Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen:  - Wet inkomstenbelasting 2001 (Belastingherziening 2001) (26727);  - Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 (26728)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 1245-1265

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

26-05-2000

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 27, pagina 1245-1265

09-05-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26727Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 26728Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Noot met schriftelijke antwoorden van de staatssecretaris en de minister van Financiën op vragen, gesteld in de eerste termijn van de behandeling van de Belastingherziening 2001 (26727, 26728)Pagina 1290-1302
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Wet inkomstenbelasting 2001 (Belastingherziening 2001) (26727); - Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 (26728)Pagina 1268-1289
Presentie en opening (dinsdag 9 mei 2000)Pagina 1245-1245
Voortzetting van de gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Wet inkomstenbelasting 2001 (Belastingherziening 2001) (26727); - Invoeringswet Wet inkomstenbelasting 2001 (26728)Pagina 1245-1265
Behandeling wetsvoorstel Goedkeuring van de op 10 maart 1995 te Brussel tot stand gekomen Overeenkomst opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie aangaande de verkorte procedure tot uitlevering tussen Lid-Staten van de Europese Unie en de op 27 september 1996 te Dublin tot stand gekomen Overeenkomst opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie betreffende uitlevering tussen Lid-Staten van de Europese Unie, alsmede wijziging Uitleveringswet en Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen (26697)Pagina 1265-1268

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 102 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de gezamenlijke behandeling van
de wetsvoorstellen: Wet inkomstenbelasting 2001 (Belastingherziening
2001) (26727);Invoeringswet Wet inkomstenbelasting
2001 (26728).(Zie vergadering van 8 mei 2000.)De voorzitter:Door mij zijn schriftelijke antwoorden ontvangen van de bewindslieden
van Financiën op vragen, gesteld in eerste termijn.Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een bijvoegsel bij de Handelingen
van deze vergadering.(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze editie.)1De beraadslaging wordt hervat.Minister Zalm:Mijnheer de voorzitter! De staatssecretaris en ik zijn er zeer verheugd
over dat wij vandaag in de Eerste Kamer de wetsvoorstellen mogen verdedigen.
Voor de staatssecretaris is het de eerste keer dat hij mee mag verdedigen.
Dat dit meteen in uw Kamer mag gebeuren, is natuurlijk een hele eer voor hem.Er zijn veel vragen schriftelijk beantwoord. Deze antwoorden zijn op weg
hiernaartoe. Ik moet excuus maken voor het feit dat zij er nog niet liggen.
Dat ambtenaren de hele nacht doorwerken, dat je je ministeriële verantwoordelijkheid
inhoudelijk wilt waarmaken en dat de schriftelijke antwoorden op tijd komen,
is echter een wat lastige combinatie. De antwoorden komen er dus aan en daarin
wordt op veel feitelijke vragen een reactie gegeven.Ik mag als eerste het woord voeren. Dit is het voorrecht als je minister
bent: dan kun je de leuke dingen eruit halen en de vervelende dingen aan de
staatssecretaris overlaten. Maar ja, dan had hij ook maar meer zijn best moeten
doen. Voor hem is het een vuurdoop. Wat dit betreft heeft hij mijn morele
steun.Ik wil op deze plaats ook dankzeggen aan de voormalige staatssecretaris
van Financiën, die bij de totstandkoming van deze wetsvoorstellen een
zeer belangrijke rol heeft gespeeld: Willem Vermeend, die nu op Sociale Zaken
en Werkgelegenheid het landsbelang weer behartigt. Wij verdedigen ze nu, maar
hij is zeer belangrijk geweest bij de totstandkoming van deze wetsvoorstellen.Als ik de beschouwingen van gisteren op mij laat inwerken, is mijn algemene
indruk dat er in dit huis vrij brede steun voor de voorstellen aanwezig is.
Niet op ieder onderwerp steunt iedereen alles, maar er is ook geen enkele
fractie die op alle onderwerpen alles afwijst. Dat is al heel wat.Misschien is het goed dat ik eerst inga op het onderwerp dat de veegwet
wordt genoemd, waarover vele van de leden hebben gesproken. Aan het feit dat
het in de wandelgangen de veegwet is gaan heten, hebben wij ons zelf schuldig
gemaakt. Het is een wat ongelukkige aanduiding, omdat deze suggereert dat
wij met die wet nog alles kunnen doen wat wij maar willen. De benaming zal
anders worden: het zal een wet technische aanpassingen zijn. Hiermee probeer
ik ook te markeren dat de gedachte die in de pers is geuit, namelijk dat met
deze wet de Eerste Kamer een recht van amendement dan wel een terugzendrecht
heeft verworven, een misverstand moet zijn. Wij zijn erg voor staatsrechtelijke
vernieuwing, maar niet naar aanleiding van deze wetsvoorstellen. Wij moeten
zorgvuldig opereren. Aan de ene kant is er enige ruimte om aanpassingen aan
te brengen, via die wet technische aanpassingen. Die moeten
dan ook in hoofdzaak technisch van aard zijn: ongerechtigheden, onvolmaaktheden,
onvolledigheden. Wat veel lastiger is, is de situatie dat de Eerste Kamer
een politiek standpunt inneemt contrair aan het politieke standpunt dat in
de Tweede Kamer is gekozen. Het is voor ons natuurlijk niet doenlijk om in
zo'n contraire positie van deze Kamer te bewilligen. Hiermee zou de Eerste
Kamer zich te zeer de facto het recht van amendement toe-eigenen. Dit kunnen
wij niet accepteren, maar ook de Tweede Kamer zal dit niet kunnen accepteren.
Die wet technische aanpassingen zal toch ook daarlangs moeten. Dit zal overigens
vooral blijken uit de antwoorden van de staatssecretaris, die meer in de diepte
gaan. Ik blijf vooral vrijblijvend aan de oppervlakte.Ik maak een kleine tour d'horizon langs de verschillende sprekers. Ik
ben er verheugd over dat de heer Stevens vrij positieve opmerkingen heeft
gemaakt over deze wetsvoorstellen. Van de grootste oppositiepartij is dit
mooi meegenomen voor de regering. Ik ben content met de opstelling die de
fractie van het CDA in de Tweede Kamer uiteindelijk heeft gekozen. Ook de
inbreng van de heer Stevens heb ik als zeer constructief ervaren. Ik heb begrepen
dat zijn uitdrukking "paardenmiddel" voor de vermogensrendementsheffing niet
negatief moet worden opgevat omdat hij gek is op paarden en paardenmiddelen.Ook de heer Rensema heeft waarderend gesproken over de algemene lijnen
van de wetsontwerpen. Hij had hier en daar nog wel een noot te kraken, waarmee
wellicht enige spanning ontstaat op het punt van dat recht van amendement.
Dit zal uit de uiteenzetting van de staatssecretaris wel nader blijken.Bij de fractie van de PvdA was het enthousiasme mager, als ik het zo mag
zeggen. De woordvoerder in de Tweede Kamer was naar mijn ervaring veel enthousiaster,
maar misschien voert onze verdediging het enthousiasme van de fractie van
de Partij van de Arbeid en van mevrouw Ter Veld nog wat op. Steun is echter
steun, en ook al is die niet erg enthousiast, dan zijn wij nog altijd zeer
erkentelijk.De heer Platvoet heeft positieve opmerkingen gemaakt over enkele elementen
die hij als positief waardeert, zoals het boxensysteem, de sanering van de
aftrekposten en de vervanging van de belastingvrije som door een heffingskorting.
Uiteindelijk heeft de fractie van GroenLinks in de Tweede Kamer ervoor gekozen,
tegen de wetsvoorstellen te stemmen, hiermee feitelijk kiezend voor continuering
van het huidige stelsel, hetgeen ik een verkeerde afweging vind en vond. Ik
ben er benieuwd naar hoe de afweging hier uitvalt.De heer Schuyer is uitvoerig ingegaan op het gedachtegoed van D66 gedurende
een aantal jaren, hier verwoord en ook in de Tweede Kamer. Hij heeft Alva
aangehaald als mijn inspirator. Hiermee brengt hij mij wel wat in problemen,
want ik heb net zaterdag de SGP-jongeren toegesproken en gewezen op de belangrijke
calvinistische grondslagen van deze belastingwijziging, zoals "de arbeider
is zijn loon waard" en het rentmeesterschap. Niettemin is het aardig dat ook
in het betoog van de heer De Vries de Alvaiaanse beginselen worden onderschreven.
Dat een belasting niet kan worden ontweken, was althans in de woorden van
de heer Schuyer een belangrijk uitgangspunt van Alva, en dit werd ook als
een belangrijk uitgangspunt gezien in de beschouwing van de heer De Vries.
Als ik dit combineer, kom ik tot de pikante conclusie dat de heer De Vries
en Alva dezelfde mening zijn toegedaan over de belastingheffing.Het niet kunnen ontwijken of ontgaan van belastingen lijkt mij overigens
niet alleen een belangrijk punt van doelmatigheid, zoals de heer De Vries
benadrukte, maar ook een belangrijk punt van rechtvaardigheid. Er is een zelfstandig
rechtvaardigheidselement in de beoordeling van belastingen. Je hebt niets
aan theoretisch zeer rechtvaardige belastingen die in de praktijk niet werkbaar
blijken. Dit is een beetje gebeurd met de koningin van de belastingen, de
inkomstenbelasting. Deze zat theoretisch heel fraai in elkaar, maar hiervan
is de facto niet veel overgebleven door allerlei mogelijkheden om de belasting
uiteindelijk te ontgaan.De heer De Vries kon in belangrijke opzichten steun geven aan het wetsontwerp.
Het opwerpen van een dam tegen de uitholling van de belastinggrondslag spreekt
ons zeer aan, ook wegens het draagkrachtbeginsel. Waarover wij verdeeld blijven,
is de individualisering en de emancipatie. Dit begint al bij de vraag wat
neutraal is. De heer De Vries vindt als vanzelfsprekend dat belastingheffing
per gezin neutraal is, terwijl ik als liberaal vanzelfsprekend zeg dat belastingheffing
per individu neutraal is. Zelfs op dit punt kom je dus al in een ideologisch
conflict. Je moet het allemaal niet te zwaar opvatten, maar zelfs de definitie
van neutraliteit is dus al politiek bepaald. Daar is verder niets mis mee,
maar ik denk dat wij elkaar op dit punt nog vele jaren kunnen toespreken zonder
dat wij het met elkaar eens worden, wat overigens niet erg is. Als je bekijkt
hoe de stelselherziening uitpakt voor de gezinsinkomens bij kostwinners, die
alleen de kost verdienen, kun je een pragmatische invalshoek kiezen en dan
zie je dat er de facto geen drama's gebeuren bij de inkomensontwikkeling.
Er zitten plussen in en mede dankzij de inbreng van de Tweede Kamer is het
kindelement wat versterkt in het belastingstelsel. Zelfs voor een gezinsliefhebber
qua opvattingen over het belastingstelsel is het dus nog niet allemaal kommer
en kwel.De heer Ruers heeft natuurlijk niet veel goede woorden overgehad voor
de belastingherziening, zij het dat wij elkaar op één punt wel
vinden, namelijk dat het belangrijk is dat werken loont, ook aan de onderkant
van het loongebouw. Over de armoedeval denken de SP en de regering in hoofdlijnen
hetzelfde, zij het dat de uitwerking ervan bij ons anders is dan de SP voorstaat.
Wij kiezen voor een arbeidskorting die niet wordt verlaagd naarmate het loon
stijgt, terwijl de SP een grotere arbeidskorting wenst die wel wordt verlaagd
naarmate het loon stijgt. Wij vinden de bezwaren hiertegen op grond van de
marginale tarieven te groot.Ik kom bij een paar thematische blokjes. Ik zal nog wat zeggen over de
macro-economische aspecten, over Europa, over vergroening en de verhouding
tussen directe en indirecte belastingen, over Jaws 2, over de inkomstenpolitiek
en tot slot over de uitgangspunten van de vermogensrendementsheffing. Het
laatste is mijn favoriete onderwerp; het lekkerste bewaar ik altijd voor het
eind.De heer Platvoet heeft gememoreerd dat het behoedzame scenario erg mager
was en dat er in de vorige kabinetsperiode een lastenverlichting
van 17 mld. is doorgevoerd. Het is wel pikant dat hij tegelijkertijd vaststelde
dat datgene wat wij hadden, eigenlijk nog niet zo slecht was, gelet op de
goede werkgelegenheidsontwikkeling. Dit zou iets te maken kunnen hebben met
de door hem verworpen omvangrijke lastenverlichting in de vorige kabinetsperiode.
Niettemin menen wij en waarschijnlijk ook de fractie van GroenLinks dat er
een noodzaak is om het een en ander te wijzigen in het systeem van belastingheffing
dat wij tot nu toe kennen, om de robuustheid te verbeteren en om de werking
van de arbeidsmarkt verder te bevorderen. Het feit dat wij in de afgelopen
jaren een goede werkgelegenheidsgroei hebben gehad, leidt niet automatisch
tot de conclusie dat er aan het belastingstelsel niets te verbeteren is.De heer Platvoet en de heer De Vries hebben de vraag naar voren gebracht
of de lastenverlichting die met de stelselherziening gepaard gaat, kan leiden
tot oververhitting van de economie. Iedereen schijnt te weten dat 2001 weer
een oververhit jaar wordt, maar dit moeten wij nog maar afwachten. Meestal
gaat het niet door als men zoiets verwacht. Verder moet het invoeringstijdstip
van dit soort belangrijke structurele wijzigingen niet afhankelijk worden
gemaakt van tamelijk onzekere prognoses over de stand van de conjunctuur.
Ten slotte wijs ik erop dat de lastenverlichting bij deze belastingwijziging
niet alleen wordt gebruikt voor het verhogen van bestedingen. Integendeel,
een belangrijk element van de belastingherziening is de impuls om werken voor
laagbetaalden aantrekkelijker te maken, door middel van de arbeidskorting.
Hierin gaat een groot bedrag om, dat een grote impuls geeft aan de bevordering
van het effectieve arbeidsaanbod. In die zin is de belastingherziening meer
gericht op het bevorderen van het aanbod van arbeid en minder op het bevorderen
van de vraag naar arbeid, en kan zij bijdragen aan ontspanning van de arbeidsmarkt.
Samengevat zou ik kunnen zeggen dat de ene lastenverlichting de andere niet
is. Je moet alleen naar het bestedingseffect kijken, maar ook naar de uitwerking
die de belastingverlaging heeft op het aanbod van arbeid. Daar is de lastenverlichtingsoperatie
deze keer zeer sterk gespitst. In de vorige kabinetsperiode hebben wij nogal
wat gedaan aan de bevordering van de vraag naar (laaggeschoolde) arbeid. De
SPAK, de SP-afdrachtskorting, was hierin een belangrijk element. Het is duidelijk
dat wij het accent nu hebben verlegd naar het bevorderen van het arbeidsaanbod
door werken financieel aantrekkelijker te maken aan de onderkant van de arbeidsmarkt.De heer De Vries vroeg waarom de WW-premie plotseling een rol gaat spelen
en of deze niet op eigen merites moeten worden beoordeeld. Zou de WW-premie
niet sowieso omlaag moeten? Hij heeft hiermee ten principale wel een punt.
De heer Bolkestein was het vroeger in ieder geval altijd zeer hiermee eens;
dan heeft hij dus zeker een goed punt. Toch zijn in het recente regeerakkoord
veel meer dan in het verleden belastingen en premies samengenomen. Wij spreken
van inkomstenmeevallers en de formules hiervoor zijn niet gesplitst in belastingen
en premies. Een heel praktisch punt is dat wij in de afgelopen jaren enorme
tekorten in de fondsen hebben gekend. Wij hebben de premies dan ook boven
lastendekkend niveau moeten vaststellen om een inhaal te plegen. Inmiddels
is de inhaal voltooid en zijn de premies dus eigenlijk weer te hoog. Als je
deze in één keer lastendekkend maakt, zijn er twee mogelijkheden.
De eerste is dat je een enorme bestedingsimpuls van een miljard of zeven extra
krijgt aan lastenverlichting door middel van premieverlaging. Dit wordt, lijkt
mij gelet op het betoog van de heer De Vries, ook door hem niet wenselijk
geacht. In ieder geval lijkt het mij wat overdreven. De tweede mogelijkheid
is om de premies te verlagen en de belastingen te verhogen. Dan is het weer
neutraal, zijn de premies lastendekkend en verklein je het tekort op de rijksbegroting
zonder de fondsposities aan te tasten. Deze techniek is op zichzelf denkbaar,
maar zou wel enorme inkomenspolitieke gevolgen hebben. Als wij de WW-premie
verlagen, die tegenwoordig een franchise kent, zouden minimumloners er niets
van merken, maar modaal en twee keer modaal zeer veel. Een belastingverhoging
zal echter ook effect hebben voor andere groepen dan alleen degenen die profiteren
van de verlaging van de WW-premie.Wij bekijken dit onderwerp wel, want wij kunnen het zo niet blijven doen.
Degenen die er kritisch over zijn, kan ik ten principale op iets langere termijn
dan ook wel gelijk geven. Het moet echter op een inkomenspolitiek aanvaardbare
manier worden ingepast. Wij bekijken het bij de voorbereiding van de begroting
voor 2001. Voorzover wij het daarvoor niet rond krijgen op een inkomenspolitiek
aanvaardbare manier, zullen wij het bij de begroting voor 2002 opnieuw moeten
bezien. Samenvattend: de heer De Vries heeft gelijk, maar krijgt het nu even
niet van de regering. Als hij beseft wat de consequenties van het nu gelijk
krijgen zouden zijn, denk ik dat hij het gelijk nu ook niet meer wil hebben.Mevrouw Ter Veld bevroeg mij over mijn opvattingen over Europa. Deze zijn
genuanceerd. Ik ben een vurig aanhanger van het beginsel van soevereiniteit
in eigen kring, helaas in regeringsstukken altijd verwoord als subsidiariteit.
Het vertrekpunt is dat ieder land zijn eigen beleid moet kunnen vormgeven
zoals het hemzelf goeddunkt. Een zekere beleidsconcurrentie, ook op belastinggebied,
kan echt geen kwaad. Als wij collectief dezelfde fout maken, zijn de gevolgen
altijd ernstiger dan wanneer iedereen op zijn eigen wijze probeert zijn heil
te vinden. Hiertegenover staat dat de beleidsconcurrentie wel gezond moet
blijven en dat ongezonde vormen van beleidsconcurrentie moeten worden tegengegaan.
Dit is met name het geval bij ernstige erosie van mobiele grondslagen, waarbij
belastinglekken ontstaan, die weinig te maken hebben met gezonde beleidsconcurrentie.Een ander punt waarop coördinatie nodig is, is de fiscale bestrijding
van grensoverschrijdende problemen. Milieuheffingen zijn een evident voorbeeld
hiervan. Het is echt noodzakelijk om deze in Europees verband en soms op een
nog hoger niveau te coördineren. Dit geldt ook voor de spaartegoeden:
wij moeten in Europees verband echt proberen te vermijden dat een burger die
de grens overgaat, zich helemaal onttrekt aan het zicht van de nationale fiscus
en dan tax free kan beleggen en sparen.Verder is afstemming nuttig voor consistentie tussen verschillende stelsels.
Bij de vennootschapsbelasting is het bijvoorbeeld niet alleen
noodzakelijk dat wij dubbele heffing voorkomen, maar ook dat wij het ontbreken
van heffing voorkomen. Dit zijn zaken die een zekere afstemming van grondslagen
vereisen.Mijn conclusie is dat wij binnen ons inkomstenbelastingsysteem eigen keuzen
moeten kunnen blijven maken. Over de aftrek van de hypotheekrente kun je een
heel debat voeren, maar wat er in Portugal, in Engeland of in Duitsland gebeurt,
determineert niet automatisch de keuze die wij in Nederland maken. Je betaalt
wel een zekere prijs voor deze faciliteit: je moet hogere tarieven handhaven
dan anders mogelijk zouden zijn. Het is echter wel degelijk een mogelijke
nationale keus. Hetzelfde geldt voor de vermogensrendementsheffing: ook hierbij
zit het buitenland ons echt niet in de weg en determineert het niet onze keus.
Ik vind de vermogensrendementsheffing op zichzelf een zeer goede keus, ook
in vergelijking met vermogenswinstbelastingsystemen elders, maar hierop kom
ik nog uitvoerig terug.De heer Platvoet vroeg hoe het met de BTW gegaan is in de Ecofin. De staatssecretaris
en ik moesten daar allebei vertrekken, want wij hebben prioriteit gegeven
aan de Eerste Kamer. Ik heb het BTW-onderwerpje dus niet meer kunnen bijwonen,
maar dat ging puur over de uitvoeringskant, waarvoor commissaris Bolkestein
gekomen is met zinnige en praktische voorstellen. Het ging dus niet over de
BTW op vliegtickets en dat soort politiek meer inspirerende zaken.Een belangrijk onderdeel van de stelselherziening is de verhoging van
de milieubelastingen. Hiermee wordt milieuonvriendelijk handelen afgeremd
en milieuvriendelijk handelen zelfs op een enkel onderdeel beloond. Met de
vergroening die wij in deze kabinetsperiode stapsgewijs hebben opgebouwd doordat
wij er vanaf het eerste jaar mee begonnen zijn, is een opbrengst van 5,5 mld.
gemoeid. Zo'n 3,7 mld. wordt gebruikt voor verlaging van de loon- en inkomstenbelasting,
1,3 mld. gaat terug naar de bedrijven, via de terugsluis bedrijven, en 500
mln. is bestemd voor positieve prikkels. Deze verhoging van de belastingdruk
op milieubelastende activiteiten past heel goed in de economenredenering om
het milieubeslag beter in de prijs van goederen en diensten tot uitdrukking
te brengen. Zij stimuleert verder het gedrag van burgers en bedrijven in een
milieuvriendelijke zin. Het is ook een heel fijne belasting vanuit een oogpunt
van inning en robuustheid, het Alvabeginsel om het zo maar te noemen. In plaats
van 10 miljoen individuen achternazitten om belasting te innen, kunnen wij
met 86 inningspunten de opbrengsten binnenhalen. Dit is prettig en maakt het
moeilijk om de belasting te ontgaan, waarmee een bijdrage wordt geleverd aan
rechtvaardige belastingheffing. Met de vergroening moeten wij natuurlijk ook
een bijdrage leveren aan de taakstelling op het gebied van broeikasgas die
wij op ons nemen in het kader van de Kyotoafspraken. Het dient dus vele doelen.
Het komt ook tegemoet aan de wens die in liberale kring al jarenlang leeft,
namelijk verschuiving van directe naar indirecte belastingen. Als ik voor
een zaal met liberalen sta, doe ik de verkooptruc dus via deze kant.Deze vergroeningsoperatie zal niet de laatste zijn; wij zullen proberen
ermee verder te gaan. Ik erken wel dat het steeds lastiger wordt. Wij zijn
bezig met een nader onderzoek, waarbij vrijwel alle onderwerpen aan de orde
komen die vanuit de fractie van GroenLinks naar voren zijn gebracht: de mogelijke
verbreding van de energiebelasting naar grootverbruik, de BTW op vliegtickets
en andere mogelijkheden om vliegverkeer zwaarder te belasten. Ik moet er wel
bij zeggen dat de mogelijkheden om praktisch iets aan deze zaken te doen,
sterk ingeperkt worden door de internationale dimensie. Wij proberen voortgang
te boeken in Europa, maar dit gaat bepaald niet gemakkelijk. Bij de energieheffingen
is er, doordat wij met unanimiteit over dit soort kwesties moeten beslissen,
tot nu toe geen voortgang geboekt. Samen met Duitsland bekijken wij nu de
mogelijkheid van een initiatief om met een groep gelijkgestemde landen binnen
de Unie verdere stappen vooruit te zetten. Dit is niet de ideale oplossing,
maar is beter dan alleen verder gaan, want als ieder progressief land het
in zijn eentje zou moeten doen, komt iedereen dezelfde problemen tegen.Mevrouw Ter Veld wees op de bezwaarlijke aspecten van de BTW-verhoging
voor de inkomensverhoudingen. Ik wijs erop dat deze verdisconteerd zijn in
de totale inkomensplaatjes. Als je deze verhoging geïsoleerd beschouwd,
heeft mevrouw Ter Veld een punt, maar dit bezwaar wordt ruimschoots gecorrigeerd
door andersoortige elementen in de belastingherziening, die voor de lagere
inkomens en de middeninkomens juist positieve effecten hebben.De grenseffecten vond mevrouw Ter Veld net acceptabel; zo heb ik dat geproefd.
Het BTW-tarief in Duitsland is nu 16% en dat in België is 21%. Ervaringen
uit een wat langer verleden maken duidelijk dat een verschil van 3% nog net
kan. Omdat er ook in Duitsland een zekere neiging bestaat tot belastinghervorming
en tot verschuiving van directe naar indirecte belastingen, heb ik de stille
hoop dat wij ook daar een keer een BTW-verhoging als onderdeel van de belastingpolitiek
zullen zien.De heer Stevens heeft de robuustheid van het systeem gerelativeerd door
opmerkingen van mij te citeren over internet tijdens een rede voor Nijenrode.
Ik was toen in een wat sombere bui. Naderhand ben ik bestraffend toegesproken
door mijn ambtenaren en door de staatssecretaris. Wij zullen wel degelijk
proberen om BTW te heffen op internetdiensten. In hoeverre dit praktisch mogelijk
is, zal moeten blijken. Misschien dat mede dankzij de creativiteit van de
nieuwe staatssecretaris en ons fantastische ambtelijk apparaat een werkbare
heffing ontwikkeld kan worden. Hiervoor is echter goede internationale afstemming
vereist, omdat de internethandel erg "vluchtig" is.De heren Stevens en Platvoet vroegen zich af of het wel consistent is
om op het moment dat dit voorstel op tafel ligt al over een nieuwe operatie
te spreken. Terecht is opgemerkt dat de wijziging van de titel van "belastingstelsel
21ste eeuw" in "belastingherziening 2001" niet zonder enige symboliek was.
Het is ondenkbaar dat er een stelsel ontworpen kan worden dat een hele eeuw
meegaat. Daarvoor gaan de technologische en internationale ontwikkelingen
te snel. Wij moeten het stelsel permanent aanpassen. Dat wil niet zeggen dat
er steeds vanaf het begin een nieuw stelsel opgezet moet worden. Het is niet
de bedoeling dat in de nieuwe studie de vermogensrendementsheffing ten grave
wordt gedragen of dat de arbeidskorting wordt afgeschaft.
Dit zijn elementen die geruime tijd mee moeten gaan, wellicht zelfs een eeuw.Wij willen echter wel een poging wagen om het stelsel verder aan te passen.
In de Tweede Kamer is de wens geuit om te bezien of een soort vlaktaks mogelijk
is. Het zal nog een hele toer worden om deze belastingheffing inkomenspolitiek
gezien op een aanvaardbare manier te laten landen. Een tweede schoonmaakoperatie
is echter bepaald niet uit te sluiten. In dit kader zullen enkele instrumenten
uit het huidige stelsel verdwijnen.Het doel van de studie is ook het leveren van materiaal om politieke partijen
te helpen bij het maken van meer operationele keuzen. Bij een nieuwe kabinetsformatie
behoeft dan niet alles ter plekke bedacht te worden, want ik heb zelf ervaren
hoe slecht dit meestal is. Er ligt dan al iets op tafel op grond waarvan de
onderhandelingen gevoerd kunnen worden. In de studie zullen niet alleen punten
uitgewerkt worden waar wij zelf voorstander van zijn maar ook voorstellen
die op een draagvlak van betekenis in dit huis of aan de overzijde van het
Binnenhof kunnen rekenen. Uiteraard komen hierbij ook de onderwerpen die de
heer Stevens heeft genoemd aan de orde, zoals één tarief, één
loonbegrip voor loonbelasting en werknemersverzekeringen – wellicht
kan dit zelfs eerder worden gerealiseerd – en fiscalisering van de volksverzekeringen.
Dit laatste punt betreft een klassiek ideologisch thema. Ik wijs erop dat
partijen die daar traditioneel nogal een ideologisch punt van maken, zeer
welwillend zijn als het erom gaat om het verzekeringskarakter van de volksverzekeringen
te verminderen. De optie van fiscalisering van de volksverzekeringen moet
dan ook op praktische wijze bezien worden.De studie zal een wat breder karakter krijgen dan de vorige, bijvoorbeeld
op het punt van de armoedeval. Dat is in deze operatie een beetje een gemiste
kans geweest. Er moet aandacht zijn voor de samenhang tussen belastingen,
premies en inkomensafhankelijke regelingen. Vanuit die invalshoek moet de
problematiek van de armoedeval bestreden worden. Er zal op dit punt samengewerkt
worden met de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, die zich daar
nu overigens al over verkneukelt.In het regeerakkoord is overeengekomen dat er een evenwichtige en rechtvaardige
belastingdruk moet zijn. Wij menen dat dit uitgangspunt voldoende tot uitdrukking
komt in de voorstellen. Daarbij moet ook rekening gehouden worden met de aftrek-
en bijtelposten, die niet zijn opgenomen in de standaardbeelden maar wel via
gemiddelden zijn toegerekend aan de verschillende inkomenscategorieën.
Met name de forfaitaire rendementsheffing draagt bij aan een evenwichtige
en rechtvaardige belastingdruk. Op het punt van vermogen en inkomsten uit
vermogen was het oude systeem dolgedraaid. Het was meer een methode om mensen
die er buitengewoon vermogend uitzagen en ook buitengewoon vermogend leefden
toch heel weinig belasting te laten betalen, dan dat het nog iets met rechtvaardigheid
te maken had. De huidige voorstellen zullen veel beter werken. De heren De
Vries en Schuyer hebben er terecht op gewezen dat het feit dat men niet kan
ontkomen aan belastingheffing op zichzelf een bijdrage is aan een rechtvaardig
belastingsysteem.Het heeft mij enigszins verbaasd dat de heer Platvoet zich zeer kritisch
heeft uitgelaten over de arbeidskorting. Hij vond dit voorstel een feest voor
de rijken. Ik wijs erop dat degenen met een minimumloon er 6% in koopkracht
op vooruitgaan. Deze groep springt er in positieve zin uit. Ik kan mij niet
voorstellen dat de heer Platvoet deze categorie tot de rijken rekent. Hij
komt vervolgens tot de conclusie dat het gat tussen uitkeringsgerechtigden
en werkenden wordt vergroot. Overigens bepleit de GroenLinks-fractie in de
Tweede Kamer dit ook. In de voorstellen van deze fractie wordt dit gat zelfs
nog groter door middel van the earned income tax credit. Ook de fractie van
de SP wil het gat tussen werkenden en niet-werkenden verder vergroten dan
de regering. In de jaren zeventig was je links als je voorstander was van
een gelijk nettominimumloon en nettominimumuitkering. Ik meen dat Den Uyl
heeft gezegd dat dit hét teken van beschaving was. Tegenwoordig willen
degenen op de linkerflank het gat tussen werken en niet-werken binnen zekere
ordes zo groot mogelijk maken. Wij komen niet toe aan het verschil van ƒ
250 per maand dat door de heer Ruers wordt bepleit. Overigens menen wij dat
het instrument van de arbeidskorting, dat het lonend maken van werken aan
de onderkant van de arbeidsmarkt stimuleert, verder uitgebouwd kan worden.
In de komende jaren kan op deze wijze de problematiek van de armoedeval worden
bestreden.De heer Platvoet bracht naar voren dat de rente op studieleningen niet
langer aftrekbaar is. Hij had het echter niet over studenten maar over werkende
academici. Studenten betalen geen belasting en hebben dus ook geen aftrekposten.
Werkende academici hebben het voordeel van de verlaging van de rente op studiefinanciering
met 1,15%. Daartegenover staat dat de rente niet meer aftrekbaar is. Afhankelijk
van de schijf waar men in valt, heeft dit enige betekenis. Ik wijs erop dat
ook academici profiteren van de aanzienlijke verlaging van het tarief. Het
is een onderdeel van de inperking van de aftrekposten in het algemeen, waar
een betekenende tariefsverlaging tegenover staat. Per saldo is het nieuwe
belastingstelsel ook plezierig voor academici met een studieschuld.Voorzitter! Ik kom nu te spreken over wat ik zie als de grote innovatie
van het wetsvoorstel, namelijk de vermogensrendementsheffing. De heren Rensema
en Stevens hebben er overigens terecht op gewezen dat er sprake is van een
terugkeer naar oude waarden. De waardering van de Kamer loopt uiteen. De heer
Rensema is laaiend enthousiast. De heren De Vries en Schuyer zijn vrij positief.
De heer Stevens bracht mij aan het twijfelen met zijn uitdrukking "paardenmiddel",
maar ik heb begrepen dat dit positief uitgelegd moet worden. Mevrouw Ter Veld
vindt dat het dan maar moet en de heren Ruers en Platvoet zijn zonder meer
tegen.Ik ben zeer gecharmeerd van de vermogensrendementsheffing. Ik zie haar
niet als een second-bestoplossing omdat de vermogenswinstbelasting niet werkbaar
is, maar als een ideale vorm van belastingheffing. Als econoom ben je gespitst
op het verstorend karakter van belastingheffing. Er ontstaan altijd problemen.
Een heffing op loon verstoort de arbeidsmarkt. Het wordt financieel gezien
minder interessant om te gaan werken, om scholing te volgen of om meer uren
te werken. Dit geldt ook voor belastingheffing op beleggingsvormen.
Dividendbelasting leidt ertoe dat mensen beleggen in fondsen die geen dividend
uitkeren. De economische theorie is dan ook dat de verstorende effecten van
belastingheffing zoveel mogelijk voorkomen moeten worden. Ik ga er even aan
voorbij dat belastingen ook gebruikt kunnen worden om gedragseffecten te bewerkstelligen,
zoals de accijnzen op tabak en alcohol en de milieuheffingen.Voorzitter! In de economische handboeken staat altijd dat een lumpsumtaks
ideaal is, dus een belasting onafhankelijk van wat iemand in werkelijkheid
doet. Het probleem is echter dat dit oneerlijk is. De een kan nu eenmaal meer
verdienen dan de ander. Als iedereen dezelfde rekening van de belastingdienst
krijgt, is dat niet rechtvaardig. De puur economische invalshoek biedt dus
geen oplossing.De heer Tinbergen heeft een synthese bedacht tussen rechtvaardigheid en
een lumpsumkarakter in de vorm van de talentbelasting. Dit houdt in dat nagegaan
wordt wat mensen kunnen verdienen. Op grond daarvan krijgen zij een aanslag.
Als zij veel harder werken dan gemiddeld, hebben zij een belastingvrij extra
voordeel en als zij te lui zijn, moeten zij zelf de gevolgen daarvan dragen.
Door deze belasting treden er geen verstoringen op. Dit is een geniale gedachte
die helaas praktisch niet uitvoerbaar is. Er is echter één uitzondering,
namelijk belasting op vermogen. De verdiencapaciteit van vermogen kan gemeten
worden. Er kan ook vrij scherp gedefinieerd worden wat er risicoloos met vermogen
verdiend kan worden. Dat is dus de vermogensrendementsheffing.Uitgangspunt daarbij is het rendement op staatsobligaties. In reële
termen is die ongeveer 4%. Om problemen voor mensen met een klein vermogen
te voorkomen, zijn de vrijstellingen ingevoerd. De eerste ƒ 37.500 –
voor gehuwden ƒ 75.000 – is vrij. Voordat men met een belastingheffing
geconfronteerd wordt, is er dus wel iets te beleggen. Het staat mensen vrij
om andersoortige beleggingsvormen te kiezen als zij daar voordeel in zien.
Zij moeten dan ook niet klagen als het mislukt. Degenen die 50 euro hebben
betaald voor een aandeel World Online en hun aandeel tot 19 euro hebben zien
dalen, kunnen niet bij mij aankomen. Dit geldt ook voor degenen die een beter
resultaat dan 4% hebben geboekt.De verdiencapaciteit wordt belast en het is aan het individu om die capaciteit
ook te benutten. Er is wel een zeker correctiemechanisme. Als er een jaar
verlies wordt geleden, wordt het jaar daarop de verdiencapaciteit lager ingeschat
omdat de grondslag wordt aangepast. Als iemand zeer succesvol is geweest en
in een jaar een aanzienlijke vermogenswinst heeft geboekt, wordt het jaar
daarop het hogere vermogen als grondslag voor de heffing gebruikt.Slecht rendement wordt vaak afgemeten aan de cash flow, maar dat klopt
niet altijd. Een aardig voorbeeld daarvan is de landbouwgrond. De pacht is
2%, dus men gaat ervan uit dat het rendement ook maar 2% is. Waarom zijn er
dan nog commerciële beleggers die in grond doen? Zij weten dat de grond
gemiddeld meer in waarde toeneemt dan de algemene prijsstijging. Dat probleem
komen wij ook tegen bij de ecologische hoofdstructuur. Wij moeten steeds meer
geld op tafel leggen voor het verwerven van grond. De waardestijging is onderdeel
van het beleggingsresultaat. Het dividend op aandelen is 1 à 2%. De
aandelen KPN van de Staat hebben een dividend van ongeveer 1%. Toch zijn er
mensen die in KPN beleggen, omdat de aandelen in waarde stijgen. Dat zijn
vrije keuzen. De vorm waarin de economische waardevermeerdering zich voordoet,
verschilt van beleggingsobject tot beleggingsobject. Daar houdt de belastingdienst
zich verre van. De maatstaf is het risicovrije rendement. Dit is naar mijn
overtuiging rechtvaardig, moeilijk te ontwijken en redelijk. Het voormalige
tarief van 6% inkomensbelasting en 0,7% vermogensbelasting was niet echt redelijk
te noemen. Voor iedere zaal durf ik uit te leggen dat de vermogensrendementsheffing
een rechtvaardig en redelijk systeem is, dat ook nog meer oplevert dan het
oude waarin nooit de economische waardevermeerdering verdisconteerd kon worden.
Ik heb dit ook uitgelegd op de 1 mei-viering in de arbeidersgemeente Bloemendaal.Mevrouw Ter Veld (PvdA):Het lijkt mij geen kunst om dit uit te leggen aan inwoners van Bloemendaal.
De vermogensrendementsheffing is heel goed duidelijk te maken aan degenen
die thans onder vermogensbelasting vallen, want zij maken zich eigenlijk druk
om niets. Dit systeem levert echter de grootste problemen op voor degenen
die nog nooit met vermogensbelasting te maken hebben gehad en hun bezit ook
niet als vermogen ervaren: een beetje spaargeld of een object dat ineens als
tweede woning wordt gekenmerkt. Het treft mensen met een laag inkomen die
niet begrijpen waarom zij plotseling als vermogend worden beschouwd.Minister Zalm:Voorzitter! Als een echtpaar minder dan ƒ 75.000 aan beleggingen
heeft, komt het hier niet voor in aanmerking. Ik weet niet welke achterban
mevrouw Ter Veld voor ogen heeft, maar het lijkt mij dat degenen die meer
dan ƒ 75.000 kunnen beleggen niet echt arm zijn. In het huidige systeem
moeten betrokkenen trouwens hun inkomsten uit rente opgeven. De vermogensrendementsheffing
is geen vermogensbelasting, maar een heffing op mogelijk te halen rendement
uit vermogen. De vermogensbelasting kende een andere invalshoek. Daar viel
bijvoorbeeld het eigen huis en het bootje onder. Nu gaat het puur om vermogen
waar rendement uit gehaald moet kunnen worden. Ik vind 4% overigens geen laag
tarief. Beleggen in staatsobligaties levert dat rendement op. Als iemand meer
risico wil nemen, is dat zijn zaak. Er wordt altijd naar de AEX-index verwezen,
maar daar zijn nooit de bedrijven verwerkt die inmiddels failliet zijn. De
aandelen Fokker zijn nu niets meer waard. Beleggen is een riskante bezigheid.
Als men veel risico wil lopen, heeft men kans op groot geluk, maar ook op
groot verlies. Vrij van risico kan men 4% halen en daarop is de heffing gebaseerd.Mevrouw Ter Veld (PvdA):Ik kan ook heel goed uitleggen dat 4% niet aan de hoge kant is. Ik heb
er meer moeite mee om aan mensen driehoog achter met een goed verankerde stacaravan
uit te leggen dat zij geconfronteerd worden met de vermogensrendementsheffing.
Zij hebben geen eigen huis en geen hypotheekrenteaftrek. Vergeleken met mensen
met een eigen huis een jacht van 2,5 ton zit er volgens mij iets scheef.Minister Zalm:Dit lijkt mij een gekunsteld voorbeeld. Dat is dan geen stacaravan, maar
bouwsel dat aard en nagelvast verbonden is. De simpelste oplossing is om de
wielen er weer onder te zetten. Daarbij komt dat het om caravans moet gaan
die meer ƒ 75.000 waard zijn. Die combinatie lijkt mij nogal ver gezocht.
Ik lig niet echt wakker van dit leed.Mevrouw Ter Veld (PvdA):Ik kan u de brieven wel doorsturen.Minister Zalm:Doet u dat maar. Dan zal ik de betrokkenen het adres geven van een monteur
die de wielen er weer onder zet.De heer Platvoet (GroenLinks):De gulden die verdiend wordt met beleggen wordt anders belast dan de gulden
die verdiend wordt door arbeid. Waarom wordt de ene gulden zwaarder belast
dan de andere en waarom geldt voor de ene gulden geen progressief tarief en
voor de andere wel? Als er voor box I een forfaitair loon was vastgesteld
waarvoor één tarief gold, was de wereld te klein geweest. Er
zijn talloze argumenten die aantonen dat dit een slechte manier van belasting
heffen is. Ik begrijp niet waarom een gulden die met beleggen wordt verdiend
op een haast mythische wijze belast moet worden.Minister Zalm:U kijkt kennelijk alleen maar naar het nominale tarief. Bij arbeid geldt
er een heffingskorting. Wij hebben de effectieve belastingdruk op een ton
loon en op een ton beleggingsinkomsten wel eens becijferd. Wij kwamen toen
in beide gevallen op ongeveer hetzelfde tarief uit. Ik ben graag bereid, u
die berekening toe te zenden.Daarnaast moet niet vergeten worden dat bij inkomen in box III vaak al
eerder belasting is betaald. Ik noem spaargeld uit loon en een erfenis waarvoor
successierechten zijn betaald. Op aandelen is er vaak al vennootschapsbelasting
geheven. Het laatste argument is het meest praktisch – zo men wil, het
D66-argument – namelijk dat het nieuwe systeem meer oplevert dan het
oude. Degenen met inkomen uit vermogen leveren in ieder geval een redelijker
bijdrage aan de belastingheffing dan in het verleden.Staatssecretaris Bos:Mijnheer de voorzitter! Daar sta je dan. Ik begin met het beantwoorden
van de vraag die mij het meest gesteld is. Deze vraag is mij overigens niet
gisterenavond voorgelegd, maar vanmorgen. Velen aanwezigen hebben mij gevraagd
of ik goed geslapen heb. Het antwoord is ondubbelzinnig "ja".Ik sta hier met gemengde gevoelens. Ik voel mij hetzelfde als toen mij
gevraagd werd, deze functie op mij te nemen. Ik heb dat toen gekenschetst
als een mengeling van huiver en enthousiasme. Dat enthousiasme heb ik nog
steeds. Ik vind het een prachtvak. Het is een geweldig onderwerp om over te
mogen debatteren en dit is ook een schitterend podium om het debat op aan
te gaan. De huiver is er ook, omdat ik mij realiseer dat het om een buitengewoon
serieus onderwerp gaat. Dit betekent dat er niet al te veel marge is om iemand
die zich slechts zes weken in deze functie met deze materie heeft beziggehouden
al te veel beginnersfouten toe te staan.Voorzitter! Ik heb met genoegen geconstateerd dat de toon van de leden
bij het commentariëren van de voorstellen en bij opperen van mogelijke
alternatieven zeer constructief was. Dat geldt zowel voor de coalitiepartijen
als voor de oppositiepartijen. Ik hoop dat ik op eenzelfde constructieve manier
de vele vragen kan beantwoorden.Inmiddels moeten de leden de beschikking hebben over een reeks schriftelijke
antwoorden. Deze betreffen vooral technische aspecten. Ik hoop dat de leden
het mij niet kwalijk nemen dat ik daar vandaag niet al te veel aandacht aan
besteed. Ik wil mij concentreren op de essentiële vraag of wij met de
aan de orde zijnde voorstellen erin zullen slagen een betere belastingwetgeving
te realiseren. Ik constateer met genoegen dat de meeste woordvoerders in het
algemeen de analyse van de noodzaak van nieuwe belastingwetgeving gedeeld
wordt. Een groot deel van de sprekers heeft met wisselende gradaties van enthousiasme
over onderdelen gesproken, maar over het algemeen kon men ook waardering opbrengen
voor de voorstellen.De heer Stevens heeft een aantal systeemkenmerken genoemd die voor hem
tekenend zijn voor de vernieuwing. Hij wees op de analytische vormgeving van
het stelsel en op de forfaitaire vermogensrendementsheffing. Dit zijn inderdaad
systeemtechnisch gezien twee van de meest kenmerkende vernieuwingen. Ik voeg
hier het begrip "heffingskorting" aan toe. De belastingvrije som en het arbeidskostenforfait
worden vervangen door een algemene heffingskorting en een arbeidskorting.
Dit kan gezien worden als een baanbrekende vernieuwing in systeemtechnische
zin. Maar, wat wij hier aan het doen zijn, kan natuurlijk ook op een heel
andere manier bekeken en geschetst worden. Andersoortige kenmerken dan wat
er systeemtechnisch aan de hand is, kunnen ook centraal worden gesteld en
dan hebben wij het meer over de rode draden die wij hebben geprobeerd door
het hele bouwwerk heen te vlechten, over de doelstellingen die wij met deze
belastingherziening hebben beoogd en over de manier waarop die doelstellingen
in de uiteindelijke voorstellen terecht zijn gekomen. Een van de doelstellingen
die wij voor ogen hadden en tegelijkertijd een van de doelstellingen die het
meest is bekritiseerd, in die zin dat vaak is gevraagd of die wel in voldoende
mate is gerealiseerd, is die van de eenvoud en de vereenvoudiging. De heer
Stevens merkte zelfs op dat bij dat aspect van vereenvoudiging een moment
van stilte past, omdat die vereenvoudiging als richtsnoer definitief ten grave
zou zijn gedragen. Nu gun ik hem graag een moment van stilte, maar ik kan
het toch niet helemaal eens zijn met zijn constatering. Vereenvoudiging kan
op veel manieren worden gemeten. Ik zou in ieder geval willen wijzen op een
van de minder in het oog springende vereenvoudigingsmanieren, namelijk onze
heel serieuze poging om in de leesbaarheid, de toegankelijkheid en de manier
waarop de wetsteksten zijn opgesteld op een andere manier te opereren dan
in het verleden gangbaar was. De teksten zijn naar ons idee moderner, korter,
beter leesbaar en dus naar wij hopen ook eenvoudiger in het gebruik door de
belastingbetaler.Ook als wij naar het systeem kijken zien wij wel degelijk vereenvoudigingen.
Wel zeg ik erbij dat die met name moeten worden gezocht in de manier waarop
box III vorm is gegeven. Ik denk dat daar de grootste vereenvoudiging heeft
 plaatsgevonden. Maar ook de nieuwe tariefstructuur met heffingskortingen
is volgens ons als een vereenvoudiging te zien. Ik heb er geen enkele behoefte
aan om te ontkennen dat alles wat nieuw is de nodige vragen zal oproepen en
dat dit al snel gezien zal worden als een toename van de complexiteit, en
dat er in de sfeer van het overgangsrecht nogal wat geregeld is waardoor verschillende
gevallen naast elkaar op verschillende manieren worden behandeld. Dat maakt
het er inderdaad niet eenvoudiger op.Een ander aspect van eenvoud heeft meer betrekking op de uitvoerbaarheid
van een en ander. Met name mevrouw Ter Veld heeft gewezen op de noodzaak om
vooral niet te onderschatten dat al die mooie voordelen van deze belastingherziening
die wij nu al maanden uitdragen alleen maar tot hun recht kunnen komen als
straks die voordelen door de burger, de belastingbetaler ook inderdaad als
voordelen worden gezien en gevoeld. Dat legt een nogal zware last op de belastingdienst
om in de komende maanden qua voorlichting en voorbereiding het nodige te doen
en om straks na 1 januari 2001 ervoor te zorgen dat het loopt zoals het moet
lopen. Dat leent zich natuurlijk niet in elk stadium voor een parlementair
debat, maar ik verzeker u dat de importantie hiervan wel degelijk door ons
wordt onderkend en waar zeer veel zeer capabele mensen mee bezig zijn en zullen
blijven.Die uitvoerbaarheid is een perspectief van waaruit wij continu aankijken
tegen niet alleen de praktische dagelijkse problemen, maar ook tegen enkele
voorstellen zoals die in de voorliggende wetsteksten zijn opgenomen. Mevrouw
Ter Veld maakte kritische opmerkingen over een tweetal elementen van die uitvoerbaarheid
en wel over de fietsaftrek en de kapitaalverzekering voor studerende kinderen.
Deze bedenkingen trekken wij ons zeker aan. Wij zijn er nog niet uit of deze
faciliteiten zoals ze nu in de wet staan ook goed uitvoerbaar zijn en of wij
niet moeten bezien of het daarmee beoogde doel niet op een andere en betere
manier fiscaal vorm kan worden gegeven. Ook wat dat betreft staat ons denken
niet stil.Mevrouw Ter Veld maakte in dit verband nog een waarschuwende opmerking,
namelijk dat wij vooral niet moeten vluchten in het continu blijven verzinnen
van allerlei nieuwe aftrekposten. Naast de fietsaftrek noemde zij nog de aftrekpost
voor de aanschaf van personal computers. Wij realiseren ons dat daarover het
een en ander in het nieuws is geweest dat wellicht enig misverstand heeft
gewekt over hetgeen de regering op dit moment bestudeert. Er wordt op dit
moment in ieder geval niet gekeken naar een generieke zeer veel geld kostende
en door middel van aftrekposten gefinancierde faciliteit voor iedereen voor
de aanschaf van computers. Waar wij wel naar willen kijken, met het ter beschikking
staande fiscale instrumentarium voor ogen, is of het gebruik van computers
kan worden gestimuleerd door groepen waar dat op dit moment niet in die mate
het geval is als wij wellicht zouden wensen. U kunt daarbij bijvoorbeeld denken
aan ouderen en inactieven. Dat zal in ieder geval een operatie zijn die aanmerkelijk
gerichter is en een aanmerkelijk minder groot budgettair beslag zal hebben
dan hier en daar is gesuggereerd. Ook de wijze waarop het fiscaal instrumentarium
daarvoor kan worden ingezet, staat nog helemaal open.Mijnheer de voorzitter! Er zijn enkele opmerkingen gemaakt, zij het niet
allemaal in dezelfde richting, over de snelheid van het wetgevingsproces en
de prijs die daar al of niet voor is betaald in termen van zorgvuldigheid.
De heer Schuyer hield daarover een mijns inziens zeer genuanceerd en afgewogen
betoog. De heer De Vries daarentegen gebruikte een term als wetgevingsacrobatiek.
Wij associëren dat al snel met fiscale trapezewerkers, maar dan komen
wij in een heel andere discussie terecht die wij nog wel zullen voeren. Ik
hecht eraan te zeggen dat er een zekere spanning bestaat tussen het voorleggen
van een wetsvoorstel aan de Raad van State, het afwachten van het advies,
dat op een verantwoorde manier verwerken, vervolgens het debat ingaan met
de samenleving, het parlement, en om de suggesties die daarin naar voren komen
ook weer te gebruiken, ook om aan te tonen dat wij open staan voor goede suggesties.
Ik ben van mening dat wij die balans wel gevonden hebben. De grote systeemvragen,
inclusief de spanning tussen tarieven en grondslagen en boxen, zelfs inclusief
vormen van een meesleep- en een meetrekregeling, zijn allemaal aan de orde
geweest in de adviesaanvrage aan de Raad van State. Vervolgens is er een fase
ingetreden waarin wij in dialoog met de samenleving, de Tweede Kamer en vervolgens
met u, luisteren en daar waar dat verstandig is wijzigingen aanbrengen. Ik
zou niet de indruk willen wekken dat wij denken dat op 31 december 2000 het
proces echt is afgelopen. Wij allen weten uit de historie en de gebruikelijke
gang van zaken bij ingewikkelde belastingwetgeving, dat wetgeving een zo actueel
mogelijke weerslag moet zijn van de samenleving in ontwikkeling en beweging
en dat het daarom ook een levend, dynamisch proces is dat nooit af is. Dat
er dus bepaalde losse einden aan dit wetgevingsproces zitten die ook op 31
december 2000 nog niet helemaal aan elkaar zullen zijn geknoopt, valt dan
ook niet te ontkennen. Dat er ongetwijfeld grijze gebieden zijn die ruimte
zullen bieden voor interpretaties en dus verschillende interpretaties door
verschillende partijen, valt eveneens niet te ontkennen. Ook dat er dus wellicht
sprake zal zijn van een gang naar de rechter, waardoor zich jurisprudentie
zal ontwikkeling, is op zich niet uniek. Dat betekent niet dat wij daarop
mogen zinspelen, anticiperen en zoveel mogelijk in die richting schuiven,
want dat is uiteraard niet de bedoeling. Wij moeten het werk nu zo goed mogelijk
doen, maar wij moeten daarbij niet de illusie hebben dat wij dit proces van
de afgelopen jaren en de komende maanden zo hadden kunnen inrichten dat verschillende
interpretaties en eventuele jurisprudentie hadden kunnen worden voorkomen.Een andere rode draad die de regering heeft geprobeerd vast te houden
bij het vormgeven van de diverse voorstellen heeft te maken met het streven
naar emancipatie en individualisering. De heer Platvoet plaatste daar enkele
kritische kanttekeningen bij. Ik kan mij helaas niet aan de indruk onttrekken
dat enkele van de allerlaatste wijzigingen die in het debat met de Tweede
Kamer zijn aangebracht niet in zijn betoog zijn terug te vinden. Hij stelde
bijvoorbeeld dat de arbeidskorting vanaf 50% van het wettelijk minimumloon
aangrijpt, maar dat is niet zo. In het debat met de Tweede Kamer is in de
zoveelste nota van wijziging dat aangrijpingspunt op 0% komen te liggen, waardoor
ook vanuit dat perspectief mensen met kleine banen zo volwaardig
mogelijk mee kunnen delen in de voordelen van deze belastingherziening. Ook
is er door middel van een amendement van mevrouw Giskes en anderen het instrument
van een combinatiekorting geïntroduceerd. Ook dat kan worden gezien als
een vooruitgang vanuit het perspectief van emancipatie en individualisering.De heer De Vries kwam vanuit een heel andere kant met opmerkingen over
emancipatie en individualisering en met een pleidooi voor een belastingstelsel
dat op dat punt zo neutraal mogelijk is. In zijn visie zou dat vooral betekenen
een gelijke behandeling van gezinsinkomens, ongeacht of dat door een of twee
gezinsleden wordt verdiend. Het kabinet heeft ervoor gekozen om de arbeidsparticipatie
en de economische zelfstandigheid van de niet-betaald werkende partners –
dat zijn nog steeds veelal vrouwen – te bevorderen. Wij denken dat daarmee
ook allerlei belangen worden gediend: deelname aan het economisch proces naast
onbetaalde zorgarbeid in het eigen gezin of daarbuiten en tevens bevordering
van de economische zelfstandigheid van vrouwen en mannen. De RPF/GPV-fractie
merkte op dat samenwoners beter af zijn omdat zij kunnen kiezen voor een behandeling
als twee alleenstaanden. Het opteren voor het fiscale partnerschap houdt in
dit verband in dat men kiest voor alle voor- en nadelen die de wet aan het
partner zijn verbindt. Kiest men niet voor het fiscale partnerschap om bijvoorbeeld
de meetrekregeling te ontlopen, dan heeft dat als consequentie dat men niet
in aanmerking komt voor alle voordelen die de wet overigens aan het partnerschap
verbindt. Wellicht zou in de toekomst de keuze om voor de inkomstenbelasting
als twee alleenstaanden te worden behandeld ook gevolgen kunnen hebben voor
het successierecht.De heer De Vries wees nog op de situatie van een ouder echtpaar waarvan
de pensioen- en AOW-inkomsten niet evenredig zijn verdeeld en een partner
gebruik kan maken van een specifieke regeling die voor mensen met een lager
inkomen is bedoeld. Bij veel inkomensafhankelijke regelingen wordt echter
wel degelijk gekeken naar het huishoudinkomen. Bij specifieke fiscale regelgeving
wordt wel gekeken naar het afzonderlijke inkomen, zoals bij de ouderentoeslag
bij het inkomen uit sparen en beleggen, maar dat past dan weer binnen de voorgestelde
individualisering. Ik hoop de heer De Vries hiermee te hebben aangegeven dat
wij echt geprobeerd hebben om een zorgvuldige balans te zoeken tussen recht
doen aan het streven naar individualisering, emancipatie, economische zelfstandigheid,
en niet uit het oog te verliezen dat het draagkrachtbeginsel ook gevolgen
heeft voor de manier waarop wordt aangekeken tegen inkomensverhoudingen tussen
huishoudens.Er is nog een andere rode draad die ik graag centraal wil stellen, namelijk
onze overtuiging dat ook in inkomenspolitiek opzicht deze nieuwe belastingwetgeving
echt een verbetering betekent ten opzichte van de huidige. Daarbij is het
koopkrachtplaatje per 1 januari 2001 echt maar een deel van het verhaal. Het
is een prachtig koopkrachtplaatje waar wij ons bepaald niet voor hoeven te
schamen, maar de werkelijke betekenis in inkomenspolitieke zin van de voorstellen
zit hem natuurlijk meer in de instrumenten waarmee ook in de toekomst inkomenspolitiek
kan worden bedreven. Het is dan duidelijk dat het bedrijven van inkomenspolitiek
met de heffingskorting en de arbeidskorting tot andere effecten in de inkomensverhoudingen
leidt dan het bedrijven van inkomenspolitiek met het arbeidskostenforfait
en de belastingvrije som.De heer Platvoet maakte een aantal opmerkingen over hoe in het licht van
al die mooie bewoordingen over hoe mooi in inkomenspolitiek opzicht deze operatie
wel niet is, moet worden aangekeken tegen het feit dat de tarieven in de inkomstenbelasting,
met name het toptarief, in de loop der jaren zo fors is gedaald, namelijk
van 72 naar 52%. Ik geloof dat mijn gewaardeerde voorganger ooit eens heeft
gezegd dat hoge tarieven wel blaffen maar niet bijten. Het gaat in het nadenken
over de effecten van belastingen op inkomensverhoudingen echt om de effectieve
druk en dat is de combinatie van het tarief en de grondslag. Met een hoog
tarief gecombineerd met veel aftrekposten koop ik in inkomenspolitiek opzicht
niet zoveel!Mevrouw Ter Veld, maar ook anderen, hebben enkele vraagtekens opgeworpen
over de mate waarin ook de zeer hoge inkomens nu wel of niet passen binnen
het in zijn algemeenheid nagestreefde beeld qua inkomenseffecten. Vallen daar
met andere woorden uiteindelijk toch niet te veel voordelen neer? Ik vind
het heel moeilijk om daarop in te gaan. Vooral bij de inkomenseffecten voor
de allerhoogste inkomens doen wij er goed aan om niet alleen te kijken naar
de standaardeffecten die voor iedereen hetzelfde zijn, zoals verhoging van
de BTW en verlaging van tarieven. Het zal duidelijk zijn dat die naarmate
het inkomen fors en fors hoger is steeds beter uitpakken voor die hoogste
inkomens. Tegelijkertijd weten wij dat de niet-standaardeffecten, die met
name te maken hebben met de wijze waarop het vermogen is ingericht en de vraag
welke aftrekposten er wel of niet zijn, in toenemende mate werken voor die
zeer hoge inkomens. Het wordt vervolgens echt moeilijk om de redenering vanaf
dit punt te voltooien, want dan zou ik bijna een graad van gedetailleerd inzicht
moeten hebben in de wijze waarop een en ander bij die hoogste inkomens is
ingericht die ik gewoon niet heb en niemand in dit huis zal hebben. Er kan
dan ook eigenlijk alleen maar in het algemeen over worden gesproken. En dan
zeg ik dat bij hoge inkomens met name vermogen aanwezig is, dat dit tot op
heden vooral onbelast vermogen is en dat bijvoorbeeld een 68%-regeling die
op dit moment mensen met een betrekkelijk gering inkomen uit arbeid en een
groot vermogen in staat stelt om slechts een betrekkelijk klein bedrag aan
belasting te betalen, namelijk die 68% van inkomen uit arbeid, nu ook wordt
afgeschaft als een van de directe gevolgen van het boxenstelsel. Dat nu zal
weer harder aankomen bij die allerhoogste inkomens. Mijn buurman vertelde
mij gisteren nog dat gans Bloemendaal ongerust is over dit specifieke effect
van de belastingherziening.De heer Platvoet vroeg of het element van de inkomenseffecten en de inkomenspolitiek
ook zal worden meegenomen in de evaluatie. In de tekst van het desbetreffende
artikel dat er via amendering door de Tweede Kamer in is gekomen, staat ook
dat gekeken zal worden naar de ontwikkeling van de grondslag van de belastingheffing.
Een van de redenen om dat te doen is om te bezien of de afweging tussen welke
aftrekposten wel en welke niet, de breedte van de grondslag
en het tarief dat daarvoor dan geldt, invloed heeft gehad op de koopkrachtplaatjes
en de inkomenseffectenplaatjes die wij bij dit geheel hebben gepresenteerd.
Als die verhouding tussen grondslag en aftrekposten zich in de loop der tijd
anders ontwikkelt dan wij ons in eerste instantie hadden voorgesteld, zal
dat ook zijn invloed hebben op de inkomensplaatjes. Alleen dat is al een reden
om op de suggestie van de heer Platvoet "ja" te zeggen, maar wat ons betreft,
zat die al in het evaluatieartikel opgenomen.Ten slotte nog een rode draad die door vele deeldossiers heen loopt. Wij
hebben het hier over een geweldig groot complex van wetgeving waar op talloze
plekken in ons belastingsysteem gericht op verschillende groepen de ene keer
een lastenverzwaring en de andere keer een lastenverlichting plaatsvindt.
Het is ook bijna onmogelijk om een structurele verandering in het belastingsysteem
aan te brengen als je die niet in een grote alomvattende context aanpakt,
omdat je dan in staat bent om een draagvlak voor die operatie te verwerven.
De beste manier om draagvlak te verwerven is natuurlijk toch als je tegen
een zeer grote groep Nederlanders kunt zeggen dat zij op een bepaald punt
wellicht wat inleveren, maar dat per saldo het aantal plussen altijd groter
is dan het aantal minnen. Dat kost op zich natuurlijk ook wel geld, namelijk
5 à 6 mld., maar het is wel buitengewoon belangrijk voor het verwerven
van dat noodzakelijke draagvlak. In dat licht gezien zou ik ook graag van
deze Kamer vragen om bij de beoordeling van individuele maatregelen die voor
een bepaalde groep een lastenverzwaring betekenen, ook te bedenken dat het
ons streven is geweest om die individuele maatregelen met dat geïsoleerde
effect steeds in te passen in een groter geheel van maatregelen waarvan wij
nog steeds overtuigd zijn dat de overgrote groep belastingbetalers in Nederland
daarmee per 1 januari 2001 vooruit zal gaan. Ik heb het dan niet alleen maar
ook over directeur-grootaandeelhouders en ondernemers, maar ook over degenen
die hun reiskostenaftrek of hun werkelijke-kostenaftrek kwijtraken. Ook dat
zijn geïsoleerd beschouwd zeer pijnlijke operaties, zelfs operaties waarvan
wij niet hebben kunnen en willen uitsluiten dat die in een individueel geval,
zelfs als je de plussen en minnen tegenover elkaar zet, naar een min kunnen
doorslaan. Desondanks zou ik ervoor willen pleiten om straks het geheel van
de maatregelen te bekijken en niet te zeer inzoomen op de specifieke uitwerking
van een specifieke maatregel voor een specifieke groep.Mijnheer de voorzitter! Na deze meer algemene inleiding kom ik op een
aantal aspecten die nogal nadrukkelijk onder onze aandacht zijn gebracht,
als punten waar wij wellicht nog eens goed zouden moeten kijken. Ik begin
dan met het vraagstuk van de bijzondere tarieven. Grof geschetst bestaat er
nu een stelsel met een hoog bijzonder tarief van 45% en een laag bijzonder
tarief van 20%. Met de ondernemers- en werkgeversorganisaties hebben wij bezien
welke fiscale faciliteiten in het licht van de nieuwe Wet op de inkomstenbelasting
geschikt zouden zijn om het voortbestaan van het ondernemerschap zeker te
stellen, ook over generaties heen, ook als er sprake is van overlijden of
bedrijfsopvolging, en om het ondernemerschap zelfs wellicht nog te versterken.
Daartoe is een werkgroep ingesteld, de werkgroep Oort, die wij eigenlijk weinig
meer hebben meegegeven dan een zekere budgettaire context. Die werkgroep is
uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat de beschikbare middelen –
na het schrappen van een aantal zaken in de sfeer van oneigenlijk gebruik
ging dat om ca. 500 mln. netto – niet zouden moeten worden aangewend
in de sfeer van bijzondere tarieven en bijzondere vrijstellingen. Het betekent
nogal wat dat op de vraag hoe er met de beschikbare middelen het beste voor
kan worden gezorgd dat het ondernemerschap versterkt wordt en het voortbestaan
verzekerd, ook in ellendige situaties als overlijden of in gecompliceerde
situaties als bedrijfsopvolging, als antwoord komt dat die oplossing niet
wordt gezocht in de sfeer van bijzondere tarieven en bijzondere vrijstellingen.
Dat is uiteraard wel door ons omarmd omdat dit heel goed paste in onze vereenvoudigingsdoelstelling.
De werkgroep en ook wij hebben aangegeven dat een van de redenen om de bijzondere
tarieven af te schaffen gelegen is in het feit dat de tarieven over de gehele
linie worden verlaagd en dat de toegevoegde waarde van een bijzonder tarief
van 45% in een situatie waarin het hoogste tarief 60% is natuurlijk veel groter
is dan wanneer het hoogste tarief 52% is. Betekent dat nu dat het afschaffen
van die bijzondere tarieven daarmee een inbreuk zou zijn op of strijdig zou
zijn met de bestendige rechtsvorming, zoals de heer Rensema zei? Dat lijkt
ons niet het geval.In de eerste plaats voel ik mij daarin gesteund door het feit dat degenen
die het meest betrokken zijn bij het maken van die afweging, namelijk werkgeversorganisaties,
die afweging zelf zo gemaakt hebben. In de tweede plaats zeg ik dat omdat
ik woorden als "strijdigheid met bestendige rechtsvorming" op het moment dat
er een wijziging van een wet plaatsvindt wel heel zwaar vind. Als je dat in
extremis doortrekt, weet ik niet meer op welk moment ik nog wel een wet mag
wijzigen en op welk moment niet meer. Wij allen weten dat burgers in hun gedrag,
zeker in fiscale zin, zekere verwachtingen hebben van de wetgever en ook –
ik kom daar straks in het kader van de bredeherwaarderingsproblematiek nog
op terug – dat dit niets afdoet aan het recht van de wetgever, mits
redelijk en billijk, om op bepaalde momenten wijzigingen in de systemen aan
te brengen. Ik zeg nogmaals dat de context waarin wij dat hier doen niet alleen
de context is van wetswijzigingen die lastenverzwarend werken. Wij schaffen
bijvoorbeeld ook de vermogensbelasting af, ook voor directeuren-grootaandeelhouders,
en dat op zich zou ik niet willen kenschetsen als strijdig met de bestendige
rechtsvorming. Ik neem overigens direct aan dat ook de heer Rensema dat niet
zal willen. Ik zeg er direct bij dat niet steeds sprake zal hoeven te zijn
van fiscale afrekening ingeval van overlijden. De onderneming zal zonder fiscale
afrekening kunnen worden doorgeschoven naar de erfgenamen die de onderneming
voortzetten. En ook buiten het geval van overlijden is een dergelijke doorschuiving
mogelijk binnen de directe familiesfeer. Ook in gevallen waarin ervoor wordt
gekozen om de onderneming te verkopen, kan de belastingheffing over de stakingswinst
deels worden uitgesteld door het aangaan van een stakingslijfrente. Dan is
er ook nog de regeling die er bij amendement in is gekomen en betrekking heeft
op de woning van de ondernemer in het geval van overlijden.
Die komt er op neer dat als de woning als hoofdverblijf ter beschikking blijft
staan aan personen die tot het huishouden van de ondernemer behoren, de waarde
van de woning op 60% van de woningwaarde wordt gesteld. Ten slotte wijs ik
er nog op, in het besef dat ik hiermee enigszins vooruitloop op het wetgevingsproces,
maar omdat het ook in de pers is geweest voel ik mij iets vrijer om het toch
te doen, dat in het kader van het ondernemerspakket dat ook in dit huis nog
aan de orde zal komen, er nog een afbetalingsregeling is voorgesteld voor
stakende IB-ondernemers die in liquiditeitsproblemen zouden komen bij het
staken van hun onderneming en die dan de kans krijgen om de betaling over
een periode van tien jaar te spreiden, hetgeen overigens qua kaseffecten ook
nog de nodige kosten met zich brengt.In een poging om aan te tonen dat wij echt hebben nagedacht over hetgeen
er op dit punt gebeurt en dat het eindresultaat wat ons betreft betrekkelijk
evenwichtig is, zeg ik er direct bij dat ook wij wel heel wel beseffen dat
alle regelingen en faciliteiten die er zijn en zullen komen in de sfeer van
het ondernemerspakket niet zullen kunnen voorkomen dat niet in alle gevallen
een tegemoetkoming wordt geboden. De heer Stevens heeft in die context nog
gesuggereerd om iets te zoeken als al het andere niet helpt. Ik kan mij zelfs
voorstellen dat het vervallen van het 20%-tarief voor stakingswinst bij overlijden
tezamen met het successierecht tot dergelijke situaties kan leiden dat het
redelijk is om daarvoor naar een oplossing te zoeken. Ik stel mij voor dat
met prioriteit ter hand te nemen bij de beoordeling van de voorstellen van
de commissie-Moltmaker.Dit lijkt mij overigens een goed moment om in meer algemene zin in te
gaan op de voorstellen die deze commissie onlangs heeft gedaan ter modernisering
van het successierecht. Dat rapport is, voorzover ik heb begrepen, ook aan
de Eerste Kamer aangeboden. De drie belangrijkste onderwerpen, ook wat ons
betreft, zijn de gelijkstelling van vergelijkbare relatievormen, de versoepeling
van het schenken aan goede doelen en de bevordering van de mogelijkheden tot
bedrijfsopvolging. Wat het laatste betreft, ligt er een voorstel van de commissie
om te komen tot een versoepeling van de waardering voor het successierecht
van het ondernemingsvermogen bij bedrijfsopvolging, zowel voor de bedrijfsopvolger
zelf als voor de erven die niet deelnemen aan de bedrijfsvoortzetting. Nu
weet u, weten wij en weet zeker mijn rechter buurman dat de commissie-Moltmaker
de opdracht had om met budgettair neutrale voorstellen te komen. Ik beluister
in deze Kamer en blijkens de pers ook in de Tweede Kamer een wens om toch
ook tot een lager tarievenniveau te komen waarbij een dekkingsmogelijkheid
wordt verondersteld op grond van de groeiende particuliere vermogens. Hoe
het budgettaire plaatje van deze voorstellen van de commissie-Moltmaker er
precies uit ziet, bezien wij nu nauwgezet. Ik kan wel zeggen, dat ik in principe
uw wens deel om in de context van de Moltmakervoorstellen voorstellen aan
het kabinet voor te leggen die tot lagere tarieven zouden moeten leiden. Een
bron van financiering valt wellicht te vinden in de endogene meeropbrengsten
die hiermee gemoeid zijn en in ieder geval in de vormgeving van het stelsel.
Expliciet staat in de terms of reference van de commissie-Moltmaker dat het
stelsel zodanig vorm moet worden gegeven dat de mogelijkheden voor oneigenlijk
gebruik en misbruik worden verkleind. Ook dat zal een zekere opbrengst opleveren,
die wat ons betreft, wordt teruggesluisd in dit kader en dat ook nog in deze
kabinetsperiode. Dit aan het adres van de heer Schuyer.Ik meen al te hebben gezegd, dat de bevordering van de mogelijkheid tot
bedrijfsopvolging niet alleen maar kan worden opgehangen aan het successierecht
en niet alleen maar kan worden opgehangen aan bijzondere tarieven en vrijstellingen.
Ik wijs in dit kader nogmaals op de doorschuiffaciliteit in de inkomstenbelasting
en het kabinetsvoorstel om die faciliteit in de tweede tranche van het ondernemerspakket
21ste eeuw te verruimen. Ik herhaal nogmaals dat ik bij de voorbereiding van
het kabinetsstandpunt over de voorstellen van de commissie-Moltmaker vanuit
een positieve grondhouding zal bezien of er nog specifiek iets moet worden
gedaan voor het vervallen in de inkomstenbelasting van het 20%-tarief voor
stakingswinst bij overlijden.Dat brengt mij bij een van de andere grote punten die de Kamer ons in
dit debat heeft meegegeven, de meesleep- en de meetrekregeling. Tegen dit
punt hebben leden van verschillende fracties bezwaren geuit. Zij hebben ons
ter overweging gegeven nog eens goed te bekijken of wij wel op een verstandige
manier bezig zijn. Bij het weergeven van de afweging die ons heeft gebracht
tot wat wij hier voorstellen, wil ik beginnen met een soort van preambule
door erop te wijzen dat ik denk dat het voor ons allen verstandig zou zijn
om als gemeenschappelijk uitgangspunt te hanteren dat er met de komst van
een analytisch stelsel, een boxenstelsel met verschillende grondslagen en
tarieven in de verschillende boxen, onherroepelijk een zekere spanning ontstaat
tussen de verschillende boxen. In zekere zin is de keerzijde van het enthousiasme
voor de forfaitaire vermogensrendementsheffing, dat wij ons van deze spanning
bewust moeten zijn. Ik zou hier een gezaghebbend auteur willen aanhalen, die
het ooit op iets algemenere wijze heeft beschreven. Deze auteur stelde: De
inkomsten uit vermogen vormen bij uitstek het onderwerp voor constructies
tot het ontgaan van de belasting, terwijl er anderzijds sprake kan zijn van
onredelijke of zelfs dubbele belastingheffing. Die gezaghebbende auteur was
de heer Rensema en zijn uitspraak dateert uit 1974. Ik zou het voor de verdere
voortgang van dit debat dus wel prettig vinden, indien wij met elkaar als
uitgangspunt nemen dat wij een balans moeten zien te vinden tussen enerzijds
het tegengaan van oneigenlijke constructies, het gebruikmaken van spanningen
in het boxenstelsel op een manier die onmogelijk door de wetgever kan zijn
bedoeld, en anderzijds de redelijkheid bij dat tegengaan. Het moet proportioneel
zijn en daarbij moet het voorkomen van onredelijke of zelfs dubbele belastingheffing
centraal staan. Dan is het vervolgens een kwestie van hoe wij met elkaar in
die afweging de goede balans zoeken. Natuurlijk is er een mogelijkheid om
helemaal niets te doen.De heer Rensema (VVD):Voorzitter! De zinsnede die de staatssecretaris aanhaalde, is geheel correct.
Ik meende dat toen en ik zie het nu ook nog zo. Constructies tot het vermijden van belasting moeten bestreden worden. Maar dit kan in
geen enkel opzicht een argument zijn voor de noodzaak van het bestaan van
boxen. Ik had mij ook heel goed een nieuwe structuur van de wet kunnen voorstellen
zónder boxen. Het probleem zit dus beslist niet alleen maar in het
hoppen van box naar box. Dit ter verduidelijking.Staatssecretaris Bos:Dat is duidelijk.Het probleem ligt er. De oorzaak ervan kan wat ruimer aangegeven worden
dan ik net heb gedaan, zoals blijkt uit de kanttekening van de heer Rensema.
Hoe dan ook, er is een zekere spanning waarmee wij op een verantwoorde wijze
moeten omgaan. Natuurlijk zijn wij er van alle kanten op gewezen dat niets
doen in ieder geval niet verstandig is. Vanaf het verschijnen van het wetsvoorstel
heeft een koor van echte en zelfbenoemde deskundigen ons daarop gewezen. Het
woord arbitragemogelijkheden kreeg opeens een heel nieuwe klank. Wij konden
dus ook niet echt afzien van enigerlei reactie. Wij moesten zoeken naar mogelijkheden.
Dat zoeken naar mogelijkheden werd gecompliceerd door een daar doorheen lopende
en ermee verband houdende discussie over wat dan precies het AB-tarief moest
zijn in de tweede box. Daarover waren afspraken gemaakt in het regeerakkoord.
Daarmee moest natuurlijk ook rekening worden gehouden. Vervolgens liep er
ook nog eens doorheen een discussie over hoe de gecumuleerde druk voor een
directeur-grootaandeelhouder zich zou verhouden tot het toptarief in de eerste
box. Wij hebben gepoogd die drie dingen gezamenlijk in één oplossing
onder te brengen, en dat is niet eenvoudig gebleken.Van alle kanten is erop gewezen, dat het oorspronkelijke wetsvoorstel
dat naar de Tweede Kamer werd gestuurd en waarin al een zeer bescheiden vorm
van een meesleep- en meetrekregeling voorkwam, zou kunnen leiden tot allerlei
constructies en onbedoeld gedrag van belastingplichtigen. Ik hoop dat de leden
het met mij eens zijn, dat als zelfs de belastingadviseurs in hun commentaar
op een wetsvoorstel stellen dat het kabinet daarmee bijna vraagt om constructies,
het kabinet er verstandig aan doet om er goed naar te kijken en na te gaan
of daarop niet een antwoord moet worden geformuleerd. Natuurlijk is ook wel
gesuggereerd dat antwoord bijvoorbeeld te zoeken in het overal toepassen van
de zakelijkheidstoets, dus niks kijken naar familiekring, maar nagaan of tarieven
en de waarde van vermogensbestanddelen op een zakelijke manier totstandkomen.
Dat gebeurt ook in onze voorstellen buiten de kring die wij hebben gedefinieerd
in de meesleep- en meetrekregeling. Waarom laten we het niet over de volle
breedte gebeuren? Dat heeft enerzijds te maken met het feit, dat ook het vaststellen
van bepaalde waarden in de sfeer van de zakelijkheidstoets altijd een grijs
gebied overlaat met een bovenmarge en een ondermarge. Je stelt wel de hoogte
van een vergoeding vast, maar met een zakelijkheidstoets pak je niet het wezenlijke
probleem aan dat die vergoeding nog steeds in een deel van het stelsel tegen
een hoog tarief afgetrokken kan worden en vervolgens in een ander deel van
het stelsel tegen een laag tarief belast kan worden. Tenslotte geeft de zakelijkheidstoets
wel een antwoord op de vraag over de hoogte van de vergoeding, maar niet op
de vraag waarom een bepaalde transactie wordt uitgevoerd, laat staan op de
vraag hoe vaak dat gebeurt. Dus enkel en alleen vertrouwen op de zakelijkheidstoets
lost volgens ons die fundamentele problematiek onvoldoende op.Wij zien op veel plaatsen in de samenleving en bij belangenorganisaties,
dat onze onderkenning wordt gedeeld. Ook werkgeversorganisaties, zoals VNO
en NCW, en het MKB erkennen in recente brieven dat enigerlei vorm van anti-arbitragemaatregelen
op dit vlak noodzakelijk is en dat wij het niet zomaar kunnen laten gebeuren.
Ook de Orde wijst erop. Dan is natuurlijk wel de vraag aan de orde –
en ik denk dat dat vandaag de kernvraag moet zijn – of de maatregelen
die hier vervolgens zijn opgenomen, proportioneel zijn gezien de aard van
de onderkende problematiek. Ik verzoek de leden die vraag vanuit een aantal
perspectieven te benaderen. Allereerst is naar ik meen van belang de rode
draad waarover ik een minuut of tien, vijftien geleden sprak, namelijk dat
er in dit pakket voor een heleboel groepen in de samenleving geïsoleerde
maatregelen te vinden zijn die voor zo'n groep specifiek negatief uitwerken,
maar die in het grotere geheel van alles wat hier wordt gedaan, worden gecompenseerd
door plussen, en in het algemeen meer dan voldoende. Dat geldt ook voor ondernemers
en dat geldt ook voor directeur-grootaandeelhouders. Ook bij directeur-grootaandeelhouders
is sprake van een daling van de effectieve premie- en belastingdruk en van
positieve inkomenseffecten. Er spelen allerlei zaken een rol, zoals het vervallen
van de vermogensbelasting en het feit dat het gebruikelijke loon, dat natuurlijk
wel gewoon in box I wordt belast, tegen een lager tarief belast gaat worden.Een tweede perspectief dat ik de leden in overweging geef om erbij te
betrekken, is de context waarbinnen deze voorstellen in het debat met de Tweede
Kamer tot stand zijn gekomen. Iedereen moet het maar wegen zoals hij of zij
dat wil, maar ik vraag de Kamer er in ieder geval begrip voor te hebben dat
wij dat buitengewoon zwaar wegen. De heer Rensema heeft gezegd dat het verband
dat door de regering wordt gelegd tussen de verlaging van het AB-tarief enerzijds
en de diverse meesleep- en meetrekregelingen anderzijds niet bestaat. Met
het risico dat ik de Kamer ga vervelen, moet ik toch teruggrijpen naar wat
er in de Tweede Kamer over dit onderwerp is gezegd. Ik doe dat om te beginnen
door de "illustere" woordvoerder van de Partij van de Arbeid-fractie in de
Tweede Kamer te citeren. Die heeft de toenmalige staatssecretaris gevraagd:
Hoe ziet de staatssecretaris de koppeling tussen de verlaging van het AB-tarief
en de diverse meesleep- en meetrekmaatregelen en de maatregelen inzake het
etiketteren van het ondernemingsvermogen? Kan hij deze koppeling ook budgettair
duiden?De toenmalige staatssecretaris heeft daarop geantwoord: Net als in het
verzekeringskader is het kabinet niet van plan extra middelen in te zetten.
Met andere woorden, als er al sprake zou zijn van een verlaging van 30% naar
25%, moet dat budgettair gekoppeld zijn. Dit houdt in dat de 150 à
175 mln. volledig wordt afgedekt door de regimewijziging. Met weer andere
woorden, het bedrag wordt gevonden in dezelfde sfeer.De toenmalige staatssecretaris merkte vervolgens op, dat van die 150 à
175 mln. ongeveer 120 mln. gevonden kan worden door vooruit te
lopen op de derde tranche van de vergroening en dat daarnaast de regimewijziging
in de sfeer van vermogensbestanddelen een extra opbrengst zal opleveren die
zal worden gebruikt voor de resterende 30 à 45 mln. Hij stelde vervolgens
dat er een algemeen overleg is gehouden over de meesleep- en meetrekregeling,
ook gezien de kritiek die daarop was en dat daarbij is gevraagd of hij naar
een andere uitwerking wilde kijken die niet ingewikkeld zou zijn. Toen kwamen
wij, aldus de toenmalige staatssecretaris, op de gedachte om vermogensbestanddelen,
zoals panden die je ter beschikking stelt aan je bedrijf, tot het ondernemingsvermogen
te laten behoren.Voorzitter! Er is dus zeer expliciet een koppeling gelegd in de Tweede-Kamerbehandeling
die heeft geleid tot wat toen de tweede nota van wijziging werd. Vervolgens
is in de vierde nota van wijziging gekozen voor een andere technische vormgeving
voor de meesleep- en meetrekregeling, die evenwel qua economische drukverdeling
feitelijk gelijk was aan wat in de tweede nota van wijziging naar aanleiding
van deze redenering was opgenomen. Ik zeg nogmaals, dat iedereen deze geschiedenis
maar zelf moet wegen, maar dat ik er begrip voor vraag dat het kabinet, gezien
de manier waarop het kabinet het overleg met de Tweede Kamer heeft gevoerd,
die afweging natuurlijk wel zeer serieus wenst te nemen en dus de koppeling
wenst te respecteren.De heer Rensema (VVD):Misschien is het toch goed om op dit moment hierop nog even verder in
te gaan. Zou de heer Bos zonder meesleepregeling tegen het niet-verhogen van
het tarief van 25% naar 30% zijn geweest? Ik wijs erop dat ook vooraanstaande
sociaal-democraten, onder wie zelfs een secretaris-generaal, van mening waren
dat de voorgestelde verhoging naar 30% echt niet kon, omdat dan de cumulatieve
druk van vennootschapsbelasting en inkomstenbelasting hoger zou worden dan
de 52%. Er was dus een zelfstandige reden om die verhoging van het aanmerkelijkbelangtarief
van 25% naar 30% niet door te voeren. Ik dacht dat daar in de hele politiek
geen draagvlak voor was. In zoverre was die koppeling er eigenlijk niet. Ook
zelfstandig kon die verhoging van het AB-tarief van 25% naar 30% eigenlijk
niet.Staatssecretaris Bos:Met alle respect, maar ik zou u even willen corrigeren. Die koppeling
is er wél, zoals ik net heb uiteengezet. Maar je kunt ook en overigens
van mening zijn dat er ook andere argumenten zijn om het AB-tarief van 30%
naar 25% te brengen. Die argumenten kennen wij en die vormden een reden temeer,
in ieder geval in de Tweede-Kamerbehandeling, om te bekijken of beide problemen,
namelijk de spanning tussen de boxen en een vervelend te hoog AB-tarief, gecombineerd
opgelost konden worden. Daarbij zijn vele varianten over tafel gegaan, ook
varianten waarbij de koppeling anders is gelegd dan zij uiteindelijk in de
wet terecht is gekomen. Dat is allemaal na te lezen in de Handelingen van
de Tweede Kamer en in antwoorden op schriftelijke vragen. Ik meen inmiddels
toch echt wel duidelijk te hebben gemaakt, dat er wel degelijk een koppeling
in de wet is neergelegd.Wat de vraag betreft of een en ander proportioneel is, verzoek ik de leden
in ogenschouw te nemen dat in de Tweede-Kamerbehandeling bij de waardering
van het ondernemingspand sprake was van een step up, hetgeen betekent dat
alleen de waardestijging na 1 januari 2001 wordt meegenomen in de meesleep-
en meetrekregeling en niet de waardestijging van vóór 1 januari
2001. Ik denk dat dat ook heel relevant is in de uiteindelijke oordeelsvorming
over hoe redelijk het is en vooral hoe redelijk het is ten opzichte van bestaande
verwachtingen.Ten slotte wil ik op dit punt nog zeggen, dat de oplossing die is gekozen
natuurlijk niet helemaal uit het niets kwam. Immers, zelfs in de huidige wet
die uit 1964 dateert, is al sprake van een vorm van een meesleep- en meetrekregeling.
Het gaat dan over schuldvorderingen die in het aanmerkelijk belang betrokken
worden om precies dezelfde reden, namelijk omdat ze anders onbelast zouden
kunnen blijven en dat dit aanleiding zou kunnen geven tot oneigenlijk gebruik.
Ook de familiegroep waarvoor wij uiteindelijk in deze wet hebben gekozen,
dus de kring waarbinnen de zakelijkheidstoets niet geldt en het meesleep-
en meetrekregime wel, is precies dezelfde als de kring die op dit moment in
het AB-regime sinds 1 januari 1997 geldt.Waar brengt ons dit allemaal? Wij blijven van mening dat een stelsel waarvoor
wij om heel goede redenen hebben gekozen, een stelsel met verschillende grondslagen
en tarieven, moet worden beschermd tegen oneigenlijk gebruik en onbedoelde
situaties en dat zonder nadere maatregelen het systeem zou uitnodigen tot
volledige financiering van de eigen BV met van de aandeelhouder geleend vermogen.
Dat zou leiden tot enorme rentelasten bij zo'n BV. Men creëert dan zijn
eigen aftrekposten, waardoor inkomen dat materieel winstinkomen is op oneigenlijke
wijze wordt getransformeerd tot box III-inkomen. Dat zijn uithollingen van
de grondslag die wij om velerlei redenen, verdelingspolitieke en budgettaire,
gewoon niet willen. Het zou tot een zeer forse derving van belastingopbrengsten
leiden. Wij beluisteren in de samenleving, inclusief de betrokkenen, begrip
voor het feit dat wij op dit punt iets willen doen.Als je dit soort maatregelen wilt nemen, is het ook logisch dat je kijkt
naar voor de hand liggende manieren waarop mensen die maatregelen zouden kunnen
trachten te ontgaan. Uiteraard gaan daarbij, net als bij de meesleep- en meetrekregeling
in de huidige wet, primair de gedachten uit naar personen die zeer dicht bij
de belastingplichtige staan en die kunnen worden tussen geschoven. Om dat
soort opzetjes te voorkomen, is een definitie van een samenwerkende groep
nodig. In het wetsvoorstel is, zoals ik heb gezegd, gekozen voor aansluiting
bij de bestaande groep in de bestaande wetgeving. Dat is een formele benadering
aan de hand van objectieve criteria. Wij hebben gewoon bepaalde familierelaties
gedefinieerd.Een materiele benadering lijkt op het eerste gezicht veel zinniger, omdat
als je een materiële benadering zou kiezen en bijvoorbeeld een huishoudensbegrip
tot uitgangspunt voor de definitie van de kring zou nemen, wellicht wat gemakkelijker
aan te tonen is dat dergelijke transacties die je zou willen bestrijden binnen
een huishouding gemakkelijker plaatsvinden, dan wanneer je er ineens achterkleinkinderen
en aangetrouwden van achterkleinkinderen bij betrekt, zoals
het geval is bij een formeel criterium. Maar wij weten ook uit tandenborsteldiscussies
en wat dies meer zij, hoe moeilijk het is om een materieel criterium in de
fiscale praktijk op een fatsoenlijke manier vorm te geven. Van goede vrienden
bestaat in de fiscaliteit geen definitie. Een formeel criterium, zoals wij
nu uiteindelijk hebben gekozen, confronteert ons evenwel met een aantal nadelen.
Daarop is in de schriftelijke en mondelinge inbreng gewezen. Het enkele feit
dat er een familieband bestaat, hoeft niet in alle gevallen te betekenen dat
er ook sprake is van echte samenwerking of samenwerking bedoeld om de totale
af te dragen belasting te verminderen. Ik denk dat dit door velen hier op
overtuigende wijze over het voetlicht is gebracht. Wij hebben er goed naar
geluisterd. Wij vertalen dat in de vaststelling dat er bezwaren bestaan –
en wat ons betreft begrijpelijke bezwaren – tegen de keuze voor de omvang
van de groep van personen die onder de werking van de regeling vallen. Wij
hebben al aangegeven dat wij in een open gedachtewisseling met uw Kamer over
deze materie willen spreken. De inbreng van de leden is daarbij van wezenlijk
belang en is ook nu van wezenlijk belang geweest.De formele afbakening van de familiegroep, met als uitgangspunt dat deze
familieleden samenwerken of kunnen samenwerken, creëert een spanning
in gevallen waarin feitelijk geen sprake hoeft te zijn van samenwerking. De
spanning is het duidelijkst voelbaar aan de randen van de gekozen afbakening,
zoals geldt bij elke afbakening. In dit geval dus bijvoorbeeld bij de meegesleepte
echtgenoot van een zelfstandig wonend achterkleinkind of bij de duurzaam gescheiden
levende echtgenoot. Wel zeg ik erbij, dat dat dezelfde randen zijn als die
van de afbakening van de familiegroep onder de huidige wet. De leden van de
CDA-fractie menen dat de volgende stap zou moeten zijn dat ook de familiegroep
in het AB-regime aangepast wordt. Wij moeten dan wel oog hebben voor de fiscale
begeleiding van echtscheiding van houders van een AB. De heer Stevens heeft
daarop ook gewezen. Dat vergt weer verregaande aanpassing van het regime van
het AB en wellicht ook overgangsrecht. Onzerzijds is wat dat betreft sprake
van een welwillende houding, maar het is wel iets wat nadere uitwerking behoeft.
Wij zullen erop terugkomen.In het kader van de Wet technische aanpassingen zullen wij ook de gekozen
afbakening van de familiegroep vanuit alle hoeken opnieuw tegen het licht
houden. Drie hoeken zijn daarbij wat ons betreft van belang: de juridische
houdbaarheid, de consistentie met andere afbakeningen van vergelijkbare kringen
in andere delen van de wet en de redelijkheid. Vanuit die drie perspectieven
zullen wij ons steeds de vraag stellen of het redelijk is om het betreffende
familielid in de meesleepregeling te betrekken. Het is zeer goed denkbaar
en in zekere zin zelfs te verwachten, dat bij deze heroverweging de familiegroep,
mede gelet op de inbreng vanuit deze Kamer, beperkter zal uitvallen dan thans
in de voorstellen is neergelegd. Met deze afbakening hangen vele facetten
samen. Wij willen er echt heel zorgvuldig naar kijken. Wij willen ook recht
doen aan het in dit opzicht gevoerde overleg met de Tweede Kamer. Ik kan in
ieder geval zeggen dat facetten die in de beschouwing zullen worden betrokken,
de vraag betreffen of het voor de mate van verbondenheid uitmaakt of er naast
de terbeschikkingstelling van vermogensbestanddelen nog een andere relatie
met de vennootschap is, bijvoorbeeld die als aandeelhouder, Een andere vraag
die erbij betrokken wordt, is in welke opzicht inwonen bij de aandeelhouder
met een aanmerkelijk belang relevant is. Het voornemen bestaat om een en ander
te bezien in samenhang met de modernisering van het successierecht, dit naar
aanleiding van het rapport van de werkgroep Moltmaker, waarop ik al eerder
heb gewezen. Ook in dat kader zullen wij bekijken of het wenselijk is de afbakening
van de familiegroep in de inkomstenbelasting en het successierecht meer dan
thans het geval is te harmoniseren. Ik hoop – en daarmee wil ik dit
blokje voorlopig afsluiten – aangegeven te hebben, dat wij goede redenen
hebben gehad om te kiezen zoals wij hebben gekozen, dat daarbij de discussie
in de Tweede Kamer een rol heeft gespeeld, dat dit ons niet blind en doof
maakt voor de argumenten die uw Kamer naar voren heeft gebracht en dat wij
in de richting van integratie met de Moltmakerproblematiek en van een herdefiniëring
van de precieze kring, zullen proberen met een oplossing te komen die ook
in de ogen van deze Kamer bijdraagt aan de redelijkheid van de voorstellen.
Wat het laatste onderwerp betreft, hopen wij dat in de veegwet te doen.De heer Stevens (CDA):Voorzitter! Ik heb met veel inspanning geluisterd naar de staatssecretaris
en met name toen hij de opmerking maakte dat de kernvraag aan de orde was,
namelijk of de oplossing proportioneel is. Ik weet niet of toen de heer Rensema
interrumpeerde, maar de staatssecretaris sprong vervolgens over op de meesleepregeling.
Ik dacht dat hij eigenlijk de proportionaliteit van de meetrekregeling nog
ter discussie wilde stellen, althans zijn visie daarop. Die visie zou ik graag
willen vernemen.Staatssecretaris Bos:Vindt u het goed als ik daarop in tweede termijn meer in detail terugkom?De heer Stevens (CDA):Voorzitter! Akkoord.Staatssecretaris Bos:Er speelt nog een andere problematiek in de sfeer van AB-houders, namelijk
de verliesverrekening bij het aanmerkelijk belang. Deze kwestie is aan de
orde gesteld door de leden van zowel de CDA-fractie als de PvdA-fractie. Leden
van de PvdA-fractie geven aan hier een pijnpunt te zien en bepleiten een regeling
die belastingplichtigen eens per leven verliesverrekening over de boxgrenzen
heen toestaat. Door de leden van de CDA-fractie wordt onder meer gewezen op
de discussie in de Tweede Kamer naar aanleiding van het amendement van de
heer Schutte over verrekening van een verlies uit AB door middel van een tax
credit met de belasting op het inkomen uit werk en woning van box I. Zij pleiten
voor de mogelijkheid van verliesverrekening van een AB-verlies bij het einde
van het feitelijke aanmerkelijk belang. Ik ben mij ervan bewust, en ook de
leden zijn zich er wellicht van bewust, dat de regering in de Tweede Kamer
toen dat amendement voorlag daarover negatief heeft geadviseerd en fracties
heeft aangeraden daar vooral niet mee in te stemmen. De redengeving daarvoor
was dat de regering dat amendement zag als inbreuk op de boxensystematiek
en op dat moment niet precies kon inschatten of daaruit effecten
zouden kunnen voortvloeien die aanleiding zouden kunnen geven tot andere inbreuken
op dezelfde boxensystematiek op plekken waarop dat misschien veel meer geld
zou kosten of dat het amendement anderszins onwenselijke gevolgen zou hebben.
Wij zijn inmiddels een stuk verder met die analyse. Ik bedoel daarmee te zeggen
dat de risico's die men zou kunnen verwachten bij het toestaan van zo'n faciliteit
inmiddels aanmerkelijk minder groot worden geacht. Ik stel mij voor dat wij
in het overleg met de Tweede Kamer bij de behandeling van de veegwet op deze
problematiek terugkomen met een grote mate van welwillendheid om op dit punt
een stap te zetten in de ook door uw Kamer gewenste richting.Het is een zijstap, maar heeft er natuurlijk toch wel iets mee te maken
dat mevrouw Ter Veld in de sfeer van speciale tarieven het schrijnende voorbeeld
genoemd van iemand die een invaliditeitsuitkering krijgt en daarop op dit
moment de 20% korting kan toepassen en straks niet meer. Wij komen in onze
berekeningen op iets andere gevolgen uit voor de premie voor de ongevallenverzekering.
Er zou ook nog kunnen worden gemiddeld. Het is zo complex te maken als men
maar wil. Het gaat misschien om slechts een paar mensen, maar wij willen er
wel naar kijken. Wij zouden ons kunnen voorstellen dat er mensen zijn die
dit jaar invalide worden en volgend jaar een uitkering krijgen, maar de verzekering
niet hebben kunnen aanpassen. Als het verstandig is voor die groep een overgangsregeling
te maken, dan zullen wij dat zeker niet laten. Die toezegging wil ik in ieder
geval vanaf deze plek doen.Het heeft er niets mee te maken, maar ik gebruik de opmerkingen van mevrouw
Ter Veld even als bruggetje om het volgende punt aan de orde te kunnen stellen.
Mevrouw Ter Veld heeft ook een opmerking gemaakt over de zorg voor naaste
verwanten. Dat moeten wij zien in de sfeer van de buitengewonelastenaftrek
voor zorg voor naaste verwanten. Als gevolg van het vervallen van de aftrek
voor uitgaven voor levensonderhoud van naaste verwanten van 27 jaar of ouder,
wordt ook de zorg voor naaste verwanten niet langer fiscaal begeleid. In de
voorgestelde afdeling 6.5 van de wet Belastingherziening 2001 is uitgegaan
van een kring van verwanten die aansluit bij de keuze om uitgaven voor levensonderhoud
alleen in aanmerking te nemen, voorzover deze uitgaven betrekking hebben op
kinderen jonger dan 27 jaar. Daardoor zijn bepaalde uitgaven voor levensonderhoud
onder het voorgestelde regime niet meer aftrekbaar of slechts beperkt aftrekbaar.
In deze benadering past het niet om de kring van verwanten voor uitgaven wegens
ziekte, invaliditeit en bevalling alsmede voor uitgaven wegens overlijden
te verruimen. Niettemin is tijdens de Tweede-Kamerbehandeling hiervan een
punt gemaakt. Er is ook een motie over aangenomen waarin de regering is gevraagd
om in het kader van het Belastingplan 2001 nog eens te bekijken of in het
licht van deze problematiek iets extra's kan worden gedaan voor de positie
van gehandicapten en chronisch zieken. De naam van de eerste ondertekenaar
is mij ontschoten. In lijn met wat mijn voorganger over die motie in de Tweede
Kamer heeft gezegd, zeg ik hier dat wij onze inspanningsverplichting met betrekking
tot de motie en het extraatje voor gehandicapten en chronisch zieken mede
willen ijken op wat er inzake de nu door mevrouw Ter Veld aan de orde gestelde
problematiek moet worden gedaan.Mevrouw Ter Veld (PvdA):Mag ik, zonder beledigend te willen zijn, ervan uitgaan dat zorgafhankelijk
ouder zijn gelijk wordt gesteld met chronisch ziek?Staatssecretaris Bos:U heeft gelijk. In ieder geval heeft u de problematiek breder aan de orde
gesteld dan ik in mijn beantwoording heb gedaan. Ik zal de opmerking die u
maakt, bij de afweging betrekken.Voorzitter! Over het onderwerp eigen woning hebben verschillende woordvoerders
verschillende opmerkingen gemaakt. De heer Schuyer heeft hieraan bijzonder
veel tijd besteed in een betoog waarin hij verschillende overwegingen naast
elkaar zette, die zijns inziens hebben geleid tot de gedane voorstellen. Hij
constateert dat de huidige evenwichtige aanpak van het kabinet is gestoeld
op de politieke realiteit. Ja, dat is misschien het meest eenvoudige antwoord
op de vraag waarom het eigen huis in de eerste box zit en niet in een andere
box. Bij het vormgeven aan zo'n stelsel kijken wij niet alleen naar wat systeem-
of fiscaaltechnisch redelijk is; wij wensen ook rekening te houden met andere
overwegingen, waaronder inkomenspolitieke, en op basis daarvan gemaakte afspraken
die zijn neergelegd in het regeerakkoord.De heer Schuyer geeft voorts aan dat een nadere gedachtewisseling over
de aftrek van de hypotheekrente voor D66 geen taboe is, maar dat het wel gewenst
is, daarbij rekening te houden met relevante factoren als huursubsidie, overdrachtsbelasting
en internationale context. Dat is een contextverbreding die wij ook zelf graag
hanteren. Deze context zal ook naar voren komen in de notitie Eigen Huis die
nog zal verschijnen. Daarin gaan wij overigens niet in op de voorstellen van
de heer Palm. Wij menen dat die voorstellen tijdens de diverse schriftelijke
rondes in dit huis en aan de overzijde al voldoende aan de orde zijn geweest.De heer Platvoet vraagt of staatssecretaris Bos van plan is om conclusies
te verbinden aan datgene wat het voormalig Kamerlid Bos heeft gezegd over
70% hypotheekrenteaftrek en het onderbrengen van het eigen huis in box III.
Ik wijs erop dat die uitlatingen zijn gedaan in de context van diverse varianten
die over tafel gingen in verband met het huurwaardeforfait. De vraag werd
gesteld of het zinvol zijn om dit forfait voor bepaalde groepen te verlagen
om ze te stimuleren versneld af te lossen. Als je dit budgettair neutraal
zou willen doen, zou je ergens anders geld vandaan moeten halen. In de verkenningen
op dit terrein zijn al varianten gepresenteerd waarbij dat gedaan wordt door
bijvoorbeeld 70% van de hypotheekrente aftrekbaar te maken. Tegen die achtergrond
heeft het Kamerlid Bos niets nieuws bedoeld. Staatssecretaris Bos stelt er
prijs op om mee te delen dat straks, in de notitie Eigen Huis, wel degelijk
wordt teruggekomen op een aantal mogelijke varianten rondom het vraagstuk
van het huurwaardeforfait. Echter, in hoofdzaak zal deze notitie een beschrijvend
en inventariserend karakter dragen, hetgeen overeenkomt met het verlangen
van de Tweede Kamer.De heer Stevens heeft een vraag gesteld over het voorgestelde artikel
3.6.11, achtste lid, in relatie met de zogenaamde bijleenhypotheken. Hij merkt op dat dit artikel een generieke bepaling bevat waardoor op
31 december 1995 bestaande hypothecaire schulden zonder nader bewijs worden
aangemerkt als schulden die verband houden met de verwerving van de eigen
woning. De opmerking van de heer Stevens dat deze goedkeurende regeling niet
geldt voor rente die door middel van een niet-hypothecaire schuld is bijgeleend,
is juist. Artikel 3.6.11, achtste lid, heeft inderdaad alleen betrekking op
hypothecaire leningen.De heer Stevens heeft vervolgens aangegeven, het niet correct te vinden
om de bijgeleende rente met ingang van 1 januari 2001 als een box III-schuld
aan te merken. In verband daarmee heeft hij gevraagd om alle tot en met 31
december 2000 bijgeleende rente aan te merken als een schuld die verband houdt
met de verwerving van de eigen woning. Voor deze kwestie is door de leden
van de fractie van het CDA al eerder aandacht gevraagd, ook in de schriftelijke
ronde. Naar aanleiding daarvan hebben wij in de nota naar aanleiding van het
verslag aan de Eerste Kamer aangegeven dat de gedachte van de leden van de
fractie van het CDA om voor bepaalde bijleenhypotheken een wat soepeler overgangsregeling
te treffen, ons sympathiek voorkomt. Daarbij hebben wij aangegeven, graag
bereid te zijn om daarover het debat aan te gaan. Dat moment is nu aangebroken,
althans wat ons betreft. Een voorzichtige benadering is op haar plaats omdat
wij hierover ook discussiëren met de Tweede Kamer, maar ons uitgangspunt
in dezen is dat wij bereid zijn om de mogelijkheden van een soepeler overgangsrecht
te bezien, zij het dat een aantal voorwaarden geldt. Er zou geen sprake moeten
zijn van onbedoelde uitstralingseffecten; het gaat dus om een beperkte groep
van bijleenhypotheken die onder het besluit van 7 juni 1987 vallen. Voor die
bijleenhypotheken zouden de toezeggingen, gedaan in het kader van het besluit
van 1987 tot en met het tijdstip 31 december 2000, materieel mogen doorwerken
waardoor tot en met 31 december 2000 bijgeleende rente wordt veiliggesteld.
Bij de vormgeving van deze goedkeuring zal rekening worden gehouden met de
besluiten van 1998 en 1999. Uiteraard geldt deze wat soepeler benadering dan
niet voor rente die vanaf 1 januari 2001 wordt bijgeleend.Vervolgens richt ik mij op het onderwerp pensioenen. Bij het beoordelen
van de oudedagsvoorstellen rijst de vraag of de uitkomsten van het gedelibereer
en de afwegingen in alle opzichten redelijk zijn. Voorzitter! Wij moeten bereid
zijn om onder de oudedagsparaplu veel verschillende vormen te laten vallen
terwijl er een evenwicht moet heersen tussen die vormen. Enerzijds is er een
veelheid van mogelijkheden waarmee iemand een redelijk pensioen kan opbouwen;
daartoe moet ook in alle redelijkheid ruimte worden geboden. Anderzijds willen
wij een dam opwerpen tegen belastingaftrekpolissen waarbij het oogmerk om
een voldoende oudedagsvoorziening op te bouwen naar de achtergrond is verschoven
ten opzichte van het oogmerk om op korte termijn aftrekvoordelen te genieten.Wij hebben de derde pijler, de individuele poot, bewust zo vorm gegeven
dat er ruimte is voor individuele opbouw, óók voor wie niet
in een pensioenregeling zit. Een eerste kernpunt is daarbij dat men voor een
gewoon pensioen ieder jaar een bepaalde ruimte heeft die men kan opbouwen
naar de mate van het inkomen in dat jaar. Daarnaast is er extra ruimte voor
spijtoptanten, mensen die eerder hadden mogen starten of mogen aftrekken maar
dat niet hebben gedaan. De mogelijkheden zijn wat dit betreft verruimd; men
kan nu zeven jaar inhalen. In deze zin is de derde pijler ruimer dan de tweede,
die niet een vergelijkbare inhaalfaciliteit kent. Voorzitter! Dit alles overziend,
is er wat ons betreft geen noodzaak meer om de zeer complexe regeling te handhaven
voor nog andere, oude pensioentekorten, de zogeheten derde tranche. Dit is
een aanpassing die wat ons betreft te rangschikken valt onder een van de hoofddoelstellingen
van vereenvoudiging van het stelsel.Vervolgens blijven wij natuurlijk kijken of mensen in de derde pijler
voldoende mogelijkheden worden geboden om pensioen op te bouwen. Daarover
kunnen wij met z'n allen op een geweldige manier theoretiseren, waarbij talloze
veronderstellingen in diverse berekeningen worden gebruikt. Wij kunnen hierover
tamelijk langdurig met elkaar in gesprek blijven om na te gaan hoe een en
ander zich nu precies tot elkaar verhoudt. Wij zijn tot een bepaalde constructie
gekomen op grond van de veronderstelling dat de tweede pijler wel degelijk
in theorie ruimere mogelijkheden biedt voor het opbouwen van een adequate
pensioenvoorziening dan de derde pijler. Immers, ten aanzien van een veelheid
van modaliteiten is er ruimte gecreëerd. Echter, wij weten allemaal dat
in de praktijk er maar weinig mensen zullen zijn die ten aanzien van al die
modaliteiten de maximale ruimte claimen. Als men dit gedragseffect verdisconteert
in datgene wat iemand vervolgens reëel opbouwt, denken wij nog steeds
staande te kunnen houden dat wat iemand in de derde pijler opbouwt in de praktijk
redelijk vergelijkbaar zal zijn met datgene wat in de tweede pijler wordt
opgebouwd. Ik geef een voorbeeld. Wij hebben nu in de derde pijler de laagst
mogelijke franchise uit de tweede pijler ingezet, terwijl wij weten dat in
heel veel collectieve pensioenregelingen – dat geldt ook voor de ambtenaren
op mijn ministerie die deze regeling hebben ontworpen – de franchise
aanmerkelijk hoger is.Wij denken dat wij met deze mogelijkheden ook zeker de mensen met een
gering inkomen alle kansen geven voor een goede opbouw, ook als er een afwisseling
is van wat mindere en wat betere jaren. Dit spoort met de indicatie dat de
huidige grote polissen geconcentreerd zijn bij hoge inkomens. In dat verband
wijs ik er nog even op dat in het debat met de Tweede Kamer met name door
de PvdA-fractie zorg is uitgesproken over dit dossier, vergelijkbaar met de
opmerkingen die mevrouw Ter Veld daarover heeft gemaakt. Als het te ingewikkeld
wordt en er te veel gerekend moet worden, krijgen mensen onvoldoende inzicht
in hun eigen situatie. Als gevolg daarvan zullen waarschijnlijk de mensen
met de bescheiden inkomens degenen zijn die het eerst onvoldoende gebruikmaken
van de hun toekomende rechten. Zij hebben een wat minder ontwikkeld pensioenbewustzijn.
Overigens denken wij dat deze hele wetgeving en de druk die zij op de verzekeraars
legt, zullen bijdragen aan een toenemend pensioenbewustzijn.De afweging die vervolgens heeft plaatsgevonden, heeft te maken met de vraag: kun je het oorspronkelijke wetsvoorstel houden zoals het
is en het meer inzichtelijk maken óf moet je enkele systeemwijzigingen
doorvoeren om het meer inzichtelijk te maken? Welnu, voor de laatste optie
is gekozen: een ongetoetste aftrek voor een beperkt bedrag. Van dat bedrag
weten wij dat het in de praktijk voldoende blijkt te zijn voor de groep mensen
met de wat lagere inkomens, óók degenen die een hele tijd inactief
zijn geweest of die te maken hebben met een fluctuerend inkomen over een langere
periode. Vervolgens is ook de algemene inhaalruimte geschrapt. Dat was nou
net het meest complexe element van de oorspronkelijk voorgestelde regeling.
In deze zin is dus een vereenvoudigingsslag gemaakt.Ten slotte hebben wij afspraken gemaakt met de verzekeringsbranche over
de informatievoorziening aan de individuele belastingplichtige. Ik realiseer
mij dat de laatste weken ook de leden van deze Kamer op dit punt enige correspondentie
onder ogen is gekomen. Wellicht heeft dit geleid tot de conclusie dat dit
overleg slecht vordert, maar dat is niet onze indruk. Wij denken dat wij wel
degelijk bezig zijn, goede afspraken te maken met de pensioenuitvoerders.
Ik zal dit illustreren aan de hand van een reactie op een concrete vraag van
mevrouw Ter Veld over de A-factor.Voor de vaststelling van de jaarruimte is de vraag van belang of er sprake
is van een pensioentekort. Van een pensioentekort is sprake indien 17% van
de premiegrondslag, verminderd met de waardeaangroei van het pensioen en de
FOR-dotaties in het actuele jaar, resulteert in een positief saldo. De waardeaangroei
van het pensioen wordt in deze formule aangeduid met de factor A. Globaal
bezien komt deze factor overeen met het opbouwpercentage van het pensioen,
vermenigvuldigd met de pensioengrondslag. Bij AMvB zullen regels worden gesteld
voor de vaststelling van de factor A. Tijdens een bespreking met de pensioenuitvoerders
op 23 februari over de gegevensverstrekking is aangegeven dat op het ministerie
en bij de belastingdienst wordt gewerkt aan een nadere invulling van de A-factor
waarbij het uitgangspunt is het tot stand brengen van een zo eenvoudig mogelijke
rekenregel. Aan de hand van deze eenvoudige rekenregel zullen de pensioenuitvoerders
de belastingplichtigen informeren over de pensioenaangroei in het kalenderjaar.
Het is de bedoeling dat nog deze maand aan de hand van concrete voorstellen
besprekingen worden gevoerd met de pensioenuitvoerders over de invulling van
een en ander.Pensioenuitvoerders moeten inderdaad, zoals door mevrouw Ter Veld is opgemerkt,
naast de reeds bestaande informatieverplichting inzake het te bereiken pensioen,
een aanvullend gegeven over de pensioenaangroei in het kalenderjaar verstrekken.
Tijdens besprekingen met de pensioenuitvoerders is niet gebleken dat het verstrekken
van dit extra gegeven op onoverkomelijke bezwaren zou stuiten, maar dat een
tijdige aanlevering van dit gegeven – dat wil zeggen in de eerste helft
van het volgende kalenderjaar – binnen het bestaande proces van gegevensverstrekking
niet altijd mogelijk is. Door een verruiming van de terugwentelingsperiode
gedurende een overgangstermijn van twee jaar kan de informatieverstrekking
over de A-factor voorlopig nog binnen het bestaande proces van gegevensverstrekking
meelopen. Deze verruiming van de terugwentelingsperiode zal worden meegenomen
in de Wet technische aanpassingen.Voorzitter! Een ander belangrijke vraag, gerelateerd aan de oudedagsproblematiek,
is: hoe wensen wij om te gaan met de toezeggingen die zijn gedaan ten tijde
van de brede herwaardering en de verwachting die daarbij gewekt zou zijn dat
bepaalde polissen onverkort geldig zouden blijven. Ik stel voorop dat wij
nooit lichtvaardig wensen heen te stappen over toezeggingen, welke absolute
geldigheid men daaraan wel of niet zou willen verlenen. Echter, de redenering
dient verder te gaan dan dit punt. Een leidend beginsel bij het denken over
de wijze waarop men in dergelijke omstandigheden met de eigen bevoegdheid
van de wetgever wil omgaan, is inderdaad dat men zich afvraagt hoe er moet
worden omgegaan met bepaalde verwachtingen die wellicht zijn gewekt. De vraag
is hoe je het effect van je eigen handelen ziet op begrippen als de betrouwbare
overheid. Ik heb er geen enkele behoefte aan, te ontkennen dat er op het moment
dat de overheid bepaalde wetten verandert en daarbij bepaalde burgers in hun
verwachtingen gefrustreerd raken, afbreuk kan worden gedaan aan het beeld
dat burgers hebben van die betrouwbare overheid.Tegelijkertijd denk ik dat een overheid die alleen maar rekening wenst
te houden met bepaalde verwachtingen, een overheid is die verstart, die niets
meer kan en nooit meer kan reageren op nieuwe omstandigheden. Dat is een overheid
die niet in staat is om, gelet op de internationale omgeving en de druk die
dat legt op bijvoorbeeld marginale tarieven, adequaat te reageren. De overheid
moet in staat zijn om te stellen: alles afwegend denken wij dat het echt noodzakelijk
is om bepaalde aftrekposten te schrappen of te beperken en daarvoor in ruil
tarieven te verlagen. Een overheid die een dergelijke stap niet kan zetten,
is een overheid die uiteindelijk óók bij de burgers aan vertrouwen
inboet. Tussen die twee situaties moeten wij met z'n allen een verstandige
keuze maken.Wat ons betreft zijn de toezeggingen zoals die eind jaren tachtig en begin
jaren negentig zijn gedaan in het kader van de brede herwaarderingspolissen,
echt toezeggingen die plaats-, tijd- en contextgebonden waren. Die context
was het voorontwerp voor de bredeherwaarderingsoperatie. Ik zou willen volhouden
dat – zelfs wanneer deze analyse niet wordt onderschreven en geconcludeerd
wordt dat de overheid op dit punt de wet dus niet mag veranderen – die
conclusie voorbijgaat aan wat ik zelf zie als de kern van de dynamiek die
een democratie met zich brengt. Macht kan zich vernieuwen en macht vernieuwt
zich op basis van veranderende inzichten in de wijze waarop belangen zijn
georganiseerd. Dit kan leiden tot nieuwe standpunten, ook ten aanzien van
zaken die voorheen op de éne manier waren geregeld en nu wellicht op
de andere manier kunnen worden geregeld. Het behoort bij de democratie dat
dergelijke nieuwe prioriteiten kunnen worden gesteld en dat daaraan gevolg
wordt gegeven door het wijzigen van wetten.Dat betekent overigens niet dat dit zomaar kan worden gedaan. Als de overheid
een andere weg wil opgaan, is zij gehouden om dat op een redelijke en billijke
wijze te doen. Ons antwoord op de vraag of wij op dit terrein uiteindelijk
nu wel of niet verstandig bezig zijn, hangt samen met de vraag of deze inperking
op een redelijke en billijke manier vorm wordt gegeven. Wij
denken dat dat wél het geval is en menen daarvoor ook de argumenten
te hebben gegeven. Ik verwijs in dit verband naar het grote verschil met de
bredeherwaarderingsoperatie waarbij een enkelvoudige inperking van rechten
plaatsvond zonder dat er andere zaken tegenover stonden. De mogelijkheid om
premies af te trekken, werd zonder meer gekort. Nú spreken wij over
een nadeel waarmee sommigen worden geconfronteerd, terwijl in het geheel van
de huidige grote operatie ook heel wat zaken aan de orde zijn waaraan precies
dezelfde groep voordelen ontleent, niet alleen op termijn als de uitkering
tot stand komt, maar ook nu al, bijvoorbeeld in de vorm van de lagere tarieven
in box I.Verder wijs ik erop dat de beperking die voor deze specifieke polissen
geldt, natuurlijk alleen maar geldt voor de groep die geen pensioentekort
heeft. De groep die dat tekort wél heeft, kan gewoon onverkort blijven
aftrekken. Bovendien gaat het hierbij om premies die in de afgelopen jaren
al zijn afgetrokken. Dat fiscale voordeel is daarmee al genoten en daarmee
is er sprake van een andere categorie van problemen dan wij ontmoeten bij
het opbouwen van een kapitaalverzekering die al dan niet onbelast tot uitkering
komt. Alles afwegend menen wij dat het redelijk en billijk is om nu te zeggen:
wij gaan over op een ander regime. Dat is de afweging die wij hebben gemaakt
en ik hoop dat die afweging op enig begrip kan rekenen bij de leden van deze
Kamer.De heer Stevens (CDA):Voorzitter! De staatssecretaris geeft aan dat voor de groep pensioentekorten
wellicht een andere regeling of tegemoetkoming, c.q. handhaving bestaat. De
opmerkingen hierover zijn mij niet duidelijk. Kan hij hierop nader ingaan?Staatssecretaris Bos:Wanneer mensen nu bepaalde bedragen aftrekken die zij ook zouden mogen
aftrekken wanneer binnen de nieuwe systematiek blijkt dat ze een pensioentekort
hebben, mogen ze doorgaan met die polissen. De toetsing vindt plaats aan de
hand van de vraag of er sprake is van pensioentekort. Het is dus niet zo dat
iederéén die een pre-bredeherwaarderingspolis heeft, gekort
wordt in zijn mogelijkheden om tot premieaftrek te komen.De heer Stevens (CDA):De aftrek in verband met deze polissen blijft dus gehandhaafd mits men
een pensioentekort heeft.Staatssecretaris Bos:Ja, dat is volkomen correct. Ik voeg hieraan toe dat de suggestie die
de heer Schuyer in dit verband heeft gedaan, volgens ons precies aangeeft
wat wij doen. Daarmee is geïllustreerd hoe complex deze materie is.De heer Schuyer (D66):Ik kan mij uw standpunt wel voorstellen. U geeft aan dat macht tot wijzigingen
kan komen. Daarover heb ik gezegd dat het een van de redenen is waarom men
de overheid niet moet vertrouwen, maar goed, dat ter zijde. Als de macht wordt
gewijzigd, is het toch redelijk dat er in het jaar waarin die wijziging plaatsvindt,
kan worden afgerekend op het oude systeem? Wat de mensen nu niet kunnen zeggen,
is: op 1 januari wordt de wet gewijzigd; wij rekenen onze kapitaalverzekering
af. U zegt in dat verband: dat genoten voordeel heb ik gegeven met een bepaalde
bedoeling die betrekking heeft op een latere periode. Als u zich met mijn
redenering zou kunnen verenigen, zou men nu de kapitaalverzekering kunnen
afrekenen en opnieuw kunnen starten in het nieuwe systeem. Echter, dat staat
u op dit moment niet toe en dus kunt u nu niet wegkomen met de uitspraak dat
macht tot wijzigingen kan overgaan en dat daardoor een andere systematiek
kan worden doorgevoerd.Staatssecretaris Bos:Ik hoop dat u mij de mogelijkheid geeft om hierop in tweede termijn nader
in te gaan. Ik moet hier echt even zorgvuldig naar kijken. Als ik hierop nu
reageer, lopen wij het gevaar dat wij enigszins langs elkaar heen praten.De heer Stevens (CDA):Voorzitter! Ik constateer dat de staatssecretaris vrij forse uitspraken
doet over de kwaliteit van toezeggingen. Daar kom ik straks zeker op terug.
Gisteren heb ik een voorstel gedaan, geheel geabstraheerd van de problematiek
betreffende de lijfrentepolissen. Is het niet verstandig om dit vraagstuk
eens om advies voor te leggen aan de Hoge Raad? Het is bekend dat dit in het
verleden enkele malen is gebeurd. Het kabinet heeft deze mogelijk. Kan de
staatssecretaris op deze suggestie ingaan?Staatssecretaris Bos:Wij zijn niet voor het benutten van deze optie. Wij hebben er voldoende
vertrouwen in dat de oplossing die wij voorstaan de toets van redelijkheid
en billijkheid kan doorstaan. Wij denken niet dat het nodig is om op dit moment
hiervoor een beroep te doen op een hoog college dat eventueel nog in de sfeer
van de rechtspraak bij dezelfde materie betrokken zou kunnen raken. Hierbij
zijn wellicht in staatsrechtelijke zin nog opmerkingen te maken, maar dat
laat ik liever over aan de geleerden op dat terrein.Voorzitter! Ik richt mij vervolgens op de artiestenregeling. Ik begin
met aan te geven waarom wij überhaupt op dit gebied iets doen. In het
kader van de belastingherziening 2001 is ervoor gekozen, de kostenaftrek te
laten vervallen. Alleen voor het winstregime en het regime voor resultaat
uit overige werkzaamheden is aftrek van daadwerkelijke kosten toegestaan.
Als gevolg hiervan kunnen in de loonbelasting geen kosten in aanmerking worden
genomen. Daarom is aan de huidige artiestenregeling, die een forfaitaire kostenaftrek
bij overige inkomsten mogelijk maakt, de grond ontvallen. Ook een tijdelijke
voortzetting van de huidige regeling zou de hele structuur van deze inkomenscategorie
ter discussie stellen. De voorgestelde nieuwe artiestenregeling moet ruimte
bieden voor het nieuwe regime: kostenaftrek als ondernemer, omzet aangeven
als ondernemer. Deze nieuwe regeling biedt het voordeel dat invorderingsproblemen
met artiesten worden beperkt. Wij denken een evenwichtige regeling te hebben
voorgesteld.De nieuwe regeling zorgt ervoor dat artiesten worden belast volgens het
regime van het resultaat uit overige werkzaamheden waardoor de heffing over
de onkostenvergoedingen een ander karakter krijgt dan in de huidige regeling
het geval is. In verband met het regime van het resultaat uit overige werkzaamheden
wordt het baten- en lastenstelsel gehanteerd. Belast wordt al datgene wat
wordt verkregen, verminderd met de daadwerkelijke kosten. Indien in
de loonbelasting niet wordt ingehouden en afgedragen over onkostenvergoedingen,
en gage in natura niet voor de waarde in het economische verkeer in aanmerking
wordt genomen, zouden de opdrachtgever en de artiest een willekeurig bovenmatige
onkostenvergoeding overeen kunnen komen, zonder dat de belastingdienst goed
inzicht kan verwerven in de daadwerkelijk door de artiest gemaakte kosten.
Dit speelt thans ook bij de loonverdelingsverklaring een rol. Hierbij worden
verhoudingsgewijze zeer grote bedragen als onbelaste algemene onkostenvergoedingen
opgevoerd. De inhoudingsplichtige kan niet aansprakelijk worden gehouden voor
bovenmatige kostenvergoedingen. Als het buitenlandse artiesten betreft, heeft
de fiscus al helemaal weinig controlemogelijkheden. Het resultaat is dan dat
onkostenvergoedingen die feitelijk als beloning kunnen worden aangemerkt onbelast
blijven of dat het woonland van de artiest hierover heft. Door te heffen over
de onkostenvergoeding wordt aan deze praktijk een einde gemaakt.Met het oog op het onbedoeld onbelast blijven van gedeelten van onkostenvergoedingen
die feitelijk als beloning moeten worden beschouwd, zal wel een nadere afweging
worden gemaakt of de loonverdelingsverklaring in haar huidige vorm kan blijven
voortbestaan en of een soortgelijke verdelingsverklaring op de voorgestelde
artiestenregeling van toepassing kan zijn. De loonverdelingsverklaringen zullen
aan de orde worden gesteld in de commissie-Thunissen/De Waard die zich nu
al verdiept in de in- en uitvoeringsaspecten in dit kader. Daarbij zal bijzondere
aandacht worden geschonken aan de effecten voor de amateursector.Gevraagd is welke effecten deze regeling kan hebben op buitenlandse artiesten
waar het gaat om de aantrekkelijkheid van Nederland om daar op te treden.
Ik zou de eerste zijn die het zou betreuren wanneer Sting hier niet meer zou
optreden, zo kan ik mevrouw Ter Veld verzekeren. Natuurlijk hebben wij hiernaar
gekeken. Met het hanteren van het tamelijk gematigde tarief van 20% voor een
heel brede grondslag, bevinden wij ons in Europa echt in een middenpositie.
In het buitenland worden tarieven gehanteerd die variëren van 10 tot
30%. In België wordt voor niet-verblijfhouders het tarief van 18% gehanteerd,
waarbij de heffing het karakter heeft van een eindheffing. Duitsland belast
het inkomen van de buitenlandse artiesten met een bronbelasting van 25%. Alles
afwegend, menen wij dat wij met de gekozen opzet redelijk goed zitten.Mijn volgende onderwerp is groen beleggen. Toen de forfaitaire vermogensrendementsheffing
werd voorgelegd aan de Tweede Kamer, wisten wij allemaal dat met de introductie
van de forfaitaire rendementsheffing groen beleggen een relatief iets minder
aantrekkelijke belegging zou worden dan onder het huidige regime. Het ligt
er natuurlijk maar aan waar je mee vergelijkt, maar als je groen beleggen
onder het huidige regime vergelijkt met rente of dividend genererende "witte
beleggingen", zie je dat in het nieuwe regime de belastingdruk op die referentie
daalt. De fiscale bonus die nodig is om groen beleggen aantrekkelijk te houden
in verhouding tot de referentiebeleggingen moet dus groeien. Toen wij in de
Tweede Kamer hiermee bezig waren, wisten wij ook al dat het duur, of duurder,
zou worden om groen beleggen in verhouding tot andere soorten beleggingen
aantrekkelijk te houden. Maar goed, mijn voorganger en anderen hebben uitgesproken
dat wij dat wel nastreefden, niet in de laatste plaats voor mensen die nu
al belegd hebben in groenfondsen. Hun brieven over de ontwikkeling van de
waarde van hun belegging heb ook ik ontvangen.De maatregelen zijn vastgesteld in het kader van het ondernemingspakket
en zullen hier weer aan de orde moeten komen. Ik maak een voorbehoud, maar
zij zijn naar de Raad van State gegaan, komen in de Tweede Kamer aan de orde
en vervolgens hier. Zij zijn al zodanig in het nieuws geweest, dat ik mij
niet zo geremd voel om er iets over te zeggen. De eerste prioriteit betreft
dus mensen die al in groenfondsen hebben belegd. Wij hebben gekozen voor een
overgangsregeling die zeer vergelijkbaar is met hetgeen wij hebben gedaan
voor mensen die via een commanditaire vennootschap al een participatie hebben
in bijvoorbeeld zeeschepen of films. Als men er voor het eind van dit jaar
in stapt, behoudt men voor de looptijd van de participatie de fiscale voordelen.
Die looptijd is maximaal tien jaar.De heer Stevens (CDA):Begrijp ik goed dat de mensen die voor het eind van dit jaar een deelneming
hebben in films of zeeschepen een aanspraak hebben op dezelfde fiscale behandeling,
gedurende de looptijd? Is dat een toezegging?Staatssecretaris Bos:Ik zou mij ontzettend kunnen vergissen, maar volgens mij is dit wat in
de wet staat.De heer Stevens (CDA):Wordt die toezegging of die wettelijke bepaling gehandhaafd gedurende
de looptijd van de contracten?Staatssecretaris Bos:Nu u mij zo prangend aankijkt, ga ik het nog eens goed bestuderen. Ik
meende een uitleg te geven op basis van de voorliggende wetgeving. Ik herinner
mij dat dit in een laat stadium van de behandeling in de Tweede Kamer aan
de orde is geweest, juist omdat er angst was voor kopersstakingen in de filmsector
en de scheepvaart.De heer Stevens (CDA):Het roept reminiscenties op aan hetgeen is gebeurd met de lijfrentepolissen!
Ik kom daar straks op terug.Staatssecretaris Bos:Het belangrijkste element van de toezegging is, dat het plafond van zo'n ƒ
100.000 per belegger in de derde box niet geldt in de overgangsregeling. Indien
men er voor meer dan ƒ 100.000 in zit, behoudt men zijn rechten voor
het volledige bedrag.Wij hebben ook gekeken hoe wij kunnen zorgen, dat voor mensen die er nieuw
in stappen de keus voor groen beleggen grofweg tot hetzelfde resultaat leidt,
in vergelijking tot andere beleggingen, als vandaag de dag het geval is. Wij
weten uit diverse berekeningen dat groen beleggen gemiddeld tussen de 2,5%
en 3,5% rendeert, zonder verdere fiscale bonus. Dat betekent dat zij gemiddeld
zo'n 2,5% minder renderen dan vergelijkbare beleggingen met een laag risico.
Die 2,5% verschil kunnen wij compenseren door een groene belegging in eerste
instantie vrij te stellen van een forfaitaire vermogensrendementsheffing in
box III. Vervolgens kan in box I een aftrekpost van 2,5% van de waarde van
het ingelegde vermogen worden gegeven. 2,5% tegen het toptarief
is ook weer zo'n 1,2% à 1,3%. Opgeteld bij de 1,2% die wordt uitgespaard
in box III kom je aan de 2,5%. Daarmee kan een rendement op groene beleggingen
van 5% à 6% worden berekend, hetgeen volstrekt vergelijkbaar is met
het rendement waarvan is uitgegaan bij het inrichten van het forfaitaire rendement
in box III. Ook daar is sprake van een reëel rendement dat in de praktijk
vergelijkbaar is met een nominaal rendement van 5% à 6%. Wij menen
daarmee groen beleggen in vergelijking met andere beleggingen aantrekkelijk
gehouden te hebben.De heer Schuyer vroeg of dit systeemtechnisch een mooie oplossing is.
Dat is het natuurlijk niet. Als er een andere manier was geweest om dit te
regelen, in plaats van een aftrekpost in de eerste box, dan hadden wij dat
graag gedaan. Dat is niet gelukt. Dit is het beste dat wij konden realiseren.In eerste instantie heb ik al gezegd, dat deze oplossing duur is. Er zit
zo'n 3 mld. in de groenfondsen. Per geïnvesteerde gulden is het onder
het nieuwe regime duurder om groen beleggen aantrekkelijk te houden dan onder
het oude regime. Als wij het bedrag dat wij onder de huidige regeling aan
belastinginkomsten derven, zo'n 50 mln., zouden blijven hanteren onder de
nieuwe regeling, zou nog maar 2 mld. van de 3 mld. in de groenfondsen bediend
kunnen worden. Het voornemen is om in het kader van Miljoenennota en belastingplan
later dit jaar nog voor 25 mln. extra te budgetteren. Zo kan het volume van
de huidige groenfondsen in ieder geval volledig gefacilieerd worden. Betekent
dit dat wij altijd vasthouden aan de genoemde 75 mln. of 3 mld.? Nee, maar
het betekent wel dat wij iets gelijkmatiger kunnen omgaan met de belastingderving
die wij voor dit doel wensen te accepteren. Wij moeten goed kunnen wegen hoe
groen de projecten die via de groenfondsen gefacilieerd worden daadwerkelijk
zijn.Er is een plafond van ƒ 100.000 voor de vrijstelling van beleggingen.
Met de huidige systematiek kan een tweeverdiener met kinderen voor zo'n drie
ton aan vermogen houden zonder over dat vermogen belasting te hoeven betalen.
Dat is twee keer een ton vrijstelling voor in groen beleggen gestoken geld
voor de echtgenoten, plus twee keer het heffingsvrije bedrag van ƒ
37.500, plus een paar kindervrijstellingen. Iedereen die bij mij aankomt dat
de kleine spaarder het slachtoffer zou zijn van de forfaitaire vermogensrendementsheffing
zeg ik, dat de kleine spaarder niet begint bij drie ton. Dat is echt iets
anders. Ik heb dus niet zo geweldig veel trek om het plafond van ƒ
100.000 nog verder te verhogen. Ik vind de totale vrijstelling van de forfaitaire
vermogensrendementsheffing op het niveau van de individuele belastingplichtige
al tamelijk genereus. Ik constateer, dat 96% van de beleggers in groenfondsen
voldoende hebben aan dat regime van ƒ 100.000. Wel zullen wij nog goed
bekijken of het in alle opzichten wel zo gelukkig is, dat binnen de ruimte
van ƒ 100.000 een aantal zaken met elkaar concurreren die tamelijk
slecht vergelijkbaar zijn. Ik zou er veel voor voelen Agaath eruit te halen.
Wij bekijken of die niet in een aparte regeling ondergebracht kan worden.
Over de kapitaalverzekering voor studerende kinderen had ik al twijfels. Daarvoor
geldt al helemaal dat er naar mijn mening sprake is van oneigenlijke concurrentie.
Die ruimte kan hopelijk worden opgeschoond, zodat de facto een groter deel
van de ƒ 100.000 ook echt toekomt aan beleggingen voor maatschappelijk
goede doelen, waarbij groen gedefinieerd is, wij nog eens goed bekijken wat
precies bedoeld wordt met sociaal-ethisch en de commissie-Habbema nog heeft
gewezen op bepaalde zaken in de culturele sfeer.De heer Platvoet (GroenLinks):In eerste termijn had ik al wat woorden gewijd aan de kapitaalverzekering
voor studerende kinderen. Die is naar mijn mening een vreemde eend in de bijt.
De staatssecretaris heeft er aan het begin van zijn betoog iets over gezegd,
maar dat vond ik niet echt duidelijk. Hij wijdde er een zin van zes woorden
aan en dat was het. In de context van het groen beleggen en de grens van ƒ
100.000 zegt hij er nu iets meer over. Moet ik daaruit concluderen, dat hij
bij de wetstechnische aanpassingen met een voorstel komt om, wat GroenLinks
bepleit heeft, die verzekering eruit te halen en de vrijstelling voor de kinderen
te relateren aan het aantal kinderen, en niet aan de belastingplichtige?Staatssecretaris Bos:Gelet op de kwaliteit van zijn inbreng op dit punt had de heer Platvoet
recht op een betere reflex dan ik net heb betracht. Er spelen twee dingen
door elkaar. Het eerste betreft de vraag wat binnen de ƒ 100.000 mag
concurreren. In het algemeen zie ik wel argumenten om een voorziening voor
kinderen niet te laten concurreren met een voorziening voor het milieu, iets
sociaal-ethisch of iets voor de derde wereld. Daarnaast onderken ik, dat het
niet alleen uit een perspectief van uitvoerbaarheid, maar ook vanuit een perspectief
van eerlijkheid goed is om nog eens naar de zaak te kijken. De regeling is
nu inderdaad geënt op een bepaald bedrag per belastingplichtige en niet
op een bepaald bedrag per kind. De schrijnendheid van zijn voorbeeld was erop
terug te voeren, dat er nu een vrijstellingsruimte per belastingplichtige
is.De heer Platvoet (GroenLinks):Wordt dat afgekaart in de veegwet?Staatssecretaris Bos:Daarvan mag u uitgaan.De heer Schuyer (D66):Voor alle duidelijkheid vraag ik de staatssecretaris nog eens, of het
de bedoeling is dat de studievoorziening voor kinderen niet meer zal concurreren
met de groenbeleggingen en dat zowel de grens van 3 mld. als die van ƒ
100.000 wordt vastgehouden. Wij zijn nogal veel benaderd met de opmerking,
dat dit laatste een beetje een dooie mus is. Als 3 mld. het maximum is, is
een groei van de groenfondsen eigenlijk niet mogelijk. Ik begrijp dat overigens
wel en heb er ook wel vrede mee. De staatssecretaris heeft heel goed duidelijk
gemaakt waarom het zo duur wordt. Het is van tweeën een en ik kies van
voor zijn opstelling. Ik wil wel weten of hij van plan is de oneigenlijke
concurrentie af te schaffen.Staatssecretaris Bos:In het antwoord op uw eerste vraag moet ik een voorbehoud maken, omdat
wij met de Tweede Kamer zullen moeten spreken. Dat antwoord is echter in principe
bevestigend.Ons uitgangspunt was om hetgeen tot nu toe mogelijk was in ieder geval
te blijven faciliëren. Daarmee lopen wij niet vooruit op de mogelijkheid,
dat wij het op enig moment in de toekomst wellicht zinnig
vinden, vanuit het vergroeningsperspectief een grotere fondsvorming te faciliëren.
De heer Schuyer moet de geluiden die hem bereiken zelf maar een beetje wegen.
Wij moeten ons wel realiseren dat er langzamerhand een aanzienlijk commercieel
belang gediend is bij het in de markt zetten en houden van groenfondsen. Die
commerciële krachten spelen wellicht ook een rol in de geluiden, dat
het kennelijk maar om 3 mld. mag gaan en nooit om meer. De groenfondsen zelf
denken dat zij gemakkelijk van 3 mld. naar 8 mld. kunnen groeien. Ik wil echter
eerst eens kijken naar de grondslagen van de forfaitaire vermogensrendementsheffing.
Ik wil ook zeker weten dat de fondsen echt allemaal hartstikke groen zijn.
Zij moeten een fiscale bonus onder deze noemer waard zijn. Ik hoop dat de
heer Schuyer met mij de geluiden op die aspecten wil beoordelen.Een aantal leden hebben opmerkingen gemaakt over het unvollendete karakter
van de belastingherziening. In de wandelgangen is die begonnen als de belastingherziening
21ste eeuw. Inmiddels is het keurig de Wet inkomstenbelasting 2001 geworden.
De heer De Vries wees ons erop, dat dit een oefening in bescheidenheid is.
Niets is af. Ik hoop dat het de openheid en de oprechtheid van het debat ten
goede komt als ik aangeef, dat ik geen enkele behoefte heb om weg te moffelen,
dat wij van bepaalde onderdelen denken dat zij beter geregeld moeten worden
en dat daar zelfs enige haast mee is. Er zijn losse einden aan het verhaal
en alleen daarom al zijn wij nog niet klaar.De wereld ontwikkelt zich met een grote snelheid. Ik ben ervan overtuigd,
dat de 21ste eeuw nog heel veel belastingherzieningen zal kennen. Misschien
zullen die niet alle zo omvangrijk en fundamenteel zijn als wat nu gebeurt,
maar ik wil nog wel stilstaan bij enkele elementen die ons continu onder druk
zullen houden en onze alertheid vereisen.Van hetgeen in de landen om ons heen gebeurt, gaat een continue druk uit
op de marginale tarieven. In die context is de discussie over de vlaktax interessant.
Wel is heel moeilijk te zien hoe zo'n vlaktax moet worden gefinancierd, als
de grote aftrekposten die er nog zijn niet ter discussie worden gesteld. Ik
weet niet helemaal wat de indieners van de motie in de Tweede Kamer voor ogen
hadden. Het lijkt mij verstandig de mogelijkheid van een verdere verlaging
van tarieven te blijven bekijken, zonder afbreuk te doen aan elementaire doelstellingen
van het belastingstelsel, zoals een goed inkomensbeleid, ondersteuning van
een productieve publieke sector en versterking van de duurzame economische
ontwikkeling.De minister wees op een tweede punt dat in Europa speelt, namelijk de
discussie over de vraag waar wij met elkaar willen concurreren en waar wij
willen coördineren. Die discussie dringt wellicht op enig moment ook
in deze sfeer binnen. Thans is dat alleen het geval bij de indirecte belastingen
en de belastingen op buitenlandse spaartegoeden. Afgeleid weliswaar is dit
laatste al begrensd door de sfeer van de directe belastingen. Het speelt ook
in de sfeer van de ecotaksen. Nederland heeft een belang om hier actief en
constructief over mee te praten.Een derde perspectief waarvan ik vermoed dat er een continue druk van
zal uitgaan op deze materie is de elektronisering van de economie. Het internet
neemt een hoge vlucht. E-commerce wordt steeds populairder. Naarmate bedrijven
meer elektronische diensten verlenen, maakt het minder uit voor hen waar zij
gevestigd zijn. Zij kunnen dan nog makkelijker naar plekken gaan waar de laagste
effectieve belastingdruk wordt gerealiseerd. Dat betekent dat de belastbaarheid
van de diensten die over het net geleverd worden steeds problematischer wordt.
Ik ben ervan overtuigd, dat wij de uiteindelijke oplossing echt alleen kunnen
vinden door in internationaal verband duidelijke afspraken te maken. Zowel
in Europa als in de OESO zijn wij daar hard mee bezig.Om maar te eindigen met een citaat van een buitenlandse artiest: "We will
be back." Dat was Arnold Schwarzenegger, in The terminator.De voorzitter:Ik schors de beraadslaging tot na de afhandeling van wetsvoorstel 26697.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 12.50 uur tot 13.55 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19992000-1245-1265.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl