wij de auto eindelijk thuis kunnen laten, omdat wij dan voor het
tuinhek al een halte vinden. Het zijn dezelfde ingrediënten, maar je
beschouwt de zaak op een iets andere manier. Daar gaat het mij om.Wij moeten creatiever zijn. Geen werk, werk, werk, omdat het werk is,
maar werk uitzoeken, selectief zijn en dan kijken of je daar een zo groot
mogelijk aantal voorstanders voor kunt vinden. Ik garandeer de bewindslieden
dat de stroperigheid dan ook een stuk zal afnemen en dat mensen geen bezwaren
meer zullen maken die zij nu nog steeds maken vanwege de "ouderwetse" plankwaliteit
die beter zou kunnen.Ik heb een paar voorbeelden genoemd. Er zouden er nog veel aan toegevoegd
kunnen worden. Ik ben echter een van de laatste sprekers en ik wil niet te
veel van de tijd van de regering vergen. Ik moest die voorbeelden wel aanhalen
omdat ik geen fractie in de Tweede Kamer heb. De bewindslieden zouden dan
het verhaal voor de tweede keer hebben gehoord en minder verrast zijn geweest.
Misschien zouden zij zelfs al activiteiten hebben ontplooid. Het is echter
niet anders. Ik moet dus een beetje doen alsof ik hier in de Tweede Kamer
ben.Ten slotte, ik kan het niet nalaten, is voor de groepering van de Groenen
en de Regionalen, de carrousel ook een aanleiding om weer eens het punt aan
de orde te stellen dat op het CDA na, het grootste aantal raadszetels wordt
geleverd door de lokale partijen, 21% om precies te zijn. Zij hebben geen
deel aan de carrousel. Wij vragen dat ook helemaal niet. Anders is er geen
sprake van bestuurlijke vernieuwing. Wij zouden toch de aandacht van het kabinet
willen vragen voor andere partijen dan die in de Tweede Kamer vertegenwoordigd
zijn of die alleen, zoals wij, in de Eerste Kamer met één persoon
zitten. Ik vraag dit voor de partijen die nergens vertegenwoordigd zijn. Zij
zouden eigenlijk ook eens op burgemeestersbenoemingen aanspraak moeten kunnen
maken als de vertrouwenscommissie daarmee akkoord gaat en de commissaris van
de koningin dat advies volgt.Voorzitter! Wij houden vandaag beschouwingen. Het gaat om de wijze van
kijken. Vorig jaar heb ik gezegd dat ik het kabinet kritisch zal volgen. Ik
heb het kabinet ook een beetje de weg willen wijzen. Ik geef het nog krediet.
Er is nu de tijd voor. Financieel-economisch is alles op orde. Nu de rest
van de economie nog. Het is buitengewoon economisch om ecologisch te werk
te gaan. Ik hoop dat ik dit niet tevergeefs aan de regering meld.De heer Veling (GPV):Voorzitter! Sociale samenhang is van vitaal belang voor het functioneren
van onze samenleving. Dat was een centrale zin in de Troonrede. Dat het thema
van de sociale samenhang actueel is, behoeft eigenlijk nauwelijks betoog.
Er zijn mensen die de dupe dreigen te worden van een harde en voor hen ontoegankelijke
maatschappij. De reden is misschien dat allerlei activerende prikkels aan
hen niet besteed zijn omdat zij nu eenmaal niet meer kunnen verdienen, of
harder lopen of gezonder worden. Het geldt ook breder. Een consumenteninstelling
van mensen kan de betrokkenheid op de gemeenschap verminderen. Het samen leven
van groepen met contrasterende culturen en levensbeschouwingen gaat niet vanzelf.
Het is dus begrijpelijk dat het thema aan de orde gesteld wordt. De vraag
waarover ik het een en ander wil zeggen, is wat wij nu precies met het begrip
sociale samenhang bedoelen.Sociologen omschrijven sociale samenhang in termen van saamhorigheid binnen
een gemeenschap, van een door gedeelde waarden bepaalde groepsbinding. Sociale
samenhang wordt vooral daar zichtbaar, zo constateren zij, waar de gemeenschap
zichzelf onderscheidt van andere. Die omschrijving brengt ons nog niet bij
dat begrip sociale samenhang als overheidsdoelstelling. Etnische groepen kunnen
natuurlijk een sterke interne cohesie hebben. Een nieuwe arme kan zeer sterk
sociaal verbonden zijn met zijn familie, misschien zelfs wel meer dan hem
lief is. Jeugdbendes kunnen natuurlijk een sterke sociale samenhang vertonen.
Toch is daarmee niet de opgave van de Troonrede, dat wij moeten streven naar
meer sociale samenhang, gerealiseerd.De sociale samenhang moet volgens de regering breder worden opgevat. De
Troonrede zegt dat van sociale samenhang pas echt sprake is, indien mensen
met verschillende culturele achtergronden ook werkelijk samenleven. Blijkbaar
gaat het om binding van mensen over de grenzen van de eigen groep. Werkelijk
samenleven wil zeggen, leven met elkaar vanuit het besef iets wezenlijks te
delen.Sociale samenhang, in de betekenis die de regering daaraan geeft, moet
een antwoord geven op problemen van de Nederlandse samenleving als geheel.
Er zijn te veel mensen die zich onvoldoende willen of kunnen vereenzelvigen
met de samenleving en daardoor voor de samenleving en ook voor zichzelf een
probleem worden.Sociale samenhang houdt dus, vanuit het gezichtspunt van de overheid,
in dat mensen zich Nederlander voelen, loyaal ten opzichte van de waarden
die de Nederlandse Staat funderen. Sociale samenhang is voor de regering vooral
gezamenlijk burgerschap, de betrokkenheid van eenieder bij de publieke samenleving
en haar normatieve oriëntatie. Om het een beetje anders, en misschien
iets minder vriendelijk, te zeggen: de overheid is erop uit om mensen te disciplineren
tot verantwoordelijke burgers.Natuurlijk beseft de overheid dat dit bescheiden moet gebeuren. Wij leven
in een rechtsstaat waarin vrijheden worden gerespecteerd. Integratie is iets
anders dan assimilatie; er is een evenwicht tussen eigenheid en gezamenlijkheid
nodig en wij moeten niet overvragen. Maar het streven van de regering is erop
gericht, burgers tot saamhorigheid te brengen op basis van zoiets als de grootste
gemene moraal. Dat kan steunend, het kan uitdagend en het kan eventueel ook
verplichtend.Deze benadering is van de overheid natuurlijk niet anders dan begrijpelijk.
Maar zoals misschien ook blijkt uit het voorgaande, is de visie op sociale
samenhang daarmee natuurlijk niet compleet. Participatie in de publieke sfeer
is niet hetzelfde als sociale samenhang. Sociale cohesie wordt door mensen
juist primair elders gevoeld, zou je kunnen zeggen. Sociale binding is niet
eenduidig, voor niemand en zeker niet voor minderheden die min of meer terzijde
staan van de culturele hoofdstroom. Dat zijn bijvoorbeeld allochtonen. Mensen
functioneren in meer contexten en dat is, waar het gaat om sociale samenhang,
natuurlijk essentieel. Zij vervullen rollen in hun huiselijke omgeving, in
de organisatie waarin zij werken, in hun school, in hun buurt, in de gemeenschap
die bestaat op basis van een gemeenschappelijke levensovertuiging of een gezamenlijk
ideëel doel en ook, last but not least, in publieke verbanden op meer
niveaus. Sociale samenhang is een begrip dat als het ware niet volledig is.
Wie "sociale samenhang" zegt, moet verduidelijken waarover hij het heeft.Waar het mij nu om gaat, is dat de publieke kant van de sociale samenhang
op tal van manieren verbonden moet zijn, en ook is, met de sociale samenhang
in andere verbanden. Mensen functioneren in meer loyaliteiten
en wij moeten de samenhang tussen die verschillen in de gaten houden. Ik heb
de indruk dat de Nederlandse overheid zich structureel onvoldoende rekenschap
geeft van die meervoudigheid van het begrip "sociale samenhang". Om dat duidelijk
te maken, wil ik wat meer zeggen over het minderhedenbeleid.Ik ga even terug naar 1994, toen met de Contourennota over het minderhedenbeleid
een soort kentering werd ingezet. De balans moest wat worden verschoven, zo
vonden velen destijds binnen en buiten de politiek. In de Contourennota stond
dat niet de minderheden exclusief de doelgroepen vormden, maar evenzeer de
samenleving als geheel. Je kon derhalve beter spreken over het "integratiebeleid
voor minderheden" dan over het "minderhedenbeleid".De politicoloog Choenni heeft gezegd dat allochtonen zowel tegenover de
Nederlandse Staat als tegenover de eigen etnische gemeenschap verplichtingen
hebben, maar dat die verplichtingen in balans moeten zijn. Die dreigden blijkbaar
wat uit balans te geraken. De allochtoon moet laten blijken dat hij een burger
van de Nederlandse samenleving wil zijn en dat hij alles wil doen wat binnen
zijn vermogen ligt om daar ook werkelijk in te burgeren.Nu gaat het mij niet zozeer om de vraag waar die balans precies moet liggen.
Dat zou ook veel te ver gaan. Ik gebruik deze herinnering om duidelijk te
maken, dat naar mijn overtuiging de visie op burgerschap en op sociale samenhang
in deze benadering te zeer eendimensionaal is. Het integratie-/segregatieprobleem
wordt te veel als een eendimensionaal probleem beschouwd. Het wordt te veel
als een of/of-vraag beschouwd. Een voorbeeld is de zin: waar de Turk te veel
Turk is, kan hij niet voldoende Nederlander zijn. Dat is natuurlijk niet zo!
Wanneer Marokkanen zich te veel op hun eigen cultuur oriënteren, loopt
de gewenste integratie gevaar. Dat is naar mijn idee niet bij voorbaat juist.
Islamieten genieten vrijheid van godsdienst, maar moeten zich niet afsluiten
van de moderniteit. Ook dat vraagt om kanttekeningen.Sociale samenhang in de algemene zin, een betrokkenheid bij de Nederlandse
samenleving, behoeft helemaal niet in tegenstelling te staan tot sociale samenhang
in andere verbanden. Die beperkte benadering leidt ertoe dat wij naar mijn
opvatting te weinig inhoudelijke belangstelling tonen voor de cultuur van
allochtonen. Die vraag komt ook niet echt aan de orde. Er zijn immers twee
mogelijkheden: of een allochtone cultuur strookt niet met de Nederlandse waarden
en dan moet die zich aanpassen. Of zij verdragen elkaar wel en dan doet die
allochtone cultuur er politiek gezien ook niet toe. In geen van beide gevallen
is de allochtone cultuur voor de Nederlandse beleidsmaker echt interessant.
Dat zie je ook in de nota's en verslagen. Men komt verbazingwekkend weinig
te weten over allochtonen als je die boeken leest. Het zijn natuurlijk initiatieven
vanuit de Nederlandse overheid om de integratie te bevorderen. Daar wordt
veel over gezegd, maar er wordt verbazingwekkend weinig gezegd over de culturen
van de groepen waarover het gaat.Intussen is het wel, om met een terzijde in Vrij Nederland te spreken,
de allochtoon en niet zozeer de Nederlander die multicultureel moet zijn.
Multicultureel leven of functioneren kan lastig wezen, maar het is natuurlijk
niet zo ongewoon als het lijkt. Zoals gezegd, is sociale samenhang meervoudig.
Het is naar mijn idee dan wel van groot belang dat de Nederlandse overheid
en de Nederlandse autochtone bevolking een open oog hebben voor de opgave
waarvoor mensen worden geplaatst die leven in een cultuur die principieel
afwijkt van de main-stream en die niettemin loyaal willen zijn ten opzichte
van de Nederlandse publieke orde. Dat vraagt veel inspanning, vertaling, verbinding
en schakeling.Dat wij dat nu minder beseffen dan vroeger komt wellicht doordat de verzuiling
goeddeels is verdwenen. Verzuiling staat bekend als een mechanisme van verdeeldheid,
maar daarmee is de functie ervan maar heel beperkt getypeerd. Een zuil maakte
het mogelijk om overtuigingen en loyaliteiten op allerlei niveaus aan elkaar
te verbinden, onder andere ook door een gezamenlijke loyaliteit ten opzichte
van de Nederlandse rechtsorde. Dat was natuurlijk een belangrijke pacificerende
functie van de verzuiling.De levensovertuigingen zijn minder belijnd geworden, ook binnen traditionele
geloofsgemeenschappen. De verscheidenheid is minder een verscheidenheid van
groepen en meer van personen of gezinnen. Daardoor vinden mensen die van buitenaf
binnen komen niet zo gemakkelijk een model waaraan zij zich kunnen spiegelen
en oriënteren als voorheen.Wat het nog moeilijker maakt, is dat Nederlanders soms de neiging hebben
om hun eigen stijl van leven te vereenzelvigen met de onopgeefbare vrijheden
in onze samenleving. Dan gaan zij een binnenbochtje door. Nederland heeft
een pluriforme uitstraling, maar die pluriformiteit is mijns inziens ook beperkt.
Er is een hoofdstroom in de Nederlandse samenleving die gematigd libertijns
denkt. Laat ik het zo maar typeren. Die stroom hecht aan burgermanswaarden,
maar wil toch ruimdenkend wezen. Wie niet tot die hoofdstroom behoort, heeft
de opgave om zijn identiteit te verbinden met bepaalde waarden die de meerderheid
volstrekt vanzelfsprekend vindt en die deze meerderheid ook identificeert
met de grondslagen van de rechtsstaat. Ook daarover moet men spreken.Voorzitter! Ik wil beweren dat wij bij sociale samenhang moeten beseffen
dat het een meervoudig begrip is en dat dit, toegepast op het vraagstuk van
de minderheden, van de overheid een meer inhoudelijke interesse vergt in wat
de mensen beweegt. Dat ik daarover begin, is misschien niet zo verrassend
omdat ik als autochtone Nederlander behoor tot een groepering met belijnde
opvattingen die nu niet bepaald tot de hoofdstroming behoort. Ik kan daarover
dus ook uit eigen ervaring het een en ander vertellen.In de lijn van Augustinus hebben wij geleerd dat christenen burgers van
twee koninkrijken zijn. Die staan niet naast elkaar, maar die zijn met elkaar
verbonden. Graag willen wij als zodanig serieus genomen worden. Het kan niet
anders dan dat dit het principe is waarmee ook andere groepen bejegend moeten
worden.Voorzitter! Om aan te geven dat deze kwestie niet alleen op het terrein
van de minderheden speelt, wil ik tot slot twee voorbeelden noemen. Het betreft
heel andere terreinen. Het zijn voorbeelden waaruit naar mijn overtuiging
blijkt dat de bewindslieden soms ook een blinde vlek hebben
voor deze meervoudigheid van loyaliteiten.Ik noem eerst de gezinsbrief van staatssecretaris Terpstra. Daarin wordt
het standpunt ingenomen dat veel verschillende samenlevingsvormen dezelfde
rechten moeten krijgen. Daarover valt te twisten en dat zullen wij mogelijk
hier ook nog wel eens doen. Mij gaat het erom hoe het geheel wordt gepresenteerd.
Ik citeer: "Door de groeiende diversiteit in relatievormen hebben begrippen
als gezin en leefeenheid een steeds ruimere betekenis gekregen." Daarom "kiest
het kabinet ervoor het gezin te omschrijven als elk leefverband van één
of meer volwassenen die verantwoordelijkheid dragen voor de verzorging en
opvoeding van één of meer kinderen". Dat is dus een heel brede
omschrijving.Laten wij nu aannemen dat het kabinet met deze brief bruggen wil bouwen
en mensen met uiteenlopende opvattingen wil overtuigen. Dat moet wel, want
de overheid hecht geen waardeoordeel aan die verschillende leefvormen. Maar
dan vind ik het echt onbegrijpelijk dat aan de lezers van de brief wordt gevraagd
om een heel nieuwe en ongebruikelijke definitie van "gezin" over te nemen.
Mensen die zich daarin niet kunnen vinden dwingt de regering zo in de heel
merkwaardige positie, dat zij moeten twisten over een definitie of, wanneer
zij spreken over een gezin zoals zij dat gewend zijn en zoals Van Dale het
zegt, daar voortdurend iets aan moeten toevoegen. Dat is een buitengewoon
ongelukkige zaak. Volgens mij is het een voorbeeld van een blinde vlek voor
de verbinding van wat in de publieke sfeer natuurlijk aan de orde moet komen.
Nogmaals, wij kunnen van mening verschillen. Die discussie moet gevoerd worden.
Alleen niet op deze manier, want zo wordt het moeilijker om de discussie te
voeren met mensen die een opvatting over het gezin hebben die helemaal niet
wonderlijk is en die meer aansluit bij het spraakgebruik zoals wij dat nu
eenmaal kennen.Ik geef nog een laatste voorbeeld. Dat is de wijze waarop minister Ritzen
het vervolg op zijn project De pedagogische opdracht van het onderwijs aankondigt.
Hij heeft een aantal lerarenopleidingen basisonderwijs gevraagd, lesmateriaal
over waarden en normen te maken voor lerarenopleidingen. Die lerarenopleidingen
hebben zeer uiteenlopende identiteiten; dat maakt het project boeiend en kan
tot interessante uitkomsten leiden. Maar naar mijn opvatting zet de minister
het project op het verkeerde been doordat hij bij waarden en normen blijkbaar
wil afzien van de verscheidenheid. Hij koerst klaarblijkelijk op zoiets als
de grootste gemene moraal. In de Staatscourant zei minister Ritzen "het begrip
waarden en normen te willen ontdoen van de zware ethische of stichtelijke
lading die het bij sommigen nog heeft". Minister Ritzen is net als andere
leden van het kabinet gericht op bevordering van sociale samenhang. Voor hem
heeft onderwijs dat dit thema op een eigentijdse manier uitdraagt een duidelijke
functie bij het bijeenhouden van de samenleving, zo stond in de Staatscourant,
en hij heeft natuurlijk gelijk. Maar, zoals gezegd, dat kan niet zonder expliciete
aandacht voor de verscheidenheid; niet als bijgedachte maar als verbinding
tussen datgene waarover mensen in de publieke sfeer mogelijkerwijs met elkaar
eens zijn, met behoud van de eigen overtuigingen die persoonlijk zijn en die
een grote diversiteit kennen. Een verscheidenheid, zwaar ethisch of niet,
stichtelijk of niet.Voorzitter! Ik wil graag afsluiten met een goede wens aan het kabinet.
Veel sterkte, ook van mij, en Gods zegen toegewenst.De heer Hendriks:Voorzitter! Dat zwijgen veelal geen goud opbrengt, en zeker niet in de
politiek, daar is de zilveren generatie een paar jaar geleden achtergekomen,
toen het destijds zetelende kabinet het voor de senioren te bont maakte. Het
gevolg was niet alleen de uit nood geboren oprichting van (jammer genoeg meerdere)
ouderenpartijen, maar tevens een plotselinge interesse van de kant van de
gevestigde partijen voor de belangen van de ouderen. Deze "doelgroep", zoals
dat heet, had zich overduidelijk als bedreigend en zelfs als militant gemanifesteerd.
Vrees voor stemmenverlies leidde eensklaps tot een nogal opzichtige bezorgdheid
voor de situatie van de "oudjes". Wij werden warempel zelfs met een "moeder
van de oudjes" opgescheept. De Engelsen noemen zoiets "sickening" en onze
oosterburen hebben een nog wat kernachtiger uitdrukking, die ik hier niet
zal noemen.Wat is nu de realiteit? Wat gebeurt er nu voor de huidige en de komende
oudere generatie? Het kabinet schrijft nota's en creëert overleggroepen.
Datzelfde doen de grote partijen en soms pretendeert men zelfs te luisteren
naar de suggesties van de oudere garde. Al sinds een jaar kennen wij het door
VWS gelanceerde Integraal actieprogramma ouderenbeleid waarin de staatssecretaris
een groot aantal in het land zelfstandig opgestarte activiteiten naar zich
toe harkt en zich daar het moederschap van toe-eigent. Dan hebben wij onder
die paraplu inmiddels allerlei brieven en rapporten over de modernisering
van de ouderenzorg, de modernisering van de thuiszorg en nog een aantal verdere
plannen te verteren gehad met geweldige voornemens voor de senioren. Dan is
er nog een aantal nieuwe wetten gekomen, zoals de ANW en de Overgangswet verzorgingstehuizen
en dat alles ademt een sfeer van zakelijkheid en efficiency.Dat grote groepen mensen hiervan het slachtoffer worden, wordt simpelweg
gerangschikt onder het motto "je kunt het nooit iedereen naar de zin maken".
Mijn partij, Senioren 2000, en ik constateren dan ook dat de overheid onder
paars niet zo'n geweldig betrouwbare partner is voor met name de senioren
in Nederland. Want wat hebben de privatisering en de decentralisatie voor
de ouderen tot gevolg gehad? Ik geef een paar voorbeelden: de afschaffing
van de Ziektewet, de totstandkoming van de nieuwe ANW, de ecotaks, de rigoureuze
pakketverkleiningen en de invoering van eigen bijdragen in het Ziekenfonds
en de verpleeghuiszorg en daarnaast de stijging van de huren en de gemeentelijke
lasten. Dit alles draagt niet bij tot het effectueren van het beeld dat paars
het zo goed voor heeft met de ouderen.Voorzitter! Het is natuurlijk makkelijk genoeg om als oppositiepartij
kritiek te hebben vanaf de zijlijn, maar het valt toch niet te ontkennen dat
de plannen van dit kabinet niet bepaald rooskleurig zijn voor de senioren
in Nederland. Integendeel, de vakbonden, de ouderenorganisaties, bisschop
Muskens en nog vele anderen constateren dat de armoede in ons land toeneemt,
met name in de grote steden. Het is een probleem dat verdergaat
dan brood alleen. Het gaat om veel meer dan inkomen. Het gaat om veiligheid
en om het kunnen benutten van culturele kansen op zelfontplooiing. Steeds
weer blijkt dat het voornamelijk vrouwen, allochtonen en ouderen zijn die
het meest onder dit armoedejuk gebukt gaan.Nu werkt dit kabinet aan een armoedenota, maar ook hierbij dreigt weer
een eenzijdige benadering te worden gevolgd, namelijk die van het inkomensbeleid.
Ik vraag de premier of ook hij onderkent dat het wenselijk is om de coördinatie
van het grotestedenbeleid, het integrale veiligheidsbeleid en het armoedebestrijdingsbeleid
in één hand te brengen. Ook in dit geval blijkt trouwens weer
hoe de ouderenbelangen verdeeld zijn over ongedacht veel aspecten van het
regeringsbeleid. Het ligt dus voor de hand om nog maar weer eens te wijzen
op het duidelijke nut van het creëren van een oudereneffectrapportage,
naar het model van de MER. Nu heb ik hier een jaar geleden ook al op gewezen,
maar in zijn reactie maakte de premier zich daar toen van af door de "OER",
zoals hij die wat lacherig noemde, als een soort grap weg te wuiven. U mag
best weer lachen. Ik vind het allemaal schitterend, als er maar iets gebeurt.
Inmiddels zijn de afgelopen maanden bij diverse gelegenheden al heel wat meer
van dit soort effectrapportages serieus overwogen en waar ik vorig jaar heb
gemeend niet op deze nogal kinderachtige scherts van de minister-president
te moeten ingaan, wil ik hem nu weer vragen een dergelijke rapportage in ernstige
overweging te nemen.Voorzitter! Het kabinet heeft met succes bereikt dat Nederland momenteel
voldoet aan de EMU-normen. De schuldquote is naar beneden geschroefd tot 76%
en het financieringstekort zweeft ruim onder de 3%-norm. Reden genoeg om met
de verdere bezuinigingen op de sociale zekerheid voorlopig pas op de plaats
te maken en eerst eens de gevolgen te evalueren van de getroffen bezuinigingsmaatregelen.
De financiën in ons land ontwikkelen zich immers gunstig en er is dringend
behoefte aan reparatiemaatregelen. Mijn fractie vindt dan ook dat de plannen
van het kabinet tot versobering van de pensioenen die regelmatig de kop op
steken te ver gaan. De pensioenfondsen zijn in uitstekende conditie en er
is geen enkele reden om over te gaan tot paniekmaatregelen, zoals een middelloonsysteem.
Overheidsingrijpen door fiscale sturing is daarom absoluut niet noodzakelijk.
De sociale partners zijn mans genoeg om hun eigen zaken te regelen. Mijn fractie
vindt dat ook de post-actieven als partner hierbij moeten worden betrokken.
Waarom moeten de pensioendeelnemers nog altijd gedogen dat er vóór
hen in plaats van met hen over hun spaargeld wordt beschikt?Voorzitter! Ik kan er niet aan ontkomen maar weer eens in te gaan op het
heikele onderwerp van de AOW of liever de toekomstige financiering ervan.
Mijn fractie is voorzichtig ingenomen met de nieuwste plannen tot vorming
van een speciaal AOW-spaarfonds. Een dergelijk fonds zou de oplossing van
het financieringsprobleem een stuk dichterbij kunnen brengen. Dat dit idee
evenwel een paar forse nadelen kent, hebben wij afgelopen zondag nog horen
uiteenzetten door prof. De Kam in het programma Buitenhof. Een behoorlijke
dosis behoedzaamheid is dus geboden. Ook zijn wij sterk gekant tegen de gedachte
van het kabinet om de financiering van ons staatspensioen verder veilig te
stellen door indien nodig te putten uit de algemene middelen en niet uit een
eventuele verhoging van de premie-inkomsten. Dat lijkt een redelijk eenvoudige
oplossing en het is voorts een uitstekende manier om de ouder wordende kiezer
te sussen, maar wie in dit kabinet kan garanderen dat een volgende regeringsploeg
zich aan dit voornemen zal houden? Daarbij komt dat deze wijze van financieren
impliceert dat de gepensioneerden zelf aan hun pensioen – let wel: wij
hebben het hier over een pensioen – moeten meebetalen. Het lijkt mij
dat je dat ongeveer kunt vergelijken met een belastingaanslag over je belastingteruggave.
Het ligt dan ook voor de hand liever te kiezen voor een verbreding van de
heffingsgrondslag voor de AOW-premie met de tweede en indien nodig de derde
belastingschijf. Welke zijn eigenlijk de zinnige argumenten tegen deze oplossing?
Ik zou die graag van de regering willen horen.Ook zou mijn fractie het erg op prijs stellen als toegelicht zou kunnen
worden, waarom dit kabinet maar steeds blijft schaven aan de hoogte van de
AOW door hardnekkig te blijven vasthouden aan de WKA-methodiek waardoor de
AOW steeds verder is gaan achterlopen bij de loonontwikkeling. De AOW is nu
eenmaal geen uitkering, maar een pensioen en dient als zodanig te worden behandeld.
Ik wil erop wijzen dat de senioren die sinds 1980 reeds 20% aan koopkracht
hebben moeten inleveren op deze wijze de komende decennia nog eens ruim 10%
verder dreigen achter te raken bij het algemene welvaartspeil. Ik acht het
daarom hoogtijd om de koppeling met de CAO-lonen los te laten en in plaats
daarvan de AOW te koppelen aan de werkelijk verdiende lonen om zodoende nog
meer koopkrachtverlies te voorkomen.Voorzitter! Een onderwerp dat de laatste tijd hel belicht in de schijnwerpers
staat is leeftijdsdiscriminatie en daaraan gekoppeld: demotie. Senioren 2000
heeft zowel in de Tweede Kamer als hier in de senaat, samen met diverse andere
partijen, betoogd, dat de privatisering van de Ziektewet risicoselectie in
sterke mate in de hand zal werken. Inmiddels zijn onze verwachtingen bewaarheid.
Ouderen en zwakkeren worden in vele gevallen geweerd uit het arbeidsproces.
En meer nog, hoewel datgene gebeurde wat zelfs iedere paarse parlementariër
tevoren had voorspeld, gaat dit kabinet dóór met alle voorwaarden
voor risicoselectie wettelijk in te kaderen. De coalitie gáát
er voor: ook de WAO en de WW moeten worden geprivatiseerd.Ondanks het kabinetsbeleid, dat pretendeert ouderen zo lang mogelijk aan
het werk te houden, heeft de regering nog steeds geen formeel standpunt ingenomen
betreffende het nieuwste modeverschijnsel: demotie. Ouderen zouden minder
productief zijn en daartegenover duur, zo wordt beweerd. Zelfs verschillende
bonden hebben gedemonstreerd lak te hebben aan de belangen van de oudere werknemers.
Zij hebben zich niet verzet tegen bepaalde ingrijpende demotiemaatregelen
in hun branche, hetgeen wederom demonstreert hoe weinig boodschap sommige
bonden hebben aan de senioren onder hun leden en hoe nodig het dus is dat
de ouderen als categorie worden aanvaard als derde sociale partner.Gelukkig zijn er ook andere voorbeelden, zoals het CNV, dat de spijker
op de kop slaat door te stellen: "Het is terecht dat het kabinet het beleid
met betrekking tot de oudere werknemers aan de CAO-partijen overlaat. Maar
dan moet het kabinet geen voeding geven aan de gedachte dat oudere werknemers
te duur zijn en met minder inkomen toekunnen." Vervolgd wordt met: "door voortdurend
te benadrukken dat ouderen de technologische ontwikkelingen niet meer kunnen
volgen en daarom lichte en minder verantwoordelijke taken op zich moeten nemen,
geeft het kabinet werkgevers een alibi om te praten over lagere lonen voor
ouderen. Oudere werknemers moeten niet beschouwd worden als een kostenpost".Ook de FNV heeft inmiddels stelling genomen tegen de ontluikende demotiegedachte.
Op welk bewijs stoelt trouwens de generaliserende bewering dat "dé"
oudere werknemer per definitie minder productief zou zijn? Is het kabinet
bereid wetenschappelijk te doen onderzoeken of er überhaupt een relatie
bestaat tussen leeftijd en arbeidsproductiviteit, alvorens tot de conclusie
te komen dat oudere werknemers best een lagere functie en een lager salaris
kunnen aanvaarden? Is het kabinet bereid te bevorderen, dat oudere werknemers
niet langer ongelijk worden behandeld ten opzichte van hun jongere collega's,
op het stuk van bijscholing en actualiseringsactiviteiten?Voorzitter! Leeftijdsdiscriminatie komt veelvuldig voor en niet alleen
op het terrein van de arbeid. Ook bij financieringsmaatregelen, hypotheken
en verzekeringen bestaat er een apart regime voor 65-plussers. Het mankeert
ouderen aan zeggenschap. De ouderen zijn dat zat! Senioren verzetten zich
meer en meer en met enig succes tegen de negatieve stereotypering die nog
steeds gangbaar is. Maar zolang het wettelijk kader ontbreekt dat de senioren
als instrument ten dienste zou kunnen staan om hen tegen onrechtvaardigheden
te beschermen, is het in voorkomend geval keer op keer "pappen en nathouden".
Er is eigenlijk maar één goede oplossing en die biedt de Grondwet,
die in artikel 1 een uitstekende mogelijkheid geeft om leeftijdsdiscriminatie
impliciet uit te bannen. En daarom vragen wij het kabinet dan ook met klem
zich hiervoor bij de eerstkomende gelegenheid in te zetten.De voorzitter:U bent nu twee minuten over uw spreektijd heen. Ik vraag u daarom, zo
langzamerhand tot een afronding van uw betoog te komen.De heer Hendriks:Voorzitter! Ik ga afronden.Ik sluit af met een opmerking over veiligheidsbeleid. De VVD hamerde in
de verkiezingscampagne op tienduizend agenten extra, te realiseren in deze
kabinetsperiode. Door het kabinet werd "meer blauw op straat" – duizenden
agenten extra – verheven tot een van de hoofddoelstellingen voor deze
regeerperiode. Dat schiep blijde verwachtingen, met name onder de senioren.
Maar wat komt daar in werkelijkheid van terecht? Voor het geld dat eerder
door het kabinet voor uitbreiding van de politiekorpsen was uitgetrokken,
hadden in ieder geval vijf- à zesduizend agenten extra kunnen worden
geworven. En nu lezen wij, als een van de hoofdpunten van het regeringsbeleid,
dat "aandacht zal worden gegeven aan realisering van de wens van de Tweede
Kamer om de extra aan de politie ter beschikking gestelde middelen (1000 personen)
te besteden aan 'meer blauw op straat"'. En, o ironie, voorts lees ik dat
"over de inzet van die middelen afspraken worden gemaakt met de korpsbeheerders".
Alsof dat niet eerder had kunnen gebeuren! En zo modderen we maar voort met
de criminaliteitsbestrijding in ons land. Ik lees dat een politiecommissaris
in de regio Amsterdam-Amstelland een alleenstaande vrouw als voorbeeld had
gesteld die een tweede naambordje op haar voordeur had geschroefd, zodat het
voor buitenstaanders leek dat er toch twee mensen woonden op dat adres. "Zo'n
tip is nuttig voor andere alleenstaande ouderen die angstig zijn", vertelde
de commissaris verder. En, vertelde hij door: "De ouderen moeten geholpen
worden hun problemen zélf op te lossen. Senioren weerbaarder maken,
daar gaat het om." Nu ja, voorzitter, die commissaris kan mij nog meer vertellen!De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De regering zal morgenochtend om tien uur antwoorden.Sluiting 19.03 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-150-190.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl