Voortzetting Algemene financiële beschouwingen over het in 1997 te voeren beleid (25000), en de behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van de Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 1997 (25000 IXA); Wijziging van de Wet van 12 december 1991 tot wijziging van het fiscale regime voor onderhoudsvoorzieningen en spaarvormen alsmede van het fiscale regime voor verzekeraars en directiepensioenlichamen (24677); en nog vijf andere belastingwetten
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 366-386

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

24-12-1996

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 10, pagina 366-386

10-12-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 25000Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24583Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 25052Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 25051Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24761Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24696Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 25000-IXAToon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 24677Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Algemene financiële beschouwingen over het in 1997 te voeren beleid (25000), en de behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van de Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 1997 (25000 IXA); Wijziging van de Wet van 12 december 1991 tot wijziging van het fiscale regime voor onderhoudsvoorzieningen en spaarvormen alsmede van het fiscale regime voor verzekeraars en directiepensioenlichamen (24677); en nog vijf andere belastingwettenPagina 317-351
Behandeling wetsvoorstel Instelling van een vast college van advies van het Rijk op het terrein van het openbaar bestuur alsmede toekenning van een uitvoeringstechnische adviestaak aan de Kiesraad (Wet op de Raad voor het openbaar bestuur) (24616)Pagina 353-356
Behandeling wetsvoorstellen Wijziging van de Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers (de maatstaf voor de duur van het recht op uitkering en enige andere onderwerpen) (24632);Wijziging van de Waterstaatswet 1900 in verband met de instelling van de Staatscommissie voor de waterstaatswetgeving (24637); Wet advies en overleg verkeer en waterstaat (24659); Wijziging van de Zaaizaad- en Plantgoedwet (24794); en nog drie andere wetsvoorstellen (25000-I, 25104 en 25000-II)Pagina 317-317
Lijst van besluiten (dinsdag 10 december 1996)Pagina 386-387
Voortzetting Algemene financiële beschouwingen over het in 1997 te voeren beleid (25000), en de behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van de Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 1997 (25000 IXA); Wijziging van de Wet van 12 december 1991 tot wijziging van het fiscale regime voor onderhoudsvoorzieningen en spaarvormen alsmede van het fiscale regime voor verzekeraars en directiepensioenlichamen (24677); en nog vijf andere belastingwettenPagina 366-386
Behandeling wetsvoorstel Regels op het gebied van de distributie van elektriciteit, gas en warmte (Wet energiedistributie) (22160)Pagina 356-366
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 10 december 1996)Pagina 387-390
Presentie en opening (dinsdag 10 december 1996)Pagina 317-317
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Algemene Zaken (III) voor het jaar 1997 (25000 III)Pagina 351-353

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 106 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van:de algemene financiële
beschouwingen over het in 1997 te voeren beleid (25000), en
de behandeling van de wetsvoorstellen:Vaststelling van de begroting
van de uitgaven en de ontvangsten van de Nationale Schuld (IXA) voor het jaar
1997 (25000 IXA);Wijziging van de Wet van 12 december
1991 tot wijziging van het fiscale regime voor onderhoudsvoorzieningen en
spaarvormen alsmede van het fiscale regime voor verzekeraars en directiepensioenlichamen
(24677);Wijziging van de Wet op de vennootschapsbelasting
1969 met het oog op het tegengaan van uitholling van de belastinggrondslag
en het versterken van de fiscale infrastructuur (24696);Wijziging van enige belastingwetten (herziening regime ter zake van winst
uit aanmerkelijk belang, consumptieve rente en vermogensbelasting) (24761);Aanpassing van de loon- en inkomstenbelasting
c.a., met het oog op vereenvoudiging van de wetgeving en vermindering van
de administratieve lasten van het bedrijfsleven (Wet aanpassing loon- en inkomstenbelasting
c.a. 1997) (25051);Wijziging van enkele belastingwetten
c.a. (belastingplan 1997) (25052);Wijziging van
de Belastingregeling voor het Koninkrijk in verband met maatregelen met het
oog op het tegengaan van misbruik en oneigenlijk gebruik alsmede in verband
met technische aanpassingen (24583, R1564).De beraadslaging wordt hervat.Minister Zalm:Voorzitter! Om onze bijdrage eraan te leveren dat het niet al te laat
hoeft te worden, hebben wij een aantal zaken schriftelijk beantwoord. Ik hoop
dat onze beantwoording zich daardoor kan beperken tot de hoofdlijnen.Ik dank de Kamer voor haar inbreng en ook voor de steun die wij in brede
kring hebben mogen ondervinden. Ik trek mij natuurlijk de opmerking van de
heer Wöltgens aan, dat de minister van Financiën nooit tevreden
mag zijn. De heer De Haze Winkelman heeft al een overzicht gegeven van allerlei
zaken die nog niet op orde zijn. Ik kan er nog een paar noemen: de hoge schuld;
wij hebben nog steeds tekorten; de lastendruk is nog hoog; er staan nog veel
te veel mensen langs de kant; het aantal mensen beneden de 65 jaar dat afhankelijk
is van een uitkering is toch nog een kleine 2,5 miljoen, het drievoudige van
het aantal in het begin van de jaren zeventig; de infrastructuur in ruime
zin – inclusief de kennisinfrastructuur – vraagt om een inhaalslag
en wij krijgen in de komende jaren ook te maken met de gevolgen van de vergrijzing,
die zich niet alleen uiten in toenemende AOW-lasten, maar ook in toenemende
uitgaven voor gezondheidszorg.Wat dat betreft, is het goed om de sfeer die nu dreigt te ontstaan en
die door de heren Wöltgens en De Haze Winkelman is getypeerd, te vergelijken
met de sfeer aan het eind van de jaren tachtig. Ook toen liep de economie
goed, zelfs nog aanzienlijk beter dan nu; ook toen dachten wij dat wij het
hadden gehad en dat wij weer eens aardige dingen zouden gaan doen. In die
periode, de periode van het tweede kabinet-Lubbers, is 10 mld. meer uitgegeven
dan gepland. Vervolgens bleek in het begin van de jaren negentig dat het toch
weer minder ging en moest ten opzichte van de afspraken die toen gemaakt waren,
weer 10 mld. worden bezuinigd. Ik blijf optimist; ik moet dan wel ontevreden
blijven, maar ik blijf in ieder geval optimist in de zin dat ik nog steeds
het geloof heb dat wij kunnen leren van fouten die in het verleden gemaakt
zijn en dat wij ook enig geheugen voor dit soort ervaringen hebben en blijven
houden.Erg veel afgevaardigden zijn ingegaan op het belangrijke onderwerp van
de Economische en Monetaire Unie. Er is zorg uitgesproken over de interpretatie
van de criteria. Ik heb in den brede steun ondervonden voor de strikte interpretatie
dat wij daar niet de hand mee zullen lichten. Het is niet gepast om te speculeren
over het wel of niet meedoen van individuele landen. Het enige individuele
land waar ik expliciet iets over zal zeggen, is Duitsland, omdat het duidelijk
is dat een Europese Monetaire Unie zonder Duitsland geen zin heeft.De geachte afgevaardigde de heer Boorsma heeft, verwijzend naar Szasz,
gevraagd of het niet beter zou zijn om met een kleine groep landen te beginnen
die het liefst een homogeen gezelschap vormen; ofwel: niet het VK en niet
de Zuid-Europese landen. Naar mijn oordeel moet het zo zijn dat de convergentiecriteria
die wij hebben afgesproken, bepalen wie wel en niet meedoet. Dat kan betekenen
dat er een noordelijke lidstaat uitvalt; het kan ook betekenen dat er zuidelijke
lidstaten uitvallen, maar homogeniteit louter op basis van geografische indeling
kan niet. Die homogeniteit moet bestaan uit het feit dat de landen die meedoen,
op een nette manier voldoen aan de criteria. Het kan zijn dat wij dan met
een kleinere groep moeten beginnen. Wat dat betreft, is het verstandig dat
landen die niet op een nette manier voldoen, er niet al hun politieke prestige
op richten om toch mee te kunnen doen. Dat is voor het beleid van het betreffende
land niet goed, want het moet dan geforceerd maatregelen treffen die misschien
beter iets in de tijd gespreid kunnen worden. Bovendien is het mogelijk dat
het land dan allerlei eenmalige maatregelen neemt die maar eenmalig effect
hebben. Daarmee zou het land de monetaire unie als zodanig schaden en zou
het niet alleen de geloofwaardigheid van de monetaire unie op het spel zetten,
maar ook de geloofwaardigheid van het vervolg en van het stabiliteitspact,
omdat het volgende jaar onmiddellijk zal blijken dat het tekort weer gaat
oplopen. Toetreden na 1999 is ook helemaal geen schande. Het verdrag voorziet
erin dat ieder land zich kan aanmelden als het meent dat het aan de criteria
voldoet en het kan ook op dat moment meedoen. De invoering van het chartale
geld is voorzien in 2002, dus ook als je pas in 2000 of in 2001 aan de criteria
voldoet, kun je erbij zijn op het moment dat de bankbiljetten en de munten
in omloop komen.De heer Van den Berg en anderen hebben nog eens de aandacht gevestigd
op de kwestie van eenmalige maatregelen. Het kan niet zo zijn dat je louter
met enkele eenmalige maatregelen, die dan wel statistisch meetellen voor het
begrotingstekort, maar het jaar daarop vanzelf wegvallen, je ticket kunt kopen.
Daar ligt ook de relatie met het aspect van duurzaamheid. Duitsland heeft
geen nieuwe eisen gesteld ten aanzien van Italië, want Duitsland en alle
andere EU-landen zijn van mening dat er geen sprake mag zijn van extra bepalingen
ten opzichte van het Verdrag van Maastricht. Ook in het Verdrag van Maastricht
is het aspect van duurzame convergentie genoemd, in artikel 109j, en dat heeft
natuurlijk alles te maken met de beoordeling van een tekort. Dat mag niet
alleen maar laag zijn vanwege eenmalige maatregelen, want zo'n tekort is niet
duurzaam laag.Wij zullen dus strikt de hand moeten houden aan een nette wijze van toepassing
van de criteria. Er zal ongetwijfeld veel politieke druk ontstaan, zeker nu
sommige regeringsleiders zelfs hun persoonlijke voortbestaan als regeringsleider
daaraan hebben verbonden. Het zal dus het een en ander vergen van de Nederlandse
regering om de poot stijf te houden, maar wat dat betreft heeft de minister-president
een goed verleden, als medeauteur van het Verdrag van Maastricht en als ex-minister
van Financiën. Ik heb er dus alle vertrouwen in. Ik heb ook nog geen
enkel licht gezien tussen zijn en mijn opvattingen, maar zo hoort dat natuurlijk
ook binnen een kabinet, want wij zijn één.De heer Van den Berg sprak over de tegenvallende economische situatie
in Duitsland. Het is maar net hoe je het afmeet, de laatste ramingen worden
juist weer in positieve zin bijgesteld en de Duitse begroting is inmiddels
aanvaard. Mijn collega verwacht met die begroting een financieringstekort
te bereiken van 2,5% van het BBP. Dat is niet zo mooi als dat van ons, maar
het is toch onder het plafond van 3%. Wat dat betreft heb ik wel enige hoop
dat ook Duitsland zich zal kwalificeren.Dan heeft de geachte afgevaardigde, de heer De Boer, het wat breder getrokken.
Hij zei dat iedereen nu wel bezig is met die EMU en die euro, maar hij vroeg
zich af waar het democratische en het ecologische Europa bleef. Op een of
andere manier weten ministers van Financiën blijkbaar sneller zaken te
doen dan andere ministers, want de voortgang in het andere dossier is inderdaad
moeizaam. Dat blijkt ook uit de rapportages die de regering aan het parlement
heeft gestuurd. Wij hadden natuurlijk wel het voordeel dat er al een verdrag
van Maastricht lag dat vrij uitgewerkt was. Het was dus nog slechts een kwestie
van het wat verder uitwerken en van het nationaal budgettair beleid op orde
krijgen om de EMU te realiseren.Dat neemt niet weg dat ook vanuit ons ministerie bijvoorbeeld wordt gewerkt
aan het ecologiseren van het belastingstelsel. De CO2-taks is bijvoorbeeld
een aantal malen in de Raad van ministers van Financiën geweest, maar
is daar spaak gelopen. Wij proberen nu een nieuwe route te bewandelen, namelijk
via de minimumaccijnzen voor diverse energiedragers en wij kijken of wij op
dat vlak verder kunnen komen. De Commissie zal een voorstel op dat terrein
indienen, waarschijnlijk tijdens het Nederlandse voorzitterschap. Wij zullen
in ieder geval ons best doen om een stap verder te komen, maar het gaat moeizaam
in die fiscaliteit. De belangen liggen van land tot land verschillend. Wij
blijven eraan werken, maar de voortgang is niet verzekerd.Voorzitter! Ik kom over het stabiliteitspact te spreken. De geachte afgevaardigde
de heer Boorsma heeft gevraagd hoe het zit met de uitwerking van artikel 103
en 104c van het verdrag. Artikel 103 is het preventieartikel. Het regelt het
voorkomen van buitensporige tekorten. In een verordening zal worden geregeld
dat landen stabiliteitsprogramma's moeten indienen waarin zij aangeven, hoe
ze met close to balance or in surplus omgaan. Hoe zal dit worden bereikt op
middellange termijn? Wij spreken dan over een periode van vier à vijf
jaar. De outs, degenen die nog niet tot de kopgroep behoren zullen doorgaan
met het indienen van convergentieprogramma's, zoals nu ook het geval is.Artikel 103 opent de mogelijkheid om een aanbeveling aan lidstaten te
doen die van het middellangetermijnpad afwijken. Dat noemen wij het zogenaamde
early warning mechanisme. Als je voorziet dat het scheef gaat in een land –
nog niet boven de 3%, maar wel de verkeerde kant op – heb je de gelegenheid
om een aanbeveling te geven.Artikel 104c betreft de correctie van buitensporige tekorten. Er is vastgesteld
dat er een buitensporig tekort is. Dan is er echt een probleem. Wij proberen
het tijdpad duidelijker te maken. Wij zullen ook in een verordening regelen
hoe de stappen in de tijd worden gemaakt. Ook de financiële sancties
moeten daarin worden geregeld. Eerst een renteloos deposito. Als een land
zijn buitensporig tekort niet corrigeert, wordt het omgezet in een boete.
Over de omvang van de sancties is in de kring van ministers van Financiën
nu overeenstemming. Wij zijn nog afhankelijk van de regeringsleiders. Die
moeten het afzegenen als alles goed is in Dublin. Het gaat om een vaste component
van 0,2% van het BBP als de 3% wordt overschreden. Per procent BBP overschrijding
is er daarnaast een variabele component van 0,1% BBP. Het renteloze deposito
wordt opgelegd nadat je al in de gelegenheid bent gesteld om het komende begrotingsjaar
de begroting weer op orde te brengen. Als dat mislukt, wordt het renteloze
deposito opgelegd. Als het twee jaar later nog steeds niet is gelukt om de
zaken op orde te krijgen, spreken wij over het echte vervallen van het deposito
in de vorm van een boete. Er is een behoorlijk ruime gelegenheid voorzien
om het buitensporige tekort te corrigeren.Voorzitter! De heer De Haze Winkelman en anderen hebben gesproken over
de vraag wat close to balance is en hoe het zit met de conjunctuurgevoeligheid
van de begroting. Uit studies van de OESO en andere instellingen blijkt, dat
het van land tot land verschillend is. De Zweedse begroting is buitengewoon
gevoelig voor de conjunctuur. Zweden heeft daarin aanleiding gezien om nu
al aan te kondigen, dat het op middellange termijn een overschot op de begroting
nastreeft. Het bevindt zich in goed gezelschap van de sociaal-democratische
buren te Noorwegen want dat land heeft al een overschot. De Zweden hebben
dat als goede sociaal-democraten in hun streven uiteengezet.Nederland zal ook die afweging moeten maken. Er is een aantal zaken die
in ieder geval een rol moeten spelen. In de eerste plaats is er onze conjunctuurgevoeligheid.
Naarmate je scherper vaart vlakbij die 3%, kom je sneller in de problemen.
Dat heeft bestuurlijke bezwaren. Als de economische ontwikkeling wat tegen
zit moet je allerlei correcties in je begroting aanbrengen. Dat kun je beter
niet doen, omdat je beter de belastingen en de automatische stabilisatoren
hun werk kunt laten doen. Verder is er het bezwaar van het procyclische. Ik
hecht daaraan iets minder dan aan bestuurlijke labiliteit. Bestuurlijke labiliteit
op het begrotingsterrein heeft een negatieve uitstraling naar de economie.
Je wordt gedwongen tot een procyclisch beleid, als je te scherp koerst op
middellange termijn. Een ander punt is onze eigen langetermijnoriëntatie.
Ik denk aan de vergrijzing, ruimte maken binnen de uitgaven in plaats van
steeds grotere bedragen aan rentelasten. Bekeken moet worden of die ruimte
niet beter aangewend kan worden voor zaken als vergrijzing en geleidelijk
aan meer uitgaven voor de infrastructuur. Het gaat om uitgaven die echt een
nuttig doel dienen in plaats van rente-uitgaven. Dit zijn een aantal overwegingen
die straks een rol zullen moeten spelen.De heer De Haze Winkelman heeft bepleit om daarvan geen verkiezingsthema
te maken. Als wij het voor die tijd allemaal met elkaar eens zijn, hoeft het
geen verkiezingsthema te zijn. Het ligt overigens niet voor de hand dat dit
kabinet al een uitspraak zal doen over wat in 2002, want daarover praten wij,
het begrotingstekort moet zijn. Ons past enige bescheidenheid terzake. Wij
proberen wel de voorbereidingen daarvoor te treffen door materiaal op tafel
te krijgen. De studiegroep begrotingsruimte zal gevraagd worden om haar licht
hierover te laten schijnen en om met name het aspect van de veiligheidsmarge,
gelet op het verleden en de ontwikkelingen, te analyseren. Uiteindelijk zal
het besluit moeten vallen bij de vaststelling van een regeerakkoord. Voorafgaande
daaraan zullen de verkiezingsprogramma's daarover iets vermelden, neem ik
aan.Gevraagd is waar de boetes naartoe gaan. Ik heb naar mijn ervaring
een vrij lange en eenzame strijd gevoerd om te realiseren dat opbrengsten
van boetes alleen maar gaan naar landen die beboet kunnen worden. Landen die
niet beboet kunnen worden – het Verenigd Koninkrijk als dat niet meedoet –
mogen niet profiteren van het opleggen van boetes aan andere landen. Ik kreeg
daarvoor weinig voet aan de grond, maar in de laatste Ecofinvergadering heeft
iedereen het licht gezien. Wij gaan na of het toch mogelijk is om de opbrengsten
van boetes te beperken tot de kring van degenen die beboet kunnen worden.
Dit geeft nog wel wat juridische complicaties. Dus of het allemaal goed uitgewerkt
kan worden, is nog de vraag. Het Monetair Comité is gevraagd, zich
nog eens over dit onderwerp te buigen. Overeengekomen is in ieder geval dat
de opbrengsten van boetes er niet toe mogen dienen om de uitgaven van de EU
te verhogen. Het zal dus in ieder geval gaan om het in mindering brengen van
afdrachten van lidstaten.Voorzitter! Een heel belangrijk onderwerp wordt gevormd door de uitzonderingsbepaling.
Wanneer spreek je over uitzonderlijke omstandigheden, waardoor getolereerd
wordt dat de 3%-grens wordt doorbroken? Dat moet onderverdeeld worden in economisch
uitzonderlijke omstandigheden en anderszins uitzonderlijke omstandigheden.
Je kan je voorstellen dat men met natuurrampen te maken heeft, zoals een aardbeving
of een overstroming. Dat zijn uitzonderlijke omstandigheden die tevoren niet
goed te definiëren zijn.Wat de economische uitzonderlijke omstandigheden betreft, is het volgende
van belang. Wij moeten, voordat wij aan het spel beginnen, enige indicatie
geven. Anders lopen wij het risico dat een land zegt: wij hebben altijd 4%
groei als trend gehad en nu hebben wij 2% groei, dus zitten wij in een diepe
recessie en mogen wij boven de 3% komen. Dit soort discussies hebben wij gehad.
Het speelveld binnen de kring van de ministers van Financiën begint zich
wat te verkleinen. De formule waarin iedereen zich kan vinden, is dat er sprake
moet zijn van een significante, negatieve economische groei, dus echt van
krimp. Zolang je nog in de plus zit met je economische groei spreken wij niet
over een zware economische recessie die te maken heeft met uitzonderlijke
omstandigheden.Verder wordt gesproken over het antwoord op de vraag: moeten wij nader
kwantificeren wat een significante, negatieve economische groei is? Duitsland
stelde aanvankelijk voor om dat te zetten op min 2,5%. In de laatste vergadering –
dit heeft in de krant gestaan, vandaar dat ik erover durf te praten –
is het voorstel verzacht tot: óf min 1,5% van jaar op jaar óf
vier kwartalen achter elkaar krimp, en het laatste zonder kwantificering.
De alternatieve formule die voorligt, is: als er een krimp is van meer dan
min 2% is het evident en daarnaast is er nog een zeker grijs gebied waarin
er ook sprake kan zijn van een significante, economische groei wat tot een
nadere beoordeling en ook een bewijsvoering van het betrokken land zal moeten
leiden. Daar ligt een wat groter gebied voor discussie. Op een gegeven moment
weet je niet meer welke formule strakker is dan de andere. Volgens de laatste
Duitse voorstellen zou het kunnen gaan om vier kwartalen min 0,1. Dat is voldoende
om te spreken over uitzonderlijke omstandigheden. Nu komt het natuurlijk niet
veel voor dat men precies min 0,1 heeft gedurende vier kwartalen. Je kunt
je dus afvragen wat de stevigste formule is. Ik hoop dat wij er in de Ecofin,
gepland vóór de Europese top, uitkomen. Wij hebben dit punt
de laatste keer laten liggen omdat het in Brussel al tien uur 's avonds was.
Dan wordt de kwaliteit van de besluitvorming althans bij ministers van Financiën
niet hoger; bij landbouwministers schijnt dat heel anders te gaan...De heer De Haze Winkelman vraagt wat er gebeurt als een land derailleert,
met lonen en prijzen die uit de hand lopen. Kan zo'n land dan het verdrag
opzeggen? Neen, voorzitter; dat kan niet. Men zal zich dan moeten aanpassen
en ervoor moeten zorgen dat door maatregelen die spiraal wordt doorbroken.De heer De Boer (GroenLinks):Hoe kunnen sancties worden toegepast? Wij gaan in deze situatie uit van
goed gedrag, maar ik kan mij voorstellen dat een land zozeer in de problemen
komt dat men denkt: als wij die boetes moeten afdragen, wordt ons tekort daardoor
niet verminderd maar juist vergroot. Op een gegeven moment zal men zich kunnen
beroepen op een soort overmacht en dus niet afdragen. Welke mogelijkheden
zijn er dan om een en ander af te dwingen?Staat de Nederlandse regering op het standpunt dat deze sancties automatisch
moeten worden toegepast, zoals Duitsland wil? Of zou dit onderhavig moeten
zijn aan politieke beslissingen, waarvan Frankrijk een voorstander is?Minister Zalm:Aanvankelijk zal een land natuurlijk netjes worden verzocht om zijn deposito
te storten. Wanneer vervolgens blijkt dat het land dit weigert, heeft men
te maken met internationale verdragsverplichtingen die niet worden nagekomen.
Dan ligt het voor de hand dat er beslag wordt gelegd op aan het land tegemoet
komende middelen vanuit Europa. Echter, dit is een "worst case". In feite
gaan wij nu steeds dieper in op details van situaties waarvan wij hopen dat
ze in de praktijk niet zullen voorkomen. Je raakt dan in een zeer ernstige
procedure verzeild. Overigens is het niet juist om aan te nemen, dat zodra
je een tekort hebt dat boven de drie uitkomt, je onmiddellijk een sanctie
aan je broek krijgt. Landen worden dan in de gelegenheid gesteld om een programma
op te stellen waarin wordt aangetoond dat in het jaar volgend op het jaar
waarin het tekort boven de drie uitkomt, zodanige maatregelen worden getroffen
dat de zaak wordt gecorrigeerd. Als een land dat niet wil doen, komt men natuurlijk
snel bij de sanctieprocedure terecht. Als een land bereid is om een dergelijk
pakket te maken en ter beoordeling voor te leggen, moet daarna weer blijken
of de maatregelen werkelijk succesvol zijn. Anders volgt er weer een nieuwe
procedure. Het is in deze zin dat de soep niet zo heet wordt gegeten als hij
wordt opgediend. Het moet een serieuze procedure zijn maar een land moet ook
serieus de kans worden geboden om scheefgelopen zaken te corrigeren. Dit alles
neemt niet weg dat zo'n kwestie goed moet worden doordacht in verband met
de mogelijkheid dat het slechtste geval zich inderdaad voordoet.Van een automatisme kan geen sprake zijn, ook volgens het verdrag niet.
Immers, in de geschetste situatie is een beoordeling door de Ecofinraad nodig.
Er is dus geen sprake van een strikt automatisme dat wordt
afgedwongen door de statistici. Dat neemt niet weg dat het goed is om ongewenste
politisering tegen te gaan. Wellicht zou vriendjespolitiek kunnen voorkomen.
Ook is het mogelijk dat men met een bepaald land in onmin leeft, ten aanzien
waarvan gemakkelijk en snel een sanctie zou worden opgelegd. Er moeten dus
bepaalde spelregels zijn en dat moet zeker het geval zijn bij een zo serieus
spel als dit. Geprobeerd moet worden om de zaken te objectiveren zodat iedereen
vooraf weet waar hij aan toe is. Als je je in zo'n avontuur als het opgeven
van je munt stort, dan is het ook van belang dat je weet hoe de spelregels
zijn waar je jezelf aan hebt te houden, maar waar ook anderen zich aan hebben
te houden. Dat neemt niet weg dat het beoordelingselement er altijd in blijft.Voorzitter! Dan kom ik nu bij het Nederlandse begrotingsbeleid. Als illustratie
van de ontevredenheid die de minister van Financiën er op na moest houden,
heeft de heer Wöltgens erop gewezen dat het zogenoemde beleidsrelevante
tekort stabiel is: 2,8% in 1996 en 2,8% in 1997. Beide zijn uiteraard nog
ramingscijfers. Voor 1996 hebben wij nu de indruk dat het wel eens mee kan
vallen en het moet gek lopen, als dat ook niet een gunstig effect op 1997
zal hebben, al is het maar via de rentelasten.Voorzitter! Dat is een punt waar ook de heer Boorsma op gewezen heeft,
in de zin van: het had een tandje hoger moeten zijn. Het beleidsrelevante
tekort is voor mij een zeer geliefd tekort, maar men moet ook bedenken waar
wij mee te maken hadden voor 1997. Wij hadden daar te maken met het probleem –
daar wees de heer Van den Berg ook op – dat wij tekorten in sociale
fondsen aantroffen, die moesten worden aangezuiverd in een periode van, zeg,
een jaar of drie. Dat betekende dat, als je het puur partieel bekijkt, je
genoodzaakt was om een lastenverzwaring van ongeveer 5 mld. te realiseren,
puur om die vermogensachterstand in te lopen. De premies leiden derhalve volgend
jaar ook tot lastenstijging. Wij hebben dat gecompenseerd door belastingverlaging
toe te passen.Als je nu het EMU-tekort bekijkt, zie je dat daar de ontwikkeling –
daar is ook het exploitatiesaldo, het overschot van de sociale fondsen in
begrepen – veel beter is. Op papier gaat het van 2,6 naar 2,2. Maar
in dat EMU-tekort speelt bijvoorbeeld ook de common area-bate mee. Als je
daarvoor corrigeert – dat is een eenmalige opbrengst en daar houden
wij niet van, althans niet om dat mee te tellen voor EMU-tekorten, maar volgens
de definitie valt het erin – heb je zelfs een daling van 3,0 naar 2,2.
Dat is nog geen reden voor tevredenheid, want als er een tekort is, moet de
minister van Financiën sowieso ontevreden zijn. De tijd van de overschotten
vrees ik in deze kabinetsperiode niet mee te maken.In zijn geheel bekeken is er dus voor de collectieve sector wel degelijk
sprake van een vrij stevige reductie van het financieringstekort. Ook blijven
wij daarmee onder het plafond dat in het regeerakkoord is afgesproken. Wat
betreft het EMU-tekort zitten wij eigenlijk al op de 2,25% die wij hoopten
te halen in 1998. Wij liggen derhalve wel wat voor op het schema, zowel vanuit
het beleidsrelevante tekort bekeken, als bekeken vanuit de ontwikkeling van
het EMU-tekort. Wat dat betreft is er ook geen sprake van procyclisch beleid,
want te dien aanzien is het EMU-saldo een iets aardiger indicator, omdat je
daarmee ook de verkrapping, respectievelijk verruiming van sociale fondsen
meeneemt. Bij de sociale fondsen is er een verkrapping, doordat daar een overschot
moet worden gekweekt om vermogenstekorten in te lopen. Bij de rijksbegroting
is er sprake van neutraliteit, zo zou je kunnen zeggen, bekeken vanuit het
beleidsrelevante tekort. Per saldo is er vanuit de collectieve sector, vanuit
het regeringsbeleid, toch een reductie van het financieringstekort.De heer Wöltgens (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Is dat op zichzelf geen goede reden om van het
beleidsrelevante tekort af te stappen? Ik zou daar een groot voorstander van
zijn, tenminste als het gaat om de conjuncturele impulsen die uitgaan van
het tekort en die wellicht door het beleidsrelevante tekort niet goed worden
weergegeven.Minister Zalm:Dit is een van de onderwerpen die ik ook aan de studiegroep begrotingsruimte
ga voorleggen, namelijk of we niet kunnen overstappen op één
tekort dat zowel voor de EMU, als voor het dagelijkse begrotingsbeleid geschikt
is. Denkbaar is ook nog een tussenvariant, namelijk dat je zegt: we nemen
voor het Rijk voortaan het vorderingensaldo van het Rijk als criterium. Ik
moet zeggen dat er wel een aantal aardigheden in het beleidsrelevante tekort
zitten, die het EMU-tekort niet kent, zoals het corrigeren voor eenmalige
opbrengsten, wat we nu bij de common area kennen. Daarvan zeggen we dat het
mooi is dat het binnenkomt, maar het telt niet mee. Het geldt ook voor het
FES, het Fonds economische structuurversterking; dat saldo laten wij buiten
beschouwing bij het beleidsrelevante tekort, maar voor het EMU-tekort speelt
het wel een rol. Ik wil dat graag eens laten bekijken; het zou in ieder geval
de eenvoud en de doorzichtigheid bevorderen. Maar wij moeten wel goed analyseren
of wij daarmee, door het helemaal gaan koersen op het EMU-tekort als hét
tekort, een aantal verworvenheden van het bestaande begrotingsbeleid niet
wat kwijtraken.De heer Wöltgens (PvdA):Maar ik denk dat het voor degene die de stukken leest en die ze in de
tijd wil volgen, vaak veel handiger zou zijn als wij de internationale definities
zouden volgen dan de definities die wij kennen, zowel van collectievelastendruk
als van ons beleidsrelevante financieringstekort. Ik kan mij namelijk in de
twintig jaar dat ik deel uitmaak van het parlement, zo'n dertig, veertig of
vijftig correcties voorstellen, of het nu over de kinderbijslag via kinderaftrek
enz. ging of over eenmalige of niet eenmalige toestanden, een correctie voor
aardgas of geen correctie voor aardgas, structureel of niet structureel, noemt
u maar op. Deze definities die wij zelf in de hand hebben, zeggen ons helemaal
niets meer. Ik leg die definities dan liever in de hand van een hogere grootheid
en dan heb ik de internationale vergelijking.Minister Zalm:Dat kan zo zijn, maar ik meen niettemin dat het EMU-tekort ook enigszins
fraudegevoelig is, zoals ook door de heer Van den Berg is geïllustreerd
onder verwijzing naar de operatie France Telecom. Eigenlijk zijn alle aanpassingen
die wij bij de start van dit kabinet hebben aangebracht, gedaan ter voorkoming
van fraude en trucs: de verkoop deelnemingen telt niet mee; versnelde inning
van belasting telt niet mee; uitstel van betaling telt niet
mee. Dat waren de manipulaties waarmee in het verleden nogal eens geflatteerde
tekorten werden getoond.De heer Wöltgens (PvdA):Niet alleen in Frankrijk maar ook bij ons.Minister Zalm:Zeker, ga maar terug naar de laatste jaren van de jaren tachtig. Ondanks
het feit dat er twee jaren met meer dan 4% groei waren, was in 1990 het tekort
nog even hoog als in 1988, althans het vorderingensaldo. Het officieel gepresenteerde
tekort was veel mooier. Maar dat waren die bekende lijken in de kast bij de
formatie van Lubbers-III. In ieder geval werden ze zo door mijn ambtsvoorganger
genoemd toen hij nog onderhandelde. Daar was een aantal eenmalige dekkingsmaatregelen
in beeld gebracht.De heer Boorsma (CDA):Sprekend over flattering, ik neem aan dat de minister van Financiën
nog komt te spreken over de twee kunstgrepen ter verlaging van de schuldquote?Minister Zalm:Zeker, voorzitter, maar je kunt die ook prachtig vinden in de Miljoenennota.
De heer Boorsma kan ook zien dat de daling van de schuldquote keurig wordt
gesplitst: de ene die echt is en de andere die er door de balansverkorting
is. Hij kan alle balansverkortingen ook onder elkaar vinden. Ze staan prominent
in de hoofdtekst van de Miljoenennota en niet in de bijlage. Er wordt ook
in de tekst van de Miljoenennota onderscheid gemaakt tussen de duurzame schuldreductie,
gekwantificeerd op 1,5% als combinatie van de BBP-groei en het financieringstekort
en de eenmalige effecten van een balansverkorting. Het is ook geen schande
om je balans te verkorten. Zo is het niet, maar je moet het beleidsmatig anders
beoordelen dan een natuurlijke schuldquotedaling. Zo hebben wij het, dacht
ik, heel netjes gepresenteerd. Maar ik kan niet, vanwege het feit dat ik netjes
wil zijn, fatsoenlijke balansverkortingsmogelijkheden laten liggen. Ik kom
hier nog op terug als ik spreek over het centraal beheer van de middelen van
sociale fondsen. Daar zagen wij een goed voordeel aan verbonden en dat geldt
ook voor de kwestie rondom het schatkistsaldo. Vanwege het monetair beleid
dat straks in Europa gevoerd moet worden, wil De Nederlandsche Bank graag
dat wij het schatkistsaldo minimaliseren. Ik heb daar niet zo'n bezwaar tegen
en wij laten dan apart en in een keurige staat zien wat die effecten zijn.
In de Miljoenennota van 1989 en 1990 is niet zo'n keurige staat aan te treffen.
Dan moest je echt naar de publicaties van het Centraal planbureau gaan om
concurrerende informatie te krijgen.De heer Boorsma (CDA):Ik maakte deze opmerking omdat ik zag dat alle kabinetten gebruik hebben
gemaakt van deze mogelijkheden, die ik wel eens grappen en grollen pleegde
te noemen. Ook dit kabinet heeft dat gedaan en niet alleen de vorige kabinetten,
zoals het kabinet Lubbers-III. Elk kabinet doet het en ik heb daar vrede mee,
mits, zoals de vorige minister van Financiën Kok het zei, de koers maar
vooruit is. Dat geldt voor dit kabinet, voor het vorige kabinet en ook voor
vorige kabinetten.Minister Zalm:Ik wil niet al te veel over mijn ambtsvoorgangers zeggen, zeker niet over
verdere ambtsvoorgangers dan mijn eerste ambtsvoorganger. Wij hebben niet
voor ons zelf ruimte gecreëerd met die balansverkorting. Als er geen
balansverkorting was geweest, had ik een zelfde Miljoenennota gehad met hetzelfde
beleid. Het telt niet mee voor het uitgavenkader, niet voor de lastenverlichting
en ook niet voor het beleidsrelevante tekort en daar zijn al die afspraken
over gemaakt. Ik kan het niet helpen, dat het wel meetelt voor de schuldquote.
Ik vind dat verder ook helemaal niet erg, maar dat is geen beleidsbepalende
variabele.De heer Boorsma (CDA):Met alle waardering voor het beleid van de minister van Financiën,
mijnheer de voorzitter, maar hij zal toch moeten toegeven dat wij, indien
de schuldquote geen forse daling vertoond had, in Europees verband anders
op het tableautje hadden gestaan dan nu het geval is? Omdat de schuldquote
nu een forse daling laat zien, behoort Nederland tot de beste in de klas.
Was dat niet het geval geweest, dan hadden wij er anders voorgestaan. Die
daling is gerealiseerd niet alleen door het noemereffect en een meevallend
tekort maar ook dankzij twee kunstgrepen.Minister Zalm:In 1995 hadden wij te maken met een balansverlenging. De lagere overheden
gingen toen ijverig lenen op de kapitaalmarkt om het elders weer uit te zetten.
Dat is een tegenbeweging. Het gaat om een schuldquote-effect. Het staat allemaal
netjes in de Miljoenennota. De beleidsrelevantie daarvan is heel gering. Het
is aardig, maar wij schieten er verder niet echt mee op. Ik heb van meet af
aan benadrukt, dat het erom gaat dat wij, los van balansverkortingen, een
endogene daling van de schuld krijgen die zichzelf voortzet. Dat hebben wij
bereikt voor 1,5%. Ik hoop dat wij in de volgende begroting die 1,5% nog iets
sterker kunnen maken. Misschien dat er dan weer balansverkorting bij zit.
Dat zullen wij wederom netjes apart laten zien. Het gaat vooral om de effecten
die het begrotingsbeleid zelf, los van financiële operaties, heeft op
de schuldontwikkeling. Dat maakt het voor mij ook zo comfortabel, dat ik kan
zeggen dat ik niet om geld verlegen zit in termen van balansverkorting. Bij
privatisering van aandelen bijvoorbeeld kunnen wij gewoon proberen het goede
moment te kiezen en goede voorwaarden te krijgen. Dat geldt ook voor andere
onderhandelingen in deze sfeer. Het is van belang dat je daarvoor de adem
hebt. Zo hebben wij leasecontracten kunnen afkopen. Dat kost eenmalig geld.
Wij zijn ook in staat geweest geen nieuwe leasecontracten af te sluiten, maar
rechtstreeks vanuit de begroting te betalen.De heer De Boer (GroenLinks):De minister legt uit dat Nederland het tekort heel netjes terugbrengt.
Gaat dat geheel conform afspraken die in Europa zijn gemaakt? Doen de andere
landen in Europa het even netjes of niet? Zijn wij in dat laatste geval niet
bezig een heel onduidelijke situatie te krijgen?Minister Zalm:Wij hebben binnenkort weer de excessievetekortprocedure. Het betreft het
tekort over 1996. Het resultaat daarvan zullen wij in mei in de Ecofin bespreken.
Ik ben in ieder geval voornemens het goede voorbeeld te geven door te laten
zien dat het voor 0,4% van het BBP een eenmalige opbrengst uit de common-areabaten
is. Wij willen van andere landen horen, wat in hun financieringstekort
over 1996 de eenmalige componenten zijn. De ministers van Financiën hebben
inmiddels afgesproken dat dit soort eenmaligheden apart moet worden beoordeeld
en dat dit niet hetzelfde is als structurele ontwikkelingen van een tekort.
Wij zullen alle landen daarop screenen.De heer De Boer (GroenLinks):Kennen alle landen in Europa eenzelfde soort controlemechanisme, zodat
de cijfers echt vergeleken kunnen worden? Ik wil het ook wel anders zeggen,
voorzitter. Heeft elk land in Europa een even kwalitatief CPB als wij in Nederland
hebben?Minister Zalm:Ik vrees van niet, maar er zijn wel in alle landen hoogleraren openbare
financiën.De heer De Boer (GroenLinks):Is de minister er 100% zeker van dat daarmee niet gesjoemeld wordt?Minister Zalm:Klein sjoemelwerk, daar kom je natuurlijk nooit achter. Daar zou u bij
mij ook niet achter komen, bij wijze van spreken. Maar het grote sjoemelwerk,
daar kun je wel achter komen. Ik kom er ook niet achter als een departement
dat doet, het echte kleine werk.De heer De Boer (GroenLinks):Dat schrijven wij op.Minister Zalm:Ik kan natuurlijk wel beweren dat ik alles weet en zie, maar dat is niet
zo. Wij hebben gelukkig een Algemene Rekenkamer en een Inspectie rijksfinanciën,
dus het grote onrecht houden wij wel tegen.De geachte afgevaardigde de heer Boorsma heeft ook gevraagd, of wij niet
wat meer hadden moeten doen met dat tekort omdat het economisch allemaal erg
mee zit en het lekker loopt.Wat heet lekker lopen? Als wij praten over de internationale omgeving:
de economische groei in Europa in 1996 is 1,5%. Dat is wel eens beter geweest.
De groei van de wereldhandel in 1996 werd door het CPB geraamd op minder dan
5%. Waarschijnlijk zal die raming nog te hoog zijn. Desondanks heeft Nederland
in 1996 behoorlijke resultaten weten te boeken. In 1996 zijn wij dus niet
voortgeblazen door de internationale conjunctuur. Wij hebben jaren gehad dat
het BBP in Nederland met 4,7 en 4,1% groeide en de groeicijfers van de wereldhandel
8% of meer waren, terwijl het tekort stabiel bleef. Wij hebben dus periodes
gehad waarin de internationale conjunctuur ons hard in de rug blies, terwijl
wij toch geen vorderingen boekten. Het verschijnsel van de meevallers is deels
zelf gecreëerd door uit te gaan van behoedzame uitgangspunten. Met laag
inzetten in je ramingen kom je nu eenmaal vaker meevallers tegen dan wanneer
je daarbij hoog inzet. Ik hoop dat wij dat in de volgende kabinetsperiode
weer op dezelfde manier doen, want daar is iedereen gelukkiger mee dan met
het wat panische begrotingsbeleid dat wij eerder hebben gezien. Zeker degenen
die ook in het vorige kabinet hebben gezeten, vinden dat in ieder geval plezierig.De echte test komt natuurlijk pas als het een keer echt tegen gaat zitten,
bijvoorbeeld als de groei onder de 1% ligt. Daarom moet je nu een buffer opbouwen
en zorgen dat die niet door je vingers weg loopt. Dat vereist veel discipline
van de politiek, ook van de Kamer. Dan kom je te spreken over de bekende hond
die de worst moet sparen. Dat is moeilijk, want die worst is verleidelijk.
Daarom maakte ik ook het grapje, dat wij op Financiën pas somber worden
van meevallers. Dan wordt het voor een minister van Financiën natuurlijk
pas echt moeilijk. Als de boel uit de hand loopt en je vervelende maatregelen
moet voorstellen, dan zijn het vooral de collega's die het moeilijk krijgen.
Zij moeten namelijk vervelende bezuinigingen toepassen en dergelijke. Het
in betere tijden vasthouden van de zaak is voor een minister van Financiën
wellicht wat moeilijker dan ombuigingen afdwingen als de zaak uit de hand
loopt. Ik hoop er echter ook op dat wij de lessen uit het verleden niet geheel
vergeten zijn. Wat dat betreft, heb ik tot nu toe ook niet te klagen over
mijn collega's uit het kabinet.De heer Boorsma zei: misschien had je toch een stapje extra kunnen zetten.
Ik gaf al aan dat wij ten aanzien van het tekort onder de planning van het
regeerakkoord zitten. Ik gaf ook aan dat het EMU-tekort een behoorlijke daling
vertoont. Bovendien moet ik eerlijkheidshalve zeggen dat ik een zekere spanning
zie tussen deze opmerking en de vraag van de heer Boorsma of 1 mld. lastenverlichting
niet wat weinig is. De uitgaven blijven onder de afgesproken kaders. Hij kan
zeggen dat wij daar verder onder hadden moeten blijven. Dat is mogelijk. Wat
de sociale zekerheid betreft, blijven wij er in 1997 ruim onder. Het gaat
op de rijksbegroting in enge zin om bijna 1 mld. Bij de zorg gaan wij er iets
overheen, maar dat staat op zich los van het financieringstekort. De enige
oplossing is dan om minder aan lastenverlichting te doen, maar tegelijkertijd
vindt de heer Boorsma de lastenverlichting van 1 mld. al wat zuinig. Hij zegt:
had het niet wat meer gekund? Zo heb ik hem althans verstaan.De heer Boorsma (CDA):Laat ik iets opmerken wat ik wellicht niet moet opmerken, maar waar minister
Zalm het misschien helemaal mee eens zal zijn. Zo-even had collega Wöltgens
het over een conjuncturele impuls. Ik geloof daar helemaal niets van. Een
staat, zeker een kleine staat als Nederland, kan geen conjuncturele impuls
geven. Je kunt wellicht wel in een tijd van hoogconjunctuur iets meer doen
aan het afbouwen van de schuld. Het geven van een impuls lukt echter niet,
zo blijkt uit de literatuur. Ik ben helemaal niet voor een tandje hoger. Wat
mij echter in de vorige kabinetsperiode erg heeft gestoord, was de keuze voor
een tandje lager. Dat was heel slecht voor het beleid. Nu wordt dit kabinet
geleid door de minister die destijds koos voor dat tandje lager. Daarom vraag
ik nu uit een oogpunt van symmetrie om een tandje hoger. Dat zat erachter.
Een tandje hoger had gemoeten, gegeven de leider van dit kabinet.Minister Zalm:Het vervelende is natuurlijk dat noch ik, noch mijn partij in het vorige
kabinet zat. Ik voel mij niet geroepen om hier uitvoerig het beleid van het
vorige kabinet te gaan verdedigen, maar ik moet natuurlijk wel mijn minister-president
in bescherming nemen.De heer Boorsma (CDA):Ik vroeg daarom om deze vraag ook voor te leggen aan de minister-president.Minister Zalm:Ah, dat was de strekking ervan. Ik kan u wel verzekeren dat ik van de
huidige minister-president de volle steun heb voor mijn budgettair beleid.
Je zou kunnen zeggen dat wij het een tandje hoger hebben gezet.
Wij blijven namelijk extra beneden de afgesproken uitgavenplafonds. Verder
doen wij in de ogen van de heer Boorsma een beetje mager aan lastenverlichting.
Wat dat betreft, zou je kunnen zeggen dat wij het een tandje hoger hebben
gedaan in de begroting voor 1997.De heer Wöltgens (PvdA):Misschien is het een beetje flauw om hier nu op in te gaan, maar ik wil
toch vragen of er niet een merkwaardige paradox zit in het zojuist gevoerde
interruptiedebat. Volgens mij heeft de heer Boorsma het vorige kabinet tot
het einde toe en tot de laatste snik van dat kabinet verdedigd.De heer Boorsma (CDA):Neen, dan moet u goed lezen wat mijn kritiek destijds geweest is.De heer Wöltgens (PvdA):Misschien hebt u het niet met de mond verdedigd, maar wel met uw stemgedrag.
En dat is doorslaggevend.De heer Boorsma (CDA):Men stemt niet over een tandje hoger of lager.De heer Wöltgens (PvdA):Jawel, want u stemt over hoofdstuk IXB, hoofdstuk IXA enz. Daar zit dat
tandje hoger of lager in; u hebt daar dus over gestemd.Omgekeerd is het zo dat minister Zalm – ik weet dat hij hier geen
enkele moeite mee heeft – toch een beetje de vruchten plukt, niet van
dat tandje hoger of dat tandje lager, maar van het beleid dat in het verleden
mede door de heer Boorsma is gevoerd. Ik zeg dit even om de kerk in het midden
te laten.De heer Boorsma (CDA):De minister van Financiën van nu plukt niet de vruchten van het een
paar jaar geleden gevoerde beleid voor een tandje lager. Dat is bepaald niet
het geval.Minister Zalm:Voorzitter! Laat ik het positief formuleren en laat ik niet die dingen
verdedigen die ik misschien niet wil verdedigen. Waar dit kabinet natuurlijk
wel de vruchten van plukt, is van die toch zeer ingrijpende maatregelen die
in de sociale zekerheid zijn genomen. Misschien dat het, zeker met de kennis
van vandaag, allemaal iets anders had gekund, maar ik moet zeggen dat wij
nu duidelijk de vruchten plukken van die ingrijpende maatregelen, die electoraal
overigens bepaald niet zonder gevolg zijn gebleven.De heer Boorsma heeft gezegd dat de uitgaven voor R en D toch nog een
beetje mager zijn. In de schriftelijke beantwoording hebben wij hier al iets
over gezegd. Misschien is het aardig om in dit verband ook even een andere
bron aan te halen, namelijk het Centraal planbureau in de MEV. Op blz. 143
van de MEV wordt voor de uitgaven ten behoeve van infrastructuur en milieu
tezamen voor 1996 en 1997 een volumegroei voorzien van 6,5% en 7%. Daar zit
dus toch wel een aardige uitbreiding in.Voorzitter! De geachte afgevaardigde de heer Van den Berg heeft gevraagd
of de tekortreductie eigenlijk niet te veel aandacht krijgt en of de beschikbare
ruimte niet beter ingezet kan worden voor dingen als economische infrastructuur,
onderwijs, kennis, hoogwaardige werkgelegenheid etc. Het maakt een groot verschil
of je bij het kijken naar het financieringstekort de korte of de lange termijn
neemt. Als je op de korte termijn een lager tekort wilt hebben, dan kun je
óf minder aan lastenverlichting doen óf minder uitgaven doen.
Daar zit duidelijk een spanning. Op de lange termijn is het net omgekeerd.
Als je het tekort nu lager zet, krijg je een in de tijd oplopend voordeel
van steeds vrijvallende rentelasten. Als je langetermijnvraagstukken als de
vergrijzing, de AOW, de toenemende kosten van de zorg en eventueel ook langzaam
oplopende infrastructuurbudgetten gaat bekijken, dan is het juist heel verstandig
om het tekort nu lager te zetten, zodat je die ruimte kunt vrijmaken voor
dit soort uitgaven. Ik zeg daarbij dat dit des te gemakkelijker is, als die
lagere tekorten ontstaan uit meevallers. Daar behoeven wij niemand voor te
beroven en daar behoeven wij ook geen pijnlijke dingen voor te doen. Als je
op die manier door bijvoorbeeld een belastingmeevaller een lager tekort hebt
en als je dat vast weet te houden, moet je echter wel proberen om een oplopende
ruimte binnen je uitgaven te creëren voor andersoortige dingen dan rente.Ik moet zeggen dat ik rente-uitgaven nog steeds een van de minst inspirerende
posten op de rijksbegroting vind. Ik meen dat ik dit namens alle politieke
partijen kan zeggen. Op lange termijn is die strijdigheid er dus niet. Integendeel!
Als je op korte termijn steeds hoge tekorten hebt, zul je merken dat een steeds
groter deel van de uitgaven binnen de collectieve sector wordt verdrongen
door rentelasten. Wat dat betreft, ben ik ook niet jaloers op mijn Italiaanse
collega. Die moet inmiddels bijna zijn gehele begroting aan rentelasten uitkeren,
omdat Italië jarenlang een financieringstekort van boven de 10% heeft
gehad. Omdat ze hun tekort nu terugbrengen, gaan ze nu genieten van de voordelen
van vrijvallende rente. Maar omdat inmiddels een heel groot gedeelte van hun
begroting is ingenomen door de rentelasten, is het een vrij pijnlijk proces
om dat terug te draaien. Tekortverkleining en goede doelen zijn op lange termijn
met elkaar in overeenstemming.Een en ander is natuurlijk afhankelijk van de vraag, wat je als politieke
partij op langere termijn met de vrijvallende middelen wilt doen. Je kunt
het opvatten als een mooie buffer voor de vergrijzing; daarmee kan bijvoorbeeld
de rijksbijdrage aan de AOW worden gefinancierd. Je kunt de vrijvallende middelen
ook opvatten als een mooie bron voor lastenverlichting, zonder dat moet worden
omgebogen. Dat soort afwegingen is mogelijk. Een lager financieringstekort,
dus degelijkheid van de begroting, geeft bij degenen die de lastenverlichting
ervaren het vertrouwen dat een en ander blijvend is. De lastenverlichting
die we tot nu toe doorvoeren, is eigenlijk lastenverlichting op krediet: ik
moet jaarlijks geld lenen om belastingtarieven te kunnen verlagen. Lastenverlichting
die niet op krediet is gebaseerd, geeft meer vertrouwen dat de lastenverlichting
blijvend is dan lastenverlichting op krediet.Ik kom toe aan het rentemanagement, waarover onder anderen de heer De
Haze Winkelman een vraag heeft gesteld. Hij vroeg naar de gevolgen van de
EMU voor de rente. De EMU zal er inderdaad toe leiden, dat de financieringstekorten
van de deelnemende landen kleiner worden dan nu het geval is. Alle vijftien
regeringsleiders hebben daartoe de oriëntatie van "dichtbij een evenwicht"
onderschreven. Voor vrijwel alle landen, met misschien een enkele uitzondering,
houdt die oriëntatie een verlaging van het huidige tekort
in. Binnen een degelijke monetaire unie – het moet dus wel de goede
club zijn – zal dit logischerwijze leiden tot een gunstig rentebeeld.De heer Boorsma vroeg of er, nu de rente zo laag is, niet een extra stukje
kan worden geleend. Die gedachte gaat ervan uit dat de rente gaat stijgen.
Als ik dat zeg, is dat natuurlijk helemaal fout, zeker nu we ook internationaal
gezien enige reputatie hebben opgebouwd. Misschien luisteren ze immers ook
in het buitenland naar mij! Ik weet ook niet of de rente gaat stijgen. Ik
denk dat de huidige lange rente – voor tienjaarsleningen geldt 5,75% –
niet het laagste punt is voor de komende jaren. Als je bewust vooruit gaat
lenen om daarmee een rentevoordeel te behalen, zeg je in feite dat je verwacht
dat de rente gaat stijgen. Die verwachting wil ik niet uitspreken, en ik denk
ook niet dat ik haar mag uitspreken, mede gelet op de argumentatie van de
heer De Haze Winkelman. Bovendien heeft het iets speculatiefs: door het voeren
van zo'n leningenbeleid ga ik dan eigenlijk in mijn officiële functie
al aankondigen, wat mijn renteverwachting is, namelijk een stijgende.De heer Boorsma (CDA):U formuleert dit anders dan de vorige minister van Financiën. U zegt
dat het iets speculatiefs heeft, terwijl de vorige minister van Financiën
zei dat het speculatie ís. Uit uw leerboekjes weet u drommels goed
dat dit geen speculatie is, want het is gebruikmaken van bestaande verschillen
in rentestanden, en niet van toekomstige verschillen. Door dit te doen ga
je wel uit van een zekere rente-opvatting. Maar nogmaals, het is per se geen
speculatie. Verder ben ik het eens met uw redenering, maar dan toch wil ik
de feitelijke vraag stellen of er niet nu al sprake is van een lichte stijging
van de lange rente.Minister Zalm:We hebben, na de uitspraken van de heer Greenspan, even een stijging gehad,
maar de dag voor die uitspraken stond de lange rente op een 20-jarig dieptepunt.
Inmiddels is de rente na "Greenspan" gelukkig weer aan het zakken: we zitten
nu op 5,7%, wat historisch laag is. Ik moet eerlijk zeggen dat ik niet precies
de wat u "Wijchen-constructie" noemt, ken. Wél ken ik de Yield-curve,
die verband houdt met de looptijden. Wellicht is het u opgevallen dat in de
Miljoenennota het theorema van de looptijdverlenging niet meer wordt bepleit.
Zeker als kortere looptijden duidelijk gunstiger zijn dan langere looptijden,
moet je niet plotseling je 30-jarige leningen gaan heropenen als die nog op
7% staan, terwijl je voor zeg 5% 5 of 6 jaar kunt lenen. Wat de mogelijkheid
van vervroegde aflossing betreft, maken wij tegenwoordig vrij agressief gebruik
van de mogelijkheden om rentevoordelen te boeken. Het nu al uitschrijven van
extra tienjaarsleningen ten behoeve van de financiering voor 1998 vind ik
een andere kwestie dan dat het looptijdsegment bezien wordt, dus of de looptijd
gemiddeld wordt verlengd of verkort. In dit laatste ben ik iets flexibeler.
Ik houd mij nog maar even niet bezig met het meer financieren dan ik echt
nodig heb vanwege een rentevisie op 1998.De heer De Haze Winkelman (VVD):Mijn vraag had de omgekeerde strekking. Je kunt nooit precies bepalen
of de rente morgen hoger of lager is. Rentevoorspelling is een van de moeilijkste
vakken, maar je kunt er ten aanzien van de bandbreedtes, die wellicht toch
wat meer naar beneden zijn gericht, wel van uitgaan dat deze in de toekomst
wat meer naar boven gericht kunnen worden om de reden die de minister aangeeft.
Anticipeert de overheid daarop al in gedachte in het kader van de toekomstige
dekking van de staatsschuld en de looptijden van leningen, of is de minister
zo ver nog niet?Minister Zalm:Als ik zeker zou weten dat de langlopende rente gaat dalen, zou ik alles
heel kort financieren, maar dat is ook weer riskant. Ik moet proberen, een
zorgvuldig financieringsbeleid te voeren. Je moet dan geen grote risico's
nemen. Wij hebben dan ook een zekere spreiding aangebracht in de looptijden
en ook in onze financiering. Geconstateerd kan worden dat alle looptijden
op dit moment gunstiger zijn dan twee, drie jaar geleden. Op welke wijze wij
ook lenen, het is altijd goedkoper dan een paar jaar geleden. Op de begroting
van 1997 is ook ongeveer 1 mld. aan rente vrijgevallen ten opzichte van de
oorspronkelijke meerjarenramingen, zowel door wat gunstiger tekorten, maar
ook door lagere rentevoeten. Het denken over het financieringsbeleid staat
bij ons niet stil.Het is riskant als een minister van Financiën publiekelijk zegt dat
de rente gaat stijgen. Publiekelijk uitspreken dat de rente gaat dalen, kan
je geloofwaardigheid op den duur ook schaden, zeker als het niet gebeurt.
Als de markt een rentedaling verwacht, is zij er ook. Hetzelfde geldt voor
aandelenkoersen: zodra de markt een stijging verwacht, is die stijging er
ook. Ik hoef de heer De Haze Winkelman op dat punt niets uit te leggen.Er is gesproken over de wijze waarop wij omgaan met meevallers. Meevallers
die zich tijdens de uitvoering van de begroting 1996 voordoen, worden deels
toegevoegd – dat wordt wel eens onderschat – aan de begroting
1997 via de zogenaamde eindejaarsmarge. Wij hebben per departement de mogelijkheid
om 1% van het begrotingstotaal dat wordt overgehouden over te boeken naar
de volgende begroting. Vervolgens doe ik bij de begrotingsopstelling net alsof
dat toch niet uitgegeven zal worden. Wij hebben dit jaar bij de Voorjaarsnota
al zo'n 600 mln. toegevoegd aan individuele begrotingen. Helemaal onderaan
hebben wij een aftrekpost opgenomen, waarop staat: min 600 mln., zal wel niet
uitgegeven worden. Dat verklaart ook waarom er verschillende meevallers circuleren
in het kader van de Najaarsnota, namelijk de genoemde 820 mln. en de 230 mln.;
beide getallen zijn juist, maar ik had nog op de lat geschreven dat er vanwege
de onderuitputting een bedrag moest binnenkomen van zo'n 600 mln. Wij weten
nu al dat wij aan de begroting van volgend jaar 400 mln. zullen toevoegen.
Ik moet dat bedrag in 1997 zien binnen te halen.In het beleid wordt dan ook enig risico genomen door het verschijnsel
van het al voor een deel verwerken van de onderuitputting in de overzichten.
Wij zijn op dat punt dit jaar goed gevaren, maar je loopt iedere keer een
risico. Als departementen hun begroting echt geheel opmaken, kan ik dat die
departementen niet kwalijk nemen. Als zij dat dit jaar gedaan zouden hebben,
zou dat voor het totaalbeeld een overschrijding hebben opgeleverd van 600
mln. Dat doet zich gelukkig niet voor en ik hoop volgend jaar evenmin. Een deel van de meevallers wordt al gereserveerd voor en overgeboekt
naar het volgend jaar en is dan weer ter besteding van de departementen. Het
overige deel wordt gebruikt ten behoeve van het tekort, waardoor een lagere
schuld ontstaat.Je kunt zeggen dat dit zonde is, omdat wij dat geld incidenteel hadden
kunnen besteden. Daarvoor zijn ook suggesties gedaan en is een bepaalde formule
genoemd. Als je het geld niet incidenteel besteedt, heb je het voordeel, omdat
je minder leent voor dat bedrag, dat je structureel rentevrijval hebt in je
begroting. Het geld komt dus altijd weer terug. Je hebt het dan ook weer ter
beschikking, zij het niet in incidentele, maar in structurele vorm van uiteraard
kleinere omvang.Ik heb er al op gewezen dat het nodig is ook in deze goede tijden voorzichtig
te zijn en niet alle sluizen open te zetten. Ik ben het verder met de heer
Wöltgens eens dat er ook buitengewoon goede en productieve lopende uitgaven
zijn die geen investeringskarakter hebben. Basisonderwijs is inmiddels kamerbreed
erkend als een belangrijke prioriteit. Het zal een van de zaken zijn die wij
moeten proberen rond te krijgen voor de begroting van 1998. Een deel kan misschien
bij Voorjaarsnota gerealiseerd worden. Wij moeten dus trachten daarvoor iets
extra's te doen. Ook niet alle investeringen zijn per definitie goed. Een
weg van niks naar nergens is zinloos.Ik voel mij ook aangesproken door de aanmoediging van de heer Wöltgens
om kritisch te kijken naar alle grote investeringsprojecten. De kosten/batenanalyse
moet daarop goed worden toegepast. De kritische grens van de kosten/batenanalyse
is ook de reden geweest dat het kabinet bijvoorbeeld bij de hogesnelheidslijn
heeft gezegd: dit moet het nu ook zijn, want anders overschrijden wij grenzen
die wij niet mogen overschrijden. Je komt dan met een project waarvoor de
maatschappelijke kosten hoger zijn dan de maatschappelijke baten.Bij de grote infrastructuurdebatten die ik in het kabinet heb meegemaakt,
waren er overigens twee die niet de Randstad betroffen. Ik herinner mij een
weg ergens, genummerd A73. Er moesten buitengemeen veel voorzieningen worden
getroffen om die weg toch aangelegd te krijgen. Bij een weg of een spoor zijn
er twee mogelijkheden: of er wonen geen mensen en dan is het een uniek gebied,
waarvoor extra aanpassingen nodig zijn, of er wonen wel mensen die er last
van hebben. Je moet dan weer geld uitgeven om die weg in te passen. In beide
gevallen ben je geld kwijt.De heer Wöltgens (PvdA):In de Randstad ben je meer kwijt.Minister Zalm:Nou, de A73 was knap duur, zoals ik mij herinner. Dat andere infrastructuurproject
betreft een bepaald vliegveld in dezelfde regio.De heer Boorsma heeft gezegd dat zich wel eens een tegenvaller kan voordoen.
De rente kan stijgen of de gasprijs kan lager uitvallen. Dat kan. De ramingen
zijn echter betrekkelijk veilig. De brent olienotering bedroeg vandaag 23
à 24 dollar. Wij rekenen voor de begroting van volgend jaar met 16
dollar. Die prijs kan snel weer omslaan. De prijzen fluctueren sterk. Het
Irak-aanbod kan de olieprijs weer snel op een ander niveau brengen. Ik lig
echter nog niet in mijn bed te woelen bij de gedachte: als ie maar niet beneden
de 16 dollar komt. Voorlopig staan wij nog aan de goede kant. Voor de rente
geldt hetzelfde. Wij rekenen met 6,25% voor tienjaarsleningen, terwijl wij
op dit moment op 5,75% zitten. De rente beweegt gelukkig weer de goede kant
uit.De heer De Boer ben ik nog het een en ander verschuldigd, al was het maar
omdat ik hem zo gruwelijk in de steek heb gelaten met zijn ideeën over
het Gemeentefonds. Bovendien heb ik het prachtige betoog verziekt dat hij
zich had voorgenomen te houden. Bij het Gemeentefonds en de betrekkingen tot
de rijksuitgaven moeten wij twee dingen onderscheiden. Dat is in de eerste
plaats het systeem zelf, namelijk de koppeling van de uitkering krachtens
het Gemeentefonds aan de ontwikkeling van de rijksuitgaven.Deze koppeling heeft als achtergrond achterdocht. Dat is de achterdocht
van gemeenten ten opzichte van het Rijk. Zij hadden zeer slechte ervaringen
met het Rijk. Dan was er weer eens een bezuinigingsoperatie en werd er weer
een greep gedaan in het Gemeentefonds onder het motto: jullie moeten ook meedoen.
Die rijksbezuinigingen stelden uiteindelijk allemaal weinig voor, maar het
Gemeentefonds was al wel gekort.Er is toen in overleg met de VNG en gesteund door de gemeentelijke overheden
gezegd dat er een objectief systeem moest komen. Zij zouden gewoon een bepaald
percentage krijgen van de rijksuitgaven. Daarin zaten een paar correcties
voor rentelasten, afdrachten aan de Europese Unie en dergelijke. Het systeem
is dus op achterdocht gebouwd. Elke keer dat er nieuwe rijksuitgaven worden
geraamd, wordt daardoor de uitkering van het Gemeentefonds anders. Op dat
punt komen wij nu wel in de problemen, doordat het systeem op dit moment zo
gebouwd is dat er bij iedere nieuwe rapportage van het Rijk onmiddellijk een
circulaire naar de gemeente gaat waarin staat dat de uitkering uit het Gemeentefonds
anders wordt. Dat is natuurlijk in strijd met de manier waarop wij de rijksbegroting
maken. Daar zijn wij het helemaal met elkaar over eens. Een van de winsten
van ons begrotingsbeleid is dat er in maart of april één hoofdmoment
van besluitvorming is, waarna wij verder een jaar lang gewoon rustig aan het
werk gaan en de begroting niet steeds opnieuw opmaken, terwijl gemeenten door
de systematiek vijf keer per jaar een circulaire krijgen waarin staat dat
het weer anders is geworden. De laatste tijd waren dat – althans vanuit
de optiek van de gemeenten – verslechteringen. De wethouders van Financiën
in de gemeenten zijn volgens mij de enigen die echt geloven dat wij de rijksuitgaven
goed in de hand hebben, want zij merken het aan den lijve.De heer Wöltgens (PvdA):Niet alleen de wethouders, maar ook de burgers!Minister Zalm:De burgers merken er volgens mij iets minder van, omdat de wethouders
van Financiën wel zo slim zijn om dingen te egaliseren etc. Sommige wethouders
houden er van tevoren ook al een beetje rekening mee dat dit soort bijstellingen
kunnen komen. Bij het overleg met de VNG staat voorop dat dit systeem, zoals
wij dat nu kennen, in hoofdlijn gehandhaafd moet blijven, zodat er een koppeling
is aan de echte rijksuitgaven. Het moet uiteindelijk gebaseerd zijn op realisaties, want anders kan bij het Rijk strategisch ramingsgedrag
ontstaan, zodat ik de rijksuitgaven bijvoorbeeld bewust te laag raam, bijvoorbeeld
via de loon- en prijsstelling; dan heb ik een kleine uitkering voor het Gemeentefonds;
bij de volgende nota maak ik de uitgaven dan weer hoger. Je moet dus echt
afrekenen op resultaat. Wat natuurlijk niet kan, is dat wij de gemeenten vijf
keer per jaar bestoken met weer nieuwe cijfers, zodat zij hun begroting moeten
aanpassen. Wij voeren nu overleg over de vraag of wij het niet zo kunnen doen
dat de stabiliteit in de voorbereiding van de gemeentebegroting net zo groot
wordt – dat is althans mijn uitgangspunt – als bij de rijksbegroting.
Ik vind dat gemeenten daar recht op hebben. Wij moeten wel een keer afrekenen,
maar niet steeds vijf keer per jaar. Dat heeft geen zin. Ik hoop dat wij daar
uitkomen. Het kost de gemeenten geen enkele moeite om mij ervan te overtuigen
dat het huidige systeem, wat dit betreft, niet deugt. Omgekeerd vind ik wel
dat de op achterdocht gebouwde vaste regel toch ook grote verdiensten heeft.
Als de rijksuitgaven eenmalig iets achterblijven, betekent dat, als de meerjarencijfers
van het Rijk op peil blijven, automatisch dat het accres daardoor voor het
nieuwe jaar weer groter wordt.De heer De Boer (GroenLinks):Deze verbetering van de systematiek lijkt mij prima, maar sommige onderschrijdingen
komen, voorzover ik het kan bekijken, soms tot stand door het feit dat zaken
gedecentraliseerd zijn naar gemeenten, zodat financiële tegenvallers
niet meer bij het Rijk plaatsvinden, maar verschoven worden naar de gemeenten.
In de sociale zekerheid is dat in ieder geval gebeurd en daar heb ik voorbeelden
van gegeven, bijvoorbeeld bij de invoering van de nieuwe ABW. Bij het Rijk
valt het dan mee, vervolgens valt het bij de gemeenten tegen en daarna krijgen
zij via die doorrekening nog eens die meevaller van het Rijk gepresenteerd.
Bent u van plan om daar iets aan te doen?Minister Zalm:Nee, want dan zou ik bijvoorbeeld ook iets moeten doen aan extra individuele
huursubsidie. Waarom zou ik gemeenten daar een bonus van 25% op geven? Het
is immers ook bedoeld voor de inwoners van hun gemeenten. Als wij bijvoorbeeld
extra geld beschikbaar stellen voor criminaliteitsbestrijding of jeugdhulpverlening,
vaak via een doeluitkering, zouden de gemeenten via de gemeentefondsuitkering
automatisch een opslag van 25% krijgen. Dan kom je in een semantiek terecht
die in het verleden juist het probleem was. Die heel globale regel heeft z'n
onrechtvaardigheden; dat ben ik met de heer De Boer eens. Als er bijvoorbeeld
in de bijstand bepaalde meevallers zijn, waar ook gemeenten overigens via
de 10%-regel enig voordeel van genieten, zien zij de gemeentefondsuitkering
krimpen. Dat is waar, maar voorzover wij weer plussen doen – dat gebeurt
ook nogal eens en wij hebben in de loop der tijd natuurlijk ook heel wat intensiveringen
afgesproken – hebben ook de gemeenten daar voordeel van. Het is voor
gemeenten in het bijzonder interessant als binnen de rijksbegroting het aandeel
van de rente-uitgaven verkleind wordt en andere uitgaven daarvoor in de plaats
treden. De rente-uitgaven vallen immers buiten de systematiek en in de andere
uitgaven delen zij – ik rond het maar een beetje af – voor een
kwart mee. De systematiek is dus heel globaal en macro en kent daardoor –
als je naar aparte mee- en tegenvallers gaat kijken – een stukje onlogisch
gevolg, maar het totale beeld vonden de gemeenten – en ik overigens
ook – prettiger dan de verschrikkelijke semantiek en casuïstiek
die er in het verleden bij het vorige systeem was. Toen was het Rijk immers
buitengewoon creatief met het vaststellen van uitzonderingen. Ik denk dat
wij er beide, dus zowel de VNG als het Rijk, aan hechten om het systeem "as
such" te handhaven en niet verder te verfijnen, maar wel te zorgen dat de
gemeentebegroting op een ordelijker manier kan worden gemaakt en niet steeds
wordt verstoord door nieuwe informatie van rijkszijde. Op dat punt ben ik
bereid, heel ver te gaan.Voorzitter! Dan kom ik bij een ander groot onderwerp, de AOW en de maximering
van de AOW-premie. De heer Boorsma en de heer Van den Berg hebben gevraagd
hoe dat allemaal in elkaar steekt en of het voorstel van het kabinet wel een
goede zaak is. Als je de vooruitberekeningen ziet voor de lasten van de AOW
als percentage van het bruto binnenlands product, dan zie je het percentage
behoorlijk oplopen: van 5,3 van het BBP naar een piek van 8,1. Maar dat vertelt
niet het hele probleem. Bij de premiepercentages AOW – de AOW-premie
wordt niet geheven over het BBP, maar over een relevant inkomen – is
de stijging namelijk aanzienlijk visueler: van 15 naar ruim 25. Zo zou de
AOW-premie stijgen als wij verder niets doen.Het kabinet hecht in ieder geval aan een welvaartsvaste AOW, gekoppeld
aan de contractloonstijging. Wij zien er ook niets in om de leeftijd van 65
jaar te verhogen. Dat is ook niet echt logisch, wanneer er nog zoveel mensen
die jonger zijn dan 65 jaar inactief zijn. Dan kom je voor de vraag te staan
hoe je daarmee om moet gaan. Moeten wij de AOW-premies gewoon door laten stijgen
tot 25% of moeten wij die stijging afvlakken? Een alternatief dat natuurlijk
besproken is, is om ook AOW-premie te heffen over het pensioen en dan met
name het pensioen dat daarboven uitgaat. Daar hebben wij ook niet voor gekozen,
want het is niet logisch om de AOW'ers zich te laten verzekeren, terwijl ze
al AOW hebben. Dan betaal je premie voor een soort brandendhuisverzekering.Wat je door de maximering van de AOW-premie wel bereikt, is dat je in
ieder geval meer mogelijkheden hebt om te kijken hoe je het draagvlak voor
de AOW kunt verstevigen. De rijksuitgaven zijn dan een heel voor de hand liggende
bron. De omvang van de rentelasten is ongeveer 5% van het BBP en er is een
logische link te leggen tussen rentelasten en AOW. De rentelasten kunnen geleidelijk
afnemen en de AOW gaat geleidelijk stijgen. Daarmee zou je ook de financieringsbron
voor de rijksbijdrage hebben. En voorzover er toch iets moet gebeuren in de
lastensfeer, kun je aan meer mogelijkheden denken dan alleen de premie AOW.
Wat dat betreft garandeert het ook meer dat de AOW niet stukloopt op de psychologie
van het stijgende AOW-premiepercentage en op de opstand der jongeren die zeggen
dat zij het niet meer willen betalen.Wij denken dat dit een behoorlijk compromis is. Zoals ik al zei, is het
ook kwantitatief te behappen en te overzien, zeker omdat wij mogelijkheden
hebben om op andere fronten geleidelijk ruimte vrij te maken. Ik noemde de
rentelasten, waarvan het relatieve belang zou moeten afnemen.
Een andere heel belangrijke goudmijn die wij nog hebben, zijn die 2,5 miljoen
mensen beneden de 65 met een uitkering. Als wij erin zouden slagen om dat
aantal geleidelijk terug te brengen – dat gaat voor 1995, 1996 en 1997
de goede kant op – is dat natuurlijk een tweesnijdend zwaard. Er zijn
in de openbare financiën natuurlijk een heleboel zwaarden die eigenlijk
geacht worden aan twee kanten te snijden, maar het niet doen. Dit is wel degelijk
een tweesnijdend zwaard, in die zin dat het bijdraagt aan het draagvlak, doordat
mensen weer aan het werk gaan, en tegelijkertijd vallen er uitkeringen vrij
die niet meer hoeven te worden verschaft. Dat is een tweede belangrijke bron
om dit soort toekomstige ontwikkelingen op te vangen.In de vorige Miljoenennota, niet deze, hebben wij laten zien dat je de
vergrijzingsgolf kunt opvangen als je weer terug zou keren, in percentages
naar leeftijd gespecificeerd, tot de uitkeringsparticipatie voor de potentieel
actieve beroepsbevolking, zoals wij die in 1970 ongeveer kenden. Dan hebben
wij ook de rente nog en dan moet het toch kunnen lukken om de AOW op een degelijke
wijze te financieren.Toch zijn die verhalen wat lastig te houden, want wie weet wat de politiek
nog gaat doen. Daarmee kom ik op het AOW-fonds, waar de drie coalitiepartijen
uit de Tweede Kamer nogal wat heil in zien. Het kabinet heeft zich daar nog
niet over gebogen en er nog geen uitspraken over gedaan. Wij hebben in de
nota Werk aan zekerheid de redenering gevolgd: als wij het tekort verder omlaag
brengen, vrij van rentelasten en meer mensen beneden 65 aan de slag, meer
draagvlak en minder uitkeringen uit dien hoofde, dan is dat de financieringsbron.
Er zijn mensen die zeggen, dat zij dit nog eerst moeten zien. Het voordeel
van de benadering van het AOW-fonds – ook al is het geconsolideerd omdat
het een rekening bij de rijkshoofdboekhouding is – dat je het visueel
laat zien en dat het geld apart wordt gezet. Het rentevoordeel wordt bijgeschreven
op het fonds. In termen van een miljoen tekort en een miljoen schuld heb je
hetzelfde resultaat als wanneer een degelijk begrotingsbeleid wordt gevoerd
en je dicht naar het evenwicht gaat. Ten opzichte van de lijn die het kabinet
voorstelt zie je, dat het rijkstekort en de staatsschuld wat hoger blijven
hangen dan nodig is. Daartegenover staan dan jaarlijks een overschot en vermogen
in het AOW-fonds. Aan de ene kant kun je zeggen dat het lood om oud ijzer
is, maar aan de andere kant kun je zeggen, dat je het echt laat zien –
dat heeft een zekere juridische status, zeker zolang de verstatelijking van
de sociale verzekering niet is doorgevoerd – en dat het geld apart is
geparkeerd voor de AOW.De heer Wöltgens (PvdA):Het lijkt wel op het ABP.Minister Zalm:Inderdaad, zij het dat deze wordt aangehouden door de rijkshoofdboekhouding
en geen geprivatiseerd fonds wordt.Het zou in ieder geval een voordeel kunnen zijn om aan zo'n AOW-fonds
te denken. Dat is de reden waarom het zoveel mensen meer aanspreekt dan het
verhaal van het kabinet: als wij het tekort lekker omlaag doen, dan hebben
wij minder rentelasten en dan komt het met de AOW wel goed.De heer Boorsma (CDA):Als de minister goed heeft geluisterd, dan heeft hij gemerkt, dat uit
onze inbreng meer sympathie klonk voor de benadering van het kabinet.Minister Zalm:Goed. De heer Boorsma is een analyticus. Hij is hoogleraar. De analytici
hebben ook binnen het kabinet een overheersende invloed gehad. Wij hebben
daarvoor in de nota niet gekozen. Aan de andere kant merk je wel dat het beter
begrepen wordt als je het ook juridisch apart zet, onder het motto: het vermogen
hoort bij het AOW-fonds. Wij gaan daar structurele vermogens creëren.
De rente wordt bijgeschreven op het AOW-fonds. Dat spreekt wellicht meer aan.
Het kabinet zal zich daarover nog moeten buigen. Het is een optie die zeker
bespreekbaar is.Voorzitter! Ik kom thans te spreken over het geïntegreerd middelenbeheer,
bundeling van het kasbeheer van het Rijk en van de sociale fondsen. De redenering
erachter is tweeërlei. De sociale fondsen moeten een zekere buffer hebben
om liquiditeitsschommelingen te kunnen opvangen. Die wordt afgestemd op het
moment dat de mismatch het grootst is. Dan zit je op nul. In de loop van het
jaar ben je gemiddeld kort aan het beleggen. Het moet kort zijn omdat je op
een gegeven moment de nulstand kunt bereiken. Tegelijkertijd is het Rijk ijverig
lang aan het lenen. Als je die twee in elkaar schuift – korte rente
is altijd lager dan lange rente – dan is er een voordeel te behalen.
Op dit moment is het verschil tussen lange rente en korte rente groot: ongeveer
3%. Als je met 1% zou werken als een soort structureel verschil tussen lange
rente die het Rijk moet betalen en de korte rente die de fondsen kunnen halen
bij het uitzetten, dan is er een voordeel in de orde van grootte van 75 mln.
Als wij het in elkaar schuiven, hebben wij dat binnen.Een tweede voordeel is dat het niet tot de core business moet worden gerekend
van de sociale fondsen die op omslag gebaseerd zijn om allerlei beleggingsactiviteiten
te ondernemen. Het kan ook worden uitbesteed. Wat er niet gaat gebeuren is
dat het Rijk zeggenschap gaat krijgen over het geld van de fondsen. Het wordt
een rekening bij de rijkshoofdboekhouding. Volgens de spelregels kan het fonds
van het geld gebruik maken. Het is niet zo dat de verantwoordelijkheid van
de sociale fondsen wijzigt. Men heeft een rekening-courant bij de rijkshoofdboekhouding,
net zoals universiteiten, ook de Vrije Universiteit, en de Europese Unie.
Men kan vrijelijk daarover beschikken.De vraag is dan wie ervan profiteert. Dat is in ieder geval de belasting-
en premiebetaler. Het heeft het ook mogelijk gemaakt om de grote vermogensinhaal,
die wij toch moesten doen, in ieder geval wat te beperken. Door de fusie van
die functies heb je een minder groot normvermogen nodig voor de fondsen. Dat
voordeel uit zich in die zin, dat wij een minder grote lastenverzwaring in
de sfeer van de premies benodigd hadden. Voor het overige hebben wij een behoorlijk
rentearrangement afgesproken met de verschillende fondsen, afhankelijk van
de karakteristieken van de fondsen. Voor het wachtgeldfonds, waarbij meer
langetermijnvermogen zit, wordt ook een kapitaalmarktrente vergoed. Voor het
ziekenfonds is het anders en voor de SVB-fondsen is het weer anders. In elk
geval hebben wij rentearrangementen afgesproken, waar de fondsbeheerders tevreden
over zijn en die voor hen nog iets interessanter zijn dan de
rentearrangementen die zij eerder zelf konden bedingen. Bovendien hebben wij
een aantal efficiencybesparingen in de personele sfeer tot stand gebracht.
Er hoeven bij de sociale fondsen geen mensen zich meer met beleggen bezig
te houden, omdat een en ander gecentraliseerd is.Wat dat betreft, was het niet echt verrassend dat wij een heel plezierig
overleg hebben gehad met de voorzitters van de SVB, het TICA en de Ziekenfondsraad.
Zij hebben te kennen gegeven dat zij begrip hadden voor de motieven van het
kabinet en dat zij met de oplossing die in goed onderling overleg is afgesproken
uitstekend konden leven. Wat dat betreft, was er weer eens sprake van de overlegeconomie
in optima forma. Ik heb dat ook tegen hen gezegd. Het zijn natuurlijk mensen
die gepokt en gemazeld zijn in de overlegeconomie en het blijkt goed te kunnen
functioneren. Ik denk dat de ratio was dat er voor de collectieve sector als
geheel zo'n duidelijk voordeel was, dat zij er op een fatsoenlijke manier
aan hebben meegewerkt, uiteraard zonder de belangen van hun fondsen uit het
oog te verliezen.Voorzitter! De heren Rensema en Wöltgens hebben gesproken over het
betalingsbalansoverschot. Het overschot op de lopende rekening is een macro-economisch
verschijnsel. Het is niet iets dat van iemand is; het is althans niet van
mij. Er zitten allerlei transacties in- en uitgaand achter. Het hangt vooral
samen met het hoge niveau van besparingen in Nederland. Wij sparen, ook door
het kapitaaldekkingstelsel dat hier een zwaar accent heeft, heel sterk voor
pensioenen. Ik moet erbij zeggen dat de vergrijzing bij ons sterker zal toeslaan,
voorzover de gegevens nu uitwijzen, dan in andere landen. In ieder geval zijn
wij redelijker geprepareerd op de vergrijzing dan andere landen.Het is een hartenwens van beide Kamers en het kabinet dat het investeringsniveau
wat hoger wordt. Wij proberen het te bevorderen door het beleid. Het investeringsniveau
in Nederland is niet laag in vergelijking met dat in andere Europese landen;
wij zitten zelfs aan de goede kant van de streep.Onderbesteding wordt snel geassocieerd met een overschot op de betalingsbalans.
Onderbesteding is echter nog geen onderbezetting. Het is geen Keynesiaanse
depressie. De bezettingsgraad in onze industrie is heel behoorlijk. Onderbezetting
creëer je eerder door een soort plotselinge besparingsdrift dan door
een structurele besparingsdrift. Het Japanse bedrijfsleven heeft vroeger wel
op topcapaciteit gewerkt ofschoon er een enorme overschot op de betalingsbalans
was. Omgekeerd zijn er landen in depressie die rustig een betalingsbalanstekort
hebben. Die een-op-eenrelatie tussen onderbesteding in de zin van Keynesiaanse
verschrikkelijke dingen en een betalingsbalansoverschot is er dus niet.De heer Wöltgens vroeg: wat hebben wij daaraan? Wij hebben geweldig
moeten saneren in de begroting om het tekort omlaag te krijgen en dat heeft
het betalingsbalansoverschot veroorzaakt. Vroeger konden wij nog zeggen dat,
als wij een laag tekort hebben, de rente laag is, maar dat hebben wij nu allemaal
niet. Er zijn twee zaken, voorzitter, die wij wél hebben. In de eerste
plaats voegen wij, als wij een laag tekort hebben, minder toe aan de staatsschuld.
Dit levert een direct voordeel op voor de Nederlandse overheid en de burger
omdat er minder rente behoeft te worden betaald. Dat voordeel is blijvend,
duurzaam en zelfs groeiend. In de tweede plaats heeft Nederland als geheel
een vordering op het buitenland die in macro-economische zin kan worden geïncasseerd
als de vergrijzing ertoe gaat leiden dat er wordt ontspaard bij pensioenfondsen
en levensverzekeraars. Wij kunnen ons dan een tekort op de lopende rekening
veroorloven omdat wij in het verleden die gecumuleerde betalingsbalansoverschotten
in het buitenland hebben uitgezet. Het zou mij overigens een lief ding waard
zijn wanneer er meer van die besparingen in Nederland productief zouden worden
gemaakt, maar het bedrijfsleven zoekt de mogelijkheden die het meest renderen
en dat doen pensioenfondsen terecht óók.De heer De Haze Winkelman stelt voorts een vraag over de inkoop van aandelen
door beursgenoteerde vennootschappen. Ik neem aan dat de heer Vermeend zal
ingaan op de fiscale dimensie hiervan. Overigens komt dit neer op preken voor
iemand die zelf dominee is. Immers, gelet op het verleden van de heer De Haze
Winkelman kan ik hem weinig nieuws vertellen. Op dit moment is de inkoop van
eigen aandelen toegestaan tot maximaal 10% van het geplaatste kapitaal. Daar
zit als ratio de bescherming van de crediteuren van de vennootschap achter.
Voorkomen moet worden dat men zijn geld kwijtmaakt door zeer veel eigen aandelen
aan te kopen, terwijl de solvabiliteit verslechtert.Inderdaad wordt deze inkoop in de praktijk belemmerd door de fiscale behandeling,
zo wordt mij verteld. Ik ben bereid om daarnaar te gaan kijken, mede omdat
ook de Staat zoveel plezier heeft van het verschijnsel inkoop van eigen aandelen.
We hebben aandelen DSM en KLM weggedaan en als je die op de normale manier
op de beurs gaat lozen, moet je er rekening mee houden dat je aanzienlijk
minder krijgt omdat je een fors aanbod op de markt stort waardoor de prijzen
van de aandelen inzakken. Doe je de aandelen weg door ze te verkopen aan het
bedrijf zelf, dan ontstaat er juist een opwaarts effect op de koers. Dat hebben
wij zowel bij DSM als bij KLM kunnen verzilveren. Terwijl een groot pakket
aandelen werd weggedaan, ging de koers omhoog. Het is voor mij als representant
van de belastingbetaler een unieke kans om op deze manier in plaats van een
koersdrukkend effect een koersverhogend effect te bewerkstelligen en daarvan
de baten voor de Staat te incasseren. Alleen daarom al sta ik positief tegenover
dit verschijnsel. Wij zullen nagaan of belemmeringen kunnen worden weggenomen,
zulks onder de randvoorwaarde van de bescherming van de crediteuren.In verband met de fileproblematiek is aangedrongen op spitsheffing en
een scherper beleid dan alleen dat van de benzineaccijns. Voorzitter! Dat
zullen wij doen zodra het kan. Rekeningrijden staat al op het programma en
komt uiterlijk 2001 aan de orde. Wij willen deze maatregelen graag zo snel
mogelijk doorvoeren.De heer De Boer wil een zaak waarmee hij met de heer Kok niet zo goed
is uitgekomen, nog eens met mij bespreken. Ik doel op de miljonairs die in
aantal sterk toenemen tegenover de mensen die van de vooruitgang niets merken.
Ook de heer Van den Berg meent dat meer aandacht moet worden gegeven aan de
armoedebestrijding nu het economisch weer goed gaat. Voorzitter!
In het kader van het kabinetsbeleid wordt niet alleen in woorden maar ook
in centen veel aandacht gegeven aan het verbeteren van de inkomenspositie
van groepen in de samenleving die het niet gemakkelijk hebben. Dat geldt voor
de alleenstaande bejaarden die een aparte fiscale faciliteit hebben gekregen
waardoor ze volgend jaar écht in de plus raken. Ook denk ik aan de
zeer forse bedragen die zijn gestoken in verbetering van de IHS en aan het
herstel van de koppeling.Echter, het betoog van de heer De Boer gaat verder. Hij meent dat dit
marginale verbeteringen zijn terwijl andere mensen grote vermogens hebben
of inkomens verdienen van tonnen per jaar. Voorzitter! Ik meen dat wij hiermee
terecht komen bij de maatschappijvisie die men kan hebben. Als je de gedachte
hebt dat de overheid eigenlijk gewoon de inkomens kan bepalen – dat
gold voor sommige landen en voor een enkel land geldt dat nog – dan
heb je een heel ander economisch model dan het model dat wij hier hebben.Wij starten vanuit een positie waarin het ieders eigen verantwoordelijkheid
is om zijn inkomen te verwerven. Er is dan geen enkel bezwaar tegen dat mensen
veel inkomen verwerven: dat is je goede recht. Voorts zorgen we ervoor dat
we voor mensen die daar niet goed toe in staat zijn, een fatsoenlijke voorziening
hebben. Het betekent dat je vanuit zo'n maatschappijbeeld op zich niet ongelukkig
wordt, als er veel mensen succes hebben. Aan de andere kant moet je er wel
voor zorgen – dat is een kwestie van weging – dat je voor diegenen
die niet onder zo'n gelukkig gesternte geboren zijn of door andere omstandigheden
of door leeftijd niet meer in staat zijn om te werken, een fatsoenlijk voorzieningenniveau
hebt. Maar het is in Nederland niet zo, dat de overheid de miljonairs maakt.
De miljonairs maken zichzelf miljonair en dat vind ik verder prima, zolang
zij ook hun belasting betalen. Daar heeft de staatssecretaris inmiddels wat
voorzieningen voor getroffen, opdat dit wat meer gaat gebeuren dan wellicht
in het verleden het geval was.Wij kunnen dan worden afgerekend op de maatvoering ten aanzien van de
ondersteuning van minima en ouderen en terzake van alle andere problemen waar,
binnen een markteconomie, de overheid een speciale verantwoordelijkheid voor
heeft. Ik zeg dan dat de min 25% die de heer Van den Berg noemt, weliswaar
in een krant heeft gestaan, maar dat dit niet wordt gesteund door de feiten.
Daar zijn wij in de schriftelijke beantwoording op ingegaan. Niettemin kun
je er natuurlijk altijd verschil van mening over houden of het niet eens tijd
wordt om te plussen. Nu, voor bepaalde groepen hebben wij dat gedaan. Dat
zijn met name de IHS-gerechtigden, die natuurlijk een behoorlijk aantal vormen,
en de alleenstaande bejaarden. Voor 1998 hebben wij al afgesproken dat wij
opnieuw een extra fiscale bevoordeling van de bejaardenpopulatie – dan
voor zowel alleenstaanden, als gehuwden – zullen bewerkstelligen. Wij
zullen bij de kaderbriefdiscussie ongetwijfeld dit onderwerp ook weer op de
agenda krijgen.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter! Ik waardeer het dat de minister in ieder geval op het vraagstuk
ingaat. Het gaat mij niet zozeer om de miljonairs, alhoewel ik te dien aanzien
nog wel wat meer maatregelen zou wensen. Er zijn nu een aantal maatregelen
voor genomen, waar wij morgen over gaan stemmen. Dat gaat een beetje de goede
richting op: in mijn ogen een beetje. Nee, het gaat mij eigenlijk om nog een
laag dieper. Premier Kok heeft gezegd dat de Nederlandse samenleving grote
offers heeft moeten brengen om zover te komen en daar gaat het mij precies
om. Het zou van eerlijkheid getuigen, als de verantwoordelijken hiervoor eindelijk
eens zouden kunnen zeggen, dat een déél van de Nederlandse samenleving
grote offers heeft gebracht om zover te komen, en dat het welvarende deel
van de samenleving van het offers brengen niets heeft gemerkt. Dat komt voortdurend
niet uit de verf. Nu, mensen eten er geen boterham méér van,
als dat eens een keer erkend wordt, maar het zou in ieder geval wel de eerlijkheid
ten goede komen. Vervolgens vind ik dat een kabinet, als er meer ruimte ontstaat
in de financiën, bereid zou moeten zijn om ten aanzien van die scheefgetrokken
situatie die wellicht nodig was – je kunt er van mening over verschillen
of het zo ingevuld had moeten worden – een extra inspanning te doen
om dat weer een beetje in het spoor te krijgen. Mij gaat het erom dat het
welvarende deel van de Nederlandse samenleving, die 20% of 30% aan de bovenkant,
van al dat offers brengen niets heeft gemerkt.Minister Zalm:Nu verklaart u toch de aanpassingen die in de sociale zekerheid zijn toegepast,
als een soort offerpunt. Stel dat wij hadden gezegd: wij gaan 10 mld. halen
bij de hoge inkomens. Stel dat dit gedaan was begin jaren negentig of eind
jaren tachtig door het tarief van de inkomstenbelasting op 80% te zetten en
door 15% vermogensbelasting te introduceren. Dan had je financieel –
even los van allerlei weglekeffecten, enz. – misschien een behoorlijk
bedrag op tafel kunnen krijgen. Daarmee had je natuurlijk niet het probleem
opgelost van een steeds verder afbrokkelende werkgelegenheid, van de uitdijing
van het aantal mensen dat in de arbeidsongeschiktheid zit en van de inactiviteit
aan de onderkant van de arbeidsmarkt.Het is dan ook niet alleen een financieringskwestie; het is ook zo geweest
dat wij doorgeschoten waren met de inrichting van de sociale zekerheid en
wel in een aantal opzichten. In een aantal opzichten kwam men er te gemakkelijk
in en zeker in de aanvang waren er te royale niveaus in verhouding tot wat
mensen konden verdienen als ze aan de slag gingen. En dat gold ook voor het
scherp houden van de uitvoeringsorganisaties, want die waren ook te makkelijk.
Aan het scherp houden van bedrijven deden wij helemaal niets, want daarvoor
was de Ziektewet en de WAO en de WW en dat was allemaal gratis. Je kon zomaar
gratis van je mensen af. Op al deze punten hebben wij aanpassingen moeten
doen, maar die waren niet zozeer vanuit een financieel probleem georiënteerd
maar meer vanuit het feit dat de sociale zekerheid zodanig was ingericht,
dat die dreigde te exploderen. Het terugdringen daarvan was een doel in zichzelf,
ongeacht of je geld had kunnen ophalen bij de miljonairs.De heer De Boer (GroenLinks):Daar ben ik het mee eens. Nogmaals, het gaat mij niet om de miljonairs
maar om de veel grotere groep. Want met dat groepje miljonairs los je het
probleem zeker niet op, ook al zou je ze allemaal tot de bedelstaf brengen.
Maar het is niet alleen een financieel probleem. Ik ben het
helemaal eens met die activering en met het feit dat het volumeprobleem is
aangepakt. Het grote probleem aan de bovenkant is, dat zo verschrikkelijk
weinig mensen dat tarief echt betalen dat zij, gezien het inkomen dat zij
besteden, zouden moeten betalen. De staatssecretaris heeft dat eigenlijk al
in zijn wetgevende activiteiten laten merken. Ik heb als voorbeeld gegeven
dat in twee jaar tijd het aantal mensen dat in het 60%-tarief valt, met 40%
is afgenomen, terwijl je overal kunt zien dat de welvaart stijgt. Ik denk
dat het kabinet zich in de komende jaren erop moet concentreren om dat echt
recht te trekken. Ik heb het niet over het terugbrengen van het tarief naar
70% of 80%, want dat lijkt mij niet de weg. Het lijkt mij wel de weg om ervoor
te zorgen dat mensen die veel verdienen, een behoorlijk bedrag aan belasting
betalen. Daar mankeert het aan.Minister Zalm:De enige geruststelling die ik u kan geven, is dat door die dalende kapitaalmarktrente,
de renteaftrek steeds minder waard wordt.Voorzitter! De heer Wöltgens heeft mij gevraagd om ook eens een paar
sommetjes te maken. Hij vroeg mij ook om commentaar te geven op de sommen
van iemand anders. Ik doe dat liever niet, voorzitter! Niet omdat ik geen
commentaar wil leveren, want de som klopte niet, maar omdat, naar ik meen,
zelfs in de krant door de financieel woordvoerder in datzelfde interview werd
gezegd dat er even misgerekend werd. Ik kan natuurlijk ook proberen om sommen
te maken van: stel je hebt 2% groei enz. Maar er zitten veel veronderstellingen
aan vast. Ik wil een klein opstapje maken naar het sommetje. Stel dat wij
2% groei hebben en wij nemen als vertrekpunt stabiele lasten, stabiel tekort
en stabiele reële collectieve uitgaven, dan heb je in vier jaar tijd
zo'n 25 mld. Die kun je gaan verdelen over uitgaven, tekort en lasten. Het
vervelende is dat daarin al de hypothese zit dat bijvoorbeeld de collectieve
uitgaven stabiel zijn. Er zijn bijvoorbeeld opstuwende effecten, zoals bij
de 65-jarigen en de zorg. Daar gaat de ontwikkeling sneller dan de prijsstijging,
ook bij ongewijzigd beleid. Maar er zijn ook uitgaven die achterblijven bij
de prijsstijging. Ik hoop dat dit het geval is voor de uitkeringen aan mensen
onder de 65 jaar en wat mij betreft is dat ook het geval voor de rente-uitgaven.
In de begroting voor 1997 is de toename van de rentelasten zo'n 600 mln. en
dat is 2%. Dat blijft iets achter bij de inflatie. In ieder geval heb je bij
dit soort sommen ook nog te maken met de interactie, want als het tekort laag
is, valt er ook weer veel rente vrij en als je lastenverlichting geeft, heb
je misschien weer voordeel op de loonkosten die ook weer effect hebben op
de collectieve sector. Kortom, ik wacht gewoon rustig af tot het CPB komt.De heer Wöltgens (PvdA):Ik ben toch blij met dit antwoord, gewoon al omdat het een plicht van
de minister van Financiën is om te waarschuwen voor het ontstaan van
een carrousel van stijgende verwachtingen voor de komende kabinetsperiode.
Dat slaat absoluut terug op de laatste twee jaar van dit kabinet. Mijn vraag
is echter heel simpel. Stel dat ik nu, zoals ik vroeger wel eens deed, bij
de directeur van het CPB, de heer Zalm, zou komen en wij zouden beginnen met
het rekenmodel en niet met het interactiemodel, want ik weet dat dit laatste
vreselijk ingewikkeld is. Wij zouden uitgaan van 2% groei, vier jaar achter
elkaar. Dan is er 25 mld. beschikbaar voor de overheid bij constante veronderstellingen
voor de collectievelastendruk. Ik weet dat dit soort veronderstellingen beïnvloed
kunnen worden. Uit de notitie van het CEP blijkt, dat er een stijging komt
van 10 mld. vanwege allerlei ontwikkelingen in de collectieve sector die al
ingeboekt zijn. Dat betekent dat iedereen die nu praat over door de overheid
te verdelen ruimte en de collectief veronderstelde dingen wil accepteren,
hooguit over een ruimte van 15 mld. spreekt.Minister Zalm:Binnen Financiën maken wij natuurlijk ook sommen. Ook binnen EZ worden
sommen gemaakt, zoals gebleken is uit bepaalde uitlatingen van mijn collega
van Economische Zaken. Onze sommen zijn iets optimistischer. Het Centraal-economisch
plan bevat een middellangetermijnverkenning van het CPB. Daarin kan een basis
gevonden worden voor het opstellen van verkiezingsprogramma's. Bij dit soort
sommen ben je van zoveel factoren afhankelijk. Ik weet dat uit mijn verleden.
Ik ben er nu een beetje uitgeraakt. De nieuwe directeur van het Centraal planbureau
heet Don. Ik laat het graag aan hem over. Directeur Zalm bestaat niet meer!Iedereen heeft zo zijn taak in deze samenleving. Ik vind het bij uitstek
een taak van het CPB om dit soort sommen te maken. Verder kijk ik graag kritisch
mee naar alle andere sommen die er in Nederland gemaakt worden, inclusief
die van het CPB. Wij wachten rustig af. Het is nog geen verkiezingstijd, laat
staan dat wij een regeerakkoord aan het maken zijn. Ik heb mij in ieder geval
tot nu toe niet verstouwd om met dit soort ruimteberekeningen en verdelingen
van ruimte naar buiten te treden. Dat wou ik maar zo houden.De heer Wöltgens (PvdA):U lijkt wel een politicus!Minister Zalm:Misschien wel juist daarom, want wat schiet ik ermee op? Niets.De heer Wöltgens (PvdA):Als het omhoog gaat, schiet u er helemaal niets mee op!Minister Zalm:Als iedereen denkt dat het jubeljaar is aangebroken, is men inderdaad
helemaal verkeerd bezig. Laten wij maar gewoon rustig afwachten. Naarmate
wij tijdens dit kabinet verder komen met het verkleinen van het tekort, wordt
de ruimte voor de uitgaven groter. Dat kan ik u verzekeren.Als overgang naar het fiscale deel, tot slot nog enkele opmerkingen over
de benzineaccijns en de strijdigheid met het regeerakkoord. Wij kunnen verschillend
denken over de manier waarop het regeerakkoord moet worden uitgelegd. Er is
ons in min of meer verwijtende zin gevraagd, of dit punt niet gecoördineerd
had kunnen worden met Duitsland en België. Dat verwijt leg ik naast mij
neer. Ik had namelijk bijna een perfectie coördinatie rondgekregen. Zoals
bekend wordt in België de accijns verhoogd met 2 franc, precies 11 cent.
Onze accijnsverhoging per 1 juli is ook precies 11 cent, even los van de BTW.
Laat nu ook mijn collega Waigel in Bonn een accijnsverhoging van 10 pfennig
hebben voorgesteld, precies 11 cent, en laat die nu teruggefloten zijn door
mijn liberale broeders aldaar die liever de solidariteitsheffing
continueren! De coördinatie is tot het niveau van ministers heel succesvol
gegaan en in België nog een stap verder. Met Duitsland is die helaas
niet helemaal uit de verf gekomen.Ik weet echter dat, wanneer ik zonder enig besluit van dit kabinet met
mijn collega's had gesproken, er helemaal niets van terechtgekomen was. Op
een gegeven moment moet je durven te zeggen: wij gaan dit doen, sluiten jullie
je aan? Ik vind de beleidsinzet van het kabinet alleszins verdedigbaar. In
ieder geval hebben wij met België een gelijke verhoging van de accijns
gerealiseerd.Voorzitter! Excuus voor de lengte van mijn termijn ondanks de schriftelijke
beantwoording.Staatssecretaris Vermeend:Voorzitter! In de eerste plaats zeg ik dank voor de door de heer Stevens
uitgesproken waardering, ook aan het adres van onze medewerkers. Wij stellen
dat zeer op prijs. Zij hebben het gehoord en anders zullen wij die dank zelf
nog eens overbrengen. Ik zeg ook dank voor de constructief getinte kritiek,
want die houdt ons in ieder geval scherp. Dus ook daar stellen wij prijs op.
Een groot aantal technische vragen heb ik mede op verzoek van de leden schriftelijk
beantwoord. Ik kan mij nu dan ook beperken tot een aantal grotere onderwerpen.
Ik zal mijn beantwoording eindigen met een aantal kleinere onderwerpen die
zich vooral voor een mondelinge toelichting lenen.Bijna alle leden hebben de clustering in het belastingplan aan de orde
gesteld, dus de wijze waarop verschillende maatregelen zijn samengevoegd.
Ik wijs erop dat dit jaarlijks terugkerende kritiek is. Ik herinner mij dat
ook nog van de andere kant, toen ik nog lid was van de Tweede Kamer. Naar
aanleiding van het advies van de Raad van State hebben wij aangegeven dat
wij hebben gepoogd om zorg te dragen voor een beleidsmatige en budgettaire
samenhang van maatregelen. Je kunt daarover altijd van gedachten wisselen,
want dit heeft ook te maken met politieke smaak. Dat is mijn ervaring ook.
Sommige politieke partijen zouden een bepaalde maatregel die zij niet wensen,
er liever uitgelicht hebben. Dat maakt het wat makkelijker om op een bepaald
moment een standpunt te bepalen. Daar heb ik begrip voor. Wij zullen ons daar
ook voortdurend van bewust moeten zijn bij het afwegen van wat je wel en niet
clustert. Het is een extra aansporing om hier zorgvuldig mee om te gaan. Er
is echter geen wetenschappelijke meetlat aan te leggen voor de wijze waarop
je dit doet. Het is terecht dat hiervoor de aandacht wordt gevraagd, maar
ik wijs er uitdrukkelijk op dat het steeds, hoe je het wendt of keert, een
nieuwe afweging zal vragen.Daarnaast is vrij algemeen een opmerking gemaakt over de snelheid. Ik
ontken die snelheid niet. De verschillende afgevaardigden hebben echter ook
hun instemming betuigd met de inzet van de fiscaliteit voor het beleid in
ruime zin, zoals het stimulerende financieel-economische en arbeidsmarktbeleid.
Daarbij is met het oog op de buitenlandse ontwikkelingen, hoe je het ook wendt
of keert, snelheid geboden. Wij kunnen niet jarenlang van gedachten wisselen
over dat soort maatregelen, hoe fraai en hoe wenselijk dat soms ook moge zijn.
Deze maatregelen vereisen snelheid in het kader van de economische dynamiek.
Het buitenland wacht niet. Die snelheid heeft dus ook te maken met de achtergrond
van het fiscale beleid, namelijk dat het ook wordt ingezet voor het realiseren
van een aantal beleidsdoelstellingen van dit kabinet. Ik ben het met de opmerking
van de heer Rensema eens, dat het door die snelheid kan voorkomen dat er mankementen
ontstaan die nu niet gesignaleerd zijn. Hij noemt dat geen schande, mits wij
de bereidheid hebben om die mankementen snel te repareren. Ik ben het met
die benadering eens. Wij realiseren ons dat zich dat kan voordoen. Het is
ook mijn voornemen om bij een aantal van deze wetten de vinger aan de pols
te houden om bij gesignaleerde mankementen onmiddellijk maatregelen te treffen.
Dat moet echter ook uitdrukkelijk gebeuren als dit ten gunste van de belastingplichtigen
uitpakt. Er moet immers evenwicht zijn in een dergelijk beleid.De heer Schuyer heeft, evenals anderen, gesproken over de veelheid van
wetsvoorstellen die in deze periode over de Kamer worden uitgestort. Hij zei:
bij het aantreden van de heer Zalm en u hebben wij in de commissie een goed
gesprek gehad, waarbij u duidelijk aangaf hoe goed u het zou gaan doen en
hoezeer u de spreiding zou willen bevorderen. Dat hebben wij inderdaad toegezegd.
Ik blijf erbij dat wij die toezegging ook hebben proberen na te komen. Ik
heb een lijstje gemaakt van de desbetreffende wetsvoorstellen. Ik begin met
de BRK. In juni 1995 – dat is toch een tijdje geleden – is het
wetsvoorstel naar de Raad van State gestuurd. Het wetsvoorstel inzake de directiepensioenlichamen
is in september 1995 naar de Raad van State gestuurd; het wetsvoorstel inzake
de uitholling van de grondslag voor de infrastructuur in februari 1996; de
herziening van het AB-regime in mei 1996. Ik geef toe dat wij nu wat dichterbij
komen. Het wetsvoorstel Vereenvoudiging administratieve lasten is in juli
1996 naar de Raad van State gestuurd, dus nog voor het belastingplan. De aanpassing
van de WOZ is ook in juli 1996 naar de Raad van State gestuurd en het belastingplan
1997 in september 1996. Gezien die data, is er van de kant van het kabinet
dus wel naar gestreefd om die zaken met een ruime marge voor de behandeling
hier naar de Raad van State te sturen.Mevrouw Ter Veld (PvdA):Voorzitter! De staatssecretaris maakt het bijna erger. Als die wetsvoorstellen
allemaal ruim voor het belastingplan konden worden ingediend, vloeiden zij
kennelijk niet direct noodzakelijk voort uit de Miljoenennota. Zij hadden
ons dus nog veel eerder kunnen bereiken. Iedereen weet namelijk dat de Raad
van State en de Tweede Kamer ook tijd nodig hebben. Het is absoluut evident
dat een aantal van die voorstellen precies in de week van Sinterklaas bij
ons zijn gekomen. Wij hebben ons desalniettemin bereid verklaard om die voorstellen
te behandelen. Nogmaals, ik vond het wel passend, want de voorstellen waren
net zo verrassend als Sinterklaas. Het is echter wel een krappe tijdsspanne.
Je hebt nauwelijks tijd om hier met de fractie over te overleggen. Eigenlijk
kan het niet, maar het was toch ook wel weer leuk.Staatssecretaris Vermeend:Voorzitter! Mijn betoog komt er niet op neer dat ik ontken dat de voorstellen
hier laat zijn gekomen. Sterker nog, zij zijn hier laat gekomen. Dat vraagt
inderdaad veel, zoals mevrouw Ter Veld zei. Er zit echter nogal
wat tijd tussen het moment waarop wij de voorstellen naar de Raad van State
sturen, en het moment waarop zij hier terechtkomen. Dat is een beetje het
probleem. En dat is het enige wat ik wil betogen. Wij hebben er dus wel naar
gestreefd om een ruime marge te hanteren, maar de advisering van de Raad van
State en de behandeling door de Tweede Kamer nemen de nodige tijd in beslag.
Dat de voorstellen hier te laat binnenkomen, kan ik niet ontkennen. Wij zien
dat zelf ook.Voorzitter! Een ander groot aandachtspunt betreft de problematiek van
de terugwerkende kracht. Op dit punt heb ik een notitie gestuurd naar de Tweede
Kamer. In een debatje met mevrouw Ter Veld heb ik al eerder de bereidheid
uitgesproken om daar met deze Kamer over van gedachten te wisselen. Ik herhaal
nu mijn toezegging aan mevrouw Ter Veld dat ik bereid ben om ook met deze
Kamer van gedachten te wisselen over de problematiek van de terugwerkende
kracht. Ik geef nu al aan – dat misverstand moet recht worden gezet –
dat ik op zichzelf geen voorstander ben van terugwerkende kracht. Er zijn
echter situaties denkbaar waarin het om een aantal redenen gerechtvaardigd
kan zijn om toch terugwerkende kracht te hanteren. Mevrouw Ter Veld heeft
zelf al gezegd dat de rechtszekerheid, gegeven de omstandigheden, op een bepaald
moment moet kunnen wijken voor de rechtvaardigheid. Dit is natuurlijk mede
afhankelijk van de concrete situatie. De heer Schuyer heeft in dit verband
gesuggereerd om een termijn van bijvoorbeeld twee jaar in te bouwen. Ik vraag
mij af of je dat wel moet doen. Zonder hier nu een oordeel over te vellen,
moet ik zeggen dat ik denk dat je daarmee een vrijbrief zou kunnen geven om
nog maar een tijdje te wachten. Ik wil voorstellen om de nadere gedachtewisseling
over dit punt te voeren aan de hand van de notitie die ik bij de Tweede Kamer
heb ingediend. Ik wil die ook graag met deze Kamer bespreken.De problematiek van de belastingheffing in Europees perspectief is ook
vrij breed aan de orde gesteld. De heer Schuyer heeft gewezen op de ontwikkelingen
rond de EMU en heeft gevraagd wat dit feitelijk betekent voor ons fiscale
beleid. De heer Stevens heeft gewezen op de uitspraken van het Europese Hof
en de input van het Europese Hof bij de ontwikkeling van het Nederlandse belastingrecht.
Tegelijkertijd heeft hij gewezen op de gang van zaken bij de informatietechnologie,
bijvoorbeeld de situatie rond Internet. Ook heeft hij gewezen op een aantal
aspecten van belastingconcurrentie in de ruimste zin van het woord. Terugkomend
op de EMU: ik denk dat de signalering van de heer Schuyer terecht is dat,
daar waar een zekere gelijkheid gaat ontstaan als gevolg van de EMU, je minder
voordelen hebt van je eigen munt. Het is nog even afwachten, maar dat zou
kunnen betekenen dat er meer nadruk komt te liggen op belastingconcurrentie.
Zoals ik al eerder hier heb gezegd, hebben we op dit moment al te maken met
een fiscale concurrentie. Ik verwacht niet dat die als gevolg van de EMU zal
verminderen, kijkend naar de Europese ontwikkelingen op dit vlak, nog los
van de vraag of er geen versterking optreedt.Aan de andere kant probeert de Commissie, met name de huidige commissaris,
in overleg met de lidstaten te komen tot vormen van harmonisatie, waarbij
ongezonde, agressieve concurrentie kan worden teruggedrongen. De vraag is
of dat op termijn succesvol zal zijn. Nationale lidstaten koesteren vrij algemeen
hun nationale soevereiniteit, met name op het terrein van de directe belastingen;
zij zijn niet altijd bereid, daar in formele zin te harmoniseren. Wij hebben
daarmee rekening te houden. Ik moet eerlijk zeggen dat Nederland als klein
land belang heeft bij harmonisatie. We moeten ons wel realiseren dat ongezonde
belastingconcurrentie ertoe zou kunnen leiden dat de hele belastinggrondslag
van de Europese Unie wordt uitgehold, waarbij in feite niemand belang heeft.
Ook wij zijn daarom waar mogelijk voorstander van harmonisatie. Tegelijk is
het kabinetsbeleid – ik heb dat ook vorig jaar hier mogen uitdragen –
erop gericht dat ervoor wordt gezorgd dat het eigen belastingstelsel concurrerend
is, in het belang van de economische ontwikkeling en de concurrentiepositie
van het bedrijfsleven, met name gelet op de werkgelegenheid. Het beleid is
dus: enerzijds harmonisatie waar mogelijk, maar anderzijds streven naar een
concurrerend fiscaal beleid in het belang van de werkgelegenheid.Met de heer Stevens moet ik constateren dat het Europese Hof van Justitie
invloed heeft op de ontwikkeling van het Nederlandse belastingrecht. Ik heb
al eens publiekelijk gezegd – ik herhaal dat hier – dat ik niet
altijd even gelukkig ben met de wijze, waarop het Hof tot zijn oordeel komt.
Ook in Europa merk ik dat daarbij soms vraagtekens worden gezet. Maar je kunt
er niet omheen, het vindt plaats, en hoe je het ook wendt of keert, je zult
bij de vormgeving van je toekomstig stelsel daarmee rekening moeten houden.Hetzelfde geldt voor het fenomeen van de informatietechnologie en Internet.
In de Fraudenota die aan de Tweede Kamer is aangeboden, heb ik daarvan al
melding gemaakt. Op die ontwikkelingen studeren we momenteel, niet alleen
in nationaal verband, maar ook in OESO-verband. Daarbij wordt gekeken naar
een aantal aspecten van Internet die effecten kunnen hebben op de belastinggrondslag
van alle OESO-landen. Het is niet een uitsluitend Nederlands probleem, maar
een wereldwijd probleem, op welke wijze daaruit effecten voortvloeien voor
de grondslag van de belastingheffing. Ook dat punt komt dus terug. Het blijft
in ieder geval de aandacht houden, wat zal moeten leiden tot oplossingen.Een ander punt waarvoor aandacht is gevraagd aan de overkant, is dat van
de vergroening van het belastingstelsel. De heer De Boer komt daarbij tot
de conclusie – die ik overigens niet deel – dat er slechts weinig
groengetinte maatregelen zijn. Ik zal eens een vergelijking maken tussen de
periode waarin dit kabinet er zit, en de lange periode daarvoor. Ik kom dan
tot de conclusie dat er op dit terrein een groot aantal maatregelen is getroffen.
Ik heb deze discussie ook aan de overkant gevoerd met de fractie van GroenLinks
aldaar. Ik denk dat ik het beeld recht heb kunnen zetten dat er niets gebeurd
zou zijn. Je kunt je afvragen of er meer moet gebeuren. Wellicht wel, maar
de mogelijkheden op dat terrein moeten niet overschat worden. Aan het eind
van deze regeerperiode zal er een bedrag van ongeveer 4 mld. binnenkomen aan
milieuheffingen. Daarnaast zijn er onder dit kabinet een aantal positieve
prikkels ingevoerd, die redelijk succesvol zijn. Dat beleid zetten wij voort.
Bovendien is er een notitie inzake fiscaliteit en verkeer en
vervoer aangekondigd. Kortom, er staat wat op stapel en er is al een en ander
gedaan.Wij moeten ons realiseren dat milieuheffingen ook bezien moeten worden
in de Europese context. Het is niet gemakkelijk om een eigen koers te volgen
zonder rekening te houden met de internationale concurrentiepositie. Er zijn
dus grenzen, die in een aantal opzichten bepalend zijn voor wat wel en niet
gedaan kan worden. Dit kabinet heeft een open oog voor de internationale aspecten.
Als alles wordt opgeteld, is er heel wat gebeurd op het terrein van de mogelijkheden
voor fiscale vergoeding.Voorzitter! Vrijwel alle leden zijn ingegaan op de 21ste eeuw. Zij hebben
de toegezegde verkenning toegejuicht. Ik ga hier niet even – de heer
De Boer heeft dat gevraagd – die verkenning doen. Het lijkt mij buitengewoon
aantrekkelijk om dat te doen, maar ik doe dat niet. Een aantal begrippen zal
in de verkenning aan de orde komen. Ik noem een verdere vereenvoudiging van
het stelsel zelf, een verbreding van de heffingsgrondslag en een verlaging
van de tarieven. Tegelijkertijd noem ik het concurrerend houden van het stelsel
in het belang van de economische ontwikkeling en de groei van de werkgelegenheid
en, waar mogelijk, een "vergroening" van het stelsel. Vervolgens zal er in
dat kader – de heer Rensema wees daar al op – aandacht worden
besteed aan analytische elementen in het belastingstelsel. Dat gebeurt ook
in het verlengde van de ingezette ontwikkeling van het nieuwe AB-regime. Ook
zal aandacht worden besteed aan een mogelijke verschuiving van directe naar
indirecte belastingen.Ik heb met veel belangstelling naar het betoog van de heer De Haze Winkelman
geluisterd. Hij heeft een aantal elementen genoemd die ik bijzonder waardevol
acht. Zij kunnen aan de orde komen in de verkenningen. Dat geldt zeker voor
een aantal van de door hem genoemde elementen. Ik heb ook kennisgenomen van
zijn stellingname over de vermogenswinstbelasting en de haken en ogen die
daaraan kleven. Ik heb in een eerdere functie wel eens een artikel geschreven
over vermogenswinstbelasting. Ik kwam ook tot de conclusie dat er veel haken
en ogen aan kleven. Met name de verliesverrekening, dat een rol speelt in
een dergelijke heffingssystematiek, is een belangrijk punt.Voorzitter! De heer Stevens heeft gevraagd of er een werkgroep ingesteld
kan worden in het kader van de studie naar de belastingheffing in de 21ste
eeuw. Nee, want de werkgroep zit achter deze tafel. Het is een verkenning
die door ons departement wordt opgezet. Naar goed gebruik – de heer
Schuyer heeft daarnaar gevraagd – zullen wij de noodzakelijke contacten
hebben met werkgevers- en werknemersorganisaties, andere organisaties en met
mensen uit de wetenschap. Wij zijn daarmee al begonnen. Ik heb van de partij
van de heer Schuyer al een prachtige notitie overhandigd gekregen over aspecten
van het belastingstelsel in de 21ste eeuw. Zijn partij heeft dus al vrij snel
aangegeven welke aspecten daarbij aan de orde moeten komen. Ik heb daar kennis
van genomen. De PvdA-fractie in de Tweede Kamer heeft ook al suggesties aangedragen.
Ik wacht dus met belangstelling suggesties van andere fracties op dat punt
af. Ik kijk naar de fracties van het CDA en van de VVD. De VVD heeft bij monde
van de heren Rensema en De Haze Winkelman zo-even voorzetjes gegeven. Wij
streven ernaar om de verkenning voor de zomer van 1997 af te ronden zodat
wij daarover nog van gedachten kunnen wisselen, zowel met de Tweede Kamer
als met deze Kamer.Voorzitter! De heer Schuyer heeft een opmerking gemaakt over startende
ondernemingen en het aantal maatregelen dat daarvoor getroffen is. Hij vraagt
zich af of die arme ondernemers door de bomen het bos nog wel zien. Die maatregelen
gelden niet alleen voor startende ondernemers, maar ook voor bestaande. Hij
vraagt zich af of er wel voldoende evenwicht is tussen maatregelen voor startende
ondernemers en voor het midden- en kleinbedrijf in ruimere zin.In het MKB-pakket dat wij hebben samengesteld, hebben wij gestreefd naar
evenwicht. Het gaat tegelijkertijd om het stimuleren en bevorderen van werkgelegenheid.
Je mag en kan dan niet voorbij gaan aan bestaande bedrijvigheid. Het is buitengewoon
belangrijk dat bestaande bedrijvigheid behouden blijft. Bovendien dien je
waar mogelijk uitbreiding te stimuleren.Een groot aantal maatregelen is getroffen dat zowel van toepassing kan
zijn op startende bedrijven als op bestaande bedrijven. Ik zal die maatregelen
niet allemaal opsommen. De ondernemers zouden door de bomen het bos niet meer
zien. Wij hebben er juist naar gestreefd om in overleg met het midden- en
kleinbedrijf te komen tot een publicatie waarbij al deze maatregelen handzaam
zijn samengevat.Vervolgens heb ik zelf met enkele collega's en met de minister meegedaan
aan de tournee van het midden- en kleinbedrijf om die maatregelen toe te lichten
en te presenteren. Ik kan de heer Schuyer verzekeren dat het betreffende boekwerkje
het goed doet in het kader van de voorlichting. Hetzelfde geldt voor de starterspublicatie
van de belastingdienst. Ik wil de indruk wegnemen dat het beleid eenzijdig
zou zijn of te veel gericht op startende bedrijven. Nee, de bedrijvigheid
moeten wij ruimer zien, zeker als het gaat om het stimuleren daarvan.De heer De Haze Winkelman heeft een vraag gesteld over het inkopen van
eigen aandelen. De minister heeft daarover al een opmerking gemaakt. Hij zegt
dat de fiscale behandeling van de inkoop van eigen aandelen problematisch
zou kunnen zijn. Nu ik toch bezig ben met toezeggingen, wil ik zeggen dat
ik bereid ben, over dit onderwerp na te denken. Sterker nog, intern kijken
wij al naar die problematiek.De heer Schuyer heeft iets gezegd over de voorgestelde vrijstelling voor
musea met betrekking tot artikel 32 van de Successiewet. Hij vraagt zich af
of steunverenigingen ook onder de werking van die bepaling zouden kunnen vallen.
Als je kijkt naar de tekst van de wet dan is er sprake van een steunstichting.
Dat kwalificeert de steunvereniging in principe niet. Als echter voor de juiste
besteding van de bijeengebrachte gelden dezelfde garanties worden gegeven
als voor de steunstichting, ben ik bereid dit welwillend te bezien. De voorwaarden
en de wijze waarop dat gebeurt, moeten dezelfde zijn als bij de steunstichting.
Anders kan het niet.De heer Stevens heeft nog een opmerking gemaakt over de BRK. In 1997 moet
er in het kader van het zogenaamde periodieke overleg over gesproken worden,
alsmede in het kader van de ontwikkeling van een nieuw Antilliaanse
fiscale raamwerk. Voorzover er nog complicaties kunnen optreden, zal daarover
bij de BRK gesproken worden. Te zijner tijd zal er gerapporteerd worden over
de uitkomsten van dat overleg.De heer Van den Berg heeft een aantal opmerkingen gemaakt over generieke
maatregelen en specifieke maatregelen in de fiscaliteit. Hij sprak in dat
verband over uitzonderingsgevallen en hij vroeg zich af of het niet zinvol
zou zijn om het effect van bijzondere maatregelen in kaart te brengen. Mevrouw
Ter Veld heeft een aantal opmerkingen gemaakt over de voor- en nadelen van
de inzet van subsidies versus de inzet van fiscale maatregelen. Om op dat
laatste terug te komen: in de periode waarin mevrouw Ter Veld en ik Kamerlid
waren, zijn verschillende evaluaties van de subsidie verschenen, ook van de
Rekenkamer. In die evaluaties kwamen nogal wat bezwaren tegen het subsidie-instrument
aan de orde. Die bezwaren kun je in een aantal opzichten natuurlijk ook aan
de orde stellen ten aanzien van fiscale maatregelen, maar ik heb al eerder
aangegeven dat bij de beleidsvoorbereiding een aantal criteria worden gehanteerd
bij de vraag of je moet komen tot de inzet van een subsidie of tot de inzet
van een fiscale maatregel. Daar zijn een aantal criteria voor: doelmatigheid,
doeltreffendheid, eenvoud van uitvoering en toepassing; ook de budgettaire
problematiek en Europese aspecten spelen daarbij een rol, evenals de inpasbaarheid
in het fiscale systeem en de controlemogelijkheden. Die afwegingen hebben
bij ons tot de conclusie geleid dat het niet via de fiscaliteit gebeurt, maar
die afwegingen ziet men niet. Er zijn natuurlijk verschillende vragen gesteld
en suggesties gedaan die erop waren gericht om iets te doen in de fiscaliteit.
Die suggesties worden dan wel afgewezen op basis van die toetsing, maar de
afwegingen komen als zodanig niet naar buiten. Een dergelijke toetsing vindt
natuurlijk ook plaats als het gaat om het al of niet inzetten van subsidie.
Wij moeten ons realiseren dat, zoals mevrouw Ter Veld heeft aangegeven, aan
subsidies natuurlijk een aantal nadelen kunnen kleven die zich bijvoorbeeld
minder pregnant voordoen bij de inzet van de fiscaliteit.Ik kom terug op de vraag van de heer Van den Berg. Met betrekking tot
de inzet van specifieke fiscale maatregelen hebben wij, zeker bij de maatregelen
in het kader van het midden- en kleinbedrijf, evaluaties toegezegd. Met andere
woorden: werkt de regeling, wat is het effect van de regeling en moet de regeling
op grond van die evaluatie al dan niet gehandhaafd blijven? Het kan best zijn
dat je tot de conclusie moet komen dat je zo'n maatregel moet intensiveren,
maar de conclusie kan ook zijn dat je er gewoon mee moet stoppen. Ik vind
het belangrijk dat je op dat punt bij de ontwikkeling en de verdediging van
het desbetreffende voorstel al aangeeft dat je bereid bent om die evaluatie
te doen en om daar ook consequenties en conclusies uit te trekken.Dan was er de vraag of het de voorkeur verdient om generieke maatregelen
of om specifieke maatregelen te treffen. Laat ik heel kort door de bocht formuleren:
in het algemeen zijn generieke maatregelen eenvoudiger. Laten wij daar realistisch
in zijn: een tariefsverlaging is generiek en is op zichzelf eenvoudiger dan
een specifieke maatregel. Ook de uitvoeringskosten liggen een stuk lager.
Aan de andere kant kan het, als je voor een bepaalde doelstelling beperkte
budgettaire middelen heb, zo zijn dat je, mede op grond van die budgettaire
overwegingen, kiest voor een uitzonderingsmaatregel of een specifieke maatregel
in de fiscaliteit. Daar ligt dan die afweging aan ten grondslag dat je slechts
beperkte financiële middelen hebt voor het realiseren van een bepaalde
doelstelling. Het hangt dus sterk van het concrete geval en de budgettaire
mogelijkheden af of je daarvoor kiest.Voorzitter! De heer De Boer en mevrouw Ter Veld hebben vragen gesteld
over de BTW. De heer De Boer vroeg of ik hem vergeten was. Nee, ik ben hem
helemaal niet vergeten, want ik denk dagelijks aan dat punt. Als gemeenten
personeel uitlenen en daarvoor een substantiële vergoeding vragen, vergelijkbaar
met bijvoorbeeld een commercieel uitzendbureau, dan kan het niet anders dan
dat de BTW-heffing in verband met de concurrentieverhouding aan de orde komt.
Wij zijn gewoon gebonden aan de huidige wetgeving en de richtlijnen. Wij kunnen
daar in feite niet zelfstandig over beslissen. Dan kun je ook spreken van
een rondpompen van geld, want feitelijk gesproken geldt ook voor een commercieel
uitzendbureau dat die BTW gewoon aan de orde komt. Het zou namelijk leiden
tot een vorm van concurrentievervalsing als je op dat vlak zou komen tot een
andere fiscale behandeling.Ik heb in ieder geval met collega Melkert afgesproken dat ik op het punt
van de Wet inschakeling werkzoekenden de lijn zal doortrekken die geldt voor
de huidige JWG- en de banenpoolregeling. Met andere woorden, ook daar hebben
wij aangegeven welke kant wij opgaan. Verder vraag ik de heer De Boer om even
te wachten tot ik met de definitieve rapportage kom. Dan ben ik gaarne bereid
om daarover met hem nader van gedachten te wisselen. Wij hebben dus niet stilgestaan.
Ik zit alleen wel met het probleem dat het niet altijd even duidelijk is waar
de knelpunten zich specifiek voordoen. Ik heb al gezegd dat je niet van een
knelpunt kunt spreken als er sprake is van een substantiële vergoeding,
want dan passen wij gewoon de wet toe. Ik kan er misschien wel begrip voor
opbrengen dat het sommige gemeenten niet bevalt, maar de wet is nu eenmaal
de wet.De heer De Boer (GroenLinks):Het is nog veel erger. Het zou gemeenten wel kunnen bevallen. Ik heb vorig
jaar ook geprobeerd om dat uit te leggen. Wat ik uit mijn ondernemersleven
van de BTW-systematiek heb begrepen, is dat je ook recht hebt op aftrek van
de voorheffing als je BTW-plichtig wordt. Dat wordt buitengemeen interessant.
Stel: ik leen twee medewerkers uit aan naburige gemeenten en wij sturen rekeningen
voor substantiële bedragen. Het gaat dan naar schatting om ƒ 120.000.
Als de staatssecretaris van mening is dat wij daarover BTW in rekening moeten
brengen, dan denk ik: kassa! Want dat betekent dat ik daarmee BTW-plichtig
ben. Ik ga dus een nummer aanvragen, wat ik nu niet heb en ik ga vervolgens
allerlei voorheffingen aftrekken. Mijn vraag is of dat de bedoeling is en
of dat niet een vorm van rondpompen van geld wordt. Deze vraag heb ik een
jaar geleden ook al gesteld.Staatssecretaris Vermeend:Het antwoord krijgt u in het eerste kwartaal van 1997.
Dan hebben wij het in kaart gebracht en dan ben ik daarmee rond. Dan kan ik
de vraag of u een nummer moet aanvragen definitief beantwoorden.De heer De Boer (GroenLinks):Ik vind het prima om hier nu mee op te houden, want ik begrijp dat u dat
ook eigenlijk wilt. Maar u doet nu wel een beetje een principe-uitspraak.Staatssecretaris Vermeend:Ik had het over de hoofdregel. Ik heb ook gezegd dat ik vooruitloop op
wat er straks gepubliceerd wordt en ik vraag u even te wachten tot het gepubliceerd
is.De heer De Boer (GroenLinks):U realiseert zich dus wat het probleem is.Staatssecretaris Vermeend:Ja, zeer zeker, en dat geldt ook voor het voordeel dat u schetst.Voorzitter! De heer Schuyer heeft gewezen op het staatje over het toptarief.
Hij kwam door het staatje tot de conclusie dat het feitelijke toptarief betaald
wordt door 20% van de belastingplichtigen die het ondernemerschap heeft. Hij
vroeg zich af of je uit het staatje de conclusie kon trekken dat niet-ondernemers
niet in staat zijn om dezelfde aftrekposten te genereren als ondernemend Nederland.
Ik denk niet dat je die vergelijking op die wijze mag maken. Van alle belastingplichtigen
bestaat zo'n 5% uit ondernemers. De conclusie kun je dus niet op die manier
trekken. Daar komt nog bij dat je een ondernemer als het gaat om aftrekposten
niet gelijk kunt stellen met een particulier. Het winstbegrip is wezenlijk
anders dan de fiscale vaststelling van het arbeidsinkomen bij een particuliere
belastingplichtige.De heer Rensema heeft opmerkingen gemaakt over de mogelijke problematiek
rond het fictieve salaris. Hij vroeg zich af of dit in de praktijk niet tot
grote problemen zal leiden. Kan niet een norm worden gehanteerd, bijvoorbeeld
het salaris van de hoogstbetaalde andere werknemer vermeerderd met bijvoorbeeld
25%? Op het eerste gezicht klinkt dat aantrekkelijk. Een dergelijke beleidsregel
zal onmiddellijk leiden tot protesten en procedures. Gelet op de wettekst
en de memorie van toelichting moet bezien worden of er sprake is van een gebruikelijk
loon in een soortgelijke dienstbetrekking waarbij een aanmerkelijk belang
geen rol speelt. Dat is wat anders dan een dergelijke beleidsregel. Ik verwacht
overigens dat over het algemeen, een zekere aanloopperiode in aanmerking nemende,
deze wettelijke bepaling niet tot al te veel problemen zal leiden. Bovendien
heb ik aan de overkant toegezegd, dat ik voornemens ben dat in ieder geval
centraal te begeleiden. Ik denk dan aan de uniformiteit. Het moet niet zo
zijn, dat de belastingdienst in Maastricht anders oordeelt dan die Groningen.
Coördinatie is belangrijk voor het realiseren van uniform beleid. Ik
kan hier niet de garantie geven, dat er zich geen aanloopproblemen zullen
voordoen. Uiteindelijk zal de maatregel de beoogde werking hebben.De heer Rensema (VVD):Ik heb het verhaal over het salaris van de eerste medewerker plus 25%
gehoord van iemand die zei dat hierover al contact was geweest met de inspecteur.Staatssecretaris Vermeend:Dat is mij niet bekend.De heer Rensema (VVD):Ik heb die 25% niet zelf verzonnen. Ik hoorde dat dit rondzingt. Hoe gaat
het met een beroepsbeoefenaar die zijn zaak heeft in een BV? Er is sprake
van een stabiele winst van ongeveer zes ton per jaar. Het salaris is er nog
niet vanaf. Nu moet een salaris aan die beroepsbeoefenaar worden toegerekend.
Op zichzelf vind ik dat niet onredelijk. Ik ben het met de staatssecretaris
eens dat het niet goed is als die man kan zeggen: mijn salaris is nul van
jaar op jaar. Mijn vraag is: denkt de staatssecretaris aan een ton of aan
drie ton?Staatssecretaris Vermeend:Of aan zes ton. Ik loop het risico dat ik op de stoel ga zitten van de
uitvoering. De wetstekst is wat dit betreft redelijk. Ik vind dat die vergelijking
per concreet geval moet worden gemaakt.Voorzitter! Ik wil ook iets zeggen over de creatieve regio waarover de
heer Rensema het had. Ik ken die 25%-formule niet en ik zou die moeten kennen.
Ik zal informeren naar die creatieve oplossing, maar in elk geval is het niet
mogelijk dat de ene regio een ander beleid hanteert dan de andere. Er is maar
één beleid. Dat wordt door ons gemaakt en geldt landelijk.Voorzitter! De heer Stevens heeft een opmerking gemaakt over de pakketbenadering
als het gaat om de fiscale stimulansen. Hij heeft gezegd: het wetsvoorstel
versterking fiscale infrastructuur en met name de regeling voor financieringsactiviteiten
zouden eigenlijk gepresenteerd moeten worden in de context van de totale fiscaliteit.
Ik ben het met die benadering eens. In het kader van het beleid, gericht op
het aantrekken van buitenlandse investeerders, wat tot het takenpakket van
collega Wijers hoort, zal ik die benadering aan de orde stellen. Je kan niet
uitsluitend het oog hebben op één maatregel. Het gaat om het
totale pakket van maatregelen, waarbij je de aantrekkelijke kanten van Nederland
als vestigingsland benadrukt. Dit is een van de elementen die een rol kunnen
spelen als het gaat om het vestigen van bijvoorbeeld hoofdkantoren of holdings.De heer Stevens (CDA):Dat was inderdaad waar ik het oog op had. Ik stel het zeer op prijs dat
de staatssecretaris dit met minister Wijers wil bespreken. Het lijkt mij echter
dat hier een mogelijkheid ligt voor Financiën om het initiatief te nemen
en om het pakket dat wij al hebben, misschien aangevuld op onderdelen, gereed
te maken voor discussie, met minister Wijers te bespreken en het dan als zodanig
naar buiten te presenteren. Dat was de teneur van mijn opmerking.Staatssecretaris Vermeend:De laatste jaren werken wij op het gebied van het presenteren van de aantrekkelijke
kanten van Nederland, ook op fiscaal terrein, heel nauw samen met Economische
Zaken. Dat is wel eens anders geweest, maar het beleid is daar nu heel sterk
op gericht.Dit brengt mij op de vraag van de heer Schuyer over het concurrentievermogen
van ons land en de actualisering ervan in het licht van nationale ontwikkelingen,
bijvoorbeeld op fiscaal terrein en in het licht van internationale ontwikkelingen
op een aantal terreinen. Het kabinet is voornemens om de toets op het concurrentievermogen
met inbegrip van de fiscaliteit te actualiseren. Naar verwachting
zal die actualisatie in het najaar van 1997 plaatsvinden en worden gepubliceerd.De heer Schuyer heeft een opmerking gemaakt over de vermogensbelasting
en de heer De Haze Winkelman heeft een opmerking gemaakt over de vermogenswinstbelasting.
Ik ben daar al op ingegaan in het kader van de verkenningen voor de eenentwintigste
eeuw.De heer De Haze Winkelman heeft gepleit voor een vermindering van de overdrachtsbelasting.
Wij zijn bezig met een analyse op dat punt. Ik wil erbij zeggen dat mij opgevallen
is, ook aan de overzijde, dat niemand mij een voorstel heeft gedaan om een
nieuwe belasting te introduceren. Ik krijg alleen maar voorstellen om belastingen
af te schaffen. Dit feit maakt de verkenningen ten behoeve van de 21ste eeuw
ook zo boeiend. Ik krijg alleen maar voorstellen en suggesties om zaken af
te schaffen of te verminderen. Ik zal overigens het Duitse pakket eens opvragen,
maar ik meen dat daar nu juist is voorgesteld om de overdrachtsbelasting of
een soortgelijke belasting te verhogen om vervolgens de opbrengst mede te
gebruiken om de tarieven te verlagen. Een van de elementen die bij de verkenning
van het belastingstelsel voor de 21ste eeuw een rol spelen, is dat wordt gezocht
naar grondslagen die een zekere stabiliteit kennen en die niet kunnen "weglopen".
Een van de aantrekkelijke aspecten van de overdrachtsbelasting is dat die
over het algemeen niet echt "wegloopt".De heer De Haze Winkelman (VVD):Toch moeten wij in de gaten houden dat de mogelijkheid bestaat dat, als
je bepaalde belastingen verlaagt, de opbrengsten hoger kunnen uitpakken als
gevolg van de inverdieneffecten. Ik weet wel dat Financiën er altijd
nogal conservatief in is om dergelijke effecten te ramen. Men begint met het
te ontkennen en vervolgens komt men schoorvoetend wat verder, maar dit is
toch een heel belangrijke dekkingsgrondslag, mede gelet op de effecten die
in economische zin worden bereikt. Daar kan men als het ware de tariefsverlaging
mee betalen.Staatssecretaris Vermeend:Ik probeer dit wel eens bij mijn minister maar hij is op dit punt niet
echt toegankelijk. Hij is daar buitengewoon streng in, wijs geworden als gevolg
van in het verleden opgedane ervaringen. Ik kan mij herinneren dat zowel in
dit huis als aan de overzijde nogal eens is gewaarschuwd tegen het "je rijk
rekenen" bij dergelijke ontwikkelingen. Ik zie de hand van de heer Wöltgens
omhoog gaan; ik weet niet of hij dat ook altijd zei... In elk geval is het
meenemen van inverdieneffecten niet populair. Je moet hiermee buitengewoon
voorzichtig omgaan. In een aantal gevallen kun je hiervoor je ogen niet sluiten
maar de hoofdregel moet toch zijn dat je voorzichtig moet omgaan met de verwachting
dat, wanneer een belasting wordt verlaagd, de opbrengst niettemin toeneemt.
Dat heeft men in Amerika ook op een bepaald moment gedacht.De heer De Boer (GroenLinks):Bovendien vraag ik mij af wat het inverdieneffect van het verlagen van
de overdrachtsbelasting kan zijn. Dat zie ik niet zo. Hiermee kan de mobiliteit
worden verminderd en dat is een goede zaak, maar ook dat kost het ministerie
van Financiën geld. Ik zou er niet tegen zijn, maar het inverdieneffect
zie ik eerlijk gezegd niet.De heer De Haze Winkelman (VVD):Door een grotere mobiliteit op de woningmarkt ontstaan er enorme economische
prestaties in de zin van verhuizingen, opbrengsten van overdrachtsbelasting,
zij het minder per transactie, BTW, inkomsten voor woninginrichters en weet
ik het allemaal. Dat heeft een enorme uitstraling.Staatssecretaris Vermeend:Voorzitter! Deze zaak zal worden geanalyseerd.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De re- en dupliek zullen morgenochtend plaatsvinden, direct nadat de regering
in eerste termijn aan het woord is geweest in het kader van de behandeling
van wetsvoorstel 22160 (Regels met betrekking tot de organisatie van de distributie
van elektriciteit, gas en warmte) (Wet energiedistributie). We beginnen morgen
om 9.30 uur. Naar verwachting zullen de algemene financiële beschouwingen
morgenochtend rond 10.30 uur kunnen worden voortgezet. Ik verzoek de leden
van de Kamer en de bewindslieden alert te blijven aangezien het mogelijk is
dat zich een versnelling voordoet. Mogelijk kunnen de algemene financiële
beschouwingen al om 10.15 uur worden voortgezet.(De schriftelijke antwoorden van de minister en de staatssecretaris van
Financiën zijn als noot opgenomen aan het eind van deze editie.)1Sluiting 22.10 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-366-386.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl