Behandeling van het wetsvoorstel Bepalingen inzake de arbeids- en rusttijden (Arbeidstijdenwet) (23646)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 3898-3919

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

04-04-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 65, pagina 3898-3919

04-04-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23646Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Debat naar aanleiding van een algemeen overleg over de schuldenproblematiekPagina 3868-3877
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 4 april 1995)Pagina 3859-3861
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Balansverkorting geldelijke steun volkshuisvesting (23817), en van de motie-Poppe over het beleid m.b.t. de woninggebonden subsidies (23817, nr. 23); de motie-Poppe over het bruteringsakkoord (23817, nr. 24); de motie-Versnel-Schmitz/Duivesteijn over de financiële positie van sociale verhuurders (23817, nr. 26); de motie-Versnel-Schmitz c.s. over de prestatie-eisen t.a.v. de besteding van het maatschappelijk kapitaal (23817, nr. 27)Pagina 3883-3898
Behandeling van het verslag van een algemeen overleg over de uitkomsten van het rapport "Raad op maat" (23725, nr. 8)Pagina 3877-3883
Behandeling van het wetsvoorstel Bepalingen inzake de arbeids- en rusttijden (Arbeidstijdenwet) (23646)Pagina 3898-3919
Stemming over een motie, ingediend bij de behandeling van het wetsvoorstel Regeling lump sum en decentralisatie rechtspositieregeling VWO-AVO-VBO (23948), te weten: de motie-Cornielje c.s. over bekostiging van de VBO(-MAVO) component (23948, nr. 19)Pagina 3867-3867
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 4 april 1995)Pagina 3920-3921
65ste vergadering; 4 april 1995Pagina 3859-3859
Opmaken van twee voordrachten van ieder drie kandidaten ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad (23967)Pagina 3867-3867
Vragen van het lid M.B. Vos aan de minister van Verkeer en Waterstaat over de BetuwelijnPagina 3861-3866

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 111 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van:
 
 het wetsvoorstel Bepalingen
inzake de arbeids- en rusttijden (Arbeidstijdenwet) (23646).
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Het is een verademing als ik de voorliggende Arbeidstijdenwet
vergelijk met de huidige Arbeidswet 1919. Omdat het vandaag om een complete
herziening van de oude Arbeidswet gaat, heb ik mijn Schuurman & Jordens,
deeltje 49, er nog maar eens bij gepakt. De wettekst daar is doodgewoon onleesbaar
en bijna ondoorgrondelijk. Wat mij daaruit vooral is bijgebleven, is het aantal
keren dat ik verwijzingen naar nadere regelgeving moest tegenkomen. De wet
puilt uit van de nadere bij AMvB gegeven regelingen. Er is een werktijdenbesluit
voor bioscopen, een werktijdenbesluit voor bad- en zweminrichtingen, eentje
voor apotheken, een andere voor koffiehuis- en hotelpersoneel; natuurlijk
ook meer algemeen bekende, zoals het werktijdenbesluit voor fabrieken of werkplaatsen
en dat van de restgroepen. Een wirwar aan besluiten waaraan, gezien de nieuwe
systematiek van dit wetsvoorstel, de onderwerpsgewijze benadering, gelukkig
grotendeels een eind komt. Gewoon één regime van arbeids- en
rusttijden voor bedrijfsle ven en overheid en, natuurlijk,
ook nu nog noodzakelijke uitzonderingen in één Arbeidstijdenbesluit.
Dat is wat wij harmonisering van de regelgeving noemen.
 
 Bij mijn worsteling met deeltje 49 van Schuurman & Jordens viel mijn
oog op nog iets anders. Dat betreft het aantal keren dat het districtshoofd
van de Arbeidsinspectie allerlei afwijkingen schriftelijk kan toestaan of
uitspraken kan doen over de naleving van de regels of vergunningen kan verstrekken.
De overheid zit als een bok op de haverkist. Zij moet er een ware bureaucratie
op na houden om alle regeltjes en uitzonderingen op de regeltjes te handhaven.
Het gaat om 15.000 vergunningen per jaar, een ongelooflijke administratieve
belasting, waarin door dit wetsvoorstel flink het mes wordt gezet. Een overheid
die in principe nog slechts de minimumnormen handhaaft.
 
 Deze winst aan doorzichtigheid en vermindering van regelgeving, gepaard
gaande met een terughoudende rol van de overheid bij de handhaving van arbeids-
en rusttijden, levert al veel op van wat de D66-fractie als belangrijke doelstelling
van dit wetsvoorstel ziet, namelijk deregulering en vermindering van administratieve-lastendruk.
Het belang van de wijziging van de arbeids- en rusttijdenwetgeving voor de
mogelijkheid om te komen tot flexibeler arbeidsorganisaties is er echter natuurlijk
niet alleen in gelegen dat de papieren rompslomp vermindert, dat niet meer
op vergunningen hoeft te worden gewacht en dat het niet meer nodig is om complexe
wet- en regelgeving te doorgronden. Voor het bereiken van een flexibele bedrijfsvoering
en daarmee beter functionerende en presterende bedrijven, heel belangrijk
voor de bevordering van de werkgelegenheid, is eerst en vooral een vergroting
van de flexibiliteit van arbeidspatronen gewenst. Die flexibilisering komt
vooral in beeld door de dubbele normering via een standaardregeling en een
overlegregeling. Daar zit uiteindelijk de kern voor meer maatwerk binnen de
ondernemingen en bedrijfstakken. Daar ligt de weg vrij voor het tot stand
komen van een grotere differentiatie in arbeids- en rusttijden, die tegemoetkomt
aan de zeer diverse wensen binnen de bedrijven en bij werknemers. En bij de
concrete vormgeving van deze normstelsels in de bedrijven ligt dan ook feitelijk
de kern van dit wetsvoorstel en de discussie die wij hierover vandaag hebben.
 
 Flexibiliteit van arbeidspatronen is niet alleen een ondernemersbelang.
Onze samenleving laat steeds meer gedifferentieerde huishoudens zien: een
stijgend aantal eenpersoonshuishoudens, een groeiend aantal tweeverdieners
tegenover een dalend aantal huishoudens dat nog in het traditionele kostwinnersmodel
past. Bij een dergelijke steeds pluriformere samenleving, waar het individu
zich steeds minder langs vastomlijnde gedragskaders beweegt, passen andere
wensen over arbeidstijdpatronen van werknemers. Daarbij laat zich niet zozeer
een nieuwe trend zien, maar veeleer zeer gedifferentieerde wensen en verlangens.
Of, zoals ik het reeds eerder in de schriftelijke behandeling wat korter door
de bocht stelde: de ene rigiditeit moeten wij niet voor de andere inwisselen,
omdat wij op een betrekkelijk willekeurig moment in de tijd de stand opmaken.
De wet moet ook blijvend flexibiliteit bieden. Terwijl de ene werknemer graag
vroeg wenst te gaan werken om zijn kind om 17.30 uur van het kinderdagverblijf
te halen, wil de ander het liefst tot 19.00 uur 's avonds doorwerken om 's
ochtends wat later aan te vangen. Terwijl de ene werknemer een 4-daagse werkweek
van 9 uur per dag verlangt om op zijn vrije dag te kunnen studeren of voor
zijn kind te zorgen, ligt de wens voor een ander weer geheel anders. De behoefte
aan meer flexibele arbeidspatronen bij ondernemers weerspiegelt zich dan ook
ten volle in de wens tot meer flexibele arbeidstijdpatronen bij de "nieuwe
werknemer". Dat wil natuurlijk niet zeggen dat hun belangen altijd parallel
lopen, maar daarover straks meer.
 
 Voorzitter! Het spreekt voor zichzelf dat mijn fractie de beoordeling
van de nieuwe Arbeidstijdenwet en de gewenste flexibilisering daarvan aan
zekere randvoorwaarden bindt: arbeidstijden dienen uit een oogpunt van veiligheid,
gezondheid en welzijn aanvaardbaar te zijn. Zowel voor de werknemer zelf als
voor de werkgever ligt hier een direct – ook financieel – belang.
Ook voor anderen, zoals cliënten, opdrachtgevers en familie, zijn de
genoemde randvoorwaarden niet onbelangrijk. Familieleden die met de gevolgen
van onaanvaardbare werktijden te maken krijgen door stress of ziekte zijn
een voorbeeld, evenals opdrachtgevers die constructiefouten vinden door oververmoeide
of slecht gemotiveerde werknemers. Mede hierom ben ik de minister erkentelijk
voor het feit dat hij gevoelig is gebleken voor onze argumenten om op het
niet naleven van de standaardregeling door werkgevers, zonder dat er afwijkende
arbeids- en rustnormen uit een collectieve regeling aan ten grondslag liggen,
niet de sanctie van vernietigbaarheid, maar van nietigheid van de arbeidsovereenkomst
te stellen. Uiteindelijk gaat het hier immers om een collectief gezondheids-,
welzijns- en veiligheidsbelang. De heroverweging van de vernietigbaarheidssanctie
via de tweede nota van wijziging brengt een werknemer die, al dan niet bewust,
langere tijd de afwijking van de standaardnorm heeft geaccepteerd in een aanzienlijk
sterkere juridische positie doordat de werkgever direct in strijd met de wet
handelt en er sprake is van een nietig in plaats van een vernietigbaar beding.
 
 Over de doelstellingen van de wet is niet alleen tijdens de schriftelijke
behandeling van het wetsvoorstel, maar ook binnen de SER uitvoerig gediscussieerd.
De uiteindelijk bij tweede nota van wijziging voorgestelde uitbreiding van
de considerans van het wetsvoorstel en de verankering hiervan in artikel 4:1
leidt ertoe, dat er binnen de arbeidsorganisatie in ieder geval een belangenafweging
zal moeten plaatsvinden tussen de door de werkgever gewenste arbeids- en rusttijden
en de combineerbaarheid van betaalde arbeid met zorgarbeid van werknemers.
Voor zover – en ik citeer uit de wet – "het redelijkerwijs van
de werkgever gevergd kan worden, zal hij bij de vaststelling van de arbeids-
en rusttijden rekening houden met de persoonlijke omstandigheden van de werknemers".
Zo luidt artikel 4:1 volgens de vierde nota van wijziging. Mijn fractie vindt
dat een essentiële verbetering van het wetsvoorstel, voor zover het de
zorgtaken van werknemers betreft.
 
 In dit verband geloof ik dat de gedachtengang van de SP-fractie in het
eindverslag waar is. Die gedachtengang is: de mens leeft niet om te werken,
maar werkt om te leven. Het is natuurlijk een waarheid als
een koe en zoals zo vaak kom je daarmee niet zover in de normstelling en moet
je dus op zoek naar nadere criteria om mogelijk conflicterende belangen zo
evenwichtig mogelijk tegen elkaar af te wegen. De uitleg in de nota naar aanleiding
van het eindverslag laat hier ook iets van zien. Daarin geeft de minister
aan dat werkgevers bij de vaststelling van arbeids- en rusttijden feitelijk
ook rekening zullen moeten houden met de zorgtaken, maar ook met de sociale
contacten, ontspanning en burgerschapstaken van zijn werknemers. Dat is nogal
wat. Bovendien is het heel ongelijksoortig en voor velerlei uitleg vatbaar.
Wat is "redelijkerwijs" in dit verband? Ik stel deze vraag expliciet aan de
minister, omdat immers bij de rechterlijke concretisering van zo'n algemeen
beginsel dit debat en in het bijzonder de toelichting van de minister een
belangrijke rol zullen spelen. Moet "redelijkerwijs" betekenen dat de werkgever
ruimte geeft als zijn werknemer elke vrijdagmiddag tennisles heeft of als
alle werknemers bij dezelfde voetbalclub op zaterdagmorgen moeten voetballen?
Zo niet, hoe zit het dan als de werknemer in het bestuur van de tennisvereniging
zit of in het bestuur van een politieke partij of wanneer hij gekozen gemeenteraadslid
is en elke donderdagmiddag moet vergaderen? Opeenvolgende punten waarbij men
zich kan afvragen hoe de wet uitgelegd moet worden.
 
 Die andere verantwoordelijkheden uit de considerans van het wetsvoorstel
en het begrip "persoonlijke omstandigheden" uit artikel 4:1 vind ik dan ook
dermate ruim, dat het meer verwarring schept dan helderheid biedt. Immers,
de werkgever is krachtens het Burgerlijk Wetboek gehouden een goed werkgever
te zijn, waarin dit soort van redelijkheid ook in alle termen al is vervat.
In de memorie van toelichting – pagina 100 – wordt het "redelijkerwijs"
bovendien vertaald met "technisch en/of objectief mogelijk". Moet de bepaling
in artikel 4:1 dan dusdanig begrepen worden, dat wanneer het de werkgever
technisch en/of objectief mogelijk is, hij bij de vaststelling van zijn arbeids-
en rusttijden rekening dient te houden met de persoonlijke omstandigheden
van zijn werknemers? Of gaat het elke keer om een belangenafweging, waarbij
het economisch functioneren van de onderneming en de belangen van werknemers
tegen elkaar afgewogen dienen te worden? Wat wij met de considerans en artikel
4:1 echt willen – om die reden heeft de minister gekozen voor die extra
doelstelling in de wet – is het bevorderen van de combineerbaarheid
van werk en zorgtaken. Op dat punt zouden wij wezenlijk voortgang willen boeken.
En met wij bedoel ik niet alleen mijn fractie, maar een grote meerderheid
in de Kamer.
 
 Ik sprak al over de zich wijzigende samenstelling van huishoudens in onze
samenleving, in het bijzonder over de toename van het aantal éénoudergezinnen.
Ook de opvattingen over taakverdeling tussen partners, indien aanwezig in
de huishoudens, zijn in hoge mate gewijzigd. Mannen en vrouwen, in voorkomende
gevallen partners van gelijk geslacht, hebben beiden zowel taken op het gebied
van betaalde arbeid als op het gebied van de zorg. Dat kan zijn de zorg voor
kinderen, maar ook voor elkaar ingeval van ziekte, of voor ouders en goede
vrienden, wanneer die afhankelijk zijn van de zorg van hun bekenden en kennissen.
 
 Die ontwikkelingen worden in sommige bedrijven voluit erkend en tot uitdrukking
gebracht in een liberale en ruimhartige opstelling tegenover flexibele werktijden,
deeltijdarbeid of verlof bij ziekte van kinderen, waardoor mensen niet meer
ten onrechte behoeven onder te duiken in de Ziektewet. In andere bedrijven
is echter met die combineerbaarheid nog geen enkel begin gemaakt. Daar betekent
flexibiliteit soms uitsluitend eenrichtingsverkeer. Daarom is het zo belangrijk
dat zorgtaken volledig erkend worden als legitieme verantwoordelijkheden van
werknemers waarmee een werkgever in alle redelijkheid rekening te houden heeft
en waarbij wat mij betreft de grenzen van die redelijkheid mogen worden opgezocht
of zelfs verlegd.
 
 Juist daarom is het nodig de discussie en de ontwikkeling op dit punt
niet te vermengen of zelfs te ontkrachten met heel andere discussies over
die andere verantwoordelijkheden of die persoonlijke omstandigheden. Daarom
dient de discussie beperkt te worden tot de zorgtaken. Om die reden heb ik
mijn amendement op stuk nr. 32 ingediend.
 
 Voorzitter! Ik gaf al eerder aan dat de voorgestelde dubbele normering
naar mijn mening een wezenlijk onderdeel van het wetsvoorstel vormt. Ik doel
daarmee op de standaardregeling waarin de wettelijke normen ten aanzien van
arbeids- en rusttijden zijn vastgelegd en op een overlegregeling waarin werkgevers
tot ruimere normstelling kunnen komen na overleg via een collectieve regeling.
Het nieuwe en hele belangrijke element van het wetsvoorstel zit hierin, dat
via die collectieve regeling, af te sluiten met de vakbond of met het medezeggenschapsorgaan,
de mogelijkheid wordt gecreëerd van de standaardnormen af te wijken tot
aan de wettelijk gestelde grenzen van de overlegregeling, zeg: minimumnormen.
 
 De hiermee geïntroduceerde mogelijkheid om op bedrijfsniveau te komen
tot differentiatie van arbeids- en rusttijden moet als belangrijke winst worden
beschouwd. Niet langer worden de kaders waarbinnen de arbeids- en rusttijden
zich afspelen automatisch bepaald door de minister of door de partijen betrokken
bij bedrijfstak-CAO's. Ook de ondernemingsraad krijgt door het wetsvoorstel
een meer gelijkwaardige positie aan die van de vakbeweging, doordat het mogelijk
wordt zelfstandig van de standaardregeling afwijkende arbeids- en rusttijden
af te spreken. Daarmee ontstaan mogelijkheden voor maatwerk die er tot nu
toe niet waren.
 
 Ik voeg hieraan voor de goede orde toe, dat vanzelfsprekend die bevoegdheid
voor de ondernemingsraad alleen geldt voor zover werkgevers- en werknemersorganisaties
ervan hebben afgezien, afspraken over arbeids- en rusttijden via de CAO te
maken, dan wel wanneer zij daartoe expliciet de ruimte bieden. Hier nu heeft
de minister via zijn nota van wijziging – ik weet niet meer of het de
tweede dan wel de derde was – een wat vreemde constructie gekozen in
artikel 1:4, tweede lid. Hij stelt daarin dat de gelijkstelling niet geldt
wanneer in een CAO geen enkele bepaling over arbeids- en rusttijden is gegeven.
Dat gaat mij te ver. Wat heeft de minister ertoe gebracht artikel 1:4 zo te
redigeren? In de dagelijkse praktijk lijkt mij een dusdanige bepaling op zichzelf
weinig zinvol. Ik moet de CAO nog zien waarin helemaal niets over arbeids-
en rusttijden is opgenomen. Zo bezien lijkt het dus een volkomen zinloze bepaling.
 
 Anderzijds zie ik niet in waarom een werkgever niet met zijn medezeggenschapsorgaan
of ondernemingsraad zou mogen overleggen over van de standaardregeling afwijkende
normen wanneer er in de CAO niets over arbeids- en rusttijden staat. In het
ernstigste geval zou een CAO-partij bij een conflictsituatie hiermee een instrument
in handen hebben om het de werkgever onmogelijk te maken alsnog met zijn OR
tot een collectieve regeling te komen. Dat verdraagt zich naar mijn gevoel
niet met een ontwikkeling waarin wij de ondernemingsraad als volwassen beschouwen,
bestaande uit mondige werknemers die heel wel in staat moeten worden geacht
om op dit punt de eigen belangen te onderkennen en te verdedigen. Samen met
collega Hofstra heb ik op dit punt dan ook – of eigenlijk: hij heeft
samen met mij – een amendement ingediend dat erin voorziet om het huidige
voorgestelde lid 2 te schrappen.
 
 Voorzitter! Sprekend over de dubbele normstelling van het wetsvoorstel,
de standaardregeling en de overlegregeling, rest mij nog een vraag over artikel
5:13. Daaruit begrijp ik dat partijen bij een collectieve regeling om vrijstelling
van de normen van de overlegregeling kunnen verzoeken als zij daartoe gegronde
redenen hebben. Uit de eerste nota van wijziging begrijp ik dat het hier uitdrukkelijk
om een vangnetbepaling gaat die bovendien met allerlei waarborgen is omkleed.
Het blijft echter de vraag aan welke toch wel zeer gegronde redenen de minister
hier denkt. Uiteindelijk gaat het om het creëren van een vrijstellingsmogelijkheid
die erg ver gaat. Ik laat mij dus graag informeren over het waarom van artikel
5:13, waarbij ik het op prijs zou stellen als de minister mij concrete situaties
kan aangeven waarin het gebruik van artikel 5:13 wellicht noodzakelijk zou
kunnen zijn. Gaat het bijvoorbeeld om natuurrampen of anderszins om calamiteiten?
Als dat zo is, is het dan zo logisch om een gezamenlijk verzoek van sociale
partners als voorwaarde te stellen? Dat verdraagt zich immers niet met het
karakter van de calamiteit. Er moet immers worden vergaderd en dat kost altijd
tijd.
 
 Nu ik toch gekomen ben bij de bepalingen over vrijstelling en ontheffing,
ga ik direct door met een andere wat eigenaardig overkomende bepaling in het
wetsvoorstel, namelijk artikel 5:14. Volgens dit artikel kan permanente nachtarbeid
mogelijk worden als de noodzaak daarvan voortvloeit uit "zeer bijzondere sociaal-maatschappelijke
privé-omstandigheden van die werknemer". Het spreekt voor zich dat
ik het soms bijzonder prettig vind dat in ons land regelgeving ontstaat die
met alle mogelijke bijzondere en specifieke situaties rekening houdt. Toch
ben ik meer dan nieuwsgierig naar de concreet bedoelde sociaal-maatschappelijke
privé-omstandigheden die tot dit artikel nopen. Ik ga ervan uit dat
de minister hier goed over heeft nagedacht, want het gaat maar liefst om de
mogelijkheid om werknemers permanent 's nachts te laten werken. Uit alle onderzoeken
volgt dat een dergelijk patroon ronduit schadelijk is voor de gezondheid.
Om welke bijzondere omstandigheden gaat het hier? Gaat het om werknemers of
om werkzaamheden die het daglicht niet verdragen? In alle ernst: ik hoop dat
de minister het met mij eens is dat het hier om een zeer vergaande ontheffingsbevoegdheid
gaat, die wat mij betreft, als de minister hier niet voldoende uitleg over
geeft, aanleiding kan vormen voor amendering.
 
 Voorzitter! Ik kom op een paar andere punten ten aanzien van de nachtarbeid.
Bij de schriftelijke voorbereiding heb ik herhaaldelijk aandacht gevraagd
voor de voorgestelde regeling nachtarbeid voor zwangere werkneemsters in relatie
tot de EG-richtlijn hierover. Uit de bepaling zoals die nu in het wetsvoorstel
staat – artikel 4:5, vijfde lid – wordt het mij nog steeds niet
helder. Artikel 7, lid 1, van de EG-richtlijn bepaalt dat zwangere vrouwen,
als zij daarom verzoeken en een medisch attest kunnen overleggen, geen nachtarbeid
hoeven te verrichten. Als de werkgever vervolgens redelijkerwijs niet in staat
is om vervangende arbeid te vinden, is vrijstelling van arbeid of verlenging
van het zwangerschapsverlof mogelijk. Volgens het wetsvoorstel hoeven zwangere
werkneemsters, als zij daarom verzoeken, geen nachtarbeid te verrichten, en
dat lijkt mij terecht. Als blijkt dat de werkgever geen vervangende arbeid
kan aanbieden, kunnen zij, na overhandiging van een medisch attest, recht
krijgen op ZW-uitkering met 100% loondoorbetaling. Mijn vraag aan de minister
komt er feitelijk op neer of ik dit tussen ministerie en vakbeweging breed
en eindeloos maar nog niet vruchtbaar bediscussieerde punt hiermee goed heb
weergegeven. Is het punt van discussie eigenlijk niet gelegen in de vraag
in welke gevallen recht op ZW-uitkering zal ontstaan en welke rol het medisch
attest hierin dient te spelen? Op dit punt moet absoluut duidelijkheid ontstaan
voordat het wetsvoorstel wet wordt. Gelet op de uitgebreide stukken die wij
hierover van de vakbeweging hebben ontvangen, is die duidelijkheid er kennelijk
nog altijd niet.
 
 Voorzitter! In ons land komt een groot scala aan arbeidspatronen voor
waar ook nachtdiensten onderdeel van uitmaken. Voor de nachtdiensten die vallen
tussen 0.00 uur en 6.00 uur, worden zowel in de standaardregeling als in de
overlegregeling vrij strakke normen gehanteerd die met name zijn ingegeven
uit het oogpunt van bescherming van de gezondheid van de werknemer. Het wetsvoorstel
biedt ook een zogenaamd "verlicht regime", waarbij het om diensten gaat die
vóór of op 2.00 uur eindigen. Voor dergelijke diensten, die
bijvoorbeeld in de horeca veel voorkomen, bevat het wetsvoorstel ruimere normen.
Zo mag volgens de normen van de standaardregeling slechts sprake zijn van
10 nachtdiensten in een periode van 4 weken, terwijl diensten die onder het
verlichte regime vallen, 16 maal per 4 weken zijn toegestaan. Met name van
werkgeverszijde hebben ons berichten bereikt dat er behoefte is aan een zekere
verruiming van de diensten die onder het zogenaamde verlichte regime vallen.
Bij een niet gering aantal bedrijven – met name bedrijven met een twee-ploegenstelsel –
is niet alleen enige flexibilisering van de eindtijd tussen 0.00 uur en 2.00
uur, maar ook van de begintijd tussen 5.00 uur en 6.00 uur gewenst. Het wetsvoorstel
maakt een dergelijke regeling helaas niet mogelijk, terwijl bijvoorbeeld in
het werktijdenbesluit fabrieken en werkplaatsen er wel degelijk soortgelijke
regelingen bestaan voor de hier genoemde voor- en na-arbeid. Ik doel dan op
artikel 47 van het WBF waarin bijvoorbeeld arbeid verricht
mag worden ten behoeve van het "stoken van generatoren en vuren gedurende
ten hoogste één uur voor de aanvang van de bedrijfsarbeid" of
"het in gereedheid brengen van werktuigen, toestellen of gereedschappen gedurende
ten hoogste één uur voor den aanvang van den bedrijfstijd".
Alleen al aan het taalgebruik is te zien hoe oud deze huidige, nog altijd
geldende regelingen zijn. Het lijkt mij dan ook alleszins redelijk om met
de nieuwe Arbeidstijdenwet beslist geen strakkere regelgeving hierover te
introduceren. Toch kom ik in het concept-Arbeidstijdenbesluit van 3 oktober
geen bepalingen tegen.
 
 Overigens vind ik dat de verruiming van de mogelijkheden van het verlichte
regime wel gepaard moet gaan met een keuze tussen hetzij de vroege ochtenduren
hetzij de late avonduren. Het mag niet zo zijn dat binnen één
bedrijf zowel de uren tussen middernacht en 2.00 uur 's ochtends als tussen
5.00 en 6.00 uur 's ochtends onder het verlichte regime zullen vallen. Kortom,
het amendement van collega Bijleveld hierover overweeg ik zeker te ondersteunen,
zij het dat ik ook nadrukkelijk aan de minister de mogelijkheid wil voorleggen
om voor- en na-arbeid in het Arbeidstijdenbesluit op te nemen. Ik wil immers
voorkomen dat de wet de weg vrijmaakt voor een massale verschuiving van vroege
diensten van 6.00 uur 's ochtends naar 5.00 uur 's ochtends. Het gaat mij
toch in de eerste plaats om behoud van de huidige bepalingen ten aanzien van
voor- en na-arbeid. Ik hoor graag een reactie van de minister op dit punt.
 
 Ik wil nog wat langer stilstaan bij het concept-Arbeidstijdenbesluit,
al weet ik dat wij daarover nog een algemeen overleg zullen houden. Ik zal
het dus alleen in algemene zin doen. Ik vind het echter heel bemoedigend dat
de regering aangeeft dat zij alle reacties op het voorontwerp in de uiteindelijke
besluitvorming zal betrekken. Ik begin dan ook heel nieuwsgierig te worden
naar het nieuwe concept, volgend op dat van 3 oktober. Ik neem immers aan
dat de minister niet alles bij het oude heeft gelaten, respectievelijk zal
laten! Het lijkt mij gezien de vele, toch heel specifieke reacties gewenst
om in dat binnenkort te houden algemeen overleg nog uitgebreid over het Arbeidstijdenbesluit
te spreken. Ik denk dan met name over het toepassingsgebied van de wet: de
bloemenveilingen, de horeca en de podiumkunsten. Die laatsten zitten weer
op een andere manier in hun maag met de maximale dagelijkse arbeidsduur en
de rusttijden per week. Het onderbreken van een theatervoorstelling als gevolg
van de verplichtingen van de wet lijkt mij toch een slag te ver gaan.
 
 Specifieke aandacht wil ik in dit debat vragen voor de problemen bij Thomassen
& Drijver-Verblifa (TDV). Sinds 1973 kent TDV de zogenaamde zwevende-pauzeregeling.
Gedurende 2 uur van de dienst wordt er gepauzeerd door delen van het personeel
voor 20 minuten. Op die manier kan het produktieproces ongestoord verdergaan,
terwijl verstoringen in het produktieproces als gevolg van het pauzeren tot
2 uur worden beperkt. Sinds 1988 ontstonden er, na vijftien jaar vergunningverlening
door de Arbeidsinspectie, plotsklaps problemen. De Arbeidsinspectie achtte
een ononderbroken pauze van minimaal 30 minuten heel gewenst, met als argumentatie
dat hierdoor de instroom in de WAO zou afnemen. De gang van zaken bij TDV,
namelijk: 20 minuten ononderbroken pauze èn korte, aanvullende pauzes
van zo'n 5 minuten kon opeens niet meer door de beugel. Ondanks een onderzoek
van TNO, waarin juist op het punt van de instroom in de WAO heel andere opvattingen
naar voren werden gebracht, bleef de Arbeidsinspectie halsstarrig vasthouden
aan haar eigen opvattingen. Voor de goede orde wil ik er nog bij vermelden
dat de pauzeregeling bij TDV op geen enkel bezwaar bij personeel, ondernemingsraad
of zelfs bij de industriebonden stuitte. Toch meent de Arbeidsinspectie, gevangen
in het bureaucratische web, dat er bij TDV 30 minuten ononderbroken gerust
moet worden.
 
 Ik vind dit een bizarre gang van zaken en ik heb in goed overleg met de
ambtenaren van de minister gezocht naar een oplossing van deze in mijn gevoel
behoorlijk uit de hand gelopen situatie. In het Arbeidstijdenbesluit zou het
bij collectieve regeling, dus in overleg met vakbond of OR, mogelijk moeten
worden gemaakt om in dergelijke situaties van de pauzeregeling van de Arbeidstijdenwet
af te kunnen wijken. Vanzelfsprekend kom ik hier nog op terug bij het nader
te bespreken Arbeidstijdenbesluit. Toch wil ik u uitdrukkelijk in dit debat
reeds om een reactie vragen op mijn voorstel waarbij ik hoop dat u op zijn
minst de bereidheid zult tonen om voor dit specifieke, en binnen uw ministerie
al jaren bekende probleem tot een oplossing te komen.
 
 Ik kom toe aan de zondag. De fractie van D66 is niet gelukkig met het
bij tweede nota van wijziging veranderde artikel 5:4. Uit het nieuwe lid 1
volgt dat zondagsarbeid slechts mogelijk is wanneer dat in de individuele
arbeidsovereenkomst is bedongen èn de bedrijfsomstandigheden of de
aard van de arbeid daarom vragen. Enerzijds betekent dit een vrij loze bepaling
aangezien in de huidige ruime arbeidsmarkt een individuele werknemer nauwelijks
de reële mogelijkheid zal hebben om een dergelijk beding buiten zijn
arbeidsovereenkomst te houden als een werkgever dat wil. "Voor u honderd anderen";
ik hoor het de werkgever zeggen! Dit betekent dat de voorgestelde bepaling
in lid 1 in de huidige situatie in veel gevallen weinig voorstelt. Dat is
echter niet alles. De nieuwe Arbeidstijdenwet zal toch decennia mee moeten.
Als de arbeidsmarkt in de toekomst krapper wordt – hetgeen niet alleen
wenselijk is maar ook wel te verwachten valt, gelet op ontwikkelingen zoals
ontgroening en vergrijzing – ontstaat de situatie dat werknemers het
individuele beding over de zondagsarbeid in hun arbeidscontract zullen weigeren
en daarmee de werkgever voor onoverkomelijke problemen stellen bij een efficiënte
bedrijfsvoering. De wettekst wordt dan voor de individuele werknemer een vetorecht
in plaats van een loze bepaling. Overigens vind ik beide geschetste situaties
ongewenst.
 
 Een tweede onacceptabel aspect van de voorgestelde tekst betreft het feit
dat werkgevers die niet bekend zijn met het feit dat zij voor zondagsarbeid
een individueel beding in de arbeidsovereenkomst dienen op te nemen, met de
gebakken peren zitten. Dit geldt zowel voor werkgevers die nieuw personeel
werven als voor het zittende personeel dat een dergelijk beding helemaal niet
in zijn arbeidsovereenkomst heeft. In dergelijke situaties kan de strandtenthouder
door toedoen van zijn personeel op zondag zijn deuren niet opendoen, terwijl
de concurrent goede zaken doet. 
 
 Een derde aspect dat ik wil noemen, betreft de beweeglijkheid van begrippen
als "aard van de arbeid" en "bedrijfsomstandigheden". Waar in bepaalde ondernemingen
thans, anno 1995, de aard van de arbeid en de bedrijfsomstandigheden nog in
het geheel niet vragen om het werken op zondag, kan dat in het jaar 2000 of
2010 volkomen anders liggen. Werkgevers hebben zodoende op dit moment geen
enkele aanleiding om in de individuele arbeidsovereenkomst het werken op zondag
te bedingen, terwijl tegen de tijd dat zij door veranderende bedrijfsomstandigheden
hieraan wèl behoefte hebben, zij door de tekst van artikel 5:4 forse
problemen kunnen krijgen.
 
 Voorzitter! Het werken op zondag heeft recht op een aparte bepaling in
de wet. Ook D66 is van mening dat de zondag een speciale dag is en voorlopig
ook blijft, hetzij uit overwegingen van religieuze aard, hetzij meer op grond
van sociale overwegingen, een rustpunt in de week. Ook daarom kent de zondag
in dit wetsvoorstel een bijzondere positie. Er wordt niet gewerkt, tenzij.
En ook dan moeten er volgens de normen van de overlegregeling nog altijd 13
vrije zondagen per jaar worden gegarandeerd. Volgens de huidige Arbeidswet
1919 wordt slechts een vergunning gegeven voor het werken op zondag wanneer
de aard van de arbeid daarom vraagt. Daarnaast moet bedacht worden dat geen
werkgever, alleen al op grond van financiële overwegingen, het in zijn
hoofd zal halen om werknemers al te makkelijk op zondag te laten werken. Dat
is immers vaak een kostbare geschiedenis die bovendien, wanneer de noodzaak
zich niet voordoet, veel aversie oproept bij zijn personeel. Het door collega
Hofstra en mij ingediende amendement voorziet erin, de oorspronkelijke tekst
van het wetsvoorstel terug te brengen en zondagsarbeid slechts mogelijk te
maken wanneer dit op grond van de aard van de arbeid of de bedrijfsomstandigheden
noodzakelijk blijkt. Ik voeg hieraan nog toe dat in het Burgerlijk Wetboek
ook sprake is van aard van de arbeid òf een individueel beding.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Voorzitter! De heer Bakker noemde het in zijn betoog een voor hem belangrijke
argument, dat een werkgever nu niet kan voorzien hoe zijn bedrijf er in het
jaar 2010 zal uitzien en of dan zondagsarbeid nodig zal zijn voor een optimale
bedrijfsvoering. Wat vindt de heer Bakker eigenlijk van goed werkgeverschap?
Veronderstel nu eens dat zoiets zich onder de werking van de oude Arbeidswet
zou voordoen? Een goed ondernemer zou zich dan toch met zijn werknemers verstaan?
Ik begrijp niet dat de heer Bakker zo'n gewicht toekent aan dat argument.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik bestrijd niet dat een ondernemer dat zal doen. Waar het mij om gaat,
is dat in de huidige Arbeidswet van 1919 als enige uitzonderingsgrond voor
arbeid op zondag de aard van de arbeid geldt. Dat is in de uitvoeringspraktijk
geëvolueerd, zodat er nu sprake is van de aard van de arbeid of de bedrijfsomstandigheden.
De minister voegt daar nu in een van zijn nota's van wijziging aan toe, dat
het moet gaan om de aard van de arbeid of de bedrijfsomstandigheden èn
om een individueel beding. Dat gaat nog verder dan het Burgerlijk Wetboek,
dat in dit verband spreekt over "of". Wat mij in dit geval verstandig lijkt,
is het Burgerlijk Wetboek het Burgerlijk Wetboek te laten en het wetsvoorstel
het wetsvoorstel, waar het uitdrukkelijk gaat om de arbeidstijden, om de aard
van de arbeid of de bedrijfsomstandigheden en voor het overige al datgene
relevant te doen zijn wat hier relevant is. Ik doel nu op CAO-regelingen en
op het goede overleg tussen de werkgever en zijn werknemers. Maar het zou
naar mijn gevoel te ver gaan om nu te zeggen dat iedere werknemer in alle
gevallen een vetorecht uitoefent over werken op zondag, als er hieromtrent
toevallig geen beding in zijn arbeidsovereenkomst staat. En dit zie ik even
los van de vraag of een werknemer mogelijk gewetensbezwaren heeft tegen werken
op zondag, want dat vind ik een heel andere zaak. Die kwestie is in het Burgerlijk
Wetboek geregeld en ze is wat mij betreft ook goed geregeld, dus dat moet
ook zo blijven.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Maar, voorzitter, de wettekst zoals die na de nota van wijziging luidt,
geeft een zekere rechtsbescherming aan de werknemer. Die kan voor een bepaalde
situatie komen te staan als zijn werkgever beslist tot een ander arbeidstijdenpatroon,
inclusief de zondag. Dan staat hij voor de vraag of hij het zal doen, waarbij
zijn positie maar zwak is, tenzij hij zich uiteindelijk beroept op een gewetensbezwaar.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Of zijn positie zwak of sterk is, zal heel sterk van de omstandigheden
afhangen. Bovendien is er een groot verschil tussen een werknemer die nu al
in dienst is en een werknemer die bij in dienst treden gaat onderhandelen
met de werkgever over zijn individuele arbeidsovereenkomst. Nu is er vaak
weinig te onderhandelen, maar je kunt je ook een arbeidsmarkt voorstellen
waarbij daarover heel veel meer onderhandeld kan worden.
 
 Volgens mij is de vraag, of dit wetsvoorstel de mogelijkheden om op zondag
te werken per saldo moet beperken. En dat doet de minister naar mijn gevoel
door het individuele beding van de werknemer toe te voegen aan de aard van
de arbeid en de bedrijfsomstandigheden. Dat zijn begrippen die evolueren;
vooral de bedrijfsomstandigheden beoordelen wij nu anders dan twintig jaar
geleden en misschien ook dan over twintig jaar. Door de mogelijkheid van het
individuele beding is het dus aan individuele werknemers om vooral ten aanzien
van de zondag "ja" of "nee" te zeggen.
 
 Daarbij komt dan nog – ik zeg dit ook even in reactie op het verhaal
van de heer Van der Vlies over de zwakke rechtspositie – dat een werkgever
niet voor zijn lol op zondag laat werken. Het is kostbaar en bovendien kan
het bij de werknemers veel aversie oproepen, als zij het werken op zondag
niet als redelijk ervaren. Ik denk dan ook dat in het overleg – met
de ondernemingsraad, met de vakbonden als het om CAO's gaat, of tussen de
werkgever en de individuele werknemer of de werknemers als groep of hoe dan
ook als het gaat om goed werkgeverschap – de waarborg behoort te liggen
voor een goede rechtsbescherming en voor een goede afweging van belangen en
omstandigheden ten aanzien van de zondag. Het kan dus niet de individuele
werknemer zijn, die de minister nu op het laatste moment alsnog toevoegt aan
de wettekst, waarmee hij per saldo en de facto ten opzichte van de huidige
situatie de mogelijkheden beperkt in plaats van verruimt. Van een wetsvoorstel
 dat mede tot doel heeft om de zaak te flexibiliseren, mag
minimaal worden verwacht dat het de huidige situatie in stand laat.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Nieuwenhoven (PvdA):
 
 Is het bezwaar van de heer Bakker tegen artikel 5:4, zoals het luidt na
de nota van wijziging van de minister, dat eraan is toegevoegd dat er een
individueel beding afgesproken kan zijn?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat móet worden afgesproken.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Nieuwenhoven (PvdA):
 
 Akkoord, maar u vindt het bezwaarlijk dat dit in artikel 5:4 is opgenomen?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat is juist.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Nieuwenhoven (PvdA):
 
 Hebt u dan wel eens overwogen om bijvoorbeeld artikel 1638 van het Burgerlijk
Wetboek te amenderen? Daar komt dat individuele beding namelijk vandaan. Er
is geprobeerd om de regelgeving zo eenduidig te maken dat die dingen hier
allemaal terugkomen.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Met dit verschil dat het in artikel 1638 BW gaat om ofwel de aard van
de arbeid ofwel een beding, en niet om de aard van de arbeid èn een
beding. Daar gaat het dus niet om een dubbele eis, maar om het laten gelden
van de ene dan wel de andere voorwaarde.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Nieuwenhoven (PvdA):
 
 Stel dat je de ene voorwaarde al had, dan is die toch al voldoende? Als
je je als werknemer alleen beroept op artikel 1638 BW, zonder dat dit artikel
gewijzigd zou zijn, zou je toch ook dat beroep al kunnen doen om niet op zondag
te werken. Ik zeg niet dat dit altijd op zal gaan, maar het zou toch kunnen?
Ik begrijp uw probleem met het nog eens formuleren dus niet zo goed.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Ik zal proberen dat nog eens uiteen te zetten. Laten wij de gewetensbezwaren
als het ware nog eens buiten haken zetten. Die hebben wij, overigens ook in
het Burgerlijk Wetboek, op een andere manier geregeld, maar dat staat hier
los van. In het Burgerlijk Wetboek staat als formulering dat de aard van de
arbeid ruimte geeft om werken op zondag mogelijk te maken of dat de ruimte
ook gevonden kan worden in een beding om zulks te doen. Het is een "of"-bepaling.
Het ene kan gelden, het andere kan gelden. Wat de minister doet, is in eerste
instantie de gegroeide praktijk tot uitgangspunt nemen, namelijk de aard van
de arbeid of de bedrijfsomstandigheden. Hij voegt er echter een tweede voorwaarde
aan toe, waaraan gelijktijdig voldaan moet zijn. Die tweede conditie is dat
het ook nog een keer in het individuele beding is opgenomen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Nieuwenhoven (PvdA):
 
 Ik lees dat heel anders, maar dat zal wel aan mij liggen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Bijleveld-Schouten (CDA):
 
 Ik lees het ook heel anders, maar ik zou toch nog graag van de heer Bakker
horen, hoe hij die sterke positie van de individuele werknemer ziet, gesteld
dat zijn amendement het zou halen. Hij zegt ook dat de zondag een speciale
dag moet blijven. Hoe ziet hij dan daarin, met zijn amendement, de positie
van de individuele werknemer? Volgens mij is er dan absoluut geen bescherming
meer.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Mag ik het antwoord geven in een vraag? Die is, of in de huidige situatie,
waarin de aard van de arbeid als enige in de wet staat of het individuele
beding conform het Burgerlijk Wetboek, die rechtsbescherming onvoldoende geregeld
zou zijn. De vraag is, of dus ook in het oorspronkelijke wetsvoorstel, dat
door een CDA-bewindsman is ingediend, die rechtsbescherming onvoldoende gerealiseerd
zou zijn en of wij nu ineens, wanneer wij individueel aan werknemers de mogelijkheid
geven om wel of niet te werken op zondag, dus ook in laatste instantie, dat
nodig hebben om die rechtsbescherming te regelen. Het gaat om dat individuele
beding, waarmee wij de zaak beperken.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Bijleveld-Schouten (CDA):
 
 Mijn antwoord is klip en klaar "ja".
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Kennelijk.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Bijleveld-Schouten (CDA):
 
 Ja, zeker. Ik zal de minister straks ook prijzen voor het feit dat hij
deze punten heeft opgenomen. Ik heb dat ook in de schriftelijke voorbereiding
ingebracht. Ik begrijp uw verbazing op dat punt dus niet zo. Wat er in de
oorspronkelijke wettekst stond, vond ik verschrikkelijk onvoldoende. Ik ben
blij met deze aanpassing. Wij hebben nog een verdergaand amendement ingediend,
maar ik heb nog niet begrepen hoe u dat ziet. Hoe denkt u over de individuele
werknemer en de rechten, als je uitgaat van het aspect dat het een bijzondere
dag is, om wat voor reden dan ook?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Laat ik het nog eens duidelijk stellen, want dat is waarschijnlijk ook
het verschil van opvatting. Het gaat mij er niet om dat wij elke individuele
werknemer – en dat staat dus los van het gewetensbezwaar – in
iedere concrete situatie als het ware een vetorecht geven om niet op zondag
te gaan werken. Mevrouw Bijleveld haalt haar schouders op, maar dat betekent
dus dat wij daar anders over denken.
 
 Ik wil nog enkele opmerkingen maken over het overwerk en de consignatie.
Al tijdens de schriftelijke voorbereiding heb ik gewezen op het probleem van
de civielrechtelijke handhaving door sociale partners van de overwerkregelingen.
Naar mijn mening is het gevaar niet denkbeeldig dat de overwerknormen die
volgens de standaardregeling gelden, niet afdoende door betrokkenen zullen
worden gehandhaafd. Allereerst niet omdat zowel werkgevers als werknemers
direct financieel belang hebben of kunnen hebben bij het verrichten van overwerk
en bovendien niet omdat het voor werknemers uiterst lastig is om te kunnen
beoordelen of sprake is van een situatie zoals wordt bedoeld in artikel 5:9,
namelijk een afwijking van de arbeidstijd door een onvoorziene wijziging van
omstandigheden, incidenteel en voor korte tijd. Mede in het oog houdend dat
overwerk een instrument is en moet zijn om incidentele pieken in het werk
te kunnen opvangen en zodoende geen structurele trekjes dient te hebben, lijkt
mij op dit punt ook een heel belangrijk werkgelegenheidsargument te liggen.
Het is dan ook met enige sympathie dat ik het amendement van de heer Rosenmöller
op dit punt heb gelezen. Ik vraag mij wel af of hij, wanneer hij incidenteel
overwerk wil toestaan maar wil voorkomen dat dit structureel is, de begrenzing
niet moet zoeken in de weeknorm en de 13-wekennorm in plaats
van de norm per dag. Hierover zullen wij ongetwijfeld verder van gedachten
wisselen.
 
 Mijn laatste punt betreft de consignatieregeling. Op dit moment wordt
dit onderwerp niet in de wet geregeld en de minister heeft gemeend zo'n regeling
nu wel te moeten opnemen. Het is wel van tweeën één: òf
wij regelen het, maar dan op een manier die helder is en waarvan de wettekst
zonder uitvoerige exegese te begrijpen is, òf wij regelen het maar
niet. Ik geef er de voorkeur aan om het wel te regelen, maar dan uitsluitend
in de vorm van een aantal algemene bepalingen, bijvoorbeeld een minimumleeftijd
van 18 jaar of alleen aanvaardbaar bij spoedeisende arbeid. Als een dergelijke
begrijpelijke normstelling niet haalbaar is, doordat de praktijk dat niet
mogelijk maakt, is het wellicht beter om die praktijk, waaruit over het algemeen
maar heel weinig of geen klachten komen, op dit punt maar de ruimte te geven
en te zien of zich daarin wellicht helderder normen uitkristalliseren dan
de minister ons nu meent te moeten presenteren. In alle eerlijkheid, in de
contacten tussen ons en het ministerie zijn wij er nog niet in geslaagd om
een dergelijke eenvoudige tekst op te stellen. Ik hoor graag van de minister
waarom dit niet kan en of het regelen van de consignatiediensten niet alsnog
terug te brengen is tot een minimum aan liefst heldere bepalingen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Wie wil weten hoe onze maatschappij er over tien
jaar uit zal zien, moet op vakantie gaan naar Amerika. Ik kwam deze uitspraak
ergens tegen en besef dat deze gechargeerd is, maar een kern van waarheid
zit er volgens onderzoekers wel in. Liepen de Verenigde Staten aan het eind
van de vorige eeuw voorop toen het ging om de invoering van de 8-urige werkdag,
ook nu volgt Europa grosso modo de Verenigde Staten, maar dan in een tot op
zekere hoogte omgekeerde richting, namelijk als het gaat om flexibilisering
van de arbeid. Flexibilisering is in. In veel CAO-onderhandelingen is dit
in feite hèt credo. Speelde ook bij de recente onrust in het streekvervoer
niet juist de voorgestelde flexibilisering een centrale rol?
 
 Een belangrijk aspect van flexibilisering is een versoepeling van het
regime van arbeidstijden. Wettelijk is er wat dit betreft al heel wat mogelijk,
maar de nieuwe Arbeidstijdenwet waar wij vandaag over spreken, zal toch nog
meer ruimte moeten scheppen voor diversiteit en in elk geval het aanpassingsvermogen
van het Nederlandse bedrijfsleven moeten vergroten. Introductie van één
regime voor alle sectoren, afschaffing van het vergunningenstelsel, overheveling
van bevoegdheden naar lagere echelons c.q. de sociale partners, zijn onzes
inziens de belangrijkste vernieuwingen die door deze wet worden ingevoerd,
alles overigens met handhaving van de in de huidige wetgeving opgenomen doelstelling
van het waarborgen van veiligheid, gezondheid en welzijn van werknemers.
 
 Om tot een gefundeerd oordeel over deze zaken te komen, is het geen overbodige
luxe om even naar het verleden te kijken. Arbeidstijdenwetgeving is een uitvloeisel
van de industriële revolutie. De opkomst van de fabrieksgewijze produktie
bracht aanvankelijk allerlei misstanden met zich mee die aangepakt moesten
worden. Nog in 1906 meldt het verslag van de Arbeidsinspectie dat 11 à
12 uur werken per dag niet ongewoon was, terwijl 14 uur of meer ook voorkwam.
Inperking van de contractsvrijheid was dus onvermijdelijk.
 
 Had wetgeving eerst alleen betrekking op kinderen en vrouwen, en dan nog
alleen in de industrie, later werd een steeds breder spectrum van het economische
leven eronder gebracht. De totstandkoming van de Arbeidswet 1919 was, wat
Nederland betreft, een bekroning van dit proces. Het wetgevingsproces was
in de jaren daarvoor in een stroomversnelling gekomen. Revolutionaire woelingen
in Rusland en Duitsland brachten de schrik er bij de toenmalige machthebbers
goed in, terwijl algemeen kiesrecht de motivatie van de politiek vergrootte
om er iets aan te doen. Toen de wet door de Tweede Kamer was aanvaard, zongen
de socialistische kamerleden de Acht-urenmars, de conservatieve het Wilhelmus.
 
 Er was trouwens ook wel enige reden om tevreden te zijn over de geleverde
prestatie. Wat de weeknorm betreft, ging Nederland op dat moment verder dan
de ons omringende landen: maximaal 45 uur per week. Dat was toen laag. Dat
in de jaren tachtig weer een omslag plaatsvond, is niet verwonderlijk. Werden
de jaren zeventig nog gekenmerkt door een werknemersgeoriënteerde politiek,
daarna kwam onder invloed van economische recessie en via overwegend centrum-rechtse
regeringen die in Europa aantraden, een tegenoffensief op gang gericht op
flexibilisering en deregulering. In Engeland en de VS leidt dit tot een opvallende
transformatie van normale voltijdbanen naar perifere banen, bij welke banen
het overigens vaak ontbreekt aan noodzakelijke voorzieningen bij ziekte en
werkloosheid en aan de noodzakelijke bescherming bij bijvoorbeeld ontslag.
In ons land loopt het zo'n vaart niet. Wel komt de neiging tot ingrijpende
flexibilisering tot uiting in discussies over het ontslagrecht, het al dan
niet algemeen verbindend verklaren van CAO's, het minimumloon, maar ook in
de nieuwe Winkelsluitingswet en de nieuwe Arbeidstijdenwet.
 
 Voorzitter! De SGP-fractie wil de Arbeidstijdenwet nadrukkelijk zien in
het licht van bovengeschetste ontwikkeling. Dit betekent niet per se een negatieve
grondhouding. Dat gestandaardiseerde werktijden goed passen bij industriële
massaproduktie, maar dat de ontwikkeling naar een diensteneconomie om een
andere aanpak vraagt, kunnen wij volgen. Dat de wet een bijdrage kan leveren
aan een beter ondernemingsklimaat in Nederland en daarmee vervolgens ook aan
de werkgelegenheid, zien wij heel wel in. Toch vinden we het opmerkelijk dat
de regering zich niet waagt aan enige getalsmatige voorspelling over de positieve
gevolgen voor de werkgelegenheid. De vrees dat werkgevers elke rimpeling in
de produktie zullen opvangen met het instrument van overwerk, is bij ons dan
ook nog niet geheel weggenomen. Weliswaar heeft de regering in de schriftelijke
voorbereiding aannemelijk gemaakt, dat de nieuwe wet in bepaalde opzichten
de mogelijkheid tot overwerk eerder inperkt dan uitbreidt, maar dan nog blijft
de vraag of ook in de huidige constellatie de mogelijkheden tot overwerk volledig
benut worden. Zou de praktijk van het overwerk nog achterblijven bij de huidige
en toekomstige wettelijke mogelijkheden, dan maakt dat de
positieve werkgelegenheidsgevolgen van deze wet in elk geval minder automatisch.
Misschien kan de minister hierop nog eens reageren.
 
 Wat betreft de mogelijkheden tot overwerk, hebben wij sympathie voor het
amendement op stuk nr. 36. Om redenen van de werkgelegenheid in het algemeen
en in het belang van gezondheid en veiligheid van de individuele werknemer,
mag het verschijnsel overwerk nooit een structureel karakter krijgen. We wachten
graag een reactie van de regering op dit punt en een verdere discussie hierover
met de Kamer af.
 
 Voorzitter! Een blik op de geschiedenis brengt ons wel tot een kritische
houding. Regels met betrekking tot arbeidstijden zijn er niet voor niets gekomen.
We moeten daar dan ook uiterst zorgvuldig mee omgaan. De economie mag niet
in alle opzichten het leefritme van de maatschappij bepalen. De mens is meer
dan een produktiefactor en zijn vrije tijd is meer dan arbeidsvrije tijd.
Zoals bekend, waardeert de SGP arbeid positief als een opdracht van God, onze
Schepper, maar arbeid is daarom nog niet het één en het al.
Arbeid heeft enerzijds een zelfstandige waarde, maar dient er anderzijds ook
toe om onbekommerd tijd vrij te kunnen maken voor andere bezigheden, voor
en in het gezin, voor de medemens, maar vooral voor de dienst aan God en de
daarmee gegeven mogelijkheden en opdrachten. Die relativering van arbeid is
voor ons essentieel. Ik spreek nu dus over de totale werkweek. Over de bijzondere
positie van de zondag kom ik zo dadelijk nog te spreken.
 
 Mede vanuit de hiervoor geschetste optiek ben ik blij dat de considerans
van het wetsvoorstel bij nota van wijziging is aangepast, zodanig dat nu ook
tot doelstelling van de wet wordt gerekend het bevorderen van de combineerbaarheid
van arbeid en zorgtaken alsmede andere verantwoordelijkheden buiten de betaalde
arbeid. Daarom heeft de SGP destijds ook voor zorgverlof gepleit. Hoe staat
het daarmee sinds het overleg op 12 oktober 1993? Toen werden afspraken gemaakt,
voornemens geformuleerd en toezeggingen gedaan, nader uitgewerkt bij brief
aan de Kamer d.d. 16 februari 1994. Daarna werd het wat stil.
 
 Die combineerbaarheid van arbeid en zorgtaken heeft namelijk alles te
maken met een min of meer regelmatig arbeidspatroon, waarbij een werknemer
van tevoren weet wanneer zijn vrije tijd precies valt, zij het dat dit regelmatige
arbeidspatroon dus niet altijd hoeft te vallen binnen het tijdsbestek van
's morgens 9.00 uur tot 's middags 17.00 uur. Enige voorspelbaarheid is echter
gewenst om het begrip "combineerbaarheid" werkelijk handen en voeten te geven.
Het amendement op stuk nr. 25 spreekt de SGP-fractie dan ook aan, terwijl
vanzelfsprekend de amendementen op de stukken nrs. 31 en 32 onze steun niet
zonder meer krijgen. Dit neemt niet weg dat wij over de totale ontwikkeling
van individualisering en in verband daarmee van kortere en meer wisselende
werktijden niet positief zijn. Een dergelijke ontwikkeling pakt uiteindelijk
toch gauw negatief uit voor de traditionele kostwinner en de gezinsleden thuis,
maar dat staat wat los van het debat over deze wet.
 
 Vereenvoudiging van de bestaande wet- en regelgeving vindt met name plaats
door het onderbrengen van alle sectoren in een wettelijk kader en door de
introductie van een standaardregeling en een overlegregeling en alles wat
daarmee samenhangt. Eventueel dan nog noodzakelijke uitzonderingen worden
geregeld bij AMvB. Globaal bezien kan de SGP-fractie zich hierin vinden. Wij
zijn het met de regering eens, als zij stelt dat verantwoordelijkheden gelegd
moeten worden op de plaats waar ze het best kunnen worden waargemaakt. Met
andere woorden: wat sociale partners zelf kunnen doen, laat ze dat ook doen.
Moeite hebben wij wel met het op één lijn stellen van CAO en
ondernemingsraad. Inmiddels heeft de regering duidelijker aangegeven dat CAO-afspraken
het primaat hebben. Ik heb begrepen dat het amendement op stuk nr. 24 deze
duidelijkheid nog wil versterken.
 
 Met het loslaten van het ontheffingensysteem en de introductie van een
standaardregeling en een overlegregeling hangt ten nauwste samen de wijze
waarop een en ander gehandhaafd moet worden. Hierover is in de schriftelijke
voorbereiding een indringende discussie gevoerd, waarbij diverse fracties,
waaronder die van de SGP, hun zorg uitspraken over het ontbreken van strafrechtelijke
handhaving ten aanzien van de standaardregeling. Hoewel wij de redenering
van de regering betreffende contractvrijheid en dergelijke kunnen volgen,
blijven wij het van een individuele werknemer veel gevraagd vinden om binnen
een bestaande werkverhouding de rechter in te schakelen. Deze benadering zou
dus tot sympathie voor het amendement op stuk nr. 29 leiden. Wel vinden wij
het een stap vooruit dat bij nota van wijziging een overeenkomst tussen werkgever
en werknemer betreffende arbeidstijden die van de standaardregeling afwijken
zonder dat er een collectieve regeling van kracht is, nietig wordt verklaard
in plaats van vernietigbaar wordt geacht.
 
 Ik kom bij de zondagsarbeid. Hoewel wij erkennen dat bepaalde zaken best
aan de sociale partners kunnen worden overgelaten, is voor ons eveneens duidelijk
dat de wetgever zich ten aanzien van de arbeids- en rusttijden niet geheel
kan terugtrekken, maar zorg moet blijven dragen voor de normstelling en randvoorwaarden
waarbinnen een en ander zich kan ontwikkelen. Wat ons betreft, hoort zondagsarbeid
heel duidelijk tot die onderwerpen waarover de wetgever een duidelijk standpunt
moet innemen. Wij zien principieel de overheid als dienares van God, die ook
op de aan de overheid gegeven plaats de onderhouding en de gehoorzaming van
de geboden des Heeren dient te bevorderen. De zondag is Gods dag, die in Zijn
dienst besteed mag en moet worden. Dat is de kern van het vierde gebod van
de wet des Heeren, de Decaloog, die overigens ook een heel duidelijke sociale
dimensie heeft. Het verbod van zondagsarbeid strekt zich uit tot jezelf, je
huisgenoten, werknemers, je landbouwhuisdieren en ook de vreemdeling die bij
ons te gast is. Zie het vierde gebod uit de Decaloog. Dat betekent dat het
normale werk zoveel mogelijk stilgelegd wordt, met uitzondering van de werken
van noodzakelijkheid en barmhartigheid. Die zijn met een beetje goede wil
ook best te definiëren. Het is onze stellige overtuiging dat dit niet
alleen heilzaam is voor het christelijk volksdeel, maar voor het hele Nederlandse
volk. Ik denk dat het uitermate belangrijk is, dat wij als maatschappij ons
arbeidsritme onderbreken op één vaste dag in de week.
Ik ben ervan overtuigd dat het van groot belang is, dat er één
dag in de week is waarop alle gezinsleden in principe vrij zijn en er ruimte
is voor onderling contact. In een vergelijkbaar verband had de minister-president
het onlangs terecht over de zondag als "een haven van rust" in deze jachtige
tijd. Wij willen alleen al om deze reden niet toe naar een zogenaamde 24-uurseconomie.
 
 Daarbij hoop ik dat wij in ons land met elkaar niet te gering zullen denken
over de reële gewetensconflicten waarin mensen ook op het punt van de
zondagsheiliging verzeild kunnen raken. Dit kan heel diep insnijden. Ik noem
hier maar het recent in de publiciteit gekomen voorbeeld van een brugwachter,
die met het oog op de toenemende recreatievaart, om wille waarvan de beheerder
van het kanaal beslist dat kanaal in het vervolg ook op zondag daarvoor open
te stellen, meer en meer wordt gedwongen op zondag te werken en dus een hem
heilig gebod moet overtreden. Maar hij kan toch ander werk zoeken, zal men
tegenwerpen. Ja, maar wij weten allemaal dat dat nu juist niet meevalt, zeker
niet vanaf een bepaalde leeftijd. Dat is gewoon de harde werkelijkheid van
de dag van vandaag. En ook al heeft bedoelde brugwachter bij zijn sollicitatie
met eventueel zondagswerk ingestemd, dan nog valt te begrijpen dat hij dit
alleen gedaan heeft met het oog op eventualiteiten, calamiteiten. Dat is te
begrijpen, als je het wilt projecteren op de situatie die gold toen hij solliciteerde
en in dienst trad.
 
 Hoe dan ook, de SGP-fractie is blij dat een verbod op zondagsarbeid het
uitgangspunt van de wet blijft. In dit licht bezien zijn wij er eveneens content
mee dat aan de positie van gewetensbezwaarden tegen zondagsarbeid is tegemoetgekomen
door bij nota van wijziging in te voegen dat zondagsarbeid alleen verricht
hoeft te worden als de werknemer daarmee heeft ingestemd en die zondagsarbeid
tevens uit de bedrijfsomstandigheden of de aard van de arbeid voortvloeit.
Mevrouw Bijleveld zei al dat zij zich voorneemt, de minister daarmee te complimenteren.
Ieder zal willen begrijpen dat ook ik dat van plan was. Bij deze!
 
 Wij verwachten dat een dergelijke formulering de positie van gewetensbezwaarden
tegen onnodige zondagsarbeid aanzienlijk zal versterken. Het bedingen staat
nu voorop. Tevens moeten de bedrijfsomstandigheden of de aard van de arbeid
het noodzakelijk maken. Wij lezen dit zo, dat ook het bedingen slechts plaats
kan vinden op dit tweetal voorwaarden. De minister wil nog wel een keer bevestigen,
dat de wettekst zo moet worden gelezen? Taalkundig kan het namelijk ook anders.
 
 Omdat in onze visie bedrijfsomstandigheden in de brede zin van het woord
geen oorzaak zouden mogen zijn om tot zondagsarbeid over te gaan, eventuele
calamiteiten daargelaten, stellen wij bij amendement voor om deze term alsnog
te schrappen. Het gaat bij "bedrijfsomstandigheden" in wezen om een zeer rekbaar
begrip: piekdrukte of een periode waarin een bedrijf wat minder goed draait,
zijn er zeer gemakkelijk onder te brengen; dat moet toch worden erkend. Kortom,
de commercie kan het snel winnen van godsdienstige en/of sociale overwegingen.
Zoals al eerder opgemerkt, zien wij eigenlijk slechts twee redenen voor zondagsarbeid:
werk in de sfeer van de zorg- en landbouwsector en werk ten behoeve van allerlei
technische processen die niet redelijkerwijs op de tijdas van 7 maal 24 uur
zijn stop te zetten en vervolgens weer op te starten.
 
 Een alternatief voor ons amendement zou nog kunnen zijn om het al dan
niet aanmerken van de bedrijfsomstandigheden als valide reden voor zondagsarbeid
over te laten aan de sociale partners en die tevens de vrijheid te geven dat
begrip in te vullen. Wij zijn daar niet echt voor, te meer niet daar de voorstellen
die wij op dit punt onder ogen hebben gekregen uit de kring van de vakbonden,
er zorg voor dragen dat werkgevers- en werknemersorganisaties dan tevens de
bevoegdheid ontvangen om van het instemmingsbeding van artikel 5:4, lid 1,
af te wijken.
 
 Anders ligt het met het amendement op stuk nr. 37. Hoewel ook hier bedrijfsomstandigheden
reden voor zondagswerk kunnen zijn, is er geen sprake van een voldoende reden,
maar moet daar steeds de instemming van de werknemer bij komen. Bovendien
wordt het aantal te werken zondagen sterk ingeperkt. Dat is in elk geval een
stap in de goede richting. In dit amendement blijft het instemmingsvereiste
overeind staan, zowel in de standaardregeling als in de overlegregeling. Ik
denk dat dit van groot belang is.
 
 Het laatste is trouwens ook het geval in het wetsvoorstel zoals dat nu,
in een tweede nader gewijzigd voorstel, voor ons ligt. De "tenzij-clausule"
behoort tot de standaardregeling, maar ook in de overlegregeling kan van geen
van de daarin vervatte eisen worden afgeweken. Dat is immers duidelijk uit
artikel 5:4, lid 2, waarin wordt aangegeven dat bij CAO alleen van de tweede
volzin van lid 1 kan worden afgeweken. Ook de memorie van toelichting en de
memorie van antwoord zijn hierover duidelijk. Resteert één vraag:
huidige CAO's kennen niet alle het instemmingsbeding en zijn dus in strijd
met het voorliggende wetsvoorstel zodra dit kracht van wet heeft. Als voorbeeld
noem ik slechts de collectieve arbeidsovereenkomst van Ikea, waarin vermeld
staat, en ik citeer: "Bij de mogelijke komende wettelijke verhoging van het
toegestane aantal zondagsopeningen naar acht zon- en feestdagen" – een
referentie naar de vorige wijziging van de Winkelsluitingswet – "wordt
de werknemer, werkzaam in winkel, restaurant en het magazijn, verplicht 50%
van het aantal zon- en feestdagen dat Ikea geopend is, te werken."
 
 Het gaat mij er nu even niet om, aan te tonen hoe ontwikkelingen ten aanzien
van de Winkelsluitingswet samen opgaan met verruiming van arbeidstijden –
hoewel dat ook waar is – maar om de relatie tussen zo'n CAO-afspraak
en het voorliggende wetsvoorstel. Hoe denkt de regering met zo'n tegenstrijdigheid
in de toekomst om te gaan?
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 We hebben daarnet ook al wat heen en weer gepraat over de arbeidsvoorziening.
Is de heer Van der Vlies niet bang dat, als we vasthouden aan het dubbele
vereiste uit het artikel, waarvoor hij pleit, werkgevers in de praktijk heel
breed de houding zullen kiezen van Ikea? Ik doel op de houding dat, gelet
op de bedrijfsomstandigheden die zich immers kunnen ontwikkelen of op de veranderingen
op het punt van de winkelsluitingstijden, voor de zekerheid ten aanzien van
nieuwe werknemers standaard een beding in de arbeidsovereenkomst moet worden
opgenomen waarin het werken op zondag mogelijk wordt gemaakt? Bindt hij dan
niet het paard achter de wagen en bereikt hij dan niet het
tegenovergestelde van wat hij eigenlijk zou willen?
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Om met het laatste te beginnen: ik hoop dat het ook de heer Bakker duidelijk
is, wat ik eigenlijk wil: zo weinig mogelijk arbeid op zondag, waar het gaat
om niet noodzakelijke arbeid. Een klassieke term voor aanvaarde zondagsarbeid
is "de werken van noodzakelijkheid en van barmhartigheid". Natuurlijk, als
we dat limitatief zouden moeten gaan opsommen, krijgen we best ergens een
grijze zone, maar alle andere arbeid liever niet. Dat verbod lag in de wet,
met uitzonderingsmogelijkheden, en ligt in de wet met uitzonderingsmogelijkheden.
In relatieve zin heb ik daarover mijn vreugde zojuist uitgesproken, en binnen
dat geheel wil ik het nog zover mogelijk terugdringen. Dat is de ene kant.
 
 De andere kant – dat vond ik een sterk punt van het nu door deze
minister verdedigde wetsvoorstel – is dat elke werknemer een moment
van indringend overleg met zijn werkgever heeft over hoe dat dan zal gaan
als het sprongetje gemaakt wordt van eerst geen en straks wel zondagsarbeid.
Ik heb het nu over een CAO in een bestaande situatie, met een bestaand bestand
aan werknemers. Mijn interruptie daarstraks, aan uw adres gericht, hield in
dat, als er überhaupt iets verandert, het goed werkgeverschap vergt dat
daarover in principe met elke werknemer wordt gesproken.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Voorzitter! Precies. Wij willen allemaal naar dat indringende gesprek,
maar er zijn ook flink wat terreinen waarvoor geen CAO's gelden. Dan geldt
de wet, meer in het bijzonder de standaardregeling in de wet. Er mag niet
op zondag worden gewerkt, tenzij... Dan gaat het om de aard van de arbeid,
de bedrijfsomstandigheden en het individueel beding. Ik vroeg in dat kader
of werkgevers in die sectoren waar geen CAO geldt, er niet toe zullen overgaan
om op veel grotere schaal dan nu het geval is, al op voorhand, bij nieuw in
dienst te nemen werknemers, de zondag als mogelijkheid op te nemen. Dan is
dat indringende gesprek helemaal niet meer nodig. In zo'n geval zou de werkgever
vrij zijn om de zondag in te roosteren. Hoewel wij er verder heel anders over
denken, raken de heer Van der Vlies en ik elkaar op dat punt.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Ik ben dat met de heer Bakker eens. Als dat een trend zou worden, dan
zou ik dat betreuren, want ik wil dat niet. Een werkgever zoekt echter ook
naar een zo maximaal mogelijk gewaarborgde positie voor eventualiteiten en
toekomstige ontwikkelingen. Ik kan mij wat de heer Bakker schetst, voorstellen,
maar als de werkgever dat op voorhand doet, als een soort prealabel opkomende
ontwikkeling en een soort anticiperen, is hij wel gehouden om dat met zijn
werknemers te bespreken. Dat is inherent aan de totstandkoming van zo'n CAO,
die collectieve werking heeft, maar individueel uitwerkt. In zo'n CAO zal
ongetwijfeld ook worden bepaald wat er met gewetensbezwaren gebeurt. Ik vind
dat in dat geval ook aan deze wet moet worden voldaan en dat de werkgever
met elke werknemer individueel moet gaan spreken in de zin van: "Jij bent
bij mij in dienst. Ik ga jou op zondag werk aanbieden. Ik vraag jou om dat
werk te doen. Wij maken daarover een afspraak." Dat is gepopulariseerd dat
beding.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 De werkgever is gehouden om dat inderdaad te bespreken, maar in de toekomst
zou hij wel eens minder kunnen gaan bespreken als hij wordt gedwongen om op
voorhand zo'n punt op te nemen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Ik kan mij daar iets bij voorstellen, maar ik zou dat betreuren.
 
 Ten slotte wil ik nog aandacht vragen voor enkele sectoren, die door de
nieuwe Arbeidstijdenwet in moeilijkheden dreigen te komen. Het Arbeidstijdenbesluit
zorgt ervoor dat voor die situaties waarvoor ook het soepele regime van de
Arbeidstijdenwet nog te kort schiet, werkbare regels worden gemaakt. Het zorgt
voor die zaken die voor de wet zelf echt te specifiek zijn. Toch zijn er nog
sectoren die ook met het Arbeidstijdenbesluit niet uit de voeten kunnen. Ik
denk met name aan de bloemenveilingen. De rangschikking van deze beroepsgroep
onder "distributie en overslag" heeft een deel van de pijn weggenomen, maar
het is de vraag – dat geldt ook voor enkele andere categorieën –
of daarmee alle problemen zijn verholpen. Dat geldt ook voor het werk van
de keurmeesters. Wij kunnen niet geheel volgen waarom een regeling, zoals
die voor de bakkers getroffen is, voor deze beroepsgroep niet mogelijk zou
zijn. Dat hierdoor permanente nachtarbeid mogelijk zou worden, vermogen wij
niet in te zien, daar het immers alleen gaat om het omstreeks 4.00 uur in
de morgen kunnen beginnen. Graag een reactie van de regering. Het amendement
op stuk nr. 20 brengt ons een stuk in goede richting, maar of het voor de
sector voldoende is, dat is de vraag. Zorg- en vervoerssectoren zijn van het
voorontwerp-Arbeidstijdenbesluit uitgezonderd. Hiervoor komen aparte AMvB's.
Aan welke termijn moeten wij wat de vervoerssector betreft denken?
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Misschien is het goed dat ik enige informatie geef over de orde. Wikkend
en wegend tussen een 24-uurseconomie en de Arbeidstijdenwet lijkt het mij
gepast om rond 23.00 uur, 23.15 uur de vergadering te beëindigen om die
morgen om 13.00 uur voort te zetten.
 
 
 
 
 
 De heer Marijnissen (SP):
 
 Voorzitter! Met name onder invloed van de paarse partijen en de wensen
van het bedrijfsleven gaan wij in ons land hoe langer hoe meer in de richting
van een verdergaande flexibilisering en een 24-uurseconomie. Ploegendiensten,
gebroken diensten, nachtarbeid, overwerk, het is allemaal aan de orde van
de dag. Ook het verschijnsel van losse arbeid neemt hand over hand toe. Steeds
vaker wordt gebruik gemaakt van uitzendkrachten. Zij die wel vast werk hebben,
hebben dat steeds vaker slechts voor een bepaalde tijd. Flexibilisering alom.
In normaal Nederlands betekent dat weinig anders dan dat werknemers moeten
opdraven als de baas dat wil. De werknemer mag blij zijn dat hij werk heeft.
Omdat de technische afschrijving van machines steeds sneller gaat, moeten
diezelfde machines in steeds kortere tijd economisch worden afgeschreven.
Conclusie: langere bedrijfstijden. De werknemers hebben zich maar aan te passen
aan die economische wetmatigheid. Het verst gaat op dit moment de directeur
arbeidszaken De Leij van Akzo Nobel. Deze liet zich onlangs
in de Volkskrant ontvallen dat hij het liefst alle 19.000 banen bij Akzo in
Nederland zou willen schrappen en dat hij werknemers alleen maar wil inschakelen
voor het doen van klussen voor langere of kortere tijd. Hij heeft daar een
schitterend woord voor, namelijk "business partners". Hij heeft het dan over
wat wij nu de werkgevers en de werknemers noemen. Het zal niemand verbazen
dat de Industriebond FNV een andere betiteling had, namelijk "klapstoelwerknemers".
 
 Aan die flexibilisering van de arbeidstijden zijn veel ernstige nadelen
verbonden naar de mening van de SP-fractie. Het is onomstreden dat flexibele
arbeidstijden een nadelige invloed hebben op de gezondheid van werknemers.
Reeds nu heeft al driekwart van de werknemers in ons land te maken met stress
op de werkvloer, nota bene een ziekte waarvan wij tien jaar geleden nog veronderstelden
dat het een managersziekte was. Er zitten zo'n 100.000 werknemers in de WAO
vanwege diezelfde stress. Uit het onlangs gepubliceerde onderzoek "Arbeidstijden
en ziekteverzuim" komt naar voren dat veel nachten achter elkaar werken of
het langere tijd achter elkaar lange diensten maken een negatieve invloed
heeft op de gezondheid. Bovendien leidt werken op afwijkende tijden tot klachten
over vrije tijd, tijd voor het gezin en tijd voor andere maatschappelijke
zaken, met alle nadelige gevolgen vandien.
 
 Er was een tijd waarin er in ons land is gevochten – letterlijk –
voor de 3 maal 8: 8 uur werken, 8 uur ontspanning en ontwikkeling en 8 uur
rust. Door schade en schande wijs geworden – de heer Van der Vlies refereerde
er al aan – begreep de politiek dat het nodig was voor alle drie de
zaken in gelijke mate tijd in te ruimen. Onder druk van economische belangen
worden deze lessen nu terzijde geschoven, zonder acht te slaan op de maatschappelijke
gevolgen en de gezondheidseffecten. Daarom bestaat er terecht bij zoveel mensen
weerstand tegen de trend van verdere flexibilisering. Ik behoef slechts te
wijzen op de recente stakingsacties in het streekvervoer en op de nu nog lopende
acties in de bouw.
 
 In plaats van een vernieuwing van de wet aan te grijpen om te komen tot
werktijdverkorting en herverdeling van werk – en dus tot het scheppen
van echte banen – maakt het wetsvoorstel werkdagen mogelijk van 9 of
10 uur en bij overwerk zelfs van 11 of 12 uur. De Industriebond FNV wijst
erop dat alleen al in de industrie 30.000 tot 50.000 volledige banen verborgen
zitten in het overwerk dat nu wordt verricht. De Bouwbond FNV heeft soortgelijke
cijfers eerder al het licht doen zien met betrekking tot de bouwsector, ook
een sector waar vreselijk veel wordt overgewerkt. Werken in nachtdienst is
het meest slopende werk voor een mens, zeker wanneer er in ploegendienst moet
worden gewerkt. 's Nachts werken verstoort het bioritme. Mensen die het al
jaren doen zeggen: je raakt er nooit aan gewend. Velen krijgen op den duur
dan ook last van slaapproblemen en krijgen te maken met onherstelbare lichamelijke
klachten.
 
 Welnu, de standaardregeling voor arbeid in nachtdienst is maximaal 8 uur,
maar in de overlegregeling mag er een uur bij. Zelfs overwerk is toegestaan.
Naar ons idee een onbegrijpelijke zaak. In hun gezamenlijke reactie op het
eindverslag schrijven de vakcentrales dat de wet voorbijgaat aan de kern van
het probleem. Naar hun mening biedt de wet onvoldoende bescherming aan de
werknemer tegen de bedreigingen die aan het werken in wisselende diensten
zijn verbonden. De vakcentrales stellen voor zowel de duur van de arbeid in
nachtdienst als die van alle diensten in een ploegenstelsel op maximaal 8
uur te stellen, dus zonder de mogelijkheid om daarvan naar boven af te wijken
of daar bovenop ook nog eens overwerk mogelijk te maken. Ook wijzen de vakcentrales
erop dat het maximaal toegestane aantal achtereenvolgende nachtdiensten, te
weten 7, te hoog is en teruggebracht moet worden naar 6. Graag verneem ik
de reactie van de minister op deze kritiek vanuit de vakbeweging.
 
 Mijnheer de voorzitter! Volgens wetenschappelijk medewerker Van der Poel
van de KUB, de Katholieke Universiteit Brabant te Tilburg is voor mensen met
een full-time baan het weekeinde het rustpunt van de week. De zaterdag is
voor velen de dag bij uitstek om binnen of buiten het gezin activiteiten te
ondernemen. Van der Poel bespeurt onder de mensen geen enkele trend om de
zaterdag in dit verband minder bijzonder te gaan vinden. Het wetsvoorstel
besteedt echter geen enkele aandacht aan de zaterdag. Impliceert dit dat de
minister de zaterdag als een gewone werkdag beschouwt?
 
 Over de zondag spreekt de wet wel. Erkend wordt dat de zondag een speciale
dag is. Maar in overleg tussen werkgever en werknemer kan bedongen worden
dat er op zondag wordt gewerkt. Iedereen die beseft – ik zeg dat met
name tegen de heer Bakker – wie de sterkste is in de arbeidsverhoudingen
weet dat daarmee de vrije zaterdag de facto onder schot ligt. De SP-fractie
vraagt zich af hoe lang wij in ons land nog aparte toeslagen voor het werken
op zaterdag en zondag zullen kennen. Immers, wanneer het werken op deze dagen
successievelijk als normaal zal worden beschouwd, waarom zou daarvoor dan
nog extra moeten worden betaald?
 
 Mijnheer de voorzitter! Pratend over kinderarbeid bestaat soms de neiging,
alleen te denken aan schrijnende wantoestanden in de Derde Wereld. Onderzoeken
van bijvoorbeeld de Inspectie sociale zaken en regioplan wijzen echter uit
dat kinderarbeid ook in ons land voorkomt. De FNV heeft daarin zelfs een reden
gezien, een actie te starten speciaal gericht op het tegengaan van kinderarbeid.
Gelet op de verslechteringen die dit kabinet heeft doorgevoerd en nog in petto
heeft, is het goed denkbaar dat wij ook in Nederland in toenemende mate te
maken zullen krijgen met kinderarbeid en dat ouders zich gedwongen zien, ook
hun kinderen een bijdrage te laten leveren aan het gezinsinkomen. Het wetsvoorstel
maakt het in ieder geval mogelijk dat kinderen van 13 jaar en ouder lichte,
niet-industriële werkzaamheden verrichten en zelfs industriële werkzaamheden,
mits daarvoor een vrijstelling is verkregen. Deelt de minister deze vrees?
Wat wil hij daartegen doen, gezien de combinatie van andere kabinetsmaatregelen?
Hoe gaat hij de vrijstellingsmogelijkheid hanteren?
 
 Mijnheer de voorzitter! Tot slot wil ik nog twee punten naar voren brengen.
Als de bonden zich op een bepaald moment in een bepaalde bedrijfstak kunnen
verenigen met de standaardregeling en er dus geen collectieve regeling tot
stand komt, zou de werkgever vervolgens toch kunnen gaan onderhandelen met
de ondernemingsraad, het medezeggenschapsorgaan of met het hele
personeel. Hij kan dan "in goed overleg", zoals dat zo mooi heet, afspraken
maken waarover de bonden het met de werkgever niet eens konden worden. Mijn
vraag aan de minister is de volgende. Is deze conclusie juist? Zo ja, wat
is dan nog de werkelijke rol van de vakbeweging bij de arbeidstijden?
 
 Mijn tweede punt betreft de offshore. De belangenvereniging Nederlandse
offshore-werknemers heeft grote bezwaren tegen de 14/14-regeling. Dit houdt
in: 14 dagen op en 14 dagen af. Deze regeling is opgenomen in het concept-Arbeidstijdenbesluit.
Gevreesd wordt dat de werkgevers in de offshore de 14/14-regeling er gewoon
zullen doordrukken. De werknemersorganisaties hebben immers nauwelijks iets
in te brengen bij de offshore-maatschappijen. Het personeel bestaat voor een
groot deel uit contracters die als zij hun mond open doen er zeer snel uit
vliegen. De SP-fractie wil er dan ook voor pleiten dat het in dit specifieke
geval wordt verboden, af te wijken van de standaardregeling. Is de minister
bereid, het concept-besluit op dit punt aan te passen?
 
 Mijnheer de voorzitter! Samenvattend merk ik kort en goed op dat deze
wet de arbeids- en rusttijden opnieuw vaststelt, maar dan wel met de bedoeling
dat de werkgever daar zo flexibel mogelijk mee kan omgaan. Om met de Industriebond
FNV te spreken: de wet spot met de basics van het arbeidsproces: de veiligheid,
de gezondheid en het welzijn van de werknemers. Het wetsvoorstel kan, voor
zover ik nu kan overzien, niet rekenen op de steun van de SP-fractie.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Hoewel de heer Van der Vlies wat gras voor mijn
voeten heeft weggemaaid, wil ik toch beginnen zoals ik mij had voorgenomen.
Die eerste zin luidt als volgt.
 
 Voorzitter! Op 11 juli 1919 hieven socialistische kamerleden het lied
van de 8-urendag aan toen de Arbeidswet met 69 tegen 3 stemmen was aangenomen.
Ik ben benieuwd of mevrouw Van Nieuwenhoven, immers een sociaal-democrate
die haar geschiedenis kent, eerdaags een hedendaags socialistisch strijdlied
ten gehore zal brengen als de Arbeidstijdenwet 1995 zal worden aangenomen.
Zij heeft nog een paar dagen de tijd om deze uitdaging aan te pakken en als
het een mooi lied wordt, kunnen wij samen repeteren en dan zing ik misschien
wel mee, verondersteld overigens dat hedendaagse socialistische strijdliederen
bestaan.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Ik had gehoopt dat mijn collega Van Middelkoop in zo'n geval voor het
Wilhelmus zou kiezen.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Nee, nee. Ik kan mij een heel goed lied van de arbeid voorstellen. Het
mag duidelijk zijn dat u dat niet in mindering moet brengen op mijn waardering
voor het Wilhelmus. Ik kan mij een heel goed lied van de arbeid voorstellen,
zelfs eentje dat ik samen met mevrouw Van Nieuwenhoven kan zingen. Ik erken
dat dit in 1919 misschien wat moeizamer was geweest, want toen lagen de verhoudingen
anders. Maar goed, toen waren wij er nog niet.
 
 De veronderstelling dat het wetsvoorstel zal worden aangenomen, lijkt
mij overigens minder gewaagd. Over de bescherming van de werknemers tegen
onredelijke arbeidstijden zal niet snel meer echte politieke polarisatie ontstaan.
Dit wetsvoorstel lijkt dan ook op een breed draagvlak te kunnen rekenen. Dat
er een overheidsverantwoordelijkheid is om door middel van wetgeving de arbeidstijden
te beperken, is vrijwel onomstreden. Dat de bestaande wetgeving ter zake verouderd,
verbrokkeld en ontoegankelijk was geworden, is ook onomstreden.
 
 De wettelijke bescherming tegen onredelijke arbeidstijden is slechts langzaam
op gang gekomen. Het proces van industrialisering en mechanisering heeft die
behoefte aan een wettelijke regeling destijds doen groeien. Ook in de pre-industriële
fase was er overigens bescherming, alleen op een andere wijze georganiseerd.
Wij spreken dan over samenlevingen waarin de godsdienst veel nauwer was verbonden
met het maatschappelijk leven. In het oude Israël werd het arbeidspatroon
bijvoorbeeld regelmatig ingrijpend onderbroken door de vele godsdienstige
feesten en – even een sprong in de tijd nemend – in het gildetijdperk
was een aantal van 2500 arbeidsuren per jaar eerder het maximum dan regel.
De oorzaak werd gevormd door de feesten ter ere van de vele beschermheiligen.
Dit aantal van 2500 uur per jaar komt ongeveer overeen met een gemiddelde
arbeidstijd van 48 uur per week, waar wij in het begin van deze eeuw mee begonnen.
In die zin was de indertijd moderne norm van 48 uur per week dus helemaal
niet zo revolutionair als sommigen wilden doen geloven.
 
 Het was een van de stichters van de internationale arbeidsorganisatie,
de ILO, de Nederlander Nolens, die heel fundamenteel de betekenis van de arbeidswetgeving
aangaf. Hij wees erop dat lange tijd alleen het economisch motief een rol
speelde – zo was het ook in de 19de eeuw – omdat ook de lichamelijke
arbeidskracht van de mens haar grenzen heeft. Maar het hoofdmotief voor wetgeving
moet van sociaal-ethische aard zijn: de mens is geen arbeidsmachine, maar
een redelijk-zedelijk wezen, het evenbeeld Gods, met, in overeenstemming met
zijn wezen en bestemming, verschillende vermogens en behoeften, waarvan de
ontwikkeling, volmaking en bevrediging tijd in beslag neemt. Het economisch
leven is er voor de mens en niet omgekeerd, aldus Nolens.
 
 Iets van deze discussie zien wij ook vandaag weer. In het voorlopig verslag
heeft mijn fractie erop gewezen dat in de doelstelling van het wetsvoorstel
het economisch functioneren van de onderneming en de werknemer daarin wel
erg dominant aanwezig is. In de oorspronkelijke considerans werd alleen gewezen
op de veiligheid, de gezondheid en het welzijn in verband met de arbeid. Dat
kan ook zo gelezen worden dat beperking van de arbeidstijd met het oog op
deze drie aspecten nodig en wenselijk is, omdat dit kosten in de toekomst
en onrendabel functioneren van werknemers kan voorkomen.
 
 Ik prijs het graag in deze minister dat hij deze kritiek ter harte heeft
genomen. In de considerans van het wetsvoorstel lees ik nu dat de wet dient
mede ter bevordering van de combinatie van arbeid en zorgtaken, alsmede andere
verantwoordelijkheden buiten de arbeid. Kabinetten die de economische zelfstandigheid
van iedere volwassene hoog in het vaandel hebben staan, zullen er inderdaad
voor moeten zorgen dat de voorwaarden aanwezig zijn om arbeid
met zorgtaken te combineren. Het noemen van andere verantwoordelijkheden buiten
de arbeid maakt duidelijker zichtbaar dat de mens een sociaal wezen is en
geen werkmachine. In een tijd waarin veel mensen onder een zware druk worden
gezet om te presteren – met alle gevolgen vandien, zeg ik de heer Marijnissen
na – omdat bedrijven permanent gedwongen zijn om hun produktiviteit
te verhogen, is het geen overbodige luxe om dit nog eens expliciet te stipuleren.
 
 De aandacht hiervoor staat echter niet alleen in de considerans van het
wetsvoorstel. In de algemene normering van artikel 4:1 is ook opgenomen dat
de werkgever, voor zover dat redelijkerwijs van hem gevraagd kan worden, rekening
moet houden met de persoonlijke omstandigheden van de werknemers. Gelet op
de voorgestelde flexibilisering van de regelgeving is dit een goed te verantwoorden
aanvulling. Ik wil daar wel de vraag voor de minister aan verbinden of hij
de reikwijdte van de bepaling nog eens wil uitleggen. Onder "persoonlijke
omstandigheden van de werknemers" kan immers ongelofelijk veel worden verstaan.
Er zit natuurlijk een permanente spanning in deze regelgeving tussen de wens
van een werkgever, flexibel te kunnen omgaan met de inzet van arbeidskracht
en de wens van de werknemers om duidelijkheid over en regelmaat in hun arbeidspatroon
te hebben. Ik kom daar straks nog op terug.
 
 De arbeidstijdenwetgeving is in de loop der jaren steeds verder verbrokkeld
geraakt en kent een hoge mate van detaillering. Ik denk dat het goed is dat
niet is gepoogd de bestaande wetgeving te repareren, maar dat gekozen is voor
een geheel nieuwe opzet. De oude wetgeving kende als het ware een verticale
doorsnede in de vorm van een sectorale aanpak. Nu wordt gekozen voor een horizontale
doorsnede in de vorm van een onderwerpgerichte aanpak. Uiteraard is dit niet
in al zijn consequenties vol te houden. Er is in de uitvoeringsregelingen
dan ook voorzien in een aantal specifieke bepalingen die betrekking hebben
op sectoren die hun eigen problematiek kennen. Maar in zijn algemeenheid is
de nieuwe regelgeving inzichtelijker en systematischer dan de oude. Ik voeg
daaraan toe dat ik bij bestudering van de wettekst onder de indruk ben gekomen
van het feit dat die knap in elkaar zit. De minister heeft ook een compliment
gekregen van de commissie-Kortmann. Die commissie is daar niet zo erg scheutig
mee. Er wordt vaker het mes in voorstellen gezet. Ik merkte bij pogingen tot
amendering hoe goed de wet in elkaar zat en hoe moeilijk het was om er nog
iets in te verbeteren. Ik denk echter dat er toch een paar goede pogingen
op tafel liggen.
 
 Nieuw is ook het tweevoudig normenstelsel van de standaardregeling en
de overlegregeling. Hiermee wordt de eigen verantwoordelijkheid van het georganiseerde
bedrijfsleven duidelijk vorm gegeven binnen door de overheid vastgestelde
kaders. Dat is een opzet waarin ik mij goed kan vinden. De wijze van handhaving
van de beide normenstelsels heeft in de schriftelijke voorbereiding evenwel
nogal wat discussie opgeroepen. Ik ga hier nog wat verder op in. Het is logisch
dat de absolute ondergrens door de overheid strafrechtelijk wordt bewaakt.
Alle afspraken die er worden gemaakt tussen werkgevers en werknemers die boven
die ondergrens liggen zijn voor hun eigen verantwoordelijkheid. Het nakomen
van die afspraken is dan ook geen directe verantwoordelijkheid meer voor de
overheid.
 
 Anders ligt het als er geen afspraken zijn gemaakt tussen werkgever en
werknemer. Dan is de standaardregeling de bodemgrens en dan zou er dus een
verantwoordelijkheid kunnen zijn voor de overheid om die grens te bewaken.
Hoe die grens bewaakt moet worden is dan de vraag. Uit de discussie die is
gevoerd, is wel duidelijk geworden dat dit niet makkelijk is vorm te geven.
Ook al zou je de handhaving van de standaardregeling strafrechtelijk sanctioneren,
dan is het inderdaad zeer waarschijnlijk, zoals door de regering wordt gesteld,
dat het openbaar ministerie in zijn prioriteitenstelling aan deze zaken voorbij
zal gaan. En dan word je daar niet veel wijzer van. Maar ik ben door de regering
overtuigd dat een dubbele strafrechtelijke sanctionering van het tweevoudig
normenstelsel in strijd is met de aard van het strafrecht.
 
 Die conclusie maakte mij natuurlijk niet vrolijker. Want de individuele
werknemer, die wordt geconfronteerd met een werkgever die stelselmatig de
standaardregeling overtreedt, blijft zo in de kou staan. Ik waardeer het dat
in de tweede nota van wijziging is voorgesteld dat werkbedingen die in strijd
zijn met de standaardregeling van rechtswege nietig worden geacht. Dat is
in ieder geval een wat sterkere positie dan wanneer een werknemer zo'n beding
zou moeten voordragen voor vernietiging. Daarnaast heeft de regering het voornemen,
intensief te volgen in hoeverre de standaardregeling wordt gehandhaafd in
de praktijk. Eventueel kan de regelgeving daarop worden aangepast. Het is
niet wat we eigenlijk zouden willen, maar in de gegeven omstandigheden is
dit het meest haalbare. Ik voeg er de wens aan toe dat het toezicht op de
praktijk ook werkelijk iets zal voorstellen. Ook hier gaat het immers om een
stukje rechtsbescherming van werknemers.
 
 De bandbreedte waarbinnen arbeidstijd kan worden ingezet, wordt met dit
wetsvoorstel groter. De wekelijkse arbeidstijd wordt echter steeds korter.
De mogelijkheid tot flexibele inzet verruimt door deze beide ontwikkelingen
steeds meer. Dit is duidelijk in het belang van de werkgevers. Het werknemersbelang
is om duidelijkheid en zekerheid te hebben over hun werktijden binnen deze
ruime bandbreedte. Ik zou het daarom goed vinden als in het wetsvoorstel duidelijker
dan tot nu toe wordt bepaald dat de werkgever moet streven naar een regelmatig
en bestendig arbeidspatroon voor zijn werknemers. Het amendement van de heer
Rosenmöller ter zake heb ik dan ook medeondertekend.
 
 Er liggen nog een paar knelpunten waarover bij mij vragen leven. Daarover
zijn ook amendementen ingediend, ook enkele van de heer Rosenmöller,
waar ik zo op het eerste oog sympathie voor heb, maar ik wil toch eerst het
oordeel van de regering horen over deze zaken.
 
 Dat betreft in de eerste plaats de stelling van de vakbeweging dat door
de ruime mogelijkheid van de regeling voor overwerk in de praktijk de hele
standaardregeling uitgehold kan worden. Binnen de standaardregeling is er
al ruimte voor overwerk van gemiddeld 7 uur per week. Het wetsvoorstel stelt
voor, binnen de standaardregeling ruimte te creëren voor nog eens 9 overwerkuren
per week, in totaal dus 16 uur. Werkgevers die met opzet uitgaan van
een te krappe personeelsbezetting hebben zo ruime mogelijkheden om piekbelastingen
op te vangen, maar wel ten koste van een zware inzet van hun personeel. De
criteria die gelden voor het toepassen van de overwerkregeling zijn vaag en
zullen, zoals we net hebben gezien, niet worden bewaakt door de overheid.
Een sluipende uitholling van de standaardregeling is dus heel wel mogelijk,
omdat het aantal uren dat wordt toegestaan zelfs nog ruimer is dan in de overlegregeling.
Ik voel er dus wel iets voor om voor de overwerkregeling globaal te blijven
binnen de grenzen van de standaardregeling en majeure afwijkingen daarvan
slechts toe te staan bij collectieve regeling.
 
 Een ander punt waarop van de zijde van de vakbeweging is gewezen, is het
feit dat de wet geen enkele beperking kent van avondwerk. De vraag is of dit
sociaal verantwoord is. In het amendement van de heer Rosenmöller wordt
voorgesteld in de standaardregeling 25 avonddiensten mogelijk te maken in
een periode van 13 weken. Ik zou graag van de minister horen of een dergelijke
regeling in de praktijk op moeilijkheden kan stuiten.
 
 Ook de voorgestelde regeling ten aanzien van het werken op zondag stuit
bij mijn fractie op bezwaren. Ik waardeer het in de minister dat hij bij nota
van wijziging heeft toegevoegd dat zondagsarbeid slechts is toegestaan voor
zover dat is bedongen, maar in de praktijk heeft deze clausule nauwelijks
enige betekenis. Een werknemer die wil bedingen gevrijwaard te blijven van
niet noodzakelijke arbeid op zondag heeft geen onderhandelingspositie. Als
iets dergelijks in een sollicitatieprocedure ter sprake komt, zal een werkgever
al snel kunnen zeggen: "Voor jou tien anderen."
 
 Nu de Stichting van de arbeid er eind vorig jaar niet in is geslaagd een
sollicitatiecode vast te stellen, hoeven we van een vrijwillige versterking
van de rechtspositie van sollicitanten voorlopig weinig te verwachten. Ook
een externe klachtenprocedure is door toedoen van de werkgevers gesneuveld
in de Stichting van de arbeid. Op papier kan de wetgever dus wel een en ander
regelen, de praktijk zal toch anders blijken te zijn.
 
 Naarmate in meer sectoren van het bedrijfsleven zondagsarbeid mogelijk
wordt gemaakt, zal een werknemer vaker verplicht zijn van zijn bezwaren tegen
zondagsarbeid melding te maken bij een sollicitatiegesprek. Weliswaar kennen
enkele CAO's bepalingen voor werknemers met gewetensbezwaren, maar die bepalingen
zullen dan steeds minder vaak geactiveerd hoeven te worden, terwijl het probleem
toch eerder zal toenemen. Als bijvoorbeeld in één bedrijf zondagsarbeid
is overeengekomen, zal een ander bedrijf al snel in de situatie komen dat
het met een beroep op bedrijfsomstandigheden ook op zondag open zal willen.
Daarmee wordt de norm al snel uitgehold.
 
 Dat komt omdat het begrip "bedrijfsomstandigheden" zo onbepaald is. Op
grond van de overlegregeling kan overeengekomen worden dat de werknemer op
13 zondagen in het jaar geen arbeid hoeft te verrichten. Als hier nog eens
4 vakantieweken afgaan, dan is het beeld dat van de werkzame weken 39 zondagen
wel wordt gewerkt en 9 niet. Het lijkt mij dat dit een niet verantwoorde omkering
is van regel en uitzondering.
 
 Bij een goede regeling van de zondagsarbeid zijn twee aspecten aan de
orde. In de eerste plaats is er het handhaven van de Bijbelse en zeer sociale
norm dat op zondag geen arbeid wordt verricht, behalve wanneer dit uit de
aard van de arbeid voortvloeit, om het nu maar even in de terminologie van
het wetsvoorstel te zeggen. In de tweede plaats is er de bescherming van de
rechtspositie van de individuele werknemer die bezwaren heeft tegen niet noodzakelijke
arbeid op zondag. Dat kunnen religieuze bezwaren zijn, maar het kunnen ook
heel legitieme sociale bezwaren zijn. Beide bezwaren kunnen heel goed samengaan.
De zondag heeft in onze samenleving zowel een speciale religieuze betekenis
als een sociale. Daar moeten wij niet te licht aan tillen. Dat wordt ook niet
gedaan volgens de regering, want de regel is dat zondagsarbeid niet is toegestaan.
Dat is waar, maar ik heb zoëven aangetoond dat er zo veel afwijkingsmogelijkheden
zijn van die regel, dat regel en uitzondering omgekeerd kunnen raken.
 
 Het is niet eenvoudig gebleken beide problemen op een aanvaardbare manier
op te lossen. Helemaal schrappen van het begrip "bedrijfsomstandigheden",
zoals de heer Van der Vlies in een amendement wil, gaat mij te ver. Ook de
huidige wet kent de mogelijkheid om bij een opeenhoping van werk in een bepaalde
periode en bij bijzondere omstandigheden zondagsarbeid toe te staan. Wanneer
je in de wet alleen het begrip "aard van de arbeid" hanteert, kun je eindeloze
jurisprudentie verwachten over de betekenis van dit begrip. Bovendien kan
dit begrip door jurisprudentie heel ver worden opgerekt als er geen andere
uitwijkmogelijkheid is. Dan zijn we nog verder van huis. Vandaar dat het begrip
"bedrijfsomstandigheden" niet helemaal gemist kan worden.
 
 Ik meen dat de rechtspositie van de individuele werknemer beschermd kan
worden door te bepalen dat zondagsarbeid om redenen van bedrijfsomstandigheden
slechts is toegestaan indien daarover van geval tot geval met de werknemer
overeenstemming is bereikt. Het zou uiteraard niet reëel zijn, dit ook
te eisen als het gaat om zondagsarbeid die uit de aard van de arbeid voortvloeit.
Daarmee is de sociale norm nog niet gehandhaafd, want als werknemer en werkgever
het in alle gevallen eens worden over werken op zondag vanwege bedrijfsomstandigheden,
dan dreigt alsnog een uitholling van deze goede sociale norm, waarmee ook
diegenen worden geraakt die hier niet vrijwillig voor gekozen hebben. Daarom
is het nodig dat het werken op zondag vanwege bedrijfsomstandigheden een aparte
maximering krijgt, naast het werken op zondag op grond van de aard van de
arbeid. Een amendement met die strekking heb ik ingediend, samen met de collega's
Bijleveld en Rosenmöller. Het betreft derhalve een aanscherping van de
bepalingen inzake zondagsarbeid, maar dan zo dat zoveel mogelijk wordt aangesloten
bij de oogmerken die de minister zelf heeft met het in het voorstel uitwerken
van de sociale norm. Ik meen dat wij daarmee deze norm een vorm hebben gegeven
die meer op maat gesneden is en minder vaak een beroep op gewetensbezwaren
noodzakelijk maakt. Want de minister zal het met mij eens zijn dat het juist
in een levensbeschouwelijk plurale samenleving als de onze een uitdaging is,
wetgeving te maken die door zoveel mogelijk burgers kan worden aanvaard en
die derhalve zo weinig mogelijk noodzaakt tot een beroep op gewetensbezwaren.
Immers, een dergelijk beroep wordt altijd pas dan gedaan als
een burger door een algemene regeling moreel in een hoek wordt gedrongen.
Hoe minder vaak dat gebeurt, des te beter. Ook dat is een kwaliteitskenmerk
van goede wetgeving.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 Dat laatste ben ik volstrekt met u eens.
 
 Nu maakt u in het amendement onderscheid tussen de aard van de arbeid
en de bedrijfsomstandigheden en u verbindt daaraan nogal vergaande gevolgen.
In het ene geval zijn er veel zwaardere procedures en moet daarmee elke keer
worden ingestemd, en in het andere geval niet. Maar is het onderscheid tussen
de aard van de arbeid en de bedrijfsomstandigheden in alle gevallen wel zo
helder te maken? De minister schrijft, naar ik meen, in de stukken dat sommige
zaken expliciet uit de aard van de arbeid, andere expliciet uit de bedrijfsomstandigheden
voortvloeien, maar dat er heel vaak een grijze zone is waarin dat niet zo
duidelijk is.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Dat zal ik niet ontkennen, maar dat bezwaar geldt ook voor het wetsvoorstel.
Wij hebben eerst een poging gedaan – met hulp van mensen die de wetstechniek
goed in de vingers hebben – om het begrip "bedrijfsomstandigheden" te
operationaliseren, nauwer te omschrijven en te definiëren. Daarin zijn
wij niet geslaagd en dat hangt, denk ik, samen met het bezwaar dat u formuleert.
Daarom hebben wij een andere lijn gekozen: geen kwalitatieve inperking door
een operationalisering, maar een kwantitatieve door er gewoon van uit te gaan
dat er een beroep op bedrijfsomstandigheden kan zijn, maar een beperking aan
te brengen tot een bepaald aantal zondagen. Zo hebben wij het in het amendement
uitgewerkt.
 
 
 
 
 
 De heer Bakker (D66):
 
 En er is een nogal sterke procedurele beperking aangebracht, met een zwaardere
procedure in het geval dat een beroep wordt gedaan op de bedrijfsomstandigheden.
De vraag is dus of u de moeilijkheid om de bedrijfsomstandigheden te definiëren
niet verplaatst naar de praktijk, waar men het er net zo moeilijk mee zal
hebben dat onderscheid te maken. In het wetsvoorstel doet zich naar mijn mening
dat probleem niet voor, omdat daarin wordt uitgegaan van de aard van de arbeid
en de bedrijfsomstandigheden, beide als zelfstandige conditie op grond waarvan
werken op zondag mogelijk kan zijn. Ik zie de zaak nu even los van het dubbele
beding met de individuele arbeidsovereenkomsten.
 
 
 
 
 
 De heer Van Middelkoop (GPV):
 
 Ik heb niet zo de neiging om dat tegen te spreken. Ik plaats wel de kanttekening
dat wij niet praten vanuit een nulsituatie. Over beide begrippen bestaat jurisprudentie;
de inhoud van beide is in de loop van de tijd enigszins bepaald. Daarop bouwen
wij voort. Wellicht als gevolg van het wat meer uit elkaar halen van beide
criteria moet verdere jurisprudentie meer duidelijkheid geven over wat onder
het een en wat onder het ander moet worden verstaan. Dat geldt echter voor
veel begrippen in deze wet; het is eigen aan de materie. Ik begrijp dus wel
wat u bedoelt, maar het hoeft geen overwegend bezwaar te zijn tegen de voorgestelde
nieuwe wettekst.
 
 Voorzitter! Naast dit amendement, dat wij dus met z'n drieën hebben
ingediend, heb ik zelf nog twee andere amendementen ingediend die meer een
dereguleringsaspect hebben. Ik vind het wat zwaar om van iedere werkgever
te eisen twee maal per jaar met het personeel bijeen te komen om het beleid
ter zake van arbeids- en rusttijden te bespreken. Dat kan in een groot bedrijf
zeer zinvol zijn, maar vooral in een klein bedrijf zal het als geforceerd
worden ervaren. Waarom zou je immers wettelijk verplicht bij elkaar komen
als er niets te bespreken valt? Vooral in kleine arbeidsorganisaties zullen
knelpunten op informele wijze worden weggenomen. Wie controleert bovendien
of dergelijke bijeenkomsten ook daadwerkelijk worden gehouden? Het lijkt mij
zo'n bepaling die getuigt van wetgevingsperfectionisme, waaraan in de praktijk
geen behoefte zal blijken te bestaan en waarvan de handhaving problematisch
is. Schrappen dus.
 
 Het is uiteraard een goede zaak dat ambtenaren van de Arbeidsinspectie
nagaan of de werkgever de verplichtingen die uit deze wet voortvloeien ook
nakomen. Daarom behoeven zij de bevoegdheid om zo nodig eisen tot naleving
te kunnen stellen. Het lijkt mij zowel voor de werkgever als voor de desbetreffende
ambtenaren wel zo prettig als het stellen van die eisen tot naleving betrekking
heeft op redelijk objectiveerbare verplichtingen die uit de wet voortvloeien.
Het bijhouden door de werkgever van de nieuwe ontwikkelingen op het gebied
van de organisatie van arbeids- en rusttijden, zoals nu in de wettekst is
vermeld, is zo iets vaags – overigens niet onbelangrijk, maar wel vaag –
dat ik mij moeilijk kan voorstellen dat daarover eisen tot naleving worden
gesteld. Moet van de werkgever bijvoorbeeld worden geëist dat hij het
laatste boekje hierover gaat lezen? Uiteraard moet de werkgever de arbeidspatronen
in zijn bedrijf toetsen aan de ervaringen en aan de nieuwe ontwikkelingen,
maar daarover eisen tot naleving te laten stellen lijkt mij geen goede gedachte.
Vandaar mijn amendement op stuk nr. 21.
 
 In de loop van de voorbereiding van de behandeling van dit wetsvoorstel
is een groot aantal specifieke vragen gesteld en zijn allerlei bedrijfseigen
problemen aan ons voorgelegd. Veel zaken zijn inmiddels opgelost. Kennisneming
van de concept-AMvB heeft verder nog een hoop vragen doen wegnemen.
 
 Er ligt in ieder geval nog één knelpunt waarvoor een oplossing
moet worden gevonden. Dat betreft de positie van de bloemenveilingen. Nu deze
sector is ondergebracht bij de categorie transport en overslag lijkt mij het
grootste probleem uit de wereld te zijn. Maar er blijft nog een probleem met
de keurmeesters en met enkele ander specifieke functionarissen die rond de
veilingklok een taak hebben. Graag alsnog uw aandacht hiervoor. Ik heb begrepen
dat het overleg op het departement over deze materie in een vergevorderd stadium
is, dus ik neem aan dat een motie hierover niet nodig zal zijn.
 
 Ik sluit af. De nieuwe Arbeidstijdenwet is in veel opzichten een verbetering
ten opzichte van de oude wetgeving. Ze is flexibeler, meer inzichtelijk, zet
de verantwoordelijkheden van overheid enerzijds en sociale partners anderzijds
helder uiteen en houdt op een moderne wijze rekening met andere maatschappelijke
verantwoordelijkheden van de werkende mens. Ik waardeer het in deze minister
dat hij op een aantal wezenlijke punten goed naar de Kamer
heeft geluisterd. In een tijd die veelszins staat onder het teken van de liberalisering
is het goed zorgvuldig aandacht te geven aan vernieuwde wetgeving, waarin
het aspect van de sociale bescherming centraal staat. Dat was in 1919 zo en
nu nog. Daarom is het, historisch gezien, een aardige bijkomstigheid dit voorstel
te kunnen bespreken met een bewindsman van sociaal-democratische huize. Hij
zal begrepen hebben dat ik nog niet helemaal tevreden ben, maar hopelijk komen
wij daar met elkaar wel uit.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van Nieuwenhoven (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! In juli 1919 bij het aannemen door de Tweede Kamer
van de Arbeidswet 1919 zongen enkele kamerleden van de SDAP-fractie de Acht-urenmars.
Het maatschappelijke debat dat al vele jaren over de arbeidstijden gevoerd
werd, gaf daar in hun ogen alle aanleiding voor. Het wetsvoorstel werd in
april 1919 door het kabinet-Ruys de Beerenbrouck ingediend en "reeds" in juli
1919 door de Tweede Kamer afgehandeld. De tijden waren er dan ook wel naar:
het einde van de Eerste Wereldoorlog, de Russische revolutie en eigenlijk
in vele landen van West-Europa sociale onrust. Minister Aalberse kon na het
aannemen van deze wet voldaan in zijn dagboek noteren: "Een krachtig agitatiemiddel
was zoo de roode broeders uit handen geslagen". Het vastleggen van een 8-urige
werkdag en een werkweek van 45 uur bleek onder deze omstandigheden tot grote
overeenstemming in de Tweede Kamer te kunnen leiden.
 
 De betekenis van dit wetsvoorstel bleek echter alleen van symbolische
waarde te zijn. Toen de revolutie in Nederland geen serieuze optie bleek en
later de recessie van de jaren twintig kwam, werd al in 1922 de 8 uur verlengd
tot 8,5 uur en de 45-urige werkweek werd 48 uur per week. Eind jaren twintig
viel pas 70% van de mannelijke beroepsbevolking en 81% van de vrouwelijke
beroepsbevolking onder de werkingssfeer van de Arbeidswet 1919. De bij de
wet behorende werktijdenbesluiten voor de verschillende bedrijfstakken werden
namelijk pas veel later geregeld. Zo werd het werktijdenbesluit voor winkelpersoneel
in 1929 geregeld, voor kantoorpersoneel in 1937 en ten slotte voor de "restgroepen"
pas in 1958.
 
 De nu te behandelen Arbeidstijdenwet vervangt naast de wet van 1919 ook
een groot aantal wetten, regels en besluiten over arbeidstijden. De voorbereiding
van dit wetsvoorstel kent een vrij lange geschiedenis. Hoewel de discussie
over een groot aantal aspecten al veel langer liep, zou men als echt startpunt
de discussienota inzake een nieuwe wettelijke werk- en rusttijdenregeling
van september 1984 kunnen beschouwen. In 1987 volgde een advies van de Stichting
van de arbeid en in maart 1989 werd advies aan de SER gevraagd over voorstellen
voor een algehele herziening van de Arbeidswet 1919. De indiening van het
nu te behandelen wetsvoorstel volgde in maart 1994.
 
 De fractie van de PvdA was en is overtuigd van het belang van dit voorstel.
Overheidsbemoeienis met de arbeidsorganisatie is volgens ons van wezenlijk
belang. De regeling van arbeidstijden en rusttijden vraagt om blijvende overheidsbemoeienis,
vooral in verband met het waarborgen van de veiligheid en de gezondheid van
werknemers en derden, de preventie van arbeidsongeschiktheid en het stimuleren
van de arbeidsparticipatie. De PvdA-fractie had moeite met een aantal oplossingen
die door het vorige kabinet gekozen werden. De inzet van minister De Vries
op dit onderwerp mag niet onvermeld blijven, maar wij verschilden diepgaand
van mening over de in onze ogen te beperkte doelstelling van de wet die oorspronkelijk
ingediend werd. Het in 1919 vastgelegde adagium van 8 uur werken, 8 uur ontspanning –
laten wij nu zeggen: deelnemen aan het maatschappelijk leven – en 8
uur rusten leek niet meer een belangrijke hoofddoelstelling van de wet te
zijn.
 
 De advisering van de SER, zoals vaker zeer verdeeld, was niet eenduidig,
zeker niet over de combinatie van arbeid en bijvoorbeeld zorgtaken. De PvdA
hecht zeer uitdrukkelijk aan dit punt. De eerste versie van dit wetsvoorstel
was in onze ogen dan ook het doorbreken van het door achtereenvolgende kabinetten
vastgelegde emancipatiebeleid. Niet alleen de betaalde arbeid buitenshuis,
maar ook de onbetaalde arbeid (zorgtaken) binnenshuis maken in onze ogen onderdeel
uit van het maatschappelijk leven. Een wet die de arbeidsorganisatie regelt
behoort in onze ogen dan ook rekening te houden met het plaatsen van de mens
voor de machine, zoals het in de tijd van het ontstaan van de Arbeidswet geformuleerd
werd.
 
 Het is met zeer veel plezier dat ik vandaag namens de fractie van de Partij
van de Arbeid minister Melkert mag prijzen voor zijn bijdrage aan het wijzigen
van dit wetsvoorstel. Hij heeft, naar ik mag aannemen met steun van het voltallige
paarse kabinet, een aantal ingrijpende wijzigingen aangebracht waar wij zeer
tevreden over zijn.
 
 Het wijzigen van de beweegreden van de wet, waar nu in opgenomen is "mede
ter bevordering van de combineerbaarheid van arbeid en zorgtaken, alsmede
andere verantwoordelijkheden buiten de arbeid", heeft onze instemming. Deze
formulering komt ons voor als een hedendaagse vertaling van wat in 1919 mede
als doelstelling in de wet was opgenomen. Uitdrukkelijk vermeld ik daarbij
dat de Partij van de Arbeid voor mogelijkheden van flexibilisering van arbeidstijden
is en dat deregulering ook voor ons soms een doelstelling is, maar nooit dereguleren
zomaar. Dereguleren betekent in onze ogen dat goed gekeken moet worden naar
datgene wat inhoudelijk geregeld dient te worden. Er mag dus niet te veel
regelgeving zijn en waar het niet nodig of zelfs overbodig is, moet er niet
geregeld worden, maar je moet er ook niet bang voor zijn om datgene wat overheidsbemoeienis
via regelgeving behoeft, helder in wetgeving neer te leggen.
 
 Daaraan heeft deze minister in onze ogen een uitstekende bijdrage geleverd.
Hij krijgt onze oprechte steun voor dit wetsvoorstel als totaal. Op onderdelen
heb ik nog vragen en ik sluit zelfs op voorhand niet uit dat er van onze kant
nog wijzigingsvoorstellen komen. Daarvoor dient in onze ogen nu juist dit
overleg. Daarom heb ik op dit moment alleen vragen aan de minister en enige
voorstellen. Een minister die er zo goed, in overeenstemming met het kabinet
en luisterend naar zeer grote delen van de Kamer en de samenleving, toe in
staat is geweest dit wetsvoorstel neer te leggen, zal er mijns inziens ook
toe in staat zijn in goed overleg met de Kamer mogelijke wijzigingen te beoordelen. 
 
 Flexibilisering van de arbeidsmarkt mag niet afgedaan worden als trend
en ook niet als verschijnsel van de tijdgeest of soortgelijke kwalificaties.
Flexibilisering van de arbeidsorganisatie is nodig voor werknemers en werkgevers
om te zamen met de overheid tot een passend arbeidsbestel te komen. Ik ben
mij er terdege van bewust dat mogelijkheden tot flexibilisering op zich het
volume van de beschikbare arbeid niet vergroten. Beleid passend bij deze wetgeving
zoals het bevorderen van deeltijd met goede arbeidsvoorwaarden, overwerkregelingen
die er moeten zijn, maar niet uitnodigend moeten werken, en natuurlijk arbeidstijdverkorting,
kan niet helemaal in deze wet geregeld worden. Het zou interessant zijn van
de minister te vernemen hoe hij dit wetsvoorstel ziet in de context van ander
beleid op het gebied van de arbeidsorganisatie en de overheidsbemoeienis daarmee.
De aanzetten in de beweegreden van de wet over het combineren van arbeid en
zorgtaken vragen eigenlijk om nadere voorstellen. Waar die nu nog niet in
deze wet geregeld worden – dat had bijvoorbeeld in artikel 4:1 gekund –
kan de minister in dit debat uitleggen hoe en op welke termijn hij dit beleidsuitgangspunt
dan verder gestalte hoopt te gaan geven?
 
 Mijnheer de voorzitter! Soms lijkt het alsof voor sommigen flexibilisering
gaat over het opheffen van de preventieve ontslagtoets, een ander vergunningenbeleid
of het verruimen van de Winkelsluitingswet. In mijn ogen gaat flexibilisering
ook over behoorlijke rusttijden naast de arbeidstijd, over mogelijkheden van
arbeidstijdverkorting, over vastgelegde afspraken waarbij werknemers en werkgevers
weten waar ze aan toe zijn. Flexibiliteit gaat ook over de mogelijkheden voor
het combineren van arbeid en zorgtaken. Niemand kan mij wijsmaken, dat dit
niet in het belang van een gezonde arbeidsorganisatie is.
 
 De wet gaat uit van een standaardregeling die voor alle organisaties zal
gelden. Afwijkingen zijn mogelijk bij CAO's of door middel van afspraken met
een medezeggenschapsorgaan. Alle afspraken moeten binnen het kader van de
overlegregeling vallen. Wij vinden dit een juiste opstelling. Het zou gevolgen
kunnen hebben daar waar CAO's nu minder hebben geregeld. Kan dat financiële
gevolgen voor bepaalde sectoren hebben? De verdergaande bevoegdheden die in
het oorspronkelijke wetsvoorstel waren toegedacht aan ondernemingsraden waren
in onze ogen een brug te ver. De ruimte voor ondernemingsraden is er wel als
de CAO uitdrukkelijk daartoe de mogelijkheden biedt. Afwijkingen van de standaardnormen
uit de wet maken op die manier geen inbreuk op de bestaande bevoegdheidsverdeling
met de werknemersorganisaties. Ik hoor graag van de minister of hij dat inderdaad
op deze manier ziet. Ik heb daar nog een paar vragen bij. Door sommigen wordt
in de formulering van het tweede en derde lid van artikel 1:4 een onduidelijkheid
gezien, namelijk dat ondernemers door deze formulering OR en vakbonden tegen
elkaar uit zouden kunnen spelen. Daar waar leidinggevenden twee keer het minimumloon
verdienen, vallen zij niet onder deze wet. Daar waar werknemers op jaarbasis,
bijvoorbeeld door overwerk of ploegendiensttoeslagen, drie keer het minimumloon
verdienen, vallen zij ook niet onder deze wet. Is de minister dan niet van
mening dat het om behoorlijk grote groepen kan gaan? Zo ja, vindt hij dat
inderdaad de bedoeling van deze wet?
 
 Mijnheer de voorzitter! Het overheidstoezicht beperkt zich op het toezien
op de handhaving van de minimumnormen, dus de overlegregeling. Het accent
zal dus liggen op de civielrechtelijke handhaving. De individuele werknemer
dient volgens de wet zelf een vordering in te stellen tegen zijn werkgever
als deze van de standaardregeling afwijkt. Ik zou de minister op dit punt
willen vragen of hier geen nadere regeling gewenst is, bijvoorbeeld analoog
aan de Wet gelijke behandeling voor groepsacties. Daarnaast lijkt mij een
goede voorlichting op haar plaats. Kan de minister daar iets over zeggen?
Een duidelijke rol van de dienst I-SZW – voorheen de Arbeidsinspectie –
lijkt ons hier op zijn plaats.
 
 Mijnheer de voorzitter! Een aantal opmerkingen over de normering van deze
wet. Laat ik maar beginnen met het werken op de zondag. De werknemer behoeft
op zondag geen arbeid te verrichten – bij nota van wijziging geregeld –
behalve voor zover het tegendeel is bedongen en dat uit de bedrijfsomstandigheden
of de aard van de arbeid voortvloeit. Onze zorg zit hier bij de omschrijving
"uit de bedrijfsomstandigheden voortvloeit". Wij vinden dit van een andere
waarde dan de twee andere genoemde voorbeelden. Bedrijfsomstandigheden zijn
namelijk meestal niet van tevoren te voorzien en ook niet beïnvloedbaar,
zeker niet door individuele werknemers. Onze oplossing zou hier zijn het op
zondag te verrichten werk als de bedrijfsomstandigheden dat noodzakelijk maken,
te koppelen aan instemming van bijvoorbeeld de ondernemingsraad. Hoe denkt
de minister op dit punt? Mijn indruk van de tekst over het werken op zondag
na de door deze minister aangebrachte wijzigingen is namelijk, dat ook hij
niet kiest voor onbeperkte mogelijkheden voor het werken op zondag. Flexibiliteit
is op haar plaats, maar het maatschappelijk leven van een individuele werknemer
moet er in onze ogen met deze wet niet op achteruitgaan. Alleen maar wettelijke
bezwaren formuleren tegen het werken op zondag is niet op zijn plaats, maar
het tegenovergestelde ook niet. Wij denken een evenwichtige benadering gevonden
te hebben in de voorstellen zoals die er nu liggen met de door mij voorgestelde
geringe aanvulling.
 
 Op dit punt moet ik het nu over de Winkelsluitingswet hebben of eigenlijk
na de kabinetsvoorstellen van de vorige week over de verruiming van de "winkelopenstellingswet".
Mijn fractie is in eerste instantie niet ontevreden over de voorstellen. Op
een later tijdstip zal daar nog uitvoerig op teruggekomen worden. Wij gaan
er wel van uit dat alles wat in dit wetsvoorstel wordt geregeld met betrekking
tot arbeidstijden volledig zal gelden voor personeel werkzaam in winkels,
ook als het gaat om het werken op zondag of om overwerkregelingen. Zou dat
kunnen leiden tot meer arbeidsvolume in deze bedrijfstak? Hoe ziet de minister
dat? Ik hoop niet dat het kabinet voor ogen staat met de verruiming van de
winkelopeningstijden alweer uitzonderingsvoorstellen op deze wet te maken.
 
 In artikel 5:12 is in de vierde nota van wijziging het eerste lid met
een limitatieve lijst verdwenen. Betekent dit een nadere regeling in het Arbeidstijdenbesluit?
In artikel 5:12 is nu ook het ploegenstelsel verdwenen. Daarover heb ik geen
toelichting in de memorie van toelichting bij de nota van wijziging kunnen
vinden. Misschien kan de minister die in dit debat geven.
 
 Het wetsartikel over de consignatiediensten, zoals nu ook bij nota van
wijziging opgenomen, heeft op zichzelf onze instemming. De formulering van
artikel 5:11 is echter bijzonder ingewikkeld te noemen. Is het mogelijk hier
nog eens te overwegen of niet minder ingewikkeld tot hetzelfde doel gekomen
kan worden?
 
 Behalve consignatiediensten zijn er nog andere vormen van regelingen van
arbeidsduur en inrichting van arbeidstijden die vragen opwerpen: 
 
 
 1. oproepcontracten zouden bijvoorbeeld, zoals overigens ook wel eerder door
een meerderheid van de Kamer bepleit is, vastgelegd kunnen worden voor minimaal
3 uur voor een overeengekomen arbeidsduur van minder dan 12 uur per week;
 
 
 2. een rechtsvermoeden vastleggen omtrent het bestaan van en de duur
van een arbeidsovereenkomst;
 
 
 3. het drievierde dwingend maken van
afwijkingsmogelijkheden bij loondoorbetalingsverplichting;
 
 
 4. indien
geen bepaalde arbeidsduur is vastgelegd, vastleggen dat 12 uur als overeengekomen
geldt.
 
 
 
 Hoe denkt de minister over deze mogelijkheden? Dit is, zo dachten wij,
de juiste plaats en dus ook het juiste moment om deze zaken nader te regelen.
Ook hier geldt weer, zoals de Emancipatieraad in zijn advies heeft aangeduid,
een relatie met de verruiming van de winkelopeningstijden. Nader omschreven:
is de minister bereid de aanbevelingen van de Emancipatieraad over te nemen
ten aanzien van het op basisniveau reguleren van flexibele arbeidsrelaties,
zodanig dat de intentie van de regelgeving in de Arbeidstijdenwet voortaan
ook van toepassing is op duizenden vrouwen die als gevolg van de voorgenomen
nadere openstelling van winkels geconfronteerd kunnen worden met dit soort
flexibele arbeidsrelaties? Zeker als voor overheidsdiensten ook verruiming
van openstelling aan de orde komt – dat is het soort flexibiliteit waar
wij op voorhand geen neen tegen zeggen – is het nodig deze zaken nader
te regelen. Hoe ziet de minister dat?
 
 Het vastleggen van nachtdiensten op standaard 24.00 uur en 6.00 uur vinden
wij een goede zaak. In verschillende bedrijfstakken – ik wilde maar
geen voorbeelden noemen, want dan kun je er altijd een vergeten – zal
dit echter nu al te voorziene problemen oproepen. Hoe denkt de minister dat
op te lossen? Denkt hij dat in het Arbeidstijdenbesluit te regelen? Wij zijn
voor het maken van uitzonderingen waar dat nodig is, maar ons dereguleringsgevoel
blijft ons zeggen dat zo weinig mogelijk uitzonderingen op de algemene normen
van de wet gemaakt moeten worden. Kan de minister bij de verdere voorbereiding
van het Arbeidstijdenbesluit de nu al voor handen liggende klachten van werkgevers
en werknemers in de verschillende sectoren nader in het overleg betrekken?
De PvdA-fractie zou er zeer aan hechten het Arbeidstijdenbesluit na ommekomst
van de Raad van State nog toegezonden te krijgen. Zou de minister zonder dat
wij een AMvB-voorhangprocedure maken, bereid zijn daarover nader met de Kamer
te overleggen?
 
 Artikel 2:10 voorziet in het bij AMvB regelen van uitzonderingen op het
gebied van arbeidstijden van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Zonder
nu de bevoegdheidsverdeling tussen beide ministers aan te tasten, lijkt het
ons mogelijk artikel 2:10 te laten vervallen; want deregulering, weet u nog?
Alles wat niet dubbel hoeft en apart geregeld hoeft te worden, zal in deze
wet ook niet gebeuren. De delegatiebepaling van artikel 2:10 lijkt in onze
ogen niet nodig. Waar dit artikel verbanden heeft met zeer veel artikelen
in deze wet, komt hiermee een forse deregulering tot stand. Zo nodig wil ik
hier wel nadere voorstellen doen, maar ik wacht eerst de reactie van de minister
af. Het recht van Ziektewet voor zwangere werkneemsters die geen nachtarbeid
kunnen verrichten, is uitvoerig in de schriftelijke behandeling aan de orde
geweest. Van verschillende kanten bereikt ons zorg om de nu gekozen formulering
in de wet. Deelt de minister die zorg of kan hij haar wegnemen? Na de jarenlange
eerdere discussie over nachtarbeid voor vrouwen moet dit punt nu toch goed
te regelen zijn?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik denk dat de leden van de Partij van de Arbeid
in deze Kamer bij de stemming over deze wet niet spontaan in het zingen van
de Acht-urenmars zullen uitbarsten. Die zorg kan ik voor u wegnemen. Het zou
wel een passend eerbetoon voor minister Melkert zijn, maar dat zal ik op een
ander tijdstip buiten deze Kamer voor hem regelen. Overigens denk ik dat de
behoefte van de overige leden van deze Kamer om daar tegenin het Wilhelmus
te gaan zingen, zoals in 1919 gebeurde, ook niet groot is. Hoewel, je weet
maar nooit. Nee, voorzitter, toch maar niet proberen, denk ik.
 
 De amendementen die door veel collega's zijn ingediend, heb ik nog niet
van commentaar voorzien, omdat ik daarover eerst het standpunt van de minister
wil horen. Uit mijn bijdrage namens de fractie van de PvdA heeft iedereen
die dat wil, kunnen opmaken dat sommige voorstellen ons een stuk sympathieker
zijn dan andere. Maar met het goede voorbeeld van de minister in de schriftelijke
behandeling van de wet voor ogen, hoop ik dat wij al luisterend naar elkaar
bezig zijn een goede Arbeidstijdenwet te maken. Het zij nog maar eens gezegd:
een goede arbeidsorganisatie is niet alleen voor individuele werknemers belangrijk,
maar ook van groot maatschappelijk en cultureel belang.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! In een aantal landen wordt momenteel de wetgeving
op het gebied van arbeids- en rusttijden herzien. Daarbij gaat het meestal
om het creëren van mogelijkheden om flexibele arbeidstijden in bedrijven
in te voeren, zo blijkt uit een onderzoek van de Katholieke Universiteit Nijmegen.
Nederland hobbelt aardig mee in die maat van deze ontwikkeling. Het onderhavige
wetsvoorstel is daar een voorbeeld van, naast allerlei voornemens met betrekking
tot deeltijdwerk.
 
 De RPF-fractie is van oordeel dat zaken zoals arbeid en arbeidsvoorwaarden
in beginsel door werkgevers en werknemers moeten worden geregeld. De overheid
komt in onze opvatting echter nadrukkelijk in beeld als daarbij scheefgroei
dreigt te ontstaan. In het verleden is vanuit dit uitgangspunt wetgeving tot
stand gekomen. Anderen hebben daar al de vinger bij gelegd. De overheid hief
dan het schild voor de zwakkere partij, te weten de werknemers, daar waar
deze vermalen dreigde te worden in het kapitalistische streven naar winstmaximalisatie.
Bij alle omstandigheden die zijn gewijzigd, is deze typische overheidstaak
 gebleven en is de noodzaak om daarop toe te zien, zeker niet
afgenomen. Ik wil deze vaststelling graag vooraf maken.
 
 Een van de belangrijkste doelstellingen van het voorliggende wetsvoorstel
is, zoals gezegd, de flexibilisering van arbeids- en rusttijden. De RPF-fractie
heeft daar geen onoverkomelijke bezwaren tegen. In onze dynamische wereld
is flexibiliteit van groot belang en voor veel ondernemingen zelfs van levensbelang.
Onder het regime van de huidige wet- en regelgeving hebben werkgevers soms
te weinig mogelijkheden om adequaat te kunnen inspelen op de behoeften van
de markt. Er is dus helemaal niets tegen flexibiliteit. Het is een onmisbare
eigenschap in een dynamische wereld: flexibiliteit in de betekenis van "het
vermogen zich aan te passen aan zich wijzigende omstandigheden".
 
 Toch wil ik dit debat aangrijpen om op dat punt een kritische noot te
plaatsen. Kijkend naar de omstandigheden waarin arbeid is ingebed, zien wij
dat flexibiliteit gemakkelijk de betekenis krijgt van "buigen voor de dwang
van de omstandigheden". Er bestaat dan al gauw het risico dat wij ons teveel
of zelfs uitsluitend richten op de functionaliteit van arbeid. Flexibiliteit
dreigt dan synoniem te worden met functionalisering van arbeid. Arbeid wordt
zo gedegradeerd tot niet meer dan een kostenpost in het produktieproces.
 
 Het mag niet zo zijn dat wij ons als wetgever laten verleiden kritiekloos
in deze gedachte mee te gaan. Arbeid heeft een intrinsieke waarde. In de opvatting
van de RPF-fractie is arbeid in de eerste plaats dienst en vindt zij haar
zin in de dienst aan God onze Schepper, en mag zij ook zijn tot heil van onze
naaste. Het is die inspanning die met het oog op het levensonderhoud wordt
verricht en die de ontplooiing van de mens en de samenleving tot doel heeft.
 
 Ik nodig de minister dan ook uit om aan te geven in hoeverre de regering
bij de totstandkoming van het onderhavige wetsvoorstel rekening heeft gehouden
met de intrinsieke waarde van arbeid. Hebben de bewindslieden van respectievelijk
CDA en PvdA zich niet teveel laten leiden door hun streven naar het slechten
van belemmeringen en aanjagen van de marktwerking? Heeft er voldoende bezinning
plaatsgehad over de oorsprong van de wens tot flexibilisering en over de gevolgen
daarvan voor individuele werknemers en hun gezinnen? De minister zal deze
vraag ongetwijfeld met een zeker gemak bevestigend willen beantwoorden. Hij
zal echter moeten erkennen dat de gevolgen van het voorliggende wetsvoorstel
voor het privéleven van talloze werknemers bijzonder groot kunnen zijn.
Ik kom daar nog op terug.
 
 Hoe dan ook, het zou te betreuren zijn als de regering zich al te gemakkelijk
van deze fundamentele vraag af zou maken. Uit een toespraak van de minister,
gehouden tijdens de Nationale bedrijvencontactdagen in de Jaarbeurs te Utrecht
van 29 maart jl. teken ik op, en ik citeer: "Als minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid kijk ik echter niet alleen naar de cijfers van de economie,
maar vooral naar de mensen erachter". Dat klinkt goed; daar spreekt de minister
naar mijn hart. Echter, hij vervolgt aansluitend op die zin: "maar vooral
naar de mensen erachter, naar de werkgelegenheid dus." Even later zegt hij:
"Bedrijven moeten blijven investeren in handen en hersens". Hij noemt dat
"de enige weg vooruit". Ik word daar toch een beetje somber van. De mens als
produktiefactor. Dat is een versmalling die bedreigend klinkt.
 
 Mijnheer de voorzitter! Een nieuwe Arbeidstijdenwet, omdat de omstandigheden
in de loop van de jaren sterk zijn gewijzigd. Overigens is bij de taxatie
van die omstandigheden de bril waardoor die omstandigheden bezien worden van
betekenis. Immers, als de conclusie wordt getrokken dat de hardnekkige werkloosheid
en de lage arbeidsparticipatie primair haar oorzaak vinden in een slecht functionerend
marktmechanisme, lijkt dat een onbetwistbaar gegeven, althans, zo wordt het
veelal gepresenteerd. Maar al eerder deden cijfers uit het Sociaal en cultureel
rapport dienst ter relativering in dit verband. "De werkgelegenheidsgraad
is in Nederland, ook over zeer lange termijn bezien, opvallend stabiel. Vanaf
het begin van deze eeuw schommelt het aandeel van de werkenden tussen 35%
en 39% van de totale bevolking. Het aandeel van de uitkeringsontvangers is
in een halve eeuw echter gestegen van 1% in de jaren dertig tot 28% op dit
moment. Waar de niet-werkende bevolking aanvankelijk voornamelijk langs informele
weg, meestal binnen gezin of de familie, werd onderhouden, heeft nu een groot
deel een formele inkomensaansprakelijkheid in de vorm van een uitkering."
Een spectaculaire verandering van omstandigheden, maar de arbeidsparticipatie
als percentage van de beroepsbevolking is hoegenaamd niet veranderd. Heeft
dan het marktmechanisme slecht gefunctioneerd, zodat deze vitalisering behoeft?
Is er te weinig flexibiliteit, zodat deze bevorderd moet worden? Deze stelling
is in het licht van het voorgaande niet zomaar vol te houden. Als we dus met
het oog op de verbetering van het marktmechanisme en een toename van de flexibiliteit
tot aanpassing van de Arbeidstijdenwet komen, past een alerte opstelling.
 
 Het moet wat te zeggen hebben dat wat er ook verandert, de laagopgeleiden,
allochtonen, en in zekere zin ook arbeidsongeschikten en vrouwen aangewezen
zijn en blijven op de marginale banen, die nu dan flexibele banen heten, met
sterk wisselende arbeidstijden en contracturen, matige arbeidsomstandigheden
en lage beloning. Maar ook de "toyotisering" bij met name grotere ondernemingen
neemt zeer sterk toe. Al eerder duidde ik dat als een dramatische ontwikkeling,
in tegenstelling tot deze regering die een en ander als een zegen duidt, althans
minister Wijers was daarover tamelijk optimistisch. Wie vandaag werkt, kan
morgen weer zonder werk zijn, ondanks een sterke winstpositie van het bedrijf
waar wordt gewerkt. De stabiliteit van de sociaal-economische positie van
de werknemer wordt door al die flexibiliteit niet bevorderd, integendeel.
En dit alles heeft een zeer negatieve invloed op het zich welbevinden van
mensen. Dit zorgt voor grote onrust, maar ook voor onbegrip bij mensen. Bedrijven
genereren enorme winsten en maken tegelijkertijd bekend dat er weer zoveel
honderd arbeidsplaatsen weg moeten. Dat valt niet uit te leggen en nog minder
te verdedigen. Dan loop je dus aan tegen een kille functionalisering van de
arbeid. We zijn weer terug bij het blind kapitalistische streven naar winstmaximalisatie
sec.
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij zijn in de politiek op zoek naar thema's.
Ik denk aan de Partij van de Arbeid, maar ook aan het CDA. Welnu, hier is
een geweldig thema, dat mensen in hun omstandigheden diep
raakt en dat in toenemende mate een kwaad is dat de samenleving beheerst.
Ik kom daarop zo nog terug. Ik voer geen pleidooi dat moet dienen om de dynamiek
te doen stollen, maar ik bepleit een kritische bejegening van de roep om flexibiliteit,
waar we ons zomaar bij zouden moeten aanpassen. Waakzaamheid is geboden. Ik
vind in de opstelling van de regering te weinig kritiek op de zich aandienende
omstandigheden en een te vanzelfsprekend volgen van wat wel een autonoom proces
lijkt, maar het niet mag zijn. Hoewel ik niet voorbij zie aan de verbeteringen
die dit kabinet heeft aangebracht – mijn complimenten daarvoor –
nemen wij ook nu kennelijk genoegen met een economie, waarin de hoofdtaak
van de mens niet verder reikt dan produktie en consumptie. Echter, waardige
menselijke arbeid heeft niet als hoofddoel het draaiende te houden van een
economie. Die economie moet zich ontwikkelen ten dienste van de mensen.
 
 Als de vrije markt ons de (Arbeidstijden)wet leest, dan ziet het er somber
uit. Dan heeft de overheid zich de vraag te stellen of het schild dat voor
de meest kwetsbaren in het vrije spel van markten en krachten geheven wordt,
adequaat bescherming biedt. Als ik het woord "Winkelsluitingswet" laat vallen,
dan geeft dat aan dat ik op voorhand vrees koester, al neem ik aan dat ook
deze minister ten aanzien daarvan enige vrees heeft. Wil de minister hierop
ingaan en aangeven hoe hij oordeelt over de door mij genoemde ontwikkelingen?
De ingrediënten "wijzigende omstandigheden" en "de noodzaak van de vrije
markt" worden door mijn fractie niet ontkend, maar ze krijgen weinig krediet
bij het formuleren van de nieuwe Arbeidstijdenwet.
 
 Dan de inhoud van de wet. Dit alles laat onverlet dat wij van oordeel
zijn dat de regering er met deze nieuwe Arbeidstijdenwet, gegeven de omstandigheden
in een aantal opzichten, al met al redelijk in is geslaagd een zeker evenwicht
te vinden tussen enerzijds bescherming en anderzijds flexibiliteit. Toch wil
ik op grond van het voorgaande een aantal kanttekeningen plaatsen.
 
 Wij beoordelen positief dat met deze wet een woud aan bestaande regelgeving
op het terrein van de arbeidstijden overboord kan worden gezet. Deze deregulering
komt het bedrijfsleven ten goede. Zoals ik hiervoor al zei, dit wetsvoorstel
is een verbetering, vergeleken met het oorspronkelijke voorstel. Een opvallend
punt is de uitbreiding van de doelstelling van de wet met het bevorderen van
de combinatie van betaald werk en zorgtaken, alsmede andere verantwoordelijkheden
buiten de betaalde arbeid, zoals studie en vrijwilligerswerk. In de wettekst
zelf is dit ook vertaald, doordat in artikel 4:1 wordt opgenomen dat rekening
wordt gehouden met de persoonlijke omstandigheden van de werknemers. De RPF-fractie
juicht deze wijziging toe. Ik wil de minister echter de vraag voorleggen welke
betekenis deze aanvulling naar verwachting zal hebben bij onderhandelingen
tussen de sociale partners over de arbeids- en rusttijden. Is een dergelijke
bepaling niet voorbestemd om een dode letter te worden?
 
 De RPF-fractie gaat akkoord met de voorgestelde standaardregeling en de
mogelijkheid om daarvan af te wijken binnen de normen van een zogenaamde overlegregeling.
Deelt de minister mijn mening dat niet alleen werkgevers belang kunnen hechten
aan afwijking van de standaardregeling, maar ook werknemers? Ik denk bijvoorbeeld
aan de wens bij laatstgenoemden om over te gaan tot een 4-daagse werkweek.
 
 Ik vind het een beetje overdreven om in de wet vast te leggen dat de werkgever,
bij het ontbreken van een medezeggenschapsorgaan, ten minste twee maal bijeenkomt
met zijn werknemers om te spreken over het te voeren beleid omtrent arbeids-
en rusttijden. Het amendement van collega Van Middelkoop op dit onderdeel
heeft mijn sympathie.
 
 Wij zeggen de regering dank voor de overtuigende keus voor bestendiging
van het collectieve zevendaagse ritme, waarin de zondag de bijzondere dag
is. Wij zijn van oordeel dat het goede van Gods scheppingsorde zo een plaats
krijgt in deze wet. Het zou ons een lief ding waard zijn als het dag- en nachtritme,
ook een scheppingsorde met betekenende waarde, beter tot zijn recht had kunnen
komen. Ik kom daar nog op. Hoe dan ook, deze regering is op een belangrijk
punt tegemoetgekomen aan de wensen van onder andere de RPF-fractie wat betreft
het ontzien van de zondag, door aan artikel 5:4, lid 1, toe te voegen: "...tenzij
het tegendeel bedongen is". Dit biedt werknemers die al een dienstbetrekking
hebben zeker de nodige rechtsbescherming. Het is overigens op zijn minst opvallend
dat een sociaal-democratisch minister zijn christen-democratische voorganger,
de indiener van het wetsvoorstel, op dit punt moet corrigeren. Misschien is
wat dat betreft bij het CDA nu sprake van vervangende schaamte, maar wat mij
betreft is er op dit punt tevredenheid.
 
 Niettemin blijft de situatie voor sollicitanten moeilijk. Als zij solliciteren
bij een bedrijf waar men op grond van de overweging "bedrijfsomstandigheden"
of "aard van de arbeid" op zondag wil werken, kunnen zij worden afgewezen
alleen al om het blote feit dat zij liever op zondag niet willen werken. De
sollicitant in kwestie staat met heel zijn erkende moeite inzake zondagsarbeid
met lege werkloze handen. Wil de minister hierop nog nader ingaan? Het mag
niet zo zijn dat mensen die bezwaren hebben tegen zondagsarbeid in de uitzonderingspositie
worden gedrongen en zomaar het etiket "gewetensbezwaarden" opgeplakt krijgen.
Als voorbeeld meld ik, dat ons werd bericht dat sollicitanten bij de NS al
bij voorbaat geen schijn van kans op een baan hebben als zij niet bereid zijn
om volledig in de zondagsroosters mee te draaien. Ik vraag mij af of dit ook
valt onder de noemer "aard van de arbeid". Graag een reactie van de minister.
 
 Over de "bedrijfsomstandigheden" of "aard van de arbeid" nog het volgende.
In een modern ziekenhuis moet evenals vanouds worden gewerkt op zondag. Werken
der noodzakelijkheid en van barmhartigheid, zoals ook mijn collega Van der
Vlies opmerkte. Maar er gebeuren in toenemende mate werken die de toevoeging
"der noodzakelijkheid" alleen vanuit economische motieven – bedden bezet
houden, operaties zonder medische urgentie en dergelijke – mogen krijgen.
Zo wordt ook het ziekenhuis tot een volcontinubedrijf zonder echt onderscheid
tussen de dagen waarop gewerkt wordt.
 
 Dan de betekenis van de nieuwe Arbeidstijdenwet in dat verband. De overheveling
van de zorgsector naar de Arbeidstijdenwet gebeurt geleidelijk. In de nota
naar aanleiding van het eindverslag wordt de verwachting uitgesproken
dat, gelet op het in artikel 12:21 geformuleerde overgangsrecht voor de zorgsector,
geen enkele verandering in het arbeids- en rusttijdenregime zal optreden.
Is de wet op dit punt dan al niet op voorhand een dode of op z'n minst een
doodzieke letter? Kort en goed, wil de minister eens aangeven wat zijn interpretatie
van het begrip "bedrijfsomstandigheden" is en of er van de Arbeidstijdenwet
een inperkende werking kan uitgaan ten aanzien van de bestaande praktijk,
bijvoorbeeld in het geval van de door mij genoemde ziekenhuizen.
 
 Mijnheer de voorzitter! In dit verband valt er natuurlijk toch nog wel
iets te zeggen over de liberalisering van de Winkelsluitingswet. Hoewel in
de nota naar aanleiding van het eindverslag de stelling wordt betrokken dat
de onderwerpsgewijze benadering ertoe zou nopen verder niet meer te spreken
over de Winkelsluitingswet, omdat de neergelegde regeling voor de zondagsarbeid
niet door de discussie omtrent de openingstijden van winkels wordt beïnvloed,
is daarmee natuurlijk niet alles gezegd. Immers, bepalen de mogelijkheden
om te werken de bedrijfsomstandigheden of leidt aanpassing van de bedrijfsomstandigheden
tot aanpassing van de praktijk ten aanzien van de zondagsarbeid? Kortom, als
wij in de Arbeidstijdenwet formuleren dat de zondag een bijzondere dag is
en blijft, moet dat consequenties hebben voor datgene wat wij onder bedrijfsomstandigheden
willen verstaan? Graag een reactie van de minister op dit punt omdat ik hier
zo mijn zorgen heb.
 
 In de hierboven al genoemde speech van de minister komt hij namelijk over
deze kwestie te spreken, maar allerminst in geruststellende zin. Ik citeer:
"Met de nieuwe regeling kunt u meer zaken direct en zonder vergunningen met
CAO-partijen dan wel met uw OR afspreken, bijvoorbeeld het werken op zaterdag
en zondag. In ieder geval kunt u de arbeidstijden beter aan uw produktieproces
aanpassen."
 
 Waar ligt nu het primaat, bij de mens die voor zijn levensonderhoud arbeid
verricht of bij het produktieproces dat onder de dictatuur van winstmaximalisatie
de omstandigheden wil bepalen?
 
 Mijnheer de voorzitter! Zoals ik al eerder opmerkte, acht mijn fractie
de scheppingsorde en het zich daarin aftekenende ritme van dag en nacht van
betekenende waarde. Nachtelijke arbeid wijkt van dat patroon af en dient tengevolge
daarvan dan ook aan banden te worden gelegd. Mijn fractie is blij met het
feit dat er een grens inzake nachtelijke arbeid in het wetsvoorstel wordt
genoemd. De wettekst heeft het over 24.00 uur tot 6.00 uur. Wij zouden die
grens echter scherper willen stellen.
 
 Wil de minister mij overigens uitleggen wat bedoeld wordt met "zeer bijzondere
sociaal-maatschappelijke privé-omstandigheden" op grond waarvan de
in artikel 5:14 bedoelde ontheffing in verband met langdurig nachtelijke arbeid
kan worden gegeven? Kan dit artikel niet beter geschrapt worden?
 
 Hoe dan ook, een grens aan nachtelijke arbeid is prima. Echter, daarmee
wordt voorbijgegaan aan het feit dat avondarbeid, met name als die lange tijd
achtereen wordt gevorderd, als uiterst belastend wordt ervaren. Mijn fractie
staat dan ook sympathiek tegenover het amendement van collega Rosenmöller
op dit onderdeel.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik kom nog even terug op de "toyotisering" die
zeer sterk toeneemt. Eerder zei ik al daarover zeer bezorgd te zijn. Arbeid
verwordt tot een alleen in uiterste noodzaak ingehuurde kostenpost. Elke rimpeling
in de produktie wordt opgevangen met extern personeel. Dat personeel dient
vooral flexibel te zijn en als het even kan ook goedkoop. Zo wordt opnieuw
het kapitalistische streven naar winstmaximalisatie een bedreiging voor de
stabiliteit van de sociaal-economische positie van de werknemer. Ik zei al
dat dit alles een zeer negatieve invloed heeft op het zich welbevinden van
mensen. Ik vraag de minister of deze wet deze tendens inperkt en of hij eventueel
mogelijkheden ziet het kwaad anderszins in te perken.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil nog een opmerking maken over het Arbeidstijdenbesluit.
De regering ziet onvoldoende aanleiding om af te zien van de "14 dagen op,
14 dagen af"-regeling in de offshore. Ik ben echter niet overtuigd door zijn
argumenten. Het is duidelijk dat het privéleven van de betrokken werknemers
door een dergelijke regeling fors wordt aangetast. De belangenvereniging Nederlandse
offshore-werknemers zet grote vraagtekens bij de stelling van het kabinet,
dat deze regeling geen negatieve gevolgen heeft voor de veiligheid en de gezondheid
van werknemers. Het onderzoek, waaruit dat zou moeten blijken, zou echter
door de offshore-maatschappijen, dus de werkgevers zelf, zijn verricht. Er
zijn dus vragen te stellen bij de objectiviteit van genoemd onderzoek. Kan
er een onafhankelijk onderzoek worden verricht? Is bovendien niet te voorzien
dat, als de 14/14-regeling onder de vlag van de overlegregeling wordt gebracht,
dit er binnen de kortste keren toe leidt dat daarvoor in het vervolg per definitie
zal worden gekozen? Kort en goed: welke belemmeringen ziet het kabinet om
gewoon vast te houden aan de huidige situatie van 7 dagen op, 7 dagen af?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik kom tot een afronding. Deze Arbeidstijdenwet
beoogt ruimte te geven aan ontwikkelingen die nopen tot flexibiliteit. Dit
gebeurt in een tijd waarin overal ter wereld de werkloosheid toeneemt en de
kwaliteit van bestaande werkgelegenheid geweldig onder druk komt te staan.
Dat wordt niet opgelost door flexibilisering van arbeid. Mijn fractie vreest
dat de flexibilisering van de arbeid en de daarmee annex zijnde functionalisering
van die arbeid dit proces alleen maar bevorderen. Daarop zal een politiek
antwoord gevonden moeten worden omdat dit proces de samenleving tot in de
wortel zal aantasten. Deze Arbeidstijdenwet moet daarom in een context staan
waarin wordt gezocht naar antwoorden op deze geweldige vragen. Anders is deze
wet als een gebroken teugel van een op hol geslagen knol.
 
 
 
 
 
 De algemene beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Morgen om 13.00 uur zal deze eerste termijn van de kant van de Kamer worden
voortgezet. Nadat deze is voltooid zullen wij het wetsvoorstel Vergunningen
waterhuishouding (23925) behandelen. Dat zal niet lang duren. Daarna kan de
minister antwoorden. Ik hoop dat wij morgen de behandeling van dit wetsvoorstel
kunnen voltooien.
 
 
 
 
 
 Sluiting 23.05 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19941995-65-3898-3919.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl