Behandeling van het wetsvoorstel Herindeling van de gemeenten Rotterdam en Rozenburg (31916)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


5de vergadering
 
 
 2009-2010
 5
 
 
 
 Herindeling Rotterdam en Rozenburg
 Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Herindeling
van de gemeenten Rotterdam en Rozenburg (31916).
 
 Ik heet de staatssecretaris welkom.
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Voorzitter. Het debat vandaag markeert waarschijnlijk het einde van Rozenburg
als zelfstandige gemeente. Als er niets vreemds gebeurt, zal de gemeente die
in de zestiende eeuw opkwam uit de Maas, opgeslokt worden door de Maasstad
en haar bestaan als deelgemeente van Rotterdam voortzetten.
 Als het aan mijn fractie gelegen had, was het zover niet gekomen. Wat
haar betreft, was Rozenburg, net zoals de omliggende gemeenten Maassluis,
Den Briel, Vlaardingen, Schiedam en Spijkenisse, als zelfstandige gemeente
doorgegaan. De SP-fractie is sowieso geen groot voorstander van de herindelingsgolf
die op dit moment door ons land gaat. Daar waar tot voor kort de voordelen
van een stevige schaalgrootte in bestuurlijk Nederland uitgebreid bezongen
werden, hecht mijn fractie meer aan kleinschaligheid. Burgers geven daar ook
vaak de voorkeur aan. Zo lijken ook veel burgers van Rozenburg liever Rozenburger
te blijven dan Rotterdammer te worden. Ook in wetenschappelijke kring wordt
sinds kort steeds vaker vraagtekens gezet bij de gedachte dat "big" ook altijd
"beautiful" is. Ik kom daar aan het einde van mijn betoog op terug.
 Ik leg de staatssecretaris een drietal vragen voor over het wetsvoorstel
dat wij vandaag behandelen. 
 Mijn eerste punt is het volgende. Het beleidskader van dit kabinet stelt
dat herindeling in beginsel van onderop moet komen, dat wil zeggen: vanuit
de gemeenten zelf. Dat lijkt mijn fractie een goed uitgangspunt, maar in hoeverre
hebben we nu te maken met een herindeling van onderop? Beginpunt van deze
herindeling is de bestuurlijke krachtmeting voor de gemeente Rozenburg van
april 2007. Hieruit bleek dat de gemeente Rozenburg op een aantal terreinen
niet voldeed aan de criteria. De discussie over de toekomstvisie is daar begonnen.
Maar in hoeverre lagen toen nog alle opties open? Klopt het, zoals critici
beweren, dat al tijdens het eerste bezoek aan de gemeente Rozenburg de commissaris
van de Koningin de gemeenteraad heeft meegegeven dat alle bestuurlijke opties
openstonden, behalve zelfstandigheid? Als dat zo is, in hoeverre kunnen we
dan spreken van een proces dat van onderop plaatsvindt? Of hebben we hierbij
te maken met een besluit dat uiteindelijk onderop genomen is, maar dat van
bovenaf is voorgekookt en opgelegd? Overigens, dat lijkt ook de CDA-fractie
in de gemeente Rozenburg te denken.
 De bestuurlijke krachtmeting en haar gevolgen lijken mijn fractie op gespannen
voet te staan met het idee dat herindelingen daadwerkelijk van onderop moeten
komen. Het staat voor mijn fractie buiten kijf dat bestuurlijke krachtmetingen
serieus genomen moeten worden, maar ze mogen geen aanleiding vormen tot een
bestuurlijk proces waarbij alle opties openstaan, behalve zelfstandigheid.
Mijn fractie is overigens niet de enige die van mening is dat bestuurlijke
krachtmetingen vaak een ongewenste functie vervullen. Hoogleraar Douwe Jan
Elzinga stelde in Binnenlands Bestuur van januari 2008 dat bestuurlijke krachtmetingen
een uiterst eenzijdig criterium zijn dat automatisch leidt tot schaalvergroting.
Zou de staatssecretaris ons kunnen vertellen hoe zij aankijkt tegen bestuurlijke
krachtmetingen en herindelingen?
 Dat brengt mij bij mijn tweede punt. In hoeverre is de herindeling van
Rozenburg en Rotterdam de oplossing voor het probleem dat bij de bestuurlijke
krachtmeting werd geconstateerd? Rozenburg maakt op dit moment al deel uit
van de veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond, waarbij de gemeente Rotterdam
in bijna alle gevallen als crisisleider fungeert. Tijdens de schriftelijke
voorbereiding vroeg mijn fractie wat nu precies de bestuurlijke voordelen
zijn van de herindeling ten opzicht van de status quo. In de memorie van antwoord
stelt de staatssecretaris weliswaar dat het proces van herindeling met name
op gang is gekomen door de situatie omtrent de bestrijding van rampen en crises,
maar ze geeft niet aan wat nu precies in de praktijk de gevolgen zijn. Kan
de staatssecretaris dat in haar beantwoording straks wel doen?
 Mijn derde punt betreft de procedurele kant van de herindeling. Volgens
de staatssecretaris verdient de gang van zaken in Rozenburg niet de schoonheidsprijs.
Dat lijkt mijn fractie een understatement. Als de gemeenteraad naar aanleiding
van een burgerinitiatief eerst besluit een referendum te houden, daarna dit
besluit intrekt en daarbij vergeet het nieuwe besluit zo openbaar te maken
dat tegenspraak mogelijk is, vindt mijn fractie het niet vreemd dat een groot
deel van de bevolking zich geschoffeerd voelt. Dit is volgens mijn fractie
de kern van een veel groter probleem. Als politieke partijen terugkomen op
beloften die zij aan de bevolking doen en daarover nauwelijks rekenschap geven,
is het niet verwonderlijk dat de burgers zich niet serieus genomen
voelen. Een daadwerkelijke dialoog beperkt zich er niet toe dat gekozen politici
uitleggen wat zij hebben gedaan en waarom. Politici moeten ook luisteren naar
wat burgers in te brengen hebben. Dat lijkt bij deze herindeling op zijn zachtst
gezegd bijzonder weinig gebeurd te zijn. De fractie vraagt zich dan ook af
of de staatssecretaris in dit opzicht niet een actievere rol op zich had moeten
nemen. De wet geeft haar die mogelijkheid. Zonder zich in de inhoudelijke
afweging te mengen, zou de staatssecretaris de betrokken bestuurders toch
kunnen wijzen op hun verantwoordelijkheden bij het besluitvormingsproces en
hun zeggen dat dit zorgvuldig dient te verlopen? Dat valt volgens mij ook
onder procedureel toetsen. Niet alleen moet bekeken worden of besluiten juridisch
standhouden, maar ook of ze op een manier genomen zijn die burgers meeneemt
in plaats van tegen de haren instrijkt.
 Volgens de al eerder aangehaalde hoogleraar Elzinga zijn herindelingen
een ouderwetse manier van kijken naar besturen. Volgens bestuurskundige Linze
Schaap van de Universiteit van Tilburg komt schaalvergroting de bestuurskracht
niet ten goede en maakt zij gemeenten soms zelfs minder efficiënt. Dit
is alle reden om nog eens goed te kijken naar de precieze gevolgen van herindelingsprocessen.
De staatssecretaris kondigt in de memorie van antwoord aan dat zij de Raad
voor het openbaar bestuur advies wil vragen over de relatie tussen burgerlijke
betrokkenheid en de schaalgrootte. Dat lijkt ons wijs. In mijn partij is dit
denken al langer gaande. Dit heeft onder meer tot de brochure geleid die ik
nu omhoog houd, De buurt, de schaal van de toekomst. Ik geef straks graag
twee exemplaren van de brochure mee aan de staatssecretaris. Wie weet kan
zij een ervan doorgeleiden aan Jacques Wallage, die in zijn memoires Plaats
van bestemming al bijzonder interessante inzichten heeft gegeven over zijn
visie op de wortels van het burgerschap. Wat dat betreft heb ik goede hoop
op het rapport van de Rob. Voor de gemeente Rozenburg komt dit rapport echter
te laat, vrees ik. Rozenburg wordt deelgemeente van Rotterdam. Daarmee wacht
Rozenburg een onduidelijke toekomst. Het concept "deelgemeente" ligt in Rotterdam
op dit moment onder stevige kritiek. Garanties voor na deze bestuursperiode
worden niet gegeven. Dat legt een extra verantwoordelijkheid bij de toekomstige
Rotterdamse volksvertegenwoordigers en bestuurders. Aan hen de taak om de
Rozenburgers zich straks thuis te laten voelen in hun nieuwe gemeente. Voor
het overige kijk ik met belangstelling uit naar het antwoord van de regering.
 
 
 
 De heer
 Ten Hoeve
 OSF
 
 Voorzitter. Ik mag ook spreken namens de Partij voor de Dieren. Heel veel
gemeentelijke herindelingen komen op een betrekkelijk rustige manier, zonder
grote tegenstellingen en vaak ook in grote eensgezindheid tot stand. Maar
soms zitten er vanuit het gezichtspunt van onze fractie toch haken en ogen
aan een indelingsvoorstel, ook al heeft dat intussen het fiat van GS, de regering
en de Tweede Kamer gekregen. Aan het beleidskader voor gemeentelijke herindelingen
ligt dat niet. De criteria daarin komen mij voor als aannemelijk. De toetsing
die de regering daarop uitvoert, lijkt compleet. De regering toetst zowel
inhoudelijk als procesmatig. Zij toetst ook de motivering die ten grondslag
ligt aan een herindelingsvoorstel. Ik heb wat dat betreft met genoegen de
memorie van antwoord gelezen die de staatssecretaris heeft geschreven naar
aanleiding van vragen van collega-Kamerleden over het beleidskader. De staatssecretaris
schrijft echter zelf ook dat elke herindeling op zichzelf staat en haar eigen
specifieke feiten en omstandigheden kent. Die worden door de regering natuurlijk
ook betrokken bij haar afweging en bij haar beoordeling van de vraag of wel
voldaan is aan de criteria. Daarbij is natuurlijk altijd ruimte voor een andere
afweging en dus een ander oordeel. Met de herindeling van Rozenburg en de
toevoeging van de gemeente aan Rotterdam doen zich volgens ons problemen voor,
waar wij meestal niet tegenop lopen. Die problemen spitsen zich toe op het
vereiste draagvlak en op de motivering voor het voorstel.
 Ik begin met het draagvlak. De gemeenteraad van Rozenburg is in twee gescheiden
kampen verdeeld. De kleinst mogelijke meerderheid heeft voor de opheffing
van de eigen gemeente gestemd. Over het bestuurlijke draagvlak hoeft dan ook
niet direct twijfel te bestaan. Het vinden van het maatschappelijk draagvlak
is de verantwoordelijkheid van de gemeente, maar de regering en wij hebben
de plicht om na te gaan of dat in redelijkheid is gebeurd, ook al hoeft er
geen sprake te zijn van een resultaatverplichting van de zijde van de gemeente.
Er lijkt hierbij iets misgegaan te zijn, ook al wil de staatssecretaris daarvan
blijkbaar niet weten. De discussieavonden waarover zij het heeft, gingen helemaal
niet over herindeling, maar over toekomstvisie, zonder het bestuurlijk aspect.
Wel is nadat een besluit werd genomen, maar pas een halfjaar later, in januari
2009, een discussie met bewoners gevoerd, die overigens blijkbaar door heel
veel mensen als onbevredigend werd ervaren. Oorspronkelijk was het de bedoeling
om over het onderwerp een referendum te houden, waaraan uiteraard informatie
en discussie gekoppeld zouden zijn geweest. Dat was al in mei 2008 door de
gemeenteraad vastgesteld. Maar anderhalve maand later, in juli 2008, wordt
door dezelfde gemeenteraad het besluit genomen om met Rotterdam te fuseren.
In september werd als mosterd na de maaltijd officieel vastgesteld dat het
referendum er maar niet meer moest komen.
 De inspraak bij de raadsvergaderingen toonde overigens aan dat heel veel
mensen zich wel degelijk betrokken voelden en gehoord wilden worden bij een
beslissing die, gelet op deze gang van zaken, toch eigenlijk zonder veel communicatie
door acht van de vijftien gemeenteraadsleden werd doorgezet. In hoeverre de
beslissing van juli 2008 genomen is onder invloed van druk van buiten is natuurlijk
moeilijk vast te stellen. Maar de constatering dat deze beslissing onverhoeds
is genomen, volstaat. Iedereen zat nog op een discussie te wachten. Vindt
de staatssecretaris echt dat de gemeente zijn best heeft gedaan om maatschappelijk
draagvlak te zoeken? Ik vind dat op zijn minst weinig zorgvuldig is gehandeld.
 Ik ga verder met de motivering. De motivering voor het opheffen van Rozenburg
ligt natuurlijk allereerst in de negatief uitpakkende bestuurskrachtmeting
van 2007, vooral in het element van de bestrijding van rampen en crises. Dat
wordt ook door de staatssecretaris in de memorie van antwoord weer uitdrukkelijk
gesteld. Maar, gelet op de samenwerking in de regio, op de vaststelling van
een toekomstvisie voor de gemeente, op de conclusie dat de financiële
positie van de gemeente zelfs relatief riant is en in het ambtelijk apparaat
knelpunten zijn opgelost en natuurlijk op de instelling van de veiligheidsregio,
waarbij feitelijk alle verantwoordelijkheid in geval van crises bij de Rotterdamse
burgemeester komt te liggen, is er dan nog steeds sprake van tekortschietende
bestuurskracht?
 Een nieuw verwijt van de staatssecretaris over tekortschietend tactisch
vermogen van de gemeente lijkt weinig weerklank in de regio te vinden. Wat
de Wabo betreft zegt de staatssecretaris zelfs dat Rozenburg gebruik moet
maken van Rotterdamse systemen en expertise. Wat blijft er dan nog over als
werkelijk steekhoudende motivering om deze herindeling, zeg maar opheffing,
eerst binnen de gemeente, tegen de oorspronkelijke plannen in, snel door te
drukken en vervolgens in strijd met de normale regels niet per 1 januari
van een volgend jaar, maar al op 18 maart 2010 in te laten gaan? Dat
is natuurlijk fijn in verband met de verkiezingen, maar niet met het oog op
de administratieve problemen die dat oplevert. Is er nog wel een reden om
dit zo vlug te willen? Is er nog wel een reden om dit überhaupt te willen?
Die laatste vraag is uiteindelijk voor de gemeenteraad van Rozenburg, maar
de eerste vraag is voor de staatssecretaris. Ik ben benieuwd naar haar antwoord.
 
 
 Ik dacht dat de staatssecretaris had verzocht om een schorsing van twintig
minuten, maar die schorsing blijkt niet nodig te zijn. Tant mieux. Het woord
is aan de staatssecretaris.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Voorzitter. Zo zie je maar weer dat je niet altijd op de hoogte bent van
wat er voor jou wordt gevraagd. Dat weet de voorzitter ook wel, uit een vorig
leven.
 Ik heb druk meegeschreven en ik wil eerst in algemene zin een aantal dingen
zeggen over het wetsvoorstel en het herindelingskader. Vandaag ligt het wetsvoorstel
tot gemeentelijke herindeling van de gemeenten Rotterdam en Rozenburg bij
deze Kamer voor. De beide gemeenten zijn overeengekomen dat Rozenburg na de
toevoeging aan Rotterdam een zelfstandige deelgemeente zal vormen. Ondanks
de discussie daarover is dat een harde afspraak. In zijn algemeenheid wil
ik zeggen dat vragen over de bestuurlijke toekomst van een gemeente eigenlijk
nooit eenvoudig te beantwoorden zijn. Dat doe ik ook niet. Gemeentelijke herindeling
mag nooit een doel op zichzelf zijn. Dat geldt ook voor deze herindeling.
Herindeling hoort een middel te zijn om goede voorwaarden te scheppen voor
het wegnemen dan wel het bereiken van oplossingen voor bestuurlijke belemmeringen.
Zij moet uiteindelijk leiden tot de vorming van een nieuwe, bestuurskrachtige
gemeente, die nu en in de toekomst is berekend op haar taken. In de discussie
over de bestuurlijke toekomst worden vaak niet alleen modellen van herindeling
overwogen. Ook samenwerkingsmodellen worden tegenwoordig steeds vaker bij
de overwegingen betrokken. Dat is ook in de discussie over Rozenburg nadrukkelijk
aan de orde geweest. Ik maak de betrokken gemeenten mijn complimenten over
de manier waarop dat is gedaan.
 Ik kom straks natuurlijk terug op de specifiek gestelde vragen. Eerst
zeg ik iets over de procedure waarmee het herindelingsadvies tot stand is
gekomen en over het herindelingskader. Ik heb de procedure getoetst aan de
Wet algemene regels herindeling en aan het Beleidskader gemeentelijke herindeling.
Na indiening van het voorstel is het vernieuwde Beleidskader gemeentelijke
herindeling door het kabinet vastgesteld. Dat heeft de Kamer ongetwijfeld
gezien. Het voorstel is zowel in lijn met het oude als met het nieuwe beleidskader.
Uitgangspunt daarbij is dat de gemeenten als eerste aan zet zijn om hun bestuurskracht
te versterken waar dat nodig is. Dat wil ik nadrukkelijk zeggen, ook naar
aanleiding van de slotvraag van de heer Ten Hoeve. Dit hoort bij de gemeenten
thuis. Ik zou haast zeggen dat iedere gemeente in Nederland op zijn tijd kwetsbaar
naar zichzelf moet durven kijken om te zien of zij nog toegesneden is op haar
taken, ook ten opzichte van de burgers. We hebben daar in deze Kamer wel eens
over gediscussieerd. Het hoort bij een gemeentebestuur dat het zich kwetsbaar
opstelt en bekijkt of het nog kan staan voor zijn taken.
 De discussie over de bestuurlijk toekomst van Rozenburg is gestart na
de bestuurskrachtmetingen van 2007 en is samen gevoerd met de discussie over
de toekomstvisie van Rozenburg. Het is goed om dat op te merken. De gemeenteraad
is hierna tot de conclusie gekomen dat Rozenburg niet over de bestuurskracht
beschikt om de toekomstvisie zelfstandig te kunnen realiseren. Dat is de uitspraak
die de gemeenteraad heeft gedaan. Met de toevoeging aan de gemeente Rotterdam
verwacht Rozenburg over voldoende bestuurskracht en financiële middelen
te kunnen beschikken om die toekomstvisie wel te realiseren, mede vanuit de
nieuwe status van deelgemeente. Ook gedeputeerde staten van Zuid-Holland verwachten
dat de herindeling het benodigde positieve effect zal hebben op de bestuurskracht.
Gedeputeerde staten beoordelen de gekozen bestuursvorm tevens als duurzaam –
het is hun taak om daarnaar te kijken – vanuit de opgaven die zijn verwoord
in de toekomstvisie van Rozenburg. Gedeputeerde staten van Zuid-Holland geven
in hun zienswijze op het herindelingsadvies tevens aan dat de bestuurlijke
samenhang in de regio door de herindeling aanmerkelijk verbetert. Die punten
zijn afgewogen.
 Ik kom bij het onderwerp draagvlak. Na een zorgvuldige afweging op basis
van bovengenoemde argumenten hebben de gemeenteraden van Rotterdam en Rozenburg
op respectievelijk 19 februari en 5 maart 2009 het herindelingsadvies
vastgesteld. Gedeputeerde staten van Zuid-Holland hebben op 6 maart 2009
een positieve zienswijze gegeven op het herindelingsadvies. Voor dit herindelingsadvies
bestaat daarmee dus bestuurlijk draagvlak. Hoewel ik me bij de beoordeling
van het draagvlak voor een herindeling altijd baseer op het bestuurlijke draagvlak,
bekijk ik wel degelijk ook het maatschappelijke draagvlak voor het voorstel.
Ik kom zo nog terug op de specifieke vraag van de heer Vliegenthart. Bij het
maatschappelijke draagvlak is het vooral van belang dat er door het gemeentebestuur
is geïnvesteerd in dialoog met de bevolking over het voorstel. De eindafweging
over het lokale draagvlak in relatie tot andere argumenten voor het herindelingsvoorstel
moet echter bij de gemeenteraad liggen. Zo is het neergelegd in het herindelingskader
en de ARHI-wetgeving.
 In Rozenburg is naar aanleiding van het voorstel een stevige dialoog gevoerd
met inwoners over de bestuurlijke toekomst en over de toekomstvisie Rozenburg.
De inwoners van Rozenburg zijn gedurende het proces steeds geïnformeerd.
Het gesprek is met hen gezocht vanuit het college en vanuit de gemeenteraad
tijdens bewonersavonden en inspraakmomenten. Uit een peiling tijdens een goed
bezochte bewonersavond bleken de opties "zelfstandigheid" en "deelgemeente
van Rotterdam" beide ongeveer even goed te scoren, met een lichte voorkeur
voor zelfstandigheid. Mij is gebleken dat er in Rozenburg natuurlijk wel enige
maatschappelijke onrust bestaat over de gang van zaken rondom de besluitvorming
over een referendum over de herindeling. Dat is ook door de heer Vliegenthart
aangehaald en ook de heer Ten Hoeve heeft erover gesproken. De gemeenteraad
van Rozenburg heeft in de vergadering van eind mei 2008 besloten om in te
stemmen met het houden van een referendum. In de vergadering van juli van
hetzelfde jaar is de gemeenteraad teruggekomen op dit besluit. Deze besluitvorming
wordt in ieder geval door een deel van de bevolking zo ervaren dat de gemeenteraad
is teruggekomen op een gedane belofte. Deze beleving van het proces is voorstelbaar.
Dat heb ik ook in de Tweede Kamer gezegd en men heeft het kunnen lezen in
de schriftelijke voorbereiding. Het terugkomen op een eerder genomen besluit
valt echter onder de formele bevoegdheden van de gemeenteraad. De gemeenteraad
mag een en ander zo wegen.
 Het is van belang dat in dit herindelingsproces is voldaan aan het vereiste
uit het vernieuwde beleidskader herindeling, hoewel het al van voor die tijd
is, dat door het gemeentebestuur wordt geïnvesteerd in een dialoog met
zijn inwoners. In de gemeente Rozenburg heeft een reële dialoog plaatsgevonden
over het voornemen tot herindeling. Vanuit mijn toetsende rol, die ik beschouw
als procesmatig toetsend, concludeer ik op basis van de geldende wetgeving
en het Beleidskader gemeentelijke herindeling dat in formele zin het besluitvormingsproces
goed is doorlopen – dat heeft de heer Vliegenthart terecht zo samengevat –
ondanks het feit dat ik ook vind dat de manier waarop dit is gedaan geen schoonheidsprijs
verdient.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Dit verhaal had ik al enigszins van de staatssecretaris verwacht, want
zo hebben we het ook in de memorie van antwoord zien langskomen. Zo heeft
de staatssecretaris het besluit ook in de Tweede Kamer verdedigd. De staatssecretaris
is dus volledig consistent. Bij mij blijft echter wel de vraag hangen hoe
de staatssecretaris heeft getoetst of er daadwerkelijk een reële dialoog
is geweest. Zij zegt dat er een avond is geweest. Stel dat iedereen op die
avond zegt: wij vonden het niet erg bevredigend. Dan is er een avond geweest
en zegt de staatssecretaris dat er formeel iets is gedaan en dat er is geïnvesteerd.
Laat zij het gegeven dat iedereen het onbevredigend vindt, dan voor kennisgeving
liggen? Of neemt zij het nog mee in haar afweging? Hoe komt de staatssecretaris
dus aan haar informatie en hoe heeft zij die informatie gewogen?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Ik heb te maken met de formele besluitvorming in de gemeenteraden. Daarom
heb ik dat zo nadrukkelijk in het begin gesteld. Daar baseren wij ons ook
op. De heer Vliegenthart heeft terecht aangegeven dat het proces van onderaf
moet plaatsvinden. Dat is het bestuurlijk draagvlak dat wij in eerste instantie
wegen. Daarnaast bekijken wij wel degelijk hoe de betrokkenheid van de burgers
is geweest. Dat aspect is ook toegevoegd aan het nieuwe beleids­kader
herindeling, nog nadrukkelijker dan aan het oorspronkelijke beleidskader.
We hebben dit hier ook heel nadrukkelijk gedaan. Ik heb ook met de bestuurders
uit Rozenburg en Rotterdam gesproken over dit voorstel. Ik weet niet meer
of het de heer Vliegenthart was die vroeg hoe ik hier zelf naar hebben gekeken,
maar we hebben ernaar gekeken en ik vind wel degelijk dat er is geïnvesteerd
in het houden van een dialoog. Dat wil niet altijd zeggen dat de uitkomst
zo is als een groot deel wil. Er is echter wel degelijk geïnvesteerd
in een dialoog. De toekomstvisie Rozenburg is ontwikkeld in nauwe samenspraak
met de inwoners van Rozenburg. Tijdens het hele proces van totstandkoming
van de toekomstvisie en ook tijdens de besluitvorming over de herindeling
zijn er diverse bewonerskranten verspreid. Vanaf de start van het traject
is op de website van de gemeente Rozenburg de rubriek Toekomst Rozenburg opgenomen.
Nieuwspublicaties en dergelijke werden hierop geplaatst. Er konden en kunnen
ook nu nog steeds vragen aan de burgemeester worden gesteld over de richting
naar 2010. Van deze gelegenheid is ook gebruikgemaakt. Er was dus ook een
daadwerkelijke dialoog. Alle informatie over de mogelijke toekomstige bestuurlijke
modellen met voor- en nadelen over het gehele proces zijn op die website opgenomen.
Er zijn bewonersavonden geweest en die zijn goed bezocht. Er zijn 120 zienswijzen
ingebracht voor de besluitvorming in de gemeenteraad. Bij de vaststelling
van het herindelingsadvies is, zoals de woordvoerders kunnen zien, uitgebreid
ingegaan op de ingebrachte zienswijzen. Bij de vaststelling van het herindelingsadvies
op 5 maart hebben zeven inwoners van de mogelijkheid tot inspraak gebruik
gemaakt. Dat is niet niks! Er is wel degelijk geïnvesteerd in contacten
met de burgers. Zo moet de gemeenteraad dat doen en men heeft dat wel degelijk
gewogen bij de besluitvorming. En dat moet ik weer beoordelen.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 De staatssecretaris zegt dat er is geïnvesteerd en dat er inspraakrondes
zijn geweest. Ik heb bekeken of die er daadwerkelijk waren. Ik heb eigenlijk
niet bekeken wat er in die inspraakrondes precies is gezegd door de betrokkenen,
alleen in beperkte mate. Mag ik dan de wat wrange conclusie trekken dat burgers
die tegen een herindeling zijn een grotere kans hebben dat een en ander niet
voldoet aan de formele criteria en de staatssecretaris een herindeling vervolgens
terugfluit als zij deze inspraakrondes boycotten en niet meedoen aan het proces?
Dat zou toch een wrange conclusie zijn?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Dat is inderdaad een nogal wrange conclusie. Dat zal echter niet zo zijn.
Wij bekijken wel degelijk of er gesproken is met mensen. Uiteindelijk verschil
ik van mening met de SP-fractie, ook met die uit de Tweede Kamer. Zij zegt
dat er in alle gevallen een referendum moet zijn. Ik geloof echter in de vertegenwoordigende
democratie. In de gemeenteraad moet die afweging worden gemaakt. Ik bekijk
of men dat goed heeft gedaan. Dat is hier zeker naar behoren gebeurd. Er is
daadwerkelijk ingegaan op wat is ingebracht door de bevolking.
 
 
 
 De heer
 Ten Hoeve
 OSF
 
 Is het niet zo dat alle inspraak heeft plaatsgevonden nadat de beslissing
is gevallen? Normaal gesproken verwacht je dat er op basis van inspraak
een beslissing tot stand komt. Hier is onverhoeds een beslissing genomen,
terwijl iedereen nog rekende op discussie. Daarna is er bij de verdere formele
besluitvorming wel gelegenheid geweest tot formele inspraak, maar heeft die
op dat moment nog zin gehad? Of moet je constateren dat het toen eigenlijk
niet meer kon?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Met dat laatste ben ik het niet eens. Ik vind dat inspraak altijd zinnig
is, in welke fase dan ook. Een gemiddelde gemeenteraad kent ook inspraak in
een laatste fase, juist om gemeenteraden te behoeden voor iets onverstandigs.
Dit gebeurt heel veel. Ik heb het dan niet specifiek over herindelingskwesties,
maar bijvoorbeeld over ruimtelijke procedures en dergelijke.
 In deze zaak is vanaf het begin bekeken hoe men er zelf voor stond. De
gemeenteraad heeft zelf een weging gemaakt van de bestuurskracht. Hij heeft
bekeken hoe hij kan voldoen aan wat hij behoort te leveren aan de bevolking
en heeft dat bij de toekomstvisie betrokken. Ook de bewoners waren daarbij
betrokken. Men heeft geoordeeld dat men niet in staat was die toekomstvisie
voor Rozenburg alleen te realiseren. Men achtte zich daar te klein voor en
schatte in daar niet de capaciteit voor te hebben, ook niet in financiële
en bestuurlijke zin. Die weging mag de gemeenteraad maken.
 
 
 
 De heer
 Ten Hoeve
 OSF
 
 Dat mag inderdaad en dat zal de gemeenteraad ook volgens de eigen verantwoordelijkheid
móéten doen. Dat ontslaat hem echter niet van de verplichting
naar draagvlak onder de bevolking te zoeken. Dat element ontbreekt hier. Volgens
mij betwisten wij niet het recht van de gemeenteraad om een eigenstandige
beslissing te nemen en dat de bestuurskracht daarbij een rol speelt, maar
wij wijzen wel op het criterium dat er naar draagvlak gezocht moet worden.
Ik blijf het gevoel houden dat dit in een te laat stadium is gebeurd, zodat
dit niet heeft kunnen meewegen in de beslissing.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 De staatssecretaris schrijft in de memorie van antwoord dat zij er ook
mee te maken heeft gehad in haar eigen functioneren als burgemeester in Twente.
Laat ik er ook nog eens met het oog op die hoedanigheid naar vragen. Zou het
niet veel beter zijn om een inspraakavond te organiseren voordat de gemeenteraad
een besluit neemt? Het is toch normaal dat burgers denken dat dit mosterd
na de maaltijd is en dat ze niet serieus worden genomen? De staatssecretaris
zegt wel dat het niet de schoonheidsprijs verdient, maar volgens mij kan zij
er nog wel een slagje scherper op antwoorden. Volgens mij moet het in principe
andersom: eerst inspraak, dan besluiten.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Zoals ik net ook al heb gezegd, is het helder dat er eerst inspraak is
en dan pas besluitvorming. Ik betwist echter de stelling dat men naar volledig
draagvlak moet zoeken. Daar gaat de discussie natuurlijk over. Men moet wel
kijken naar hoe de burgers erin staan, maar men moet zelfstandige afwegingen
maken. Zo is het nu eenmaal in de vertegenwoordigende democratie geregeld.
Daarin kun je ook terugkomen op eerder genomen besluiten, al moet je dat wel
motiveren. Ik heb er geen geheim van gemaakt dat ik vond dat dit de schoonheidsprijs
niet verdiende. Het is echter wel een recht van de gemeenteraad. Daarom verschil
ik dus van opvatting met de SP-fractie, ook die in de Tweede Kamer, dat er
in alle gevallen een referendum moet zijn. Wij hebben dit echter al gewisseld,
dus dit is in principe helder.
 In de ARHI-procedure zijn alle opties aan de orde geweest. Uiteindelijk
heeft de gemeenteraad van Rozenburg in meerderheid het besluit genomen tot
vaststelling van het herindelingsadvies. De gemeenteraad had met name de opvatting
dat de toekomstvisie van Rozenburg zonder de herindeling niet gerealiseerd
kon worden. Ik denk dat het belangrijk is om dat nog een keer te zeggen. De
gemeenteraad van Rozenburg heeft hiermee naar mijn idee zelfbewust en weloverwogen
een richting bepaald voor de bestuurlijke toekomst van Rozenburg. Het mag
ook wel eens gezegd worden dat het best knap is dat een gemeenteraad dat durft.
Dat is een kwetsbare opstelling en een bewust nadenken over de eigen bestuurskracht.
De gemeenteraad van Rozenburg durft erover na te denken hoe iets samen met
een ander wel kan, als je denkt dat iets eigenlijk niet kan. Die afweging
heeft men gemaakt. De gemeente Rotterdam heeft zich in dit proces zeer open
opgesteld. Dat wil ik ook nadrukkelijk zeggen, want daarover heb ik het tot
nu toe nog niet gehad. Ondanks de verschillen in gemeentegrootte, die enorm
zijn, zijn beide buurgemeenten met elkaar omgegaan als gelijkwaardige bestuurlijke
partners. Dat is op een heel goede manier gedaan.
 Dan wil ik nu de specifieke vragen langslopen. Ik denk dat ik voldoende
ben ingegaan op het Beleidskader gemeentelijke herindeling en op mijn visie
op "van onderop". Ik kan er tegen de heer Vliegenthart nog wel het volgende
over zeggen. De bestuurskrachtmeting constateert dat er vraagtekens waren
bij de bestuurskracht. Hij sprak over bestuurlijke kracht en wij spreken over
bestuurskracht, maar wij bedoelen hetzelfde. Men heeft toen drie oplossingsrichtingen
genoemd: zelfstandigheid, samenwerken of samengaan. Samen met de raad en de
inwoners is naar de toekomstvisie gekeken. Het resultaat om te kiezen, deelgemeente
van Rotterdam te worden, is het resultaat van dit traject. Dat gebeurde met
een krappe, maar constante meerderheid. Daarop baseer ik me. Het is dus wel
degelijk van onderop opgebouwd.
 Er is gevraagd naar de rol van de commissaris van de Koningin en of die
wel vanaf het begin alle opties heeft opengehouden. De commissaris van de
Koningin is bij deze gemeenten op bezoek geweest. Het was een verzoek van
minister Remkes destijds om de bestuurskrachtmetingen te bevorderen. De gemeenteraad
van Rozenburg heeft daarna zelfstandig de opdracht gegeven tot verkenning
van een aantal bestuurlijke modellen, zoals ik die net noemde. Die maakten
allemaal onderdeel uit van de procedure. Er is geen enkele dwang gezet op
een van deze modellen. Men heeft dat zelfstandig gewogen. In het verdere traject
is mij ook niets anders dan dat gebleken.
 Er is gevraagd wat de gevolgen zijn van de herindeling voor de bestrijding
van rampen en crises. Dit was een zwak punt, maar het is wel verbeterd door
de veiligheidsregio. De herindeling leidt ertoe dat bestuurlijke aansturing
bij een ramp ligt bij de burgemeester van Rotterdam in plaats van bij die
van Rozenburg. De verantwoordelijkheid voor de voorbereiding komt ook helemaal
te liggen bij het college van Rotterdam. De gevormde veiligheidsregio voert
weliswaar veel van de taken uit, maar de herindeling zorgt ervoor
dat er één bestuurlijk verantwoordelijke is. Dat is hierbij
vooral van belang in verband met de bovenlokale kant van de rampen die zich
in dit gebied zouden kunnen afspelen. Deze herindeling is dus wel degelijk
een verbetering ten opzichte van wat er al was gerealiseerd voor de aansturing
van bestrijding van crises en rampen.
 Op het referendum ben ik voldoende ingegaan.
 Ik zou zeggen: zo veel bestuurskundigen – ik ben zelf ook bestuurskundige –
zo veel opvattingen over wat het beste zou zijn voor de toekomst. Daarover
wil ik nu niet het debat voeren. Ik heb ook wel eens met de heer Elzinga erover
gediscussieerd. Ik kan zo een, twee of drie andere hoogleraren aanvoeren die
het tegendeel van zijn stelling aangeven. Het lijkt mij te ver voeren om nu
hierover te debatteren. Wij hebben de afgelopen tijd heel goed nagedacht over
het aangepaste beleidskader inzake herindelingen, juist omdat het een uitwerking
is van het punt "van onderop" uit het regeerakkoord. Ook staat het in relatie
tot de Wet ARHI: hoe zou je dat moeten zien? Daarover hebben wij een aantal
zaken aangegeven. In de Tweede Kamer hebben wij uitgebreid gesproken over
de vraag hoe je daar samenwerkingsmodellen bij zou moeten betrekken. Dat is
een van de redenen waarom ik vind dat het belangrijk is dat de Rob nog eens
kijkt naar schaalgrootte, ook in de toekomst. Ik zal de brochure De buurt,
de schaal van de toekomst zeker aan de heer Wallage aanreiken, nadat ik hem
eerst zelf heb gelezen. Je moet heel erg naar "situationeel" kijken. Er is
niet één schaal die per se een oplossing is voor alle bestuurlijke
problemen in dit land. De afgelopen jaren is het verschillend beoordeeld door
het huidige kabinet en door voorgaande kabinetten. Ook in de regio's is het
verschillend beoordeeld. Dat is nu juist ook zoals het is opgeschreven in
het beleidskader rondom de herindeling: je hebt juist de mogelijkheid om er
van onderop goed naar te kijken en deze naar aard en schaal te laten passen
bij het gebied en de regio.
 Als ik dan kijk naar de vraag in hoeverre ik deze herindeling een oplossing
vind voor de destijds geconstateerde bestuurskrachtproblemen, lagen die problemen
volgens mij in de eerste plaats bij het veiligheidsbeleid, in de tweede plaats
bij het strategisch vermogen en in de derde plaats – dit punt is niet
aan de orde geweest – bij de continuïteit en kwaliteit van de ambtelijke
organisatie. Ik ga ervan uit dat ik over de eerste twee punten voldoende heb
gezegd, maar op het derde punt ben ik nog niet ingegaan. Voor een gemeente
met de omvang, maar ook met de ligging als Rozenburg – het is toch wel
belangrijk om dit hierbij mee te wegen – blijkt het heel lastig te zijn
om ambtelijke kwaliteit en continuïteit te realiseren. Dat leidt er ook
toe dat een gemeente de grootste moeite heeft om nieuwe wetgeving geïmplementeerd
en ook goed uitgevoerd te krijgen. Dit punt speelt overigens op meer plaatsen
in het land; het is exemplarisch voor een aantal andere voorbeelden. Ik denk
dat dit probleem met deze herindeling wordt opgelost.
 Over de rampenbestrijding heb ik al een en ander gezegd. Ook heb ik geantwoord
op de vraag of ik van mening ben dat in het maatschappelijk draagvlak is geïnvesteerd.
Ik heb er het nodige over gezegd en ik heb in de memorie van antwoord hierover
ook al het nodige geschreven. Het is natuurlijk altijd een weging die je maakt,
maar er is voldoende in geïnvesteerd door de gemeenteraad. Uiteindelijk
moet de gemeenteraad die weging zelf maken. De gemeenteraad en de gemeentebestuurders
worden daar zelf ook weer op afgerekend bij de verkiezingen. Dat is geregeld.
 Tot slot is er gevraagd naar 18 maart 2010. Ik wil de indruk wegnemen
dat ik het per se zo snel wilde regelen. Normaliter wil ik dat de ingangsdatum
1 januari is, zoals de afgelopen tijd ook is gebleken. In dit geval gaat
het om een toevoeging aan Rotterdam, een heel grote gemeente. De gemeenteraadsverkiezingen
in Rotterdam zouden dan moeten worden uitgesteld. In goed overleg tussen beide
gemeenten – ik heb zelf ook met de gemeenten gesproken – is ervoor
gekozen om dit niet te doen en de herindeling, ondanks enkele mogelijke technische
problemen, gewoon 18 maart 2010 te laten ingaan. Ik ben de Eerste Kamer
daarom dankbaar dat zij dit wetsvoorstel zo snel wilde behandelen. Ook dat
punt is van onderop tot stand gekomen.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Voorzitter. Ik dank de staatssecretaris voor de snelle en in grote lijnen
adequate beantwoording van de vragen die ik in eerste termijn heb gesteld.
Zo kennen wij de staatssecretaris, dus wat dat betreft, heeft zij hier een
reputatie hoog te houden. Wij worden het vandaag niet eens. Daar was ik van
tevoren al bang voor en het blijkt ook bewaarheid te zijn.
 Een klein punt. De SP is inderdaad voor referenda over herindelingen.
Maar tussen referenda en de manier waarop het in Rozenburg is gegaan, zit
ruimte. Ook in die ruimte – dit zal de staatssecretaris toch ook met
mij eens zijn – had het beter gekund en had het zelfs beter gemoeten.
Als dat proces daar ook daadwerkelijk met burgers was gegaan, kan ik niet
uitsluiten dat een groot aantal Rozenburgers uiteindelijk had gezegd: wie
weet moet het wel zo en is het ook inderdaad de beste oplossing. Wij hebben
nu een gespleten gemeenteraad en een gespleten bevolking van Rozenburg. Niemand
is daar beter van geworden, vooral de Rozenburgers niet. Ik ben het met de
staatssecretaris eens dat dit niet in de eerste plaats haar verantwoordelijkheid
is, maar het is wel een taak die wij als volksvertegenwoordigers serieus hebben
te nemen. Wat dat betreft, is het goed dat wij dit soort debatten blijven
voeren. Ik hoop dit de volgende keer met een wat vollere samenstelling van
deze Kamer te mogen doen.
 Ik heb nog twee vragen, concreet naar aanleiding van de opmerkingen van
de staatssecretaris over de Rob. Zij heeft gezegd dat zij een adviesaanvraag
zal indienen. Wil zij deze adviesaanvraag ook aan de Kamer doen toekomen,
voor zover deze er nog niet uit is? Wat zijn de consequenties van het rapport
van de Rob? Zou dit kunnen betekenen dat het herindelingskader opnieuw tegen
het licht wordt gehouden en dat er een nieuwe discussie over zal worden gevoerd
of blijft het herindelingskader gelijk? Wat dat betreft, wil ik graag nog
wat helderheid hebben.
 Wij zullen straks aantekening vragen tegen dit wetsvoorstel.
 
 
 
 De heer
 Ten Hoeve
 OSF
 
 Voorzitter. Ik constateer met collega Vliegenthart dat deze zaak zo genaaid
zal worden als hij geknipt was. Dat zat er ook wel in. Ik ben
verder de staatssecretaris dankbaar voor haar beantwoording.
 Ik constateer dat wij op heel veel punten niet van mening verschillen.
De uitgangspunten delen wij, maar de interpretatie van een aantal punten loopt
toch uiteen. De staatssecretaris zegt dat zij te maken heeft met de formele
besluitvorming. Natuurlijk is dat juist, maar het beleidskader geeft toch
ook aan dat de regering haar eigenstandige verantwoordelijkheid wel heeft
om te controleren op de criteria. Je kunt in de manier waarop je dat doet,
afwijken van de formele besluitvorming en tot de conclusie komen dat de formele
besluitvorming toch niet helemaal in orde is geweest. Ik denk dat dit enigszins
het geval is met de beoordeling die door de gemeenteraad uiteindelijk is uitgesproken
over de bestuurskracht. Het is de vraag of dat in alle opzichten een zeer
valide argument is. In geval van crises en rampen ligt dat heel duidelijk:
uiteraard treedt in zekere mate een verbetering op. Maar de werkelijkheid
is dat als zich in Rozenburg echt een ramp of crisis voltrekt, deze onmiddellijk
gemeentegrensoverstijgend is, zodat de verantwoordelijkheid ook nu al bij
Rotterdam terechtkomt.
 Het grote verschil in de beoordeling van de staatssecretaris en in mijn
beoordeling betreft de vraag of er voldoende discussie is geweest. De staatssecretaris
zegt dat er voldoende discussie is geweest, dat het voorstelbaar is dat het
frustraties oplevert dat het referendum zo gegaan is en dat het ook niet de
schoonheidsprijs verdient, maar dat er een reële dialoog heeft plaatsgevonden.
Ik houd van deze gehele affaire toch het gevoel over dat dit maar nauwelijks
het geval is geweest. Ik had liever gezien dat een gemeenteraad die er zo
mee omgaat, teruggefloten wordt.
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Voorzitter. Ik heb niet erg veel toe te voegen aan wat ik in eerste termijn
heb gezegd.
 Mijnheer Vliegenthart, ik ben in het algemeen inderdaad geneigd om kort
en zakelijk te antwoorden op wat u inbrengt. De ene keer worden wij het eens
en de andere keer niet. Dat is zo. Ik had in dit geval ook niet zien aankomen
dat wij het eens zouden worden. Ik vind wel – en daar heb ik ook geen
geheim van gemaakt – dat uiteindelijk de gemeenteraad het moet wegen.
Ik geloof er ook in dat het daar gewogen moet worden. Dit ook in de richting
van de heer Ten Hoeve. De betrokkenheid en de momenten hadden eerder, beter
et cetera gekund om in ieder geval het draagvlak te peilen. Daarmee ben ik
het eens. Dat heb ik ook in de Tweede Kamer gezegd. U hebt dat ook in de memorie
van antwoord gelezen. Ik heb inderdaad gezegd dat het geen schoonheidsprijs
verdient.
 Dit is echter niet voldoende aanleiding om in te grijpen, wat de slotvraag
van de heer Vliegenthart was, want er is wel een meerderheidsbeslissing en
men heeft zich gebaseerd op een aantal standpunten. Die aanleiding zie ik
dus niet. Ik zie mijn rol dan ook in het beleidskader herindeling. Als je
"van onderop" serieus neemt, en ik neem dat heel serieus, heb je te maken
met dat wat bestuurlijk wordt besloten in een gemeenteraad. Dat weeg ik uiteindelijk.
Ik kijk wel of er geen procedurele fouten zijn gemaakt. Dat hebben wij hier
ook wel degelijk gedaan. Maar dat is het dan ook wat mij betreft.
 Ik vind het altijd jammer – maar je ziet dat het ook weer gauw overgaat,
zeg ik in de richting van de heer Vliegenthart, want het is inderdaad een
nipte meerderheidsbesluitvorming in Rozenburg – als er een soort gespleten
bevolking zou ontstaan. Het is heel erg van belang dat het deelgemeentebestuur
en het gemeentebestuur van Rotterdam investeren in de toekomst, dat zij met
elkaar gaan werken aan die toekomstvisie en met elkaar ervoor gaan staan om
er iets goeds van te maken in Rozenburg en Rotterdam.
 Ik weet niet of de aanvragen naar de Rob al uit zijn. Ik zie ook niet
iemand die daar iets over kan zeggen. Ik zal het even bekijken en ik zal het
de Kamer laten weten. Wij nemen altijd de Rob-adviezen, maar ook de adviezen
van andere adviesraden serieus. Wij bekijken of wij beleidsmatig actie moeten
ondernemen. Dat kan voor allerlei wetgeving zijn.
 Ik ben blij dat de heer Ten Hoeve en de heer Vliegenthart zeiden dat er
niet zo veel verschil van standpunt in het algemeen is. Het gaat hier vooral
om de weging die ik anders maak dan zij.
 Over de rampenbestrijding verschil ik van mening met de heer Ten Hoeve.
Ik denk wel degelijk dat het voor de toekomst veel beter is als er een verantwoordelijke
is. Ik ben zelf voorzitter van de veiligheidsregio geweest. Als er een ramp
in een bepaalde gemeente is en het gemeentebestuur kan die ramp niet oplossen,
als die ramp te grootschalig is voor de gemeente, heb je altijd weer te maken
met afstemmingsvragen. Hier is de aansturing ook voor de toekomst veel eenduidiger.
Dat is echt winst. Daarover kunnen wij echter een andere keer verder spreken.
 
 
 
 De heer
 Vliegenthart
 SP
 
 Ik neem aan dat er een Rob-advies komt en dat daar een kabinetsreactie
op komt. Zou de staatssecretaris in de kabinetsreactie expliciet willen aangeven
wat het Rob-advies betekent voor het herindelingskader?
 
 
 
 Staatssecretaris
 Bijleveld-Schouten
 
 Dat kan ik doen, als de Rob daar iets over schrijft. Ik weet het natuurlijk
niet precies. Wij kunnen de Rob-adviesaanvraag ook aan u doen toekomen. Ik
zal het doen. Het ligt natuurlijk heel erg aan wat de Rob adviseert. Als er
aanleiding toe is, zal ik er natuurlijk iets over zeggen. Daar kan men van
op aan. Ik kan nu echter niet vooruitlopen op wat men gaat doen of op de conclusies
die men zal trekken. Ik wacht dat gewoon rustig af, maar ik zal daar zorgvuldig
en serieus op reageren.
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.
 
 
 De aanwezige leden van de fracties van de SP en de OSF wordt conform artikel
121 van het Reglement van Orde aantekening verleend dat zij geacht willen
worden zich niet met het wetsvoorstel te hebben kunnen verenigen.
 
 
 Sluiting 14.32 uur