Beleidsdebat 'Mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking' in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2008 (31200 V)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2007-2008, pag. 1366-1411

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

25-06-2008

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

nr. 33, pagina 1366-1411

10-06-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 31200-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 10 juni 2008)Pagina 1412-1412
Lijst van besluiten (dinsdag 10 juni 2008)Pagina 1411-1411
Presentie en opening (dinsdag 10 juni 2008)Pagina 1365-1365
Beleidsdebat 'Mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking' in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2008 (31200 V)Pagina 1366-1411
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de architectentitel (uitvoering van de richtlijn nr. 2005/36/EG van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 7 september 2005 betreffende erkenning van beroepskwalificaties (PbEU L 255) voor architecten, stedenbouwkundigen, tuin- en landschapsarchitecten en interieurarchitecten alsmede enige andere wijzigingen) (31079); het wetsvoorstel Wijziging van de Mijnbouwwet in verband met nieuwe regels omtrent deelneming in de opsporing en winning van koolwaterstoffen door een daartoe aangewezen vennootschap en omtrent andere taken en activiteiten van die vennootschap (31090), en 6 andere wetsvoorstellen (31270, 31136, 31346, 31399, 30877 en 31405)Pagina 1365-1366

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 269 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het beleidsdebat "Mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking" in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling
van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor
het jaar 2008 (31200 V).De voorzitter:Ik heet minister Verhagen en minister Koenders van harte welkom in dit
huis. Ik maak de leden erop attent dat de minister van Buitenlandse Zaken,
als hij een klein wandelingetje maakt, dat met mijn toestemming doet omdat
hij vergaat van de rugpijn, om het zo maar te zeggen.De heer De Graaf (VVD):Mevrouw de voorzitter. Ik wens de minister van Buitenlandse Zaken sterkte
tijdens dit debat. Hij kwam net strompelend binnen en dat zijn wij niet van
hem gewend. Ook hij lijdt kennelijk af en toe aan fysieke problemen.Vandaag voeren wij het derde debat in een samenhangende reeks over de
beleidsterreinen van Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerking.
Mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking zijn de thema's die in dit debat
aan de orde komen. Spreken over mensenrechten blijkt spreken over dilemma's.
Waar de mensenrechten het fundament vormen van de internationale rechtsorde –
wij spreken niet voor niets van grondrechten en fundamentele vrijheden –
lijkt het wereldwijd implementeren en respecteren ervan een onhaalbaar streven.In het recente verleden is gebleken dat de internationale gemeenschap
zeer wisselend reageert op grootschalige schendingen van mensenrechten. De
politieke wil om op te treden is, ook in het Westen, vaak direct afhankelijk
van de vraag of er eigen vitale belangen op het spel staan. Hoe verklaren
wij anders dat wij de genocide in Rwanda hebben laten gebeuren, maar wel met
65000 man zwaar bewapende NAVO-troepen hebben ingegrepen in Kosovo, dat ongeveer
zo groot is als Drenthe? Waarom wel ingegrepen in Oost-Timor en niet in Somalië?
Waarom wel in Bosnië, maar niet in Darfur? Over dilemma's gesproken!De minister van Buitenlandse Zaken heeft op 5 november 2007 mede
namens zijn ambtgenoot voor Ontwikkelingssamenwerking een lezenswaardige beleidsnota
uitgebracht, getiteld: "Naar een menswaardig bestaan - een mensenrechtenstrategie
voor het buitenlandbeleid".Ook in deze nota zijn de dilemma's over de
uitvoerbaarheid en haalbaarheid van het voorgestane beleid niet van de lucht.De beleidsnota opent met een hoopvol citaat uit de toespraak van Eleanor
Roosevelt op 9 december 1948 in de Algemene Vergadering van de Verenigde
Naties over de aanvaarding van de Universele Verklaring van de Rechten van
de Mens: "We staan aan de vooravond van een grote gebeurtenis, in zowel
het leven van de Verenigde naties als in dat van de mens. De Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens zou wel eens de Magna Charta van de gehele mensheid
kunnen worden."Die universele verklaring kwam overigens niet zomaar uit de lucht vallen
en was niet enkel een reactie op de verschrikkingen van een eeuw die wel als
de bloedigste uit de geschiedenis van de mensheid is aangeduid. Aan haar vooraf
gingen eeuwen van denken en strijd over de positie en de inrichting van de
natiestaat, de verhouding tussen overheid en burger en tussen burgers onderling
en de rechtsorde die nodig is om van een staat een rechtsstaat te maken.De Magna Charta dateert uit 1215, maar dan hebben wij het wel over het
Westen waar de latere ontwikkelingen in het denken gepaard gingen met een
gestage sociaaleconomische ontwikkeling. Voor een groot aantal van de huidige
staten geldt, dat hun opkomst en onafhankelijkheid in de tijd samenviel met
of volgde op de Universele Verklaring, hetgeen nog steeds van invloed is op
de zeggingskracht van de mensenrechten in die landen.De Universele Verklaring was een mijlpaal – ik zeg het de minister
graag na – die een legitieme basis heeft gelegd voor internationale
betrokkenheid bij het mensenrechtenbeleid van overigens soevereine staten.
Maar ook hier ligt weer een dilemma, want de ene staat is de andere niet en
de enkele codificatie van grondrechten biedt nog geen garantie aan de burger
op het kunnen uitoefenen van die rechten. Hiervoor zal op zijn minst sprake
moeten zijn van een redelijke mate van veiligheid en stabiliteit in het betreffende
land en van een functionerend staatsbestel en zelfs dan is het respecteren
van de mensenrechten lang niet verzekerd, zoals wij helaas dagelijks moeten
constateren. Het soevereiniteitsbeginsel, dat een van de fundamenten vormt
van het Charter van de Verenigde Naties, is en wordt maar al te vaak door
niets ontziende dictators misbruikt als een schild om zich achter te verbergen,
terwijl ze delen van hun eigen bevolking te gronde richten.Het lijkt mij dan ook geen al te gewaagde stelling dat de mensenrechten
heden ten dage meer aandacht krijgen in parlementen en internationale fora
dan in de harde werkelijkheid van alle dag. Mijn fractie koppelt hieraan de
vraag of het internationale stelsel van mensenrechten mede hierdoor niet te
ingewikkeld is geworden en een te hoog theoretisch karakter heeft gekregen
waar het gaat om de implementatie en handhaving in landen die niet kwalificeren
als democratische rechtsstaat, laat staan in fragiele en falende staten. Ter
toelichting moge ik verwijzen naar subparagraaf 1.2.2. van de beleidsnota,
die handelt over legitimiteit. Ik citeer: "Een positieve stap was de
aanname door de Wereldtop tijdens de 60e AVVN (2005) van de World Summit Outcome
waarin onder andere het concept 'Responsibility to Protect' werd erkend. Het
concept benadrukt dat de primaire verantwoordelijkheid voor het beschermen
van burgers bij de eigen regering berust. In tweede instantie heeft echter
ook de internationale gemeenschap de verantwoordelijkheid in te grijpen; dat
wil zeggen, indien een land de rechten van de eigen burgers massaal schendt
of weigert om schendingen te beëindigen. Maar uitwerking en toepassing
zal nog veel politieke wil en inspanning vergen, zoals ook blijkt in een situatie
als Darfur." Als recent voorbeeld voeg ik hier zelf Birma maar aan toe. Bij het zien
van de schaarse beelden en het lezen van de al even schaarse berichten over
de rampspoed in deze landen bekruipt mij in toenemende mate een gevoel van
plaatsvervangende schaamte over de onmacht en hier en daar zelfs onwil van
de internationale gemeenschap om daadwerkelijk in te grijpen. Ik maak mij
sterk, dat het velen niet anders zal vergaan. Op zulke momenten vraag je je
werkelijk af wat het nog voor zin heeft om in de Verenigde Naties allerlei
fraaie resoluties en dergelijke aan te nemen, terwijl het daar vol zit met
staten die daar kennelijk niets mee op hebben?Wat is nu eigenlijk die internationale gemeenschap? Wie behoren daartoe
en wie niet? Hoe staat het met de zogenoemde Community of Democracies? Een
vraag die opkomt bij het lezen van een recent artikel in de Herald Tribune,
waarin de republikeinse presidentskandidaat McCain een pleidooi houdt voor
de oprichting van een League of Democracies. Welke gevolgen zou dit kunnen
hebben voor de Verenigde Naties? Gaarne vernemen wij het antwoord van de minister
van Buitenlandse Zaken op deze vragen.De minister erkent overigens ook zelf al in zijn voorwoord bij de beleidsnota,
dat de mensenrechten internationaal aan erosie onderhevig lijken te zijn en
somt her en der in de nota de schier onoverkomelijke barrières op die
de naleving van de mensenrechten belemmeren. Vanuit die erkenning is er voor
gekozen de Nederlandse middelen daar in te zetten waar ze het hardst nodig
zijn. Het gaat daarbij om vier centrale thema's: universaliteit; mensenrechten,
vrede en veiligheid; de ondeelbaarheid van mensenrechten en de stem van mensenrechten.
Bij twee van deze thema's wil ik nog graag stilstaan.Zonder afbreuk te willen doen aan de algemene geldigheid en ondeelbaarheid
van mensenrechten, vraagt mijn fractie zich af of ter bevordering van de effectiviteit
van de mensenrechtenstrategie toch juist op deze thema's niet een nadere focus
wenselijk en mogelijk is? Onze gedachten gaan hierbij uit naar een tweesporenbeleid.Het eerste spoor zou neerkomen op het onverkort vasthouden aan de universaliteit
en ondeelbaarheid van mensenrechten in de relatie met onze bondgenoten, in
Europa en daarbuiten, alsmede met staten die zichzelf als democratische rechtsstaat
kwalificeren.Het tweede spoor zou een nadere prioritering en nadruk op die mensenrechten
kunnen inhouden, die als eerste voorwaarden gelden voor het naakte bestaan
in fragiele en falende staten waarmee Nederland enige vorm van relatie onderhoudt.Bij een dergelijke toespitsing staan ons de zogenoemde Four Freedoms voor
ogen, die President Roosevelt al in 1941 formuleerde: the freedom of speech,
the freedom of religion, the freedom from fear en the freedom from want. Naarmate
de betreffende staat zich weet op te werken naar een situatie van veiligheid,
stabiliteit en een functionerend staatsbestel, zou een verbreding van de inzet
op mensenrechten in aanmerking komen. Een en ander hoort natuurlijk wel te
gebeuren in het kader van het integrale buitenlandbeleid. Daarbij steunt de
VVD-fractie een verdere verruiming en inzet van het stabiliteitsfonds en de
vorming en inzet van een Mensenrechtenfonds van harte.Mijn fractie vraagt zich overigens wel af of wij na de ervaringen in Irak
en Afghanistan ooit nog zullen toekomen aan "nation building". De
kosten zijn immers enorm en succes is allerminst verzekerd. Zowel in de Verenigde
Staten als in Europa gaan geluiden op dat ingrijpen in de toekomst nog slechts
overwogen moet worden als er eigen vitale belangen op het spel staan. Het
doel zou dan zijn te stabiliseren en daarbij wordt de lat op het gebied van
de mensenrechten en "good governance" heel wat lager gelegd dan
bij "nation building".De VVD-fractie maakt zich ernstig zorgen over de toenemende schaarste
en ongelijke verdeling van voedsel, water en grondstoffen in grote delen van
de wereld. Als de tekenen niet bedriegen, zou hier in het verdere verloop
van deze eeuw wel eens de belangrijkste casus belli kunnen liggen. Tegelijkertijd
zijn deskundigen van mening dat er nog vele maatregelen te treffen zijn om
een dergelijke dreiging af te wenden. Er is onder meer sprake van het stimuleren
van de agrarische productie in ontwikkelingslanden, het niet verder inkrimpen
van het landbouwareaal in vanouds producerende landen, het opheffen van tariefmuren
en import- en exportbeperkingen op landbouwproducten, een betere beheersing
van watersystemen, sanitatie en afvalwaterzuivering en het in een hoger tempo
ontwikkelen en aanwenden van alternatieve energiebronnen en grondstoffen.Kunnen de ministers een nadere duiding geven van de Nederlandse inzet
op deze gebieden in internationale fora als de recente FAO-top in Rome en
een mogelijk volgende Doharonde, alsook in de Europese Unie en de WTO? Achten
de ministers verder de oproep van de directeur-generaal van de FAO tot het
treffen van noodmaatregelen in de wereldvoedselvoorziening ten bedrage van
30 mld. dollar en een structurele inzet van 8 mld. à 10 mld. dollar
per jaar in Afrika op aangeven van de secretaris-generaal van de VN haalbaar?
En zo ja, overweegt de regering dan daaraan een bijdrage te leveren?Ten slotte vraag ik aandacht voor twee actuele kwesties op het gebied
van de mensenrechten, beide hebben betrekking op Iran. Ten eerste noem ik
de alarmerende berichten van de Nationale Geestelijke Raad van de bahaí's
van Nederland over de bejegening van de bahaigemeenschap in Iran door de Iraanse
autoriteiten. Recente berichten betreffen de arrestatie van de zeven leden
van de nationale groep Vrienden in Iran die, bij afwezigheid van een officieel
nationaal bahaibestuur, de activiteiten van de bahaigemeenschap coördineert,
alsmede van de secretaris van de groep. Zij worden sinds hun arrestatie incommunicado
gehouden. De vrijheid van godsdienst is hier kennelijk in het geding.Ten tweede wijs ik op de plaatsing sinds enige jaren van de People's Mojahedin
Organisation of Iran op de EU-terroristenlijst, in het Nederlands: de Nationale
Raad van Verzet van Iran. De plaatsing op een vergelijkbare lijst in het Verenigd
Koninkrijk is na een langdurige juridische procedure door het UK Court of
Appeal op 7 mei 2008 definitief onrechtmatig verklaard. Het Hof heeft
de Engelse regering opgedragen de plaatsing ongedaan te maken. Dit oordeel
en een eerder oordeel van het Europese Hof van Justitie in eerste aanleg met
dezelfde strekking voor wat betreft de plaatsing op de EU-lijst heeft een
meerderheid van de Belgische Senaat ertoe gebracht de Belgische regering en
de Raad van de Europese Unie te verzoeken de PMOI ook van deze lijst te schrappen.
Dit lijkt voorwaarde voor de oppositie in Iran om aanspraak
te kunnen maken op waarborging van de mensenrechten.De VVD-fractie verzoekt de regering aan beide kwesties aandacht te besteden
en de Eerste Kamer zodra mogelijk nader te informeren over haar standpunt
in dezen.De heer Willems (CDA):Voorzitter. Het is voor mij een groot genoegen om vandaag met de Kamer
en de ministers te kunnen spreken over twee belangwekkende thema's: mensenrechten
en ontwikkelingssamenwerking. Beide thema's hebben de bijzondere belangstelling
van mijn fractie. Ik wil eerst het thema ontwikkelingssamenwerking de revue
laten passeren om vervolgens enkele gedachten rond het thema mensenrechten
te bespreken.Ontwikkelingssamenwerking behandel ik in het bijzonder vanuit de achtergrond
van mijn vroegere werk in landen als de Filippijnen en Brazilië. In het
eerste land werkte ik vaak voor projecten vanuit diverse landen en in het
tweede was ik in het begin van de jaren negentig nauw betrokken bij een project
van het ICCO. Ik deed dat werk overigens naast mijn werk voor een gerenommeerd
olie- en chemiebedrijf.Ik heb met veel genoegen de beleidsnotitie Een zaak van iedereen van de
minister voor Ontwikkelingssamenwerking gelezen. Je wordt toch trots als Nederlander
dat wij dit mogen doen. De woorden van mijn schoonvader vroeger dat hij trots
was om belasting te mogen betalen in het vertrouwen dat de overheid goed met
het geld omgaat, kwamen dan ook bij mij op bij het lezen van deze notitie.
De notitie straalt ambitie uit en dat verwachtte ik ook van dit kabinet.Mijn fractie steunt de landenkeuze van de regering volgens de drie profielen:
versnelde realisatie van de MDG's, veiligheid en ontwikkeling, en brede relatie.
Overigens bestaat er formeel nog een vierde profiel: hulp en crisisopvang
bij natuurrampen. Ik zal mij met name richten op de grote lijnen van de beleidsintensiveringen
waar de minister over spreekt, alsmede op zijn recentelijk uitgekomen notitie,
opgesteld in samenwerking met de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.De regering geeft terecht aan dat voor het oplossen van de kwetsbaarheid
van landen een langdurige inzet vereist is, denk aan Afghanistan, de Balkan,
Burundi, de Democratische Republiek Congo en Sudan. De regering kiest voor
de 3D-benadering en de CDA-fractie kan zich daar goed in vinden. Ik zal dit
onderwerp niet verder bespreken, omdat het vorige week uitgebreid besproken
is in deze Kamer. Wel heb ik nog een korte vraag in dit verband. Hoe denkt
de minister over samenwerking met actoren die werken aan de bevordering van
jonge democratieën, zoals het Netherlands Institute for Multiparty Democracy?Voorts vraagt mijn fractie aandacht voor het thema religie en ontwikkeling.
Effectieve ontwikkelingssamenwerking kan niet geformuleerd worden zonder oog
te hebben voor de rol die religie speelt in het dagelijks leven van mensen.
Deze "softspoken inspiration", zoals mijn voorganger in de senaat
Jos van Gennip het noemt, is een wezenlijk onderdeel van de complexe relatie
moderniteit-cultuurontwikkeling. De nota zegt daar weinig over.De vragen die bij mijn fractie leven zijn de volgende: Hoe gaan wij met
hulp om aan landen die stelselmatig de vrijheid van godsdienst niet toestaan?
Kan de minister daar voorbeelden van geven? Ik denk zelf aan landen als Pakistan,
Sudan, Afghanistan en Kosovo. Bij de ontwikkeling en de veiligheid van deze
landen zijn wij namelijk sterk betrokken. Het zijn verder landen die vallen
binnen de drie profielen van landen waarmee Nederland zich bezighoudt. Ik
vraag dit, omdat ik hier later nog op terug wil komen bij de bespreking van
het thema universaliteit binnen het thema mensenrechten. Wat gaat de minister
doen met de handreiking die door het Kennisforum Religie en Ontwikkeling is
ontwikkeld?Ik waardeer de stappen die de regering heeft gezet op weg naar een open
en eerlijker internationaal handelssysteem. Ik denk dan ook aan de jaarlijkse
bijdrage aan Aid for Trade van 550 mln. Belangrijker was en is echter dat
de markten verder geopend worden voor ontwikkelingslanden. Dat geldt vooral
voor voedsel. Juist nu op internationaal niveau de onbalans tussen vraag en
aanbod verdwijnt, is de tijd daar rijp voor. Kan de minister de Kamer aangeven
of de urgentie rond dit thema ook internationaal groeit, naast de optimistische
recente signalen over de Dohaonderhandelingen?Graag vraag ik de minister wat zijn gedachten zijn over de theorieën
van de econoom Prahalad, zoals uitgewerkt in zijn boek The fortune at the
bottom of the Pyramid. Het boek is primair bedoeld voor bedrijven en past
in het beleid dat veel bedrijven binnen hun "corporate social responsibility"-beleid
invoeren. Maar voor een land als Nederland, dat tot de grootste besteders
behoort op het gebied van ontwikkelingssamenwerking, zou dit csr-beleid een
belangrijker deel van de overheidsuitgaven moeten gaan uitmaken. Het is immers
van zeer groot belang dat in ontwikkelingslanden de economische bedrijvigheid
beter op gang komt. En wie kan daar beter bij helpen dan het Nederlands bedrijfsleven
in samenwerking met de Nederlandse overheid?Er gebeurt al erg veel. Zo zijn veel Nederlands ondernemers zelf begonnen
in ontwikkelingslanden. Zij weten zich echter niet te allen tijde gesteund
door de Nederlandse regering, wanneer zij daarom vragen. Het is toch vaak
zo dat projecten die voor een bedrijf niet direct economisch haalbaar zijn,
maar wel voor het land of regio van belang zijn, met enige steun wel tot bloei
kunnen komen. Graag hoor ik de reactie van de minister op de betekenis van
dit belangrijke boek voor het Nederlandse beleid voor ontwikkelingssamenwerking
op de lange termijn.Wij beschikken sinds het vorige kabinet gelukkig over het zogenaamde ORET-programma.
Ik hoor graag van de minister hoe hij dit programma denkt te verbreden. Er
zijn ook onder ondernemers veel mensen die de ontwikkelingslanden na aan het
hart liggen. Het is mijn ervaring dat het bevorderen van dit type bedrijvigheid
een belangrijker deel moet uitmaken van onze toekomstige ontwikkelingssamenwerking.
De fractie van het CDA doet dan ook met klem een beroep om deze ORET-regeling
de komende jaren uit te breiden, en niet alleen voor het mkb.Ik kom terug op de ideeën van Prahalad. Zelf heb ik goede ervaringen
opgedaan met de Philippine Business for Social Progress, een organisatie waar
de meeste grote bedrijven in de Filippijnen bij aangesloten zijn. Zij stoppen
1% van hun jaarinkomen in deze ontwikkelingsbank om vervolgens een
veelheid van microprojecten te financieren op de diverse eilanden van de Filippijnen.
Is de regering op de hoogte van dezelfde soort activiteiten in
andere landen en zo ja, zou zij dan bereid zijn om dit soort initiatieven
te ondersteunen? Voorts zou ik de visie van de minister willen vragen op zijn
beleid om veel steun te verlenen via Nederlandse ngo's. Wat is zijn visie
op het onderzoeken of er tot een intensievere samenwerking gekomen kan worden
met lokale ngo's, naast wat hier al aan goeds gebeurt?Tot slot:er wordt in de nota weinig gesproken over het steunen van onderwijs
en met name het naar Nederland halen van toekomstige leiders van het land
door ze via een beurs in Nederland te laten studeren. Er is ook nauwelijks
sprake van andere projecten van uitwisseling, waarbij mensen uit ontwikkelingslanden
ook de kans krijgen om ons hun waarden voor te houden. Gebeurt dit al uitgebreid
en zo ja, is dit voor uitbreiding vatbaar? Het bedrijfsleven heeft erg veel
goede ervaringen opgedaan met dit type steun in ontwikkeling.Recentelijk heeft de minister behartigenswaardige woorden gesproken in
een interview in VNG-magazine over de rol van gemeenten in Nederland op het
gebied van OS. Laten de gemeenten zich niet vertillen, zei hij ook. Wij proeven
daar toch enige zorg uit en willen de minister dan ook vragen of hier geen
overheidsbeleid op zijn plaats is inzake wat lokale overheden nu wel of niet
zouden moeten doen.Voorzitter. Ik kom te spreken over gender en seksuele en reproductieve
gezondheid en rechten. Onze fractie constateert dat de regering de signalen
uit de samenleving ten aanzien van de behandeling van vrouwen en homoseksuelen
in bepaalde ontwikkelingslanden zeer serieus neemt. De regering besteedt in
de komende periode additionele middelen om de Millenniumdoelen 3 en 5 te steunen.
Onze fractie is benieuwd hoe de minister verder denkt te gaan met de invulling
van het Schokland Akkoord en "geweld tegen vrouwen de wereld uit".
Hij gaf aan dat Nederland specifieke acties zou ontwikkelen en wij zijn benieuwd
naar de voortgang in dezen.Onder het thema duurzaamheid, klimaat en energie wil ik ook de recente
notitie van de minister voor OS en die van LNV aansnijden. Deze notitie is
een verdere uitwerking van de nota Een zaak voor iedereen. Voor wat betreft
de energievoorziening in de wereld, mogen wij uitgaan van een toenemende vraag
van 50% wereldwijd in de komende 25 jaar. Wij moeten ons realiseren
dat het verbruik van fossiele brandstoffen – nu zo'n 78% –
ook met een sterke vergroening in 2030 nog steeds zo'n 75% van het
totale verbruik aan energie zal zijn. Hierbij speelt natuurlijk de vraag hoe
snel wij met alternatieven moeten komen voor redenen van met name klimaatbeleid.Denkt de minister – in het kader van Prahalads theorieën –
ook aan het zoeken van verdere samenwerking met de energiebedrijven in Nederland
om tot intensievere samenwerking te komen waar het de energievoorziening van
arme landen betreft? Ik denk dan niet alleen aan de grote concerns als Essent,
Nuon en Royal Dutch Shell, maar ook aan bedrijven als Econcern of zonnecelbedrijven,
waarvan er een aantal in Nederland gevestigd zijn. Ook zou het te overwegen
zijn om juist in de financiering van projecten in ontwikkelingslanden via
FMO een significante uitbreiding te creëren. Wij begrijpen dat de minister
een adviesaanvraag heeft liggen bij de AIV over de wijze waarop Nederland
beter betrokken kan zijn bij de energievoorziening van ontwikkelingslanden.
Wij hopen dat dit niet lang hoeft te duren, omdat veel van de antwoorden al
redelijk voor de hand liggen. Kan de minister aangeven welk tijdpad hij hierbij
voor ogen heeft?Is de minister niet met mij van mening dat de extra doelen die de Nederlandse
regering stelt ten aanzien van CO2-emissie reductie – 30%
in Nederland in plaats van de 20% in de EU – het probleem kunnen
veroorzaken van een te snelle groei van biobrandstoffen van de eerste generatie,
die een negatief effect zullen hebben op de wereldvoedselvoorziening? Wat
is daarin het standpunt van de minister, nu blijkt dat de voorspellingen uitkomen
die ruim vijf jaar geleden zijn gedaan door de World Business Council for
Sustainable Development (WBCSD), namelijk dat de eerste generatie biobrandstoffen
dit dilemma – biomassa voor de mond of voor de motor – teweeg
zou brengen? Reeds toen pleitte de WBCSD voor introductie – helaas op
wat langere termijn, vanwege de voortgang van de technische ontwikkelingen –
van de zogenaamde tweede generatie biobrandstoffen, ofwel biomassa geproduceerd
van afvallandbouwproducten.Voorts vraag ik aan de minister voor OS of het uitbreiden en vervangen
van onze energiebehoefte met kernenergie niet erg voor de hand ligt in de
komende jaren, getuige deze hele discussie. Zit daar niet ook een element
in van bewaren van fossiele brandstoffen voor anderen, en voor ons later?Ik keer terug naar de voedselvoorziening en biomassa. De wereld moet zich
ook niet gek laten maken door het probleem van de tekorten van voedsel, want
onder andere onze universiteit in Wageningen heeft genoegzaam aangetoond dat
er voldoende mogelijkheden zijn om het dubbele van onze wereldbevolking van
voedsel te voorzien. Wel zou zelfs op korte termijn actie genomen kunnen worden,
door de Amerikaanse regering te vragen, de handel bij de Chicago Commodity
Stock Exchange wat beter onder controle te krijgen, door bijvoorbeeld speculanten
niet 5% maar 30% eigen kapitaal te laten inbrengen, om oogst
te kopen en daarmee de speculatie terug te dringen. Ik begrijp dat op andere
beurzen een bedrag van 30% de norm is. De VN-voedselrapporteur Jean
Ziegler wees hier onlangs op in een artikel in NRC Handelsblad. Graag verneem
ik van de minister een reactie hierop.In de notitie van 8 mei 2008 staat een veelheid aan initiatieven –
dit is de gezamenlijke notitie van de minister van LNV en voor OS –
die allemaal wel een klein beetje bijdragen. Waarom is niet gekozen voor twee
of drie grote demonstratieprojecten van enige allure, in samenwerking met
bijvoorbeeld het Nederlandse bedrijfsleven, dat in pps wel degelijk mogelijkheden
ziet om zaken grootschalig aan te pakken, daar waar projecten in eerste instantie
niet direct winstgevend zijn? Zij zullen met enige steun wel de normale criteria
kunnen halen, en zij zullen zorgen voor nieuwe bedrijvigheid in die desbetreffende
ontwikkelingslanden. Graag hoor ik de reactie van de minister hierop.Tot slot willen wij met de regering spreken over de recente publicaties
rond de rol van journalisten en ngo's in het soms ten onrechte en kritiekloos
annonceren van niet bestaande crises om het volk in Nederland bij de les van
ontwikkelingshulp te houden. De journalist Gerrit van der Aa heeft in het
recente geschrift Het maakbare nieuws hier het nodige over geschreven en dat
baart onze fractie zorgen. Het houden van een goed draagvlak – ik benadruk
dat sterk, omdat de CDA-fractie daar een groot voorstander van is –
voor het Nederlandse ontwikkelingsbeleid staat of valt met
de waarheid omtrent de problemen die er zijn. Onze vraag aan de regering is
wat voor instrumenten zij heeft om te voorkomen dat Nederlandse OS-uitgaven
ten onrechte naar projecten gaan die dat niet verdienen, gegeven het voorgaande.Ik ga verder met enkele opmerkingen over mensenrechten. Gaarne onderschrijft
onze fractie de aanpak op hoofdlijnen van de regering zoals die is vastgelegd
in haar notitie van november 2007 onder de titel "Naar een menswaardig
bestaan". Onze fractie deelt de aanpak langs vier centrale thema's: universaliteit,
mensenrechten, vrede en veiligheid; de ondeelbaarheid van mensenrechten en
de stem van mensenrechten. Wij denken dat dit van grote waarde is.Als men even afstand neemt van alle papierwerk mogen wij in Nederland
en in de EU dankbaar zijn voor wat er aan christelijk-humane waarden zijn
geborgd in onze constituties. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de Bijbelse gedachte,
later ook door de filosoof Kant overgenomen als gouden principe voor zijn
ethiek voor de samenleving: Wat gij niet wilt dat U geschiedt, doe dat ook
een ander niet. Deze gedachte kan als bron dienen voor alle menselijk handelen
en dus ook voor de beantwoording van mensenrechtenvraagstukken.In de inleiding van de notitie staat terecht dat "wie recht van spreken"
wil hebben en internationaal geloofwaardig wil zijn, bereid moet zijn om zichzelf
en zijn bondgenoten "de maat te nemen". Onze fractie is blij met
deze notie en wil dan ook de minister vragen waarom er onder de 102 initiatieven
die in het schrijven van maart 2008 uitgewerkt zijn, geen enkel initiatief
gericht is op deze belangrijke notie. Graag horen wij van de minister langs
welke diplomatieke lijnen hij hierop actie zal nemen. Wij denken dan aan zaken
als de schending van mensenrechten in Guantánamo Bay en ook de doodstraf
in de VS en in landen als Singapore en China, om over een paar goed bevriende
landen te spreken.In haar eerste thema, universaliteit, noteert de regering terecht de nodige
dilemma's zoals "dat vanuit de islamitische wereld met name in VN-kader
sterk de nadruk wordt gelegd op de bescherming van godsdiensten als zodanig,
en dat dit vanuit mensenrechtenoogpunt onjuist en onwenselijk is. Mensenrechten
hebben immers betrekking op het individu en dat gaat ook op voor de vrijheid
van godsdienst en levensovertuiging. Ter bescherming van een godsdienst als
geheel kan geen beroep gedaan worden op rechten die aan individuen toebehoren."Het verschil in beide benaderingen kwam duidelijk naar voren in de spanningen
rond de Deense spotprenten. De Nederlandse regering heeft zich bij die gelegenheid
gericht op enerzijds de-escalatie van de spanningen en anderzijds op de bescherming
van vrije meningsuiting. De minister verwijst dan naar verantwoordelijkheid
voor de wet, maar stel nu dat Sudan met Nederland in debat zou treden en een
beroep zou doen op zijn historische, culturele of religieuze achtergronden.
Dat is zeer aan te moedigen, maar het is de vraag waar dat debat zou eindigen.
De verwijzing naar ieders verantwoordelijkheid voor de wet zal ook door Sudan
graag onderschreven worden, maar garandeert niet de door Nederland voorgestelde
absolute en individuele godsdienstvrijheid. Hoe denkt de minister dat dit
debat zal lopen? De diversiteit van acties van de regering voor het verbeteren van rechten
van vrouwen, kinderen en homoseksuelen zijn zeer te waarderen, met name zoals
zij zijn uitgewerkt in de 102 initiatieven die recentelijk zijn toegestuurd
aan de Tweede Kamer. Het concept Responsibility to Protect (R2P), in 2005
door de VN-top aangenomen, is een belangrijke stap. Onze fractie steunt de
regering van harte in het verder uitwerken van dit concept en ziet grote mogelijkheden
om juist in een gezamenlijke internationale aanpak politioneel op te treden.
De regering stelt terecht dat in gevallen waarin genocide, oorlogsmisdrijven,
etnische zuivering of misdrijven tegen de menselijkheid plaatsvinden, niets
doen geen optie is. Dat heeft de geschiedenis, ook in de laatste decennia,
ons nog geleerd. Zou dit ook bijvoorbeeld van toepassing kunnen zijn in het
bieden van hulp in zwaar getroffen gebieden, zoals Birma? Mijn collega De
Graaf memoreerde dat zojuist ook.Tot slot deelt de minister ons mede dat momenteel onderhandeld wordt over
de totstandkoming van een facultatief protocol bij het VN-verdrag inzake economische,
sociale en culturele rechten, dat onder meer tot doel heeft een klachtenmechanisme
in het leven te roepen. Kan de minister inzage geven in de voortgang van deze
onderhandelingen?Kan de minister voorts aangeven hoe hij aankijkt tegen de implementatie
van de uitspraken van de Straatsburgrechterlijke uitspraken, zoals vastgelegd
in de PACE-resolutie 1516 uit 2006, waarin de nationale parlementen worden
uitgenodigd om specifiek mechanismen en procedures te introduceren die erop
toezien dat de uitspraken van de rechtbank door de diverse ministeries goed
gemonitord worden?De ondeelbaarheid van rechten manifesteert zich terecht ook in het feit
dat burgerrechten en politieke rechten onmisbaar zijn voor de realisatie van
economische, sociale en culturele (ESC) rechten.Turkije maakt plannen tot toetreding tot de EU en onderhandelingen zullen
eens serieus starten. Kan de minister aangeven op welke wijze hij de godsdienstvrijheid
als issue in Turkije binnen zal brengen in de discussie rond toetreding?Gaarne zien we de antwoorden van de ministers met belangstelling tegemoet.De heer Smaling (SP):Voorzitter. Nederland heeft in het verleden de mensenrechten met meerdere
voeten getreden. Dankzij de door onze premier veel geroemde VOC-mentaliteit
wisten we onbewoonde eilanden in Indië om te toveren tot plantages, waarbij
de arbeidskrachten onder dwang werden aangevoerd van elders. Het standbeeld
van Jan Pieterszoon Coen in het centrum van Hoorn zit regelmatig onder de
graffiti en niet zonder reden. Een bezoek aan het Senegalese slaveneilandje
Gorré, genoemd naar Goeree, levert altijd weer gêne op en het
feit dat je de taal van de apartheid kon verstaan, vervulde ons ook al met
niet veel trots.Nederland anno 2008 is echter één van de landen waarbinnen
de mensenrechten redelijk goed geregeld zijn. We hebben ons door het onderschrijven
van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens daartoe immers verplicht.
Hoe beter wij ons aan onze afspraken houden, hoe overtuigender we kunnen zijn
als we anderen aan hun verplichtingen herinneren. Voorzitter. Wij zoeken hier vandaag vooral de samenhang tussen mensenrechten
en ontwikkelingssamenwerking. Ik loop daartoe verschillende cases langs waarbij "mensenrechten"
aan de orde zijn en probeer dat te verbinden met het beleid. Ik zal wat langer
ingaan op het "recht op voedsel". In 1948 werd de Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens vastgesteld. Het is het meest vertaalde document
ter wereld en net zo'n belangrijke leidraad als de Geneefse Conventies. Niettemin
onderschrijven veel niet-westerse landen, die toen nog koloniën waren,
de verklaring niet of slechts ten dele. Het blijft dus de vraag hoe universeel
deze verklaring echt is. Collega's hebben hier ook al op gewezen.Inmiddels heeft minister Verhagen de beleidsnota Naar een menswaardig
bestaan, het licht doen zien. Een interessant aspect van die nota is de responsibility
to protect (R2P). Die benadering leek in aanmerking te komen in Birma, maar
het lijkt erop dat "het Westen" in de VN-Veiligheidsraad geen unanimiteit
meer kan bewerkstelligen. Wij werken anderen eerder op de zenuwen, zo lijkt
het wel. Tegelijkertijd claimt de minister dat R2P is ingezet in Kenia en
dat de huidige rust daar te danken is aan de combinatie van noodhulp, faciliteren
van vredesbesprekingen, diplomatie en sanctiedreiging. Mijn fractie deelt
deze claim niet en meent dat het de persoonlijke kwaliteiten van Kofi Annan
zijn geweest die de doorslag hebben gegeven. R2P wordt verondersteld voornamelijk
preventief en in het land zelf te worden ingezet. De EU had hier in Kenia
aan kunnen bijdragen, wanneer de verkiezingswaarneming niet op zo'n naïeve
wijze zou zijn georganiseerd. Ik heb een heleboel stemlokaaltjes van binnen
gezien, maar daar wordt de grote fraude niet gepleegd. Dat gebeurt op de verzamelpunten,
in de districtshoofdstad en in Nairobi; daar had de focus van de waarneming
dan ook moeten liggen. Hoe ziet de minister dat?Voorzitter. Mijn fractie is blij met de vorige week geleverde inspanningen
door minister Verhagen ten aanzien van Guantánamo Bay. Het is goed
dat er een duidelijk signaal is afgegeven in de richting van de VS, maar mijn
fractie vreest toch dat zes jaar beleefdkritisch ageren niets heeft veranderd
aan de situatie. Of zien wij dit verkeerd? Heeft de Nederlandse diplomatie
rond mensenrechten de sluiting van deze illegale gevangenis dichterbij gebracht?
Heeft de minister ook nog de geheime Oost-Europese CIA-gevangenissen aan de
orde gesteld, waarvan de Zwitserse politicus Dick Marty het bestaan, in opdracht
van de Raad van Europa, heeft aangetoond?Wat onze ISAF-missie in Afghanistan betreft, heeft mijn fractie het gevoel
dat deze minister mensenrechten soms als een gelegenheidsargument van stal
haalt. De Uruzganmissie was aanvankelijk namelijk ingegeven door de Amerikaanse
War on Terror, maar de minister heeft de verlenging van de missie juist verdedigd
door te zeggen: wij mogen de Afghanen nu niet in de steek laten. Dat is een
heel ander verhaal, waarbij militaire actie plaats maakt voor een typische
vorm van Zuidoost-Nederlandse piëteit. Wat bedoelt de minister precies
met "wij mogen de Afghanen nu niet in de steek laten"? Vallen de
taliban hier ook onder? Dat zijn ook Afghanen. Hoeveel begrijpt de minister
van de gemiddelde Afghaan of Afghaanse? Een hoge Nederlandse militair vertelde
me laatst tijdens een werkbezoek dat hij bij aankomst in Uruzgan niks snapte
van wat er omgaat in een Afghaanse ziel en bij vertrek, een halfjaar later,
was dat nog steeds bijna niks. Veel militairen die terugkeren uit Afghanistan
vinden de missie niet zinvol. Hoe verhoudt zich dat tot de wetenschap van
de minister dat "wij" die Afghanen niet in de steek mogen laten?
Het heeft er een beetje de schijn van dat de minister een vechtmissie in een
later stadium verkoopt als een mensenrechtenmissie.Het geval Gaza laat zien dat schendingen van mensenrechten een direct
economisch effect hebben en dat die het vrijwel onmogelijk maken voor de Palestijnen
om te bouwen aan een functionerende economie. Nederland heeft tot twee keer
toe bijgedragen aan de bouw van een haven in Gaza. Tot twee keer toe is die
vernield door het Israëlische leger, net als het pas gebouwde vliegveld.
Nooit is onze regering op het idee gekomen om Israël de rekening te sturen.
Kan de minister aangeven waarom dat niet gebeurd is? In 2004 heeft het Internationaal
Gerechtshof in Den Haag verklaard dat de bouw van de Muur door Israël
op bezet Palestijns gebied in strijd is met het humanitaire oorlogsrecht.
Het Hof hebt uitgesproken dat Israël verplicht is, deze schending van
het recht dadelijk te beëindigen en dadelijk af te breken wat er op bezet
gebied gebouwd is. Oud-president Carter zei verleden week: the world is witnessing
a terrible human rights crime in Gaza, where a million and a half human beings
are being imprisoned with almost no access to the outside world; an entire
population is being brutally punished. Wat is daarop de reactie op van de
minister? Vindt hij weer dat er onevenredig veel aandacht aan Israël
wordt besteed, zoals hij al diverse keren liet weten?De SP-fractie is ook helemaal niet blij met veel uitspraken van de Iraanse
president, maar de sleutel voor ontspanning in die regio en de wereld is in
handen van Israël. Waarom blijven wij de buurlanden van Israël zo
nadrukkelijk irriteren met ons uitgesproken voorkeursbeleid? Waarom doet Israël
bijvoorbeeld mee aan het Eurovisiesongfestival, terwijl het in Azië ligt?
Waarom doet Israël mee aan de Europese voetbaltoernooien en de Palestijnen
niet? Zij wonen toch net zo ver van Europa af, net als de Syriërs en
de Libanezen? Dit lijken onbelangrijke zaken, maar ze zetten de toon, ze bepalen
de sfeer en ze organiseren de tegenmacht. Wij tegen zij. Onder anderen daarom
is er massaal op Hamas gestemd. Mensenrechten geloofwaardig voor het voetlicht
brengen, impliceert totale integriteit en neutraliteit. Daartoe moet je zelfs
historische drama's durven loslaten en als je doorredeneert, hoort daar eigenlijk
ook geen NAVO bij.De aanwezigheid van China in Afrika trekt erg de aandacht. Hieraan zitten
ook mensenrechtenaspecten. Zo kan de afname van Sudanese olie door China uitgelegd
worden als steun aan de onderdrukking in Darfur. Maar China is ook op grondstoffenjacht.
De afgelopen tien jaar steeg de waarde van de export tussen Afrika en China
over en weer van minder dan 5 naar bijna 40 mld. dollar. De EU is bang om
invloed in Afrika te verliezen, zo bleek duidelijk tijdens de EU-Afrikatop
eind vorig jaar in Lissabon. Afrika wint hierdoor aan zelfbewustzijn en raakt
uitgekeken op opgestoken vingertjes en hulp met conditionaliteiten. China
sloot pas een package deal af met Congo à raison van 12 mld. dollar.
Dit is drie keer de nationale Congolese begroting en tien keer de hulp die
de gezamenlijke westerse landen Congo jaarlijks hebben toegezegd tot 2010.
In ruil voor miljoenen tonnen koper en kobalt krijgt Congo
onder andere duizenden kilometers wegen, spoorwegen, tientallen ziekenhuizen,
twee hydro-electriciteitscentrales en twee moderne universiteiten. Terwijl
wij hartstochtelijk proberen de rechteloosheid in Oost-Congo te beteugelen,
waar naar ik van minister Koenders vernam slechts één officier
van justitie rondloopt, keert China Lubumbashi en omstreken helemaal binnenstebuiten.
Leopold II draait zich meerdere malen om in zijn graf. Hoe kijken de bewindslieden
hier tegenaan? Wat overheerst hier, de kansen of de bedreigingen?Een ander zeer actueel mensenrecht is het recht op voedsel, enigszins
verstopt in artikel 25 van de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens. Dit komt trouwens wel nadrukkelijk terug in het internationale Verdrag
inzake de Rechten van het Kind. Recht op voedsel is onontbeerlijk voor een
effectief gebruik van burgerrechten en politieke rechten. Dit recht op voedsel
is namelijk een wassen neus die zelfs Madame Tussaud niet geboetseerd krijgt,
zolang Millenniumdoel 1 geen rechtsgrondslag heeft. Bovendien zijn voedselschaarste
en hongersnood aan de orde van de dag en valt de steeds pregnantere rol op
van het VN-Wereldvoedselprogramma (WFP), een organisatie die zich eigenlijk
alleen met noodhulp moet bezighouden.Noodhulp krijgt echter steeds meer een structureel karakter. De gesubsidieerde
overproductie in bijvoorbeeld de Verenigde Staten werd, voordat dat land massaal
mais ging verbouwen als biobrandstof, in stand gehouden omdat er via het noodhulpkanaal
toch wel afzet was. Zambia moest dan natuurlijk niet zeuren dat de mais genetisch
gemodificeerd was.Hoe ziet minister Koenders de ontwikkeling van het WFP? Moet het streven
zijn dat het WFP ooit niet meer bestaat, blijft het een mondiaal voedseldistributiecentrum
of moet het mandaat van het WFP zelfs versterkt worden richting voedselzekerheid
voor de lange termijn?Recht op voedsel is de laatste tijd zeer actueel, dat kan niemand ontgaan
zijn. Als reactie op de gestegen voedselprijzen zetten een aantal rijstproducerende
landen in Azië de export stop en zij verlaagden ook nog hun invoertarieven.
Dat zijn stevige, maar ook wel te billijken maatregelen. De reflex is dus
heel duidelijk "eigen volk eerst". Veel rijstimporterende landen
in Afrika hebben hierdoor het nakijken. Dit laat volgens mijn fractie zien
hoe riskant een vrije wereldmarkt voor basisvoedsel is. De voedselcrisis leert
ons dat het streven moet zijn om zo veel mogelijk lokaal en regionaal in de
voedselbehoefte te voorzien. Daarnaast moeten landen en regio's voorraadbeheer
kunnen plegen. Juist doordat de voorraden klein zijn, schommelt de prijs zo
enorm. Hoe ziet de minister dit?Minister Koenders bracht onlangs met collega Verburg de nota Landbouw,
rurale ontwikkeling en voedselzekerheid uit, een uitwerking van de beleidsbrief
Een zaak van iedereen van oktober 2007. Mijn collega Willems heeft hierover
ook gesproken. Deze revival van de landbouw in het ontwikkelingsdenken volgt
op een invloedrijk rapport van de Wereldbank, waarin landbouw opnieuw wordt
uitgevonden als motor van de economie in zich ontwikkelende landen. Zoals
oud-senator en inspirator Rudy Rabbinge terecht beweerde in NRC Handelsblad
van 31 mei 2008, geeft de Wereldbank hiermee in feite toe dat zij er,
met het IMF, finaal naast zat toen eind jaren tachtig via structurele aanpassingsprogramma's
investeringen in de landbouw werden ontmoedigd.In de landbouwnota worden in vijf stromen extra middelen uitgezet. Het
is fijn, te constateren dat er weer aandacht voor kennis en innovatie is.
De reactie van de minister op de IOB-evaluatie van het onderzoeksbeleid uit
2007 is zichtbaar vertaald in deze landbouwnota. Na de tamelijk vernieuwende
onderzoeksprogramma's van 1992 heeft het Directoraat-Generaal Internationale
Samenwerking te lang relevante Nederlandse kennis buiten de deur gehouden,
soms zelfs met een stuitend dedain. De opheffing van de Raad voor Wetenschappelijk
Onderzoek Ontwikkelingssamenwerking (RAWOO) werd door een topambtenaar bijvoorbeeld
gerechtvaardigd door te stellen dat de door deze raad geproduceerde rapporten
niet relevant waren en toch niet werden gelezen. De AIV deed hij af als een
ritueel. Hoe kijkt de minister hier tegenaan?In de landbouwnota wordt verder benadrukt dat een landenspecifieke aanpak
noodzakelijk is. Mijn fractie plaatst daar enige vraagtekens bij en voelt
zich hierbij gesteund door onderzoek van het International Food Policy Research
Institute (IFPRI). Laten wij eens hardop denken over bijvoorbeeld West-Afrika,
de economische regio van vijftien arme landen die ECOWAS heet. Waarom zouden
wij niet, in plaats van vijf thematische stromen, een gemeenschappelijk landbouwbeleid
voor deze regio helpen ontwikkelen? Dat kan Nederland alleen niet volbrengen,
maar wel met gelijkgestemde donoren en de Europese Unie. ECOWAS en de EU voeren
al regelmatig overleg via ministeriële trojka's, maar de landbouw wordt
niet vaak expliciet geagendeerd. Denk de grenzen in de ECOWAS-regio weg en
je houdt grofweg drie klimaatszones over: de Sahel, de Savanne en de humide
kustzone met alle grote steden. Daar wonen de meeste consumenten.De volgende vragen zijn relevant. Wat is nu en straks de vraag naar voedsel
in de regio? Hoe veranderen de eetpatronen? Hoe en waar krijgen wij de rijst-
en de vleesproductie omhoog? De eetpatronen zullen in die richting bewegen.
Waar zijn de beste gronden? Moet er een laagje fosfaat overheen, zoals de
beroemde Wageningse hoogleraar Cees de Wit al beweerde in de jaren zeventig?
Zo moeilijk moet dat niet zijn, gezien de fosfaatreserves in de regio. De
steun van het ministerie aan het IFDC is hierbij ook relevant. Wat moet natuurgebied
blijven? Hoe kunnen wij producenten helpen met investeren? Hoe kunnen wij
tariefmuren tussen landen afbouwen zonder dat de gederfde inkomsten te hoog
worden voor de landen. Hoe kunnen wij landen helpen meer belasting te innen
uit inkomsten en winsten? Hoe kunnen wij de onderzoeksagenda's van Sahellanden
als Senegal, Mali, Burkina Faso en Niger aan elkaar koppelen? Deze landen
doen nu allemaal hetzelfde, voor heel weinig geld. Hoe kunnen wij het Nederlandse
beleid in partnerlanden Burkina Faso, Mali, Ghana en Benin beter op elkaar
afstemmen? Laten wij dan Togo ook meenemen, zodat wij samenhang kunnen aanbrengen
in de hulpinspanning in vijf aan elkaar grenzende landen. Ik hoop de minister
hiermee wat mee te geven voor de evaluatie van de Parijs Verklaring en de
in september op te stellen Accra Agenda voor Actie. Dit snijdt meer hout dan
het krampachtig vasthouden aan de Economic Partnership Agreements (EPA's).
Tot onze teleurstelling staat in de geannoteerde agenda van de laatste RAZEB
dat Nederland de inzet van de Europese Commissie steunt om
volledige EPA's met de ACP-landen af te sluiten in 2008 of 2009.Het continent heeft behoefte aan integratie, maar het resultaat van de
hele en halve EPA's is dat landen juist uit elkaar worden gedreven. Straks
lopen al die landen forse douane-inkomsten mis. Dit gaat ten koste van het
nationale budget, en dat gaat weer ten koste van de werkgelegenheid.Kijk naar de VS, de EU, Japan en China. Allemaal hebben zij, met een grote
mate van marktbescherming, hun landbouwsector op niveau gebracht. En net nu
wij beginnen in te zien dat wij Afrika die mogelijkheid ook moeten gunnen,
klinkt weer het vermaledijde vrijhandelsriedeltje. Het is ook allemaal niet
nodig. Slechts 10% van de landbouwproductie wordt op de wereldmarkt
verhandeld, 90% blijft in land en regio. Het aandeel van exporten van
de ACP-landen naar Europa stond in 2002 op iets minder dan 3%. Er is
dus geen duidelijke supply response op onze open markten. Wordt minister Koenders
hier moedeloos van of pakt hij het hiervoor geschetste briljante SP-alternatief
op?In Een zaak van iedereen, de beleidsnota van minister Koenders, zijn mensenrechten
zichtbaar in een aantal van de vier beleidsintensiveringen. Ik ga op alle
vier kort in. Radicaal is de omslag van good governance als hulpvoorwaarde
naar fragiele staten, dat in paragraaf 1.1.f als opvallende subtitel heeft: "een
blijvend fenomeen". Dit suggereert dat inzet op fragiele staten gelijk
staat aan dweilen met de kraan open. Want ook staten die geenszins fragiel
oogden – ik denk met name aan Kenia, aan Ivoorkust en in een verleden
ook aan Zimbabwe – bleken vaten vol sociale en etnische spanningen.
En zie wat er de laatste weken in Zuid-Afrika gebeurt. Eind vorig jaar zei
minister Koenders nog dat Zuid-Afrika een belangrijke rol speelt bij de bevordering
van vrede en veiligheid op het Afrikaanse continent. Een half jaar later wordt
het land geteisterd door ernstige onlusten en weigert het de vingers te branden
aan de wantoestanden in buurland Zimbabwe.De tweede beleidsintensivering van de minister gaat over groei en verdeling.
Het valt op dat die twee telkens in één adem genoemd worden.
In de praktijk blijkt de verdeling geen gelijke tred te houden met de groei.
Hierover heeft de minister in de Tweede Kamer uitvoerig gedebatteerd met VVD-collega
Boekestijn. Dat de groei geen gelijke tred houdt met de verdeling is deels
het gevolg van slechte belastinginning. Een elite profiteert, de losers blijven
achter. Is dat niet te voorkomen, en moet er gewacht worden tot het "trickling
down"-effect zijn werk heeft gedaan?Iedereen geeft bijvoorbeeld hoog op over India. In Bangalore zijn inderdaad
al heel wat westerse bedrijven gevestigd die werk en inkomen bieden. Maar
de theeplukkers in Assam, wat ik laatst met eigen ogen kon zien, verdienen
nog steeds € 1 per dag. Hoe gaat die plukker profiteren van de bedrijvigheid
in Bangalore? De New Economics Foundation heeft becijferd dat economische
groei weinig oplevert voor armoedebestrijding, juist omdat de groei vooral
bij de hoge en middeninkomens terecht komt. Voor iedere dollar aan armoedevermindering
in de wereld was in de jaren negentig € 166 aan wereldwijde economische
groei nodig. Dat "trickelt" dus wel erg langzaam "down".
Hoe gaat de minister groei en verdeling matchen?Onder het kopje Klimaat en energie gaat de vrees van de minister schuil
dat er in de nabije toekomst een alsmaar groter wordende horde klimaatvluchtelingen
op Europa afkomt. Dit is in de ogen van mijn fractie wel erg alarmistisch.
Droogtes, overstromingen, sprinkhanenplagen, hoe treurig ze ook zijn, ze zijn
van alle tijden. De Sahel is bovendien de laatste decennia niet droger maar
natter geworden. Er is bovendien zoveel onzeker aan de klimaatmodellen, hetgeen
de IPCC zelf toegeeft, dat mijn fractie betwijfelt of hier wel de juiste prioriteiten
worden gesteld.Ten slotte staat gender of vrouwenrechten, om de lijn van dit debat vast
te houden, weer prominent op de agenda. Dit is een goede zaak, maar ik worstel
in sommige gevallen met de vraag in hoeverre we hiermee cultuurimperialisme
bedrijven. Speciaal voor deze gelegenheid heb ik, wat oneerbiedig, een foto
uit het laatste jaarverslag van het Koninklijk Instituut voor de Tropen gescheurd:
een groepsfoto van deelneemsters aan een cursus verloskunde in partnerland
Jemen, waar trouwens de doodstraf nog regelmatig wordt voltrokken. Echter,
de enige die te herkennen is op de foto is de Nederlandse cursusleider zelf.
Hij wordt omringd door een aantal witte gordijnen met een ventilatiespleetje.
Deze foto, die ik nu omhoog houd, zal ik straks rond laten gaan. Wat is de
gedachte achter het financieren van zo'n cursus? Is dit vraaggestuurde ontwikkelingssamenwerking
of proberen we de samenleving in Jemen te veranderen?Bilaterale hulp, vooral indien gebonden aan allerlei mitsen en maren,
wordt voor ontvangende landen gaandeweg minder belangrijk. Een zaak van iedereen
met vier beleidsintensiveringen en Landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid
met vijf sporen: de analyses zijn redelijk in orde wat de SP-fractie betreft,
maar de uitwerking is zeer versnipperd. Ontwikkelingshulp vormt een steeds
kleiner wordend percentage van de jaarlijkse toestroom van geld en kapitaal
naar ontwikkelingslanden. Nu is dat ongeveer 2%. Waarom denkt de minister
dat hij met een "alle beetjes helpen"-benadering succes zal oogsten?
Op een EU-bijeenkomst van parlementaire buitenlandcommissies vorig jaar in
Lissabon, waar ik bij aanwezig was, sprak de minister van Buitenlandse Zaken
van Ghana. Hij zei: "jullie hulpinspanningen zijn te versnipperd, het
is piecemeal. Neem het door Nederland gesteunde schoolfeeding project. Dát
werkt tenminste, en het is zichtbaar. Iedereen in het land weet ervan".Voorzitter. Tot slot: de minister presenteerde Een zaak van iedereen"
nadrukkelijk als beleidsbrief en niet als alomvattende nota. Hij is er trots
op dat de brief slechts 50 en niet 300 pagina's telt. De vraag is of wij daar
ook blij mee moeten zijn. Schaefer zei ooit: In gelul kun je niet wonen. Dat
klinkt wat oneerbiedig in deze Kamer, maar hij zei het en iedereen kent de
quote. Nota's kun je niet eten, zou je dus ook kunnen zeggen, maar de laatste
grote nota's stammen uit het begin van de jaren negentig en zijn uitgebracht
tijdens het ministerschap van Jan Pronk. Voor mij persoonlijk vormden ze een
grote bron van inspiratie, maar belangrijker is dat ze internationaal de aandacht
trokken en Nederland op de kaart zetten als gidsland. Helaas vond zijn opvolgster
het treurige werkwoord ontpronken uit en inmiddels zijn we onze voortrekkersrol
kwijt. Deze minister moet naar de mening van de SP overwegen een echte legacy
achter te laten in de vorm van een alomvattende terugkijkende en toekomstgerichte
nota, vijftien jaar na de laatste. Goed beleid stoelt op een maximum aan begrip
en diepgang. Voorzitter. De SP-fractie ziet reikhalzend uit naar de reactie van de
ministers en zij hoopt dat onze suggesties kunnen bijdragen aan een verdere
rijping van de beleidsterreinen die wij vandaag bespreken.De heer Kuiper (ChristenUnie):Voorzitter. De foto met de gordijnen en ventilatiespleetjes wordt zo meteen
verspreid. Ik zie daar erg naar uit. Ik heb wel een serieuze vraag: wat is
eigenlijk het bezwaar tegen het geven van een cursus verloskunde in Jemen?
Het geven van die cursus wordt nu verbonden met het bedrijven van cultuurimperialisme.
Ik wil daarover graag de positieve opvatting van de heer Smaling vernemen
en dus niet de kritiek. Wat vindt hij hiervan?De heer Smaling (SP):Ik vind het leggen van een zwaar accent op gender in ontwikkelingslanden
buitengewoon belangrijk. Echter, bij de implementatie van het beleid op dit
gebied worden de activiteiten in het ene ontvangende land meer gedragen dan
in het andere. Ik vraag mij af of in een land als waar het hier om gaat de
activiteit door de regering echt gesteund wordt of dat die slechts gedoogd
wordt. Is sprake van een nationale opvatting in Jemen dat vrouwen een opleiding
nodig hebben? Hier gaat het om verloskunde, maar het had ook een andere cursus
kunnen zijn.De heer Kuiper (ChristenUnie):Maar u weet dat in dit geval niet. Stel dat de regering daar gedoogt dat
een bepaalde groep deze cursus verloskunde volgt. Hebt u daar dan problemen
mee?De heer Smaling (SP):Ik streef naar totale rechtsgelijkheid van mannen en vrouwen. Dat komt
natuurlijk ook doordat ik een kind ben van mijn eigen opvoeding. In dit soort
landen is er echter een aanzienlijk verschil tussen de rechten en de mogelijkheden
van mannen en vrouwen. Ik worstel daarom met de vraag of dit land op beleidsniveau
achter het organiseren van een dergelijke activiteit staat. Gaat het hier
slechts om een besluit van Nederland? Vindt Nederland dat zijn filosofie met
zich brengt dat het dit soort activiteiten moet ondernemen, omdat Jemen dan
meer op westerse landen gaat lijken?De heer Willems (CDA):Ik begrijp u niet helemaal. Is dat laatste voor u reden om te zeggen:
dan maar niet? Ik wijs erop dat wij juist op deze manier de mogelijkheid hebben
om met de cultuur daar in contact te komen, ook al gebruiken ze er gordijnen
met spleetjes.De heer Smaling (SP):Ik zeg niet dat wij deze activiteiten niet moeten doen.De heer Willems (CDA):Dat zegt u wel door het plaatje omhoog te houden.De heer Smaling (SP):Ik houd wel eens vaker een plaatje omhoog.De heer Willems (CDA):Maar dat doet u niet zonder reden.De heer Smaling (SP):Ik heb mijn twijfels bij bepaalde uitgaven onder het kopje "gender".
Ik meen namelijk dat in het ene geval dergelijke activiteiten worden goedgekeurd
door een land dat gewoon te weinig geld heeft om zelf aan vrouweneducatie
te doen en dat in het andere geval het desbetreffende land er helemaal niet
voor is dat wij vrouwen helpen om te emanciperen.De heer Willems (CDA):Kort gezegd: u bent erop tegen dat geld voor dit soort projecten wordt
uitgegeven.De heer Smaling (SP):Ik vraag aan de minister waarom er geld voor dit soort projecten wordt
uitgegeven.De heer Willems (CDA):U bent er nog niet zo zeker van.De heer Smaling (SP):Ik wil graag horen wat de minister ervan zegt en dan zullen wij verder
over dit onderwerp debatteren.De heer Willems (CDA):Ik constateer dat u er nog niet zo zeker van bent.De heer Smaling (SP):Dat ziet u goed.De heer Eigeman (PvdA):Voorzitter. Ik had de neiging om op dit laatste in te gaan, maar wil dat
maar niet doen. Het is wel verrassend dat we een debat dat over vergezichten
moet gaan, kunnen terugbrengen tot opmerkingen over onze eigen standpunten.Ontwikkelingssamenwerking is anno 2008 geen sinecure. De internationale
oriëntatie van Nederlanders staat onder druk. Soms krijg je het gevoel
dat het historisch besef zo gering is dat we serieus denken dat we de welvaart
hier ter plaatse maken en dat alles wat van buiten komt er alleen maar is
om ons iets af te nemen. Daarbij denk ik niet alleen aan mensen die echt uit
het buitenland komen, maar ook aan mensen die al in Nederland wonen. Dat noem
ik een interne dreiging. Het is dan ook van nationaal belang om weer aan een
ander perspectief te werken. We hebben de wereld nodig en de wereld kan onze
kennis en ervaring goed gebruiken. Benepenheid wordt onzes inziens zwaar gestraft.
Ook extern is er veel dreiging. De opgaven worden wereldwijd steeds zwaarder.
Ik denk aan de relatie met de problemen van klimaat en energie, het tekort
aan voedsel en de situatie van de mensenrechten. We hebben te maken met soms
perverse trekken van de verhoudingen in de wereld.We spreken vandaag in het bijzonder over mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking.
Dat heeft mij voor bijzondere vragen gezet. In de memorie van toelichting
bij de begroting en ook in de nota over mensenrechten en buitenlandstrategie
spreken de bewindslieden over het gevaar van cultuurrelativisme als het over
mensenrechten gaat. De mensenrechten zijn geen westerse uitvinding; zij hebben
universele geldigheid. Dat ga ik vandaag niet bestrijden. Ik betoog hier wel
dat het goed is om nog eens naar de relatie te kijken: niet relativeren, maar
relateren. De doodstraf moet zonder enig voorbehoud van de hand worden gewezen.
Dat geldt voor China, dat geldt voor Zimbabwe, dat geldt voor de VS! Daar
kunnen we dus heel consequent in zijn, maar doen we dat ook? Kunnen de bewindslieden
nog eens uiteenzetten hoe zij hiermee omgaan, ook in termen van handelspolitiek
en in de relatie met bevriende landen als de Verenigde Staten? Ik wil nog een stap verdergaan. In Nederland geven wij veel geld uit aan
wetenschappelijk onderzoek naar ziekten. Slechts 2% van die budgetten
is gerelateerd aan ziekten die samenhangen met honger en armoede, aan onderzoek
dat relevant is voor ontwikkelingslanden. Per dag sterven veel kinderen en
vrouwen aan juist die ziekten. De rest van ons budget gaat naar ziekten die
vaak direct gerelateerd zijn aan onze welvaart, dus aan welvaartsziekten.
Ook sterven dagelijks heel veel mensen aan de gevolgen van ondervoeding. Rabbinge
spreekt in een recent interview in de NRC van mogelijk 1 miljoen hongerdoden
extra in 2008! Toch speculeren westerse bedrijven met voedsel, houden wij
ingewikkelde regels en tariefafspraken in stand en pikken we ook graag een
graantje mee als we andere investeringen meer profijtelijk vinden. We houden
dus als rijk land systemen in stand die de oorzaak zijn van veel ellende en
dood, niet als straf en niet als onderdeel van een strafrechtelijk stelsel,
maar voor de slachtoffers en hun nabestaanden maakt dat niet uit. Ik geef
geen stuiver minder aan Amnesty International, laat dat duidelijk zijn, maar
het maakt mijns inziens onze aanspraken op de universaliteit er niet sterker
op. Graag krijg ik een reactie van de bewindslieden naar aanleiding van dit
dilemma.Mensenrechten zijn als juridisch en als maatschappelijk vraagstuk te benaderen.
Met de juridische benadering staat vrijheid centraal. Vrijheid van meningsuiting,
rechten van minderheden, vrije arbeidsverhoudingen, vrouwenrechten, een onafhankelijke
rechtspraak, de toegang tot de rechter en de kwaliteit van de democratie zijn
daar aspecten van. Institutionele kracht is van groot belang. Met de maatschappelijke
benadering gaat het om andere zaken: levensomstandigheden zijn cruciaal. Voedsel
en water, gezondheid, onderwijs, huisvesting en veiligheid bepalen de kwaliteit
van het leven. De twee benaderingen kruisen elkaar soms en kunnen elkaar in
de weg zitten. In de nota Mensenrechtenstrategie voor het buitenlandbeleid
wordt de samenhang sterk benadrukt. In de passages over de millenniumdoelen
wordt een sterke overeenkomst geconstateerd. Mensenrechten zijn onderdeel
van een ontwikkelingsstrategie en hebben een duidelijke sociaaleconomische
component. Ze vormen als het ware elkaars randvoorwaarde. Het is goed om er
ook oog voor te hebben dat ze soms elkaar verdringen en het is goed om vooral
aandacht te hebben voor het op kracht brengen van de lokale instellingen.
De situatie in China direct na de aardbeving heeft aangetoond dat de fysieke
veiligheid en een adequate reactie op een rampensituatie voor de stabiliteit
en het vertrouwen cruciaal kunnen zijn. Het recht op vrije meningsuiting en
verzet tegen de doodstraf zijn in de acute situatie ineens secundair, niet
als principe, maar wel als praktische waarde. Dat doet niks af aan het beleidsmatig
belang van de mensenrechtenstrategie, wel aan het politieke effect van het
moment. Voor een meer structurele aanpak is aandacht nodig voor goed bestuur.Goed bestuur is een belangrijk doel voor ondersteunende programma's, maar
wordt onderschat naar het oordeel van mijn fractie, met name wat het effect
op het draagvlak in ons eigen land betreft en ook wat betreft de aandacht
voor corruptiebestrijding. De democratische rechtsstaat en zijn instellingen
vragen veel aandacht. Dat is een voorwaarde voor onderhoud en ontwikkeling
van mensenrechten. Vrije verkiezingen, een grondwet en controle op de strijdkrachten
zijn voorwaarden, maar ze zijn niet voldoende. Het is evenzeer een voorwaarde
om goed invulling te geven aan een stabiel politiek systeem, transparant met
oog voor verantwoording van overheidsoptreden, een integer bestuur en een
rechtvaardig belastingstelsel. Ten slotte is goed bestuur in staat om een
effectieve overheid in de benen te houden die de voedselvoorziening ordent,
die gezondheids- en onderwijsvoorzieningen in stand houdt en die veiligheid
van burgers garandeert door een effectief rechtssysteem te laten functioneren
met een adequaat strafrecht, een betrouwbare politie en dergelijke en opnieuw
aandacht voor corruptiebestrijding, integriteit van de overheid en met name
integriteit van het politieke bestel.Een belangrijke politieke vraag is of dat soort ondersteuning niet aan
voorwaarden gebonden moet zijn. Je zou ook kunnen zeggen dat het inrichten
van goed bestuur een voorwaarde is om verdere ondersteuning te verlenen. Graag
hoor ik de opvatting van de bewindslieden hierover. Noodhulp is daar bijna
niet aan te binden: een overstroming, storm of aardbeving mag geen aanleiding
zijn om eerst een politiek debat aan te gaan. Bij structurele hulp kun je
daar verschillend over denken. In de afgelopen weken is in verschillende gesprekken,
debatten en dergelijke duidelijk geworden dat goed bestuur structureel aandacht
verdient. Ik kom daar nog op terug in verband met effectiviteit. Directe hulp
gericht op het verbeteren van drinkwater, landbouw, gezondheid en dergelijke
kan gecombineerd worden met capacitybuilding van overheden en andere relevante
instellingen. Dat kan ook bijdragen aan het vasthouden van draagvlak bij donorlanden.
Op de laatstgehouden IPU-conferentie was dat een belangrijk thema. Het was
opvallend hoe juist door parlementariërs uit steunlanden in Afrika benadrukt
werd dat een effectieve overheid en goede verantwoording in beider belang
zijn. De steun van parlement tot parlement kan daarin een element zijn. De
effectiviteit van steunprogramma's kan binnenlands een item zijn; het kan
ook deel uitmaken van de nagestreefde projectresultaten. Hoe kijkt de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking aan tegen de optie om uitwisseling tussen parlementen
te bevorderen als onderdeel van de totale controle, inclusief de corruptiebestrijding?Er zijn twijfels over de effectiviteit van de hulp. Dat geldt niet alleen
onder een deel van de bevolking, maar het is ook voor deskundigen aan de orde.
Van Dam in de NRC van 29 mei jongstleden fulmineert tegen de huidige
aanpak. Hij maakt van de bilaterale hulp bijna een karikatuur. Dat stoort
mij, want ik behoor tot de aanhangers van "de druppel en de gloeiende
plaat"-theorie. Het zal volgens sommige critici wel vals sentiment zijn,
maar als ik met eigen ogen constateer dat voor delen van de townships in Zuid-Afrika
luttele bedragen in de vorm van microleningen voor groepen vrouwen en kinderen
een aanzienlijke verlichting van het dagelijks bestaan betekenen, dan is dat
voor mij een teken dat wij daar zeker mee moeten doorgaan. Dat wordt nog eens
versterkt als ik de resultaten zie van bijvoorbeeld van microfinanciering
en ook kijk naar de rol van de decentrale overheden in programma's rondom
capacitybuilding. Daarover verschil ik van mening met collega Willems, maar
onze voorgeschiedenis is ook wat verschillend: ik kom uit het lokaal bestuur.Toch heeft Van Dam een punt als hij spreekt over marges, over de relatie
met handel, migratie en kapitaalstromen en zeker als het gaat over controle.
Hij hekelt de controlezucht en bepleit enige bescheidenheid op
dat punt. Van Dam raakt hier aan de principes van goed bestuur. Het sluit
aan bij de opvatting die de Prins van Oranje aan het IPU-congres overbracht.
Hij kritiseerde de overmaat aan monitoring en administratieve last die op
veel ontwikkelingsprojecten rust. Zoals eerder aangegeven kan de steun aan
eigen parlementaire controle door steunlanden een middel zijn om dat te ondervangen.Ook voormalig collega Rabbinge en zijn collega Meesters wijzen in de NRC
op het belang van goed bestuur. Zij koppelen dat aan de problematiek van de
wereldvoedselsituatie, die noopt tot gerichte maatregelen. Collega Smaling
heeft er ook een aantal behartigenswaardige dingen over gezegd. De resultaten
van de laatste conferentie in Rome zijn nog niet uitgewerkt. De openbare berichtgeving
geeft aanleiding tot zorg. Collega De Graaf heeft er het een en ander over
gezegd en ik sluit mij graag bij hem aan. Kunnen de bewindslieden aangeven
hoe zij naar die resultaten kijken in het licht ook van de opdrachten die
de regering zichzelf had meegegeven?In de voornemens van het kabinet wordt gesproken over coherentie. Er wordt
een relatie gelegd tussen Ontwikkelingssamenwerking en andere terreinen. Het
Breed Mensenrechtenoverleg heeft hiervoor terecht aandacht gevraagd. Het wijst
op de relatie tussen maatschappelijk verantwoord ondernemen en het beleid
van Economische Zaken, het handelsbeleid. Het lijkt mij verstandig om dat
uit te werken in programma's en hoor er graag het een en ander over.Een uitwerking is ook gegeven in het programma rondom de Millennium Development
Goals. Daar is nadrukkelijk de relatie met de medeoverheden gezocht en is
geprobeerd om ruimte te maken. Mijn fractie zou graag inzicht krijgen in de
samenwerking in de breedte. Wat gebeurt er nu concreet om verschillende departementen
met elkaar te verbinden? Hoe wordt de civil society daarbij betrokken? Millennium
development goals zijn niet alleen een kwestie van overheden, maar ook van
ngo's in ontwikkelingslanden en organisaties hier ter plaatse. Het is goed
om dat te koppelen met discussies over handelsrelaties en onze discussie rondom
duurzame ontwikkeling. Betrek het bedrijfsleven daarin, bekijk wat je kunt
met innovaties en investeer in kennis. En opnieuw: koppel dat aan capacitybuilding,
zoals je ook capacitybuilding aan mensenrechten moet koppelen. Het concept
van fragiele staten is een goed concept. Zij moeten leren, wij moeten gebruikmaken
van oude contacten om nieuwe contacten op te bouwen en effectief te maken.
Het is belangrijk om daarbij het juridisch instrumentarium inzetten, ook op
het gebied van mensenrechten en te kijken wat je in samenwerking met internationale
organisaties kunt realiseren. Daarom is het buitengewoon belangrijk om een
mensenrechtenambassadeur te hebben, maar die moet niet alleen de maat nemen.
Wij hebben ons er in het verleden altijd op laten voorstaan dat wij dat altijd
zo goed konden. Het is goed om grenzen te stellen, maar je moet mensen ook
helpen om uitwegen te zoeken, niet alleen gerelateerd aan overheidsoptreden,
maar ook aan ngo's. En blijf alert op een al te juridische benadering. Kijk
ook naar het maatschappelijk draagvlak in de betrokken landen; betrek burgers
en hun organisaties erin en zorg ervoor dat door participatie mensen zichzelf
versterken. Hoe ga je daarmee om in het beleid van Ontwikkelingssamenwerking
om op dat punt werk in ontwikkelingslanden te versterken?Voordat ik ga afronden kom ik bij de consistentie van het beleid. Ik spits
dat toe op het debat over ons optreden in Israël en rondom de Palestijnen.
Ik heb er bij het EU-debat al het een en ander over gezegd. Het is een wederzijds
moeilijke situatie. Dat hebben wij toen vastgesteld en dat kunnen wij opnieuw
vaststellen. Oude liefdes spelen een belangrijke rol, zowel in onze eigen
benadering als in de benadering rondom de Palestijnen. Kijken wij naar de
schrijnende situatie in de Palestijnse kampen op het gebied van voedsel, hygiëne
en gezondheidszorg, dan kunnen wij niet anders dan eisen stellen, niet alleen
aan de Palestijnen zelf, maar ook aan de staat Israël. Dat moeten wij
zeker doen. Als de secretaris-generaal van de VN constateert dat de Gazastrook
de ergste plek op de wereld is om te wonen, hoe moeten wij daar dan verder
mee omgaan? Hoe kijkt de minister van Buitenlandse Zaken daartegenaan, wanneer
dat wordt geconstateerd door niet de minste functionaris in de internationale
samenwerking? Ik vraag dit, omdat onze geloofwaardigheid en de effectiviteit
van ons eigen optreden inzake mensenrechten in het geding komen. De constante
oorlogshouding die in het gebied speelt, met name bij een deel van de Israëlische
bevolking, zet ons onder druk. Wij zullen dus met elkaar de extremen de wind
uit de zeilen moeten nemen. Zachte krachten moeten steunen, ook onder de bevolking
van Israël zelf. Die zijn daar gelukkig ook te vinden. Hoe doen wij dat
nou?De heer Kuiper (ChristenUnie):Mag ik een vraag stellen over de Gazastrook en vragen naar de verplichting
van andere landen? Er wordt hier gesproken over de verplichting die Israël
heeft. Ik kan mij voorstellen dat er ook in de regio wordt gekeken: hebben
ook andere landen een verplichting als het gaat om de humanitaire situatie
in de Gazastrook? Is het denkbaar dat Jordanië of Egypte daarbij een
rol kan spelen? Is dat in uw opvatting evenzeer een verplichting?De heer Eigeman (PvdA):Ik vind het lastig mij vanaf deze plek uit te laten over verplichtingen
van andere landen. Wij spreken hier vandaag in de eerste plaats onze regering
aan. Natuurlijk is het noodzakelijk om te kijken waar je de effectiviteit
van je optreden naar mensen toe kunt vergroten door er andere landen bij te
betrekken, zoals Jordanië en/of Egypte, en misschien zelfs wel Turkije.
Maar het gaat er in de eerste plaats om hoe wij daarmee omgaan.De heer Kuiper (ChristenUnie):U stelt in uw bijdrage dat er eisen aan Israël moeten worden gesteld.
Geldt dat evenzeer voor andere landen?De heer Eigeman (PvdA):Wij hebben altijd een bijzondere relatie met Israël gehad, zodat
wij dat land daar vandaaruit op mogen aanspreken.De heer Kuiper (ChristenUnie):U bedoelt landen in de regio.De heer Eigeman (PvdA):Wij hebben het niet over een willekeurig gekozen stukje grond, maar om
een stuk grond waarover zeer veel oorlog is gevoerd. Ik vind dat wij
aanspraak mogen maken op die bijzondere relatie met Israël.De heer Kuiper (ChristenUnie):Er zou een zekere uitruil kunnen plaatsvinden tussen Egypte en de bewoners
van de Gazastrook, inhoudend dat, als er geen wapens meer de Gazastrook binnenkomen
vanuit het zuiden, Egypte zich zal verplichten tot een verdere ondersteuning
van de Palestijnse bevolking in de Gazastrook. Zij kunnen dat samen op die
manier bespreken.De heer Eigeman (PvdA):Dat is absoluut denkbaar. Maar het gaat mij erom in het bijzonder te kijken
naar hoe wij omgaan met de rechten van concrete mensen in de Gazastrook. Daar
gebeuren dagelijks dingen die absoluut niet kunnen. Als ik daarvoor aandacht
wil vragen, doe ik dat, ook omdat het belangrijk is dat het verwerken van
het verleden wordt betrokken bij hoe je met dingen omgaat. Wij hebben bij
Armenië gezien dat dat buitengewoon heftige reacties teweeg kan brengen.
Laatst stond er een column van Victoria Koblenko in Metro, waarin over Oekraïne
wordt gesproken. Ik wist daar niets van, maar ik denk dan "schande".
Dat soort kennis moet worden gebruikt om af te wegen hoe op een effectieve
manier invloed kan worden uitgeoefend. Het is heel belangrijk om contacten
op menselijke schaal inhoud te geven. Dat maakt het proces van verzoening
beter mogelijk, wat geldt voor Israël, de situatie rond Armenië
en andere plekken in de wereld. Daarvan moeten wij ons meer bewust zijn.Wij vragen bijzondere aandacht voor het Afrikaans continent: aids, honger
en verdeling spelen daarbij dagelijks een rol. De stabiliteit staat op dit
moment verder onder druk door de recente gebeurtenissen in Zuid-Afrika, de
ellendige politieke situatie in Zimbabwe en de groeiende welvaart in Nigeria.
Wij moeten niet bij de pakken neerzitten, maar ons actief inzetten. Is China
het nieuwe rolmodel? Om twee redenen wordt de huidige aanpak van China te
angstvallig benaderd. In de eerste plaats zijn dat de oude beelden van de
wereldrevolutie door Mao en in de tweede plaats de beheersing van belangrijke
bronnen. Het eerste is vooral een zaak van eigen ideologische vooroordelen
en het tweede is juist, maar daardoor voelen de Afrikanen zich serieus genomen.
Chinezen scheppen op dit moment meer een win-winsituatie dan wij. Graag hoor
ik hierover het oordeel van de bewindslieden. Europa heeft in dat opzicht
een historische last te dragen. Wij houden nog steeds structuren in stand,
waarover een aantal interessante boeken is verschenen. Er zijn nieuwe grenzen
noodzakelijk, en geen nieuwe taken voor Afrika, want dat zou getuigen van
een soort neokolonialisme. Wij hebben die grenzen daar neergelegd, wat verder
gaat dan staatsgrenzen. Wij moeten op zoek naar andere, humanitaire grenzen.
Ik heb daarbij het voorbeeld van de immigratieproblemen als indicatie: wij
klagen daarover, maar is het drie keer erger een probleem voor Afrika. Om
te beginnen vanwege de effecten die het op de interne verhoudingen heeft,
verder vanwege de braindrain die plaatsvindt en ten slotte vanwege de instabiliteit
die het vaak teweegbrengt. Nu weet ik wel dat Afrikanen altijd reizigers zijn
geweest, wat tegelijkertijd hun kracht en hun zwakte is. Maar wij zouden dat
moeten verdisconteren in onze aanpak. Dit is ook het gevolg van de geografie
van het continent en het klimaat. Daarom is het goed om aan te sluiten bij
hoe men op dit moment zelf probeert om de eigen democratieën te ontwikkelen.
Het is goed om parlementen met elkaar slag te laten leveren. Ik heb wat dat
betreft erg veel gehad aan de IPU-conferentie in Kaapstad, afgelopen april,
waar veel Afrikaanse collega's lieten zien dat er wel degelijk mogelijkheden
zijn. Ook zij willen aandacht voor transparantie en verantwoording, dus een
wederzijds belang. Daar moeten wij werk van maken in het verband van VN en
EU. Dat geldt niet alleen nationaal, maar ook decentraal.De heer Smaling (SP):Ik neem aan dat ondersteuning van de democratie in Afrika ook voor u een
belangrijk punt is. Hoe kun je dat het beste bereiken? Ik heb gezien dat veel
landen democratisering met een westers sausje invoeren, wat niet in alle landen
goed gaat. Jan Pronk is in het verleden overtuigd van het feit dat het beter
was om een eenpartijdemocratie in Uganda te vestigen. Hebt u daar nog ideeën
over?De heer Eigeman (PvdA):Heb ik de rest van de middag, voorzitter?De voorzitter:Nee.De heer Eigeman (PvdA):Ik heb daar natuurlijk ideeën over. Essentieel is om aansluiting
te zoeken bij wat zich op dit moment aan lokale ontwikkelingen voordoet, en
ervoor te zorgen dat je kennis draagt van de geschiedenis van de besluitvorming.
Steun vooral bilaterale contacten, zorg ervoor dat lokale en regionale gemeenschappen
aansluiting krijgen bij wat in Afrika aan de gang is en maak daar gebruik
van. Een onvoldoende antwoord om verder op door te borduren, maar dat kan
wellicht op een ander moment.Belangrijke prioriteiten blijven toch de armste groepen, de interdependenties
in de verschillende typen aanpak die nodig zijn, zoals voedsel, klimaat en
energie. De armste en dus kwetsbaarste groepen, zoals vrouwen en kinderen,
vinden wij vooral helaas in Afrika. Dat vraagt om gerichte maatregelen en
om bilaterale contacten. De inzet van microkredieten is van blijvende aandacht.
Dat levert overigens niet direct structurele oplossingen op, want die vragen
om een sterk bestuur en een meer grootschalige aanpak. Maar het biedt wel
degelijk oplossingen op maat. Je kunt koppelingen maken met het onderwijs.
Je moet het blijven steunen, ook richting het bankwezen, door informatie,
lobby en mogelijk ook door te helpen bij het inrichten van nieuwe financiële
structuren. Ik hoor graag de bereidheid van minister Koenders om daarmee serieuzer
aan de gang te gaan. Ik noem het Kuyasafund en de ING, die proberen met een
substantiële investering meer aan microfinanciering te doen. Microfinanciering
is ook belangrijk omdat het mogelijkheden biedt om identificatie tussen donoren
en geholpenen mogelijk te maken, wat belangrijk is voor het draagvlak in onze
eigen samenleving. Wij moeten vooroordelen blijven aanpakken, ook in ons eigen
belang. Als je ziet wat in Latijns-Amerika en het Caribisch gebied aan ontwikkeling
plaatsvindt, is dat positief. Het zijn geen wonderen, maar is wel sprake van
vooruitgang. Interdependenties, meer aandacht voor het matchen van diverse
ontwikkelingen op inhoud en structuur, voedsel en klimaat, mensenrechten en
goed bestuur, goed bestuur en voedsel. Dat is belangrijk voor onze geloofwaardigheid.
Daarvoor is ook van belang samenwerking met private partijen.
Ontwikkelingssamenwerking is een zaak van iedereen, wij moeten een goede balans
vinden met het eigen belang en met goed bestuur en gemeenschappelijke grondwaarden
die wij wereldwijd hebben vastgelegd, zoals mensenrechten. Het vergt ook een
kritisch doordenken van eigen optreden. Wij moeten proberen bureaucratie te
blijven vermijden, inclusief de consultancy die zich een aardige positie heeft
verworven. Ontwikkelingssamenwerking is geen sector, met technocraten die
de dienst uitmaken, maar het is een zaak van de politiek: de politiek moet
keuzes maken waarin mensen zich herkennen. Dat zou wel eens een versteviging
kunnen zijn van de geloofwaardigheid en het draagvlak in onze samenleving.
Als je voorwaarden stelt, moet je zeker weten dat je zelf geloofwaardig bent.
Ik heb in mijn betoog op verschillende punten aangegeven waar verbetering
nodig is. De concrete situatie van de Palestijnen is wat dat betreft het meest
schrijnend. Ook wijs ik op de perverse effecten van wereldhandelsrelaties.
Eigenlijk kan je zeggen dat er handel in honger is. Het is afgrijselijk om
dat te moeten constateren. Dus laten wij er wat aan doen. Werken aan goed
bestuur is daar een belangrijke voorwaarde bij, zowel centraal als decentraal.
Ik zou zeggen: faciliteer de druppels. Volgens mij hebben wij daar meer aan,
zo zeg ik ook tegen collega Smaling, dan nieuwe vergezichten op papier zetten.
Wat mij betreft is het concrete optreden van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
voldoende om inspiratie aan te ontlenen.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Voorzitter. De verdediging van fundamentele rechten en vrijheden dient
ons allemaal aan het hart te gaan. Ons, het parlement, net zoals u, de regering.
De bevlogenheid van de twee bewindslieden die uit de Mensenrechtennota van
november vorig jaar spreekt, is dan ook zeker zeer te prijzen. Er staat heel
veel moois in deze nota, heel veel ook waar mijn fractie het hartgrondig mee
eens is. Niettemin schiet de nota naar onze mening op een aantal punten tekort.
Ik wil deze punten hier aan de orde stellen.Het eerste betreft de soms expliciete en soms impliciete stelling dat
de internationale gemeenschap het als het ware eens is over de universele
uitgangspunten met betrekking tot de mensenrechten. Het schort weliswaar aan
naleving ervan, maar de uitgangspunten die zijn er. Dat het schort aan de
naleving, is zonder meer waar. Ik zou echter willen dat de regering gelijk
heeft met de stelling dat wij het eens zijn over de uitgangspunten. Ik zie
dat namelijk nog niet zo. Er zijn nog heel veel landen die deze uitgangspunten,
bijvoorbeeld van vrijheid en gelijkheid, niet delen. Om deze landen te overtuigen
om toe te treden tot de gemeenschap van landen die de mensenrechten wil beschermen
en bevorderen, is naar onze mening meer nodig dan een verwijzing naar de Universele
Verklaring van de Rechten van de Mens. Ik bedoel hiermee dat wij in staat
en bereid moeten zijn om ook te discussiëren over de theoretische fundamenten
van onze mensenrechten. Ik mis in de nota hierover iets. Mijn vraag aan de
bewindslieden is of zij hierop een visie hebben. Zien zij het ook zo en welke
theoretische grondslagen achten zij belangrijk om in de discussie mee te nemen? Het tweede punt dat ik miste in de nota is het volgende. Als je er al
van uitgaat dat men het eens is over de uitgangspunten, in ieder geval op
papier, is er toch nog een groot probleem met betrekking tot de invulling
van deze rechten. Ik wil een voorbeeld noemen uit mijn eigen praktijk. Als
mensenrechtenjurist ben ik in 1994, vlak na de eerste vrije verkiezingen,
in Zuid-Afrika geweest. Ik was lid van een commissie die Zuid-Afrikaanse juristen
adviseerde over de nieuwe Zuid-Afrikaanse grondwet en de mensenrechten aldaar.
Een van de onderdelen die wij hebben besproken, was het verbod op marteling
en het verbod op vernederende en onmenselijke behandeling. Toen kwam ook aan
de orde dat het verbod ook geldt voor bijvoorbeeld gedetineerden. Dat verbod
is absoluut en zou dus ook voor hen gelden. Toen zei een van de mensenrechtenjuristen
aldaar het volgende: het is allemaal wel leuk en aardig wat u daar zegt, maar
wij vinden de lijfstraffen zo erg nog niet, jullie sluiten mensen levenslang
op, dat vinden wij erg, dat vinden wij een onmenselijke en vernederende behandeling.
Nu wil ik hiermee niet een pleidooi houden voor cultuurrelativisme. Wat ik
wel wil betogen, is dat wij ons moeten realiseren dat in heel veel landen
invullingen van mensenrechten die wij vanzelfsprekend achten, helemaal niet
zo vanzelfsprekend zijn en dat wij moeite moeten doen om uit te leggen waarom
wij in dit geval lijfstraffen wel onmenselijk vinden maar een levenslange
gevangenisstraf niet.Een zeer zorgwekkende ontwikkeling is de laatste tijd dat er niet alleen
getornd wordt aan het absolute verbod op marteling – ik ben ook zeer
blij met de ferme taal in de nota dat wij daar niet aan moeten – maar
dat er ook steeds meer een probleem ligt bij de interpretatie van wat marteling
is. Dat zie je voorbeeld in de Verenigde Staten. Daar is alleen dan van marteling
sprake als die blijvende lichamelijke schade teweegbrengt of de dood tot gevolg
heeft. Dat is een heel andere definitie van marteling dan die welke wij hanteren
in internationale verdragen. Ik merk dat ook in Nederland in het publieke
debat daarover – het gaat dan bijvoorbeeld om ondervragingstechnieken
zoals waterboarding, zijnde marteling, namelijk het doen voorkomen alsof men
verdrinkt – niet het woord marteling wordt gebruikt noch de term onmenselijke
of vernederende behandeling, maar de term dubieuze ondervragingstechnieken.
Ik vind het een hellend vlak om zoiets te omschrijven als een dubieuze ondervragingstechniek,
waarbij je ziet dat de definitie van begrippen die wij als vanzelfsprekend
op een bepaald niveau hebben gesteld, langzamerhand derogeert. Op een gegeven
moment zal er niets meer overblijven van die definitie. Dus die twee punten,
namelijk de theoretische basis voor onze mensenrechten en de invulling die
wij eraan geven, zijn belangrijke onderwerpen waar ik helaas in de nota te
weinig over heb gelezen.Volgens de bewindslieden schort het aan de naleving. Daar ben ik het helemaal
mee eens. Echter, bij de naleving zoals daarover in de nota wordt gesproken,
lijkt het erop dat het er voornamelijk om gaat om staten aan te spreken op
de naleving van mensenrechten ten opzichte van hun burgers. Hoewel dat zonder
meer ook moet gebeuren en belangrijk is, miste ik in de nota een uiteenzetting
van het belang om individuele burgers de mogelijkheid te geven om bijvoorbeeld
te klagen tegen hun regering. Niet voor niets is het individuele klachtrecht
in het EVRM zo'n ongelofelijk belangrijk onderdeel en was het
zo vernieuwend. Wij kunnen wel universele verklaringen van de rechten van
de mens en mensenrechtenverdragen ondertekenen, maar als de individuele burger
in een bepaald land niet de mogelijkheid heeft om zich tot een onafhankelijke
instantie te wenden om die rechten af te dwingen, dan is het niet meer dan
een papieren tijger. Ik hoor graag de visie van de regering hierop. Met name
ben ik benieuwd wat zij denkt te kunnen doen om het individuele klachtrecht
buiten de Raad van Europa te bevorderen.Mijn volgende punt betreft de keuze voor de zes onderwerpen in de nota.
Ik begrijp heel goed en het lijkt mij ook verstandig dat er keuzes worden
gemaakt. Nederland kan namelijk niet alles. Maar toch roepen de keuzes die
de regering heeft gemaakt bij mij een aantal vragen op. De eerste is de keuze
voor de bevordering van het verbod op de doodstraf. Hoe ziet de regering het
probleem dat een van onze grootste bondgenoten, de Verenigde Staten, het verbod
op de doodstraf tot nu toe afwijzen? Dan bedoel ik niet alleen dat Nederland
uiteraard zal proberen de Verenigde Staten te overtuigen dat zij wat dat betreft
een fout beleid voeren. Ik doel vooral op de vraag hoe wij als Nederland,
al dan niet in EU-verband, samen met de Verenigde Staten optrekken om in andere
landen de mensenrechten te bevorderen. Behoort dan het verbod op de doodstraf
tot de zaken die wij in een ander land willen bevorderen? Of kan dat niet
als wij gezamenlijk met de Verenigde Staten optrekken? In dit verband had
ik gewenst dat de Nederlandse regering de executie van Saddam Hussein met
iets fermere woorden had afgewezen.Over het verbod op marteling heb ik al iets gezegd. Ik wil alleen iets
vragen ter verduidelijking. Behalve op één pagina in de nota
wordt er alleen maar gesproken over het verbod op marteling, maar niet over
het verbod op onmenselijke en vernederende behandeling. Ik ga ervan uit dat
dit een redactionele omissie is en dat het gewoon een afkorting is: marteling,
lees: marteling en/of onmenselijke en vernederende behandeling. Kunnen de
bewindslieden dit bevestigen?Vorige week bij het debat over de 3D-benadering heb ik al iets gezegd
over de rechten van kinderen. Mede in verband met tijdgebrek werd gesuggereerd
om deze vandaag aan de orde te stellen. De rechten van kinderen worden terecht
omschreven als een van de speerpunten bij de inzet voor mensenrechten. Ik
heb mij erover verbaasd dat er niets staat over het voorkomen van het gebruik
van kindsoldaten, maar ook over de resocialisatie van kindsoldaten als in
conflictgebieden wederopbouwhulp moet worden gegeven. Ik vind dat een groot
gemis en ik hoop dat de minister voor Ontwikkelingssamenwerking hierover iets
wil zeggen.Ik heb ook wat vragen bij de keuze voor het onderwerp vrijheid van godsdienst.
In de nota staat dat de keuze voor zes onderwerpen is ingegeven door het feit
dat zij ernstige, actuele schendingen van mensenrechten vertegenwoordigen.
Ik vroeg mij af welke feiten en omstandigheden de regering ertoe hebben bewogen
om uit de diverse vrijheidsrechten juist de vrijheid van godsdienst te kiezen
als een recht dat op dit moment dusdanig ernstig wordt geschonden in de wereld
dat het onze bijzondere aandacht verdient.In dit verband vraag ik waarom niet is gekozen voor de vrijheid van meningsuiting.
In de nota staat her en der het nodige over de vrijheid van meningsuiting.
Dat wekt de indruk dat de regering het standpunt huldigt dat de vrijheid van
meningsuiting een van de bijkomstige rechten is en niet een van de centrale
rechten die nodig zijn, zeker in fragiele staten of staten waar de rule of
law nog niet is wat deze zou moeten zijn. Mijn vraag over de keuze voor de
vrijheid van godsdienst in plaats van de vrijheid van meningsuiting is tweeledig.
Waarom is gekozen voor een versterkte inzet om de vrijheid van godsdienst
te beschermen en waarom is niet de vrijheid van meningsuiting tot speerpunt
gemaakt?Het volgende onderwerp waarover ik wat vragen heb, is de rol van de Europese
Unie. De regering beschrijft de Europese Unie als waardengemeenschap. Daar
ben ik het van harte mee eens en dat steunen wij ook. Maar zo ver zijn wij
nog niet, want de waarden die wij in Nederland huldigen en de waarden die
horen bij die keuzes voor bijzondere inzet van de regering, zoals non-discriminatie
van homoseksuelen en lesbiennes of gelijke rechten van vrouwen, worden niet
in alle lidstaten gedeeld. Ik denk dan vooral aan lidstaten die er recentelijk
bij zijn gekomen. Een voorbeeld zijn de berichten die je leest over discriminatie
van homoseksuelen en lesbiennes in Polen, maar ook over gelijke rechten van
mannen en vrouwen of het recht op abortus. Dat soort vanzelfsprekendheden
vanuit Nederlands perspectief worden zeker niet gedeeld door de hele Europese
Unie.Mijn vraag aan de regering is hoe zij wil bevorderen dat binnen de Europese
Unie daadwerkelijk een waardengemeenschap ontstaat, waarbij de waarden die
wij huldigen, worden gedeeld door de rest van de Unie. Hoe wil de regering
voorkomen dat wij de Europese Unie moeten zien als een soort kleinste gemene
deler, het minimum van alle waarden en normen die wij in het kader van de
mensenrechten hanteren? Ik denk dat deze beperking een groot probleem is,
zeker als wij de EU willen gebruiken als vehikel om met één
mond naar buiten toe op te treden, omdat wij dan sterker staan dan wanneer
Nederland het alleen doet, zoals in de nota staat. Dan moet het wel zo zijn
dat de waardengemeenschap van de Europese Unie zich op een niveau bevindt
dat gelijk is aan het niveau van landen als Nederland.Het is logisch dat de nota, als nota van de minister van Buitenlandse
Zaken, voornamelijk gaat over problemen elders in de wereld, maar ik vind
het jammer dat in de nota niets staat over zelfreflectie, want ik denk dat
het van belang is dat wij daar ook aan doen. Ik heb dat vooral gemist bij
het onderwerp terrorismebestrijding en mensenrechten. Bij dit onderdeel doet
men het voorkomen alsof er binnenslands geen enkele discussie wordt gevoerd
over de noodzaak van bepaalde maatregelen of over de niet-geoorloofde beperking
van mensenrechten in het kader van terrorismebestrijding. Ik had het op prijs
gesteld als hier iets meer kritisch vermogen was getoond; niet alleen het
vermogen om onze bondgenoten aan te spreken op hun verplichtingen bij de bestrijding
van terrorisme, maar ook om wat kritischer naar onszelf te kijken. Kortom,
de nota is een mooi begin, maar er is nog veel te doen. Ik wacht met belangstelling
op de antwoorden van de regering.De heer Kuiper (ChristenUnie):Mevrouw de voorzitter. Vorige week hebben wij hier gediscussieerd over
de 3D-benadering. Als ik even wat lichtvoetigs mag opmerken,
als voetballiefhebber heb ik deze week geleerd dat men er in Zwitserland en
Oostenrijk een eigen 3D-benadering op na houdt. Het gaat daarbij om geen onaardige
woorden: Dialog, deeskalieren en durchgreifen. Dat durchgreifen kan nodig
zijn in bepaalde roerige situaties met supporters. Doorpakken doe je als de
dialoog en het de-escaleren niet meer helpen. Dat durchgreifen moet de wereldgemeenschap
ook doen als de mensenrechten op het spel staan. Met mensenrechten kun je
niet marchanderen, wordt terecht opgemerkt. Ik wil mijn bijdrage als titel "durchgreifen"
meegeven. Dat kan ik te meer doen daar het naleven van de mensenrechten uitdrukkelijk
een doelstelling is van deze bewindspersonen.Het is op zichzelf verheugend dat de minister van Buitenlandse Zaken mensenrechten
tot speerpunt van het buitenlandbeleid heeft verklaard. Het gaat om mensen
in hun omstandigheden. Zij dienen ons een zorg te zijn. Er wordt gesproken
over een mensenrechtenstrategie voor het buitenlandbeleid. Die strategie moet
erin bestaan dat Nederland zowel via multi- als via bilaterale kanalen het
mensenrechtenthema consequent aan de orde stelt. In de mensenrechtennota wordt
het thema breed opgevat. Mensenrechten zijn universeel, zoals wij al verscheidene
keren hebben gehoord. Zij zijn ook ondeelbaar en verbonden met economische,
sociale en culturele omstandigheden.In een wat encyclopedische rondgang in deze nota worden vrijwel alle relevante
thema's benoemd, al heeft mevrouw Böhler er een aantal gemist. In de
discussies over deze nota is de vrees al geuit dat dit wel heel veel goede
intenties tegelijkertijd zijn en dat het erop aankomt op welke punten wij
nu echt durchgreifen. Hoe staat het met de invulling van een actieplan, waar
in de Tweede Kamer om is gevraagd? Is de minister van zins zich nader te focussen?
Is hij van plan enkele thema's in het bijzonder ter hand te nemen? Welke successen
wil hij op dit terrein boeken?In de discussie van vandaag hebben wij het over een concreet toepassingsgebied.
Het is buitengewoon relevant om de mensenrechten te gebruiken om doelstellingen
op het gebied van ontwikkelingssamenwerking nader in te vullen. Allereerst
maak ik enkele opmerkingen over de hantering van het mensenrechtenthema. Vervolgens
ga ik in op vier specifieke situaties die ik als een soort casussen wil presenteren,
met enkele vragen erbij.Mevrouw de voorzitter. Laat ik nogmaals vooropstellen dat onze fracties
het zeer terecht vinden dat het thema mensenrechten deze aandacht krijgt.
Het is een benadering die een land als Nederland met zijn tradities op het
terrein van het internationale recht past en die goed hanteerbaar is binnen
de internationale gemeenschap. Bij deze benadering hoort een zeker vertrouwen
in de internationale gemeenschap en de instituties waarover die gemeenschap
beschikt; in de nota wordt daarover ook gesproken. Ik bedoel dat er een optimistisch
perspectief doorklinkt over de mogelijkheden van "global governance".
Er is een mondiaal reguleringssysteem dat hiervoor is ontworpen en ook benut
zou moeten worden. De opmerking van mevrouw Böhler gaat in dezelfde richting.
Wij spreken over universele mensenrechten en de bevordering daarvan door internationale
organisaties en instituties. Nederland wil zich daaraan nadrukkelijk verbinden,
maar dit impliceert wel degelijk een discussie met dat deel van de wereld
dat niet zo vanzelfsprekend deel wil uit maken van dit systeem van "global
governance" met de universele mensenrechten en de instituties die daarbij
horen. Het risico is dat deze benadering wat Europees, wat westers blijft
en sterk institutioneel gericht.Ik maak twee kanttekeningen voordat ik tot mijn casussen overga. In de
eerste plaats lijkt het er nu op dat mensenrechtenproblemen vooral iets zijn
van de niet-westerse wereld. Verschillende voorbeelden bevestigen dit. Ik
noem vrouwenrechten, de samenhang met veiligheid, intrastatelijke conflicten,
godsdienstvrijheid en andere vrijheden. Dit zijn allemaal kwesties die zich
voordoen in de niet-westerse wereld, maar heeft de westerse wereld dan geen
problemen met de handhaving van de mensenrechten? Ik verwijs naar de ontwikkelingen
op het gebied van de mensenhandel die onverminderd verontrustend zijn en in
feite vaak neerkomen op het bevoorraden van illegale bordelen in Europa met
vrouwenlichamen van elders. Een aantal van deze vrouwen is afkomstig uit landen
behorend tot de EU. Ik noem ook de behandeling van Sinti en Roma in Oost-Europa
die eveneens onze aandacht vraagt vanuit een mensenrechtenperspectief. En
laten we niet vergeten dat Nederland is gewezen op de hoge cijfers van kindermishandeling
in onze eigen samenleving.De beleidsbrief Naar een menswaardig bestaan benoemt ook wel thema's als
mensenhandel en de positie van kinderen, maar ik wijs op de valkuil dat wij
wel anderen de maat nemen, maar onszelf daarbij te veel uit het oog verliezen.
Onze oproep aan de wereld om zich aan de mensenrechten te houden, mag niet
hol klinken. Het zou in dat verband goed zijn te wijzen op een fundamenteler
begrip dan dat van de mensenrechten, namelijk dat wij recht doen aan mensen
en aan gerechtigheid. De mensenrechten zijn daarin gefundeerd dat wij gerechtigheid
zoeken voor iedereen en dat dit een norm en maatstaf is voor onszelf. Van
ons wordt gevraagd recht te doen aan mensen in hun omstandigheden te midden
van politieke, sociaaleconomische en culturele krachtenvelden. Die norm kan
ook zelfkritisch worden gehanteerd. Wil de minister van Buitenlandse Zaken
ingaan op de samenhang tussen het mensenrechtenbeleid en de keuzes die wij
dichter bij huis maken in onze eigen samenleving? Heeft het kabinet daar oog
voor in zijn beleid? Komt hetgeen wij aan anderen voorhouden ook in de beleidsvorming
in ons eigen land tot uitdrukking? De morele overtuiging – het is opvallend
dat in de mensenrechtennota herhaaldelijk wordt gesproken over de morele overtuiging
die de grond is voor het mensenrechtenbeleid – is uiteraard niet gereserveerd
voor de wereld buiten Europa. Dit was mijn eerste, meer principiële punt.Het tweede punt heeft betrekking op de concentratie op de landenaanpak.
Daarin maken Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking verwante bewegingen.
Ontwikkelingssamenwerking richt zich op een aantal landen – wij hebben
vorige week al gesproken over de profielen en de landen – en heeft met
name oog voor de allerarmste landen en fragiele staten. Buitenlandse Zaken
wil ook komen tot een lijst van landen voor de mensenrechtenaanpak. Hoe zit
het toch met deze lijstjes van landen? Zijn die op elkaar afgestemd? Hoe zit
het met het initiatief in het kader waarvan Nederland in EU-verband het voorstel
heeft gedaan om te komen tot een "permanent outreach chart" waarbij
Europese landen met andere landen in de wereld een speciale relatie
aangaan? Welke landen worden aan welke andere landen gekoppeld? Is dit voorstel
kansrijk?Naast de landenbenadering is er een andere benadering zichtbaar, een meer
systematische benadering. Ik doel dan op het mensenrechtenvraagstuk in relatie
tot ongelijke verdeling van rijkdom en armoede, asiel- en migratiestromen,
vluchtelingen en displaced persons, klimaat en voedselzekerheid, grondstoffen
en energiebronnen en wapenexport. Dat is heel veel en ook hier is het weer
de vraag hoe de regering het mensenrechtenthema aan de orde stelt bij deze
meer wereldomspannende vraagstukken.Mensenrechten en ontwikkelingsbeleid betekenen onvermijdelijk een concentratie
op het lot van mensen in zwakke posities. Het internationale recht kiest de
zijde van kwetsbare landen en kwetsbare mensen en zo zou het ook moeten zijn.
Vaak is het dat niet vanwege de weerbarstigheid van de politieke en culturele
situaties. Om te bezien wat dit accent op mensenrechten betekent, wil ik vier
situaties voorleggen en daar mijn vragen over stellen. Ze gaan over hulp bij
humanitaire noodsituaties, het geweld tegen etnische en godsdienstige minderheden
in de islamitische wereld, over vrouwenrechten en over de samenhang met voedselzekerheid.
Het zijn allemaal situaties waarin nu of later "durchgreifen" geboden
is.Mijn eerste vraag gaat over de humanitaire noodsituatie die ontstaan is
in Birma. Na de orkaan Nargis heeft de VN onder leiding van Ban Ki-moon geprobeerd
de internationale gemeenschap toegang te laten krijgen tot de getroffen gebieden.
Er zijn visa verstrekt, maar de hulp komt niet verder dan Rangoon. In feite
heeft de internationale gemeenschap de terugtocht moeten aanvaarden, schepen
met hulpgoederen voor de kust zijn weer vertrokken. Intussen zijn vele duizenden
mensen – en dan schat ik hun aantal waarschijnlijk te laag in –
in de delta nog aan hun lot overgelaten in een situatie waarin bruggen en
wegen verwoest zijn. Overigens worden, naar het schijnt, Aziatische hulporganisaties
wel toegelaten en die organisaties die er al langer actief zijn, zoals ZOA
Vluchtelingenzorg. Het is nog onzeker of de humanitaire ramp niet nog grotere
proporties zal aannemen.Intussen mag niet uit het oog worden verloren dat in heel Birma de situatie
erbarmelijk is. Het World Food Program (WFP) heeft al eens gerapporteerd dat
een derde van de kinderen onder vijf jaar in heel Birma ondervoed is. Voorts
gebruikt het regime geweld tegen de eigen bevolking en heeft het het gemunt
op etnische minderheden, moslims en christenen. Van het volk van de Karen,
waarvan een deel in de getroffen delta leeft, leven vele duizenden al decennialang
in vluchtelingenkampen in Thailand.De humanitaire ramp is er dus al en was er al. De vraag is wat de internationale
gemeenschap die zich inzet voor universele mensenrechten, nu zal doen. Er
is het R2P-concept (Responsibility to Protect) dat uitdrukkelijk is gericht
op bescherming van bevolkingen, maar wat betekent dit concept in deze situatie?
Kunnen wij dat eens verkennen? Wat zouden gronden zijn voor een humanitaire
interventie? Niemand heeft nog het woord "genocide" in de mond genomen,
maar als wij dat wel zouden doen, welke consequenties moet dat dan hebben
voor de internationale gemeenschap? Wanneer de getroffen bevolking er zelf
om zou vragen, wat zou dan de reactie van de internationale gemeenschap dienen
te zijn?Mijn tweede vraag gaat over het mensenrechtenbeleid in diverse conflictsituaties
in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. In Darfur laait het geweld weer op.
Nieuwe stromen vluchtelingen komen momenteel weer op gang. Vrouwen worden
systematisch verkracht en mannen vermoord. Hier is zo'n situatie waarin "global
governance" weinig zeggingskracht heeft. De mensenrechten kunnen nog
zo universeel zijn, het geheel aan instituties dat nodig is om ze te handhaven
lijkt hier te ontbreken.Dit is een breder probleem in de islamitische wereld. Het optimisme waar
een "global governance"-benadering van getuigt, lijkt hier keer
op keer een nederlaag te lijden. In Irak is de positie van christelijke minderheden
zeer verslechterd. Ik denk aan de situatie van Koerdische minderheden waarvoor
Joel Voordewind in de Tweede Kamer aandacht heeft gevraagd. Kan de minister
aangeven welke stappen hierin worden gezet uit naam van een op mensenrechten
gericht beleid? Op welke manier moet de omgang met minderheden in islamitische
landen de komende jaren in meer algemene zin aan de orde worden gesteld? Wij
spreken vaak over incidenten, maar mijn vraag is er meer op gericht hoe wij
dit in algemene zin aan de orde kunnen stellen op basis van onze benadering
van universele mensenrechten en de instituties die de wereld nodig heeft om
minderheden te beschermen. Zou er ook een rol zijn weggelegd voor landen als
Turkije die dichterbij liggen en al democratische instituties kennen? Moeten
wij hun daartoe oproepen? Ik hoor hierover graag de mening van de bewindslieden.
Welke rol kunnen landen als Turkije hierbij spelen? Turkije ligt dichterbij
en kent bovendien al democratische instituties. Moeten wij hen daartoe oproepen?Vrouwen in sub-Sahara-Afrika. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
heeft terecht aandacht gevraagd voor vrouwen in ontwikkelingssituaties. Vooral
in sub-Sahara-Afrika is die positie heel divers. De rol van vrouwen en meisjes
is heel belangrijk in de lokale economie, tegelijkertijd zijn zij sociaal
en seksueel heel kwetsbaar. Velen sterven aan aids of door de verzwakking
van hun gezondheid als gevolg van slechte hygiënische omstandigheden.
Overheden van landen waar deze omstandigheden zo pover zijn, zijn vaak zelf
niet in staat een ontwikkelingsbeleid te voeren. Kan de minister concreet
aangeven hoe zowel de dialoog hierover als een doortastend optreden er nu
eigenlijk uitziet?Juist in deze context heeft de universaliteit van mensenrechten, met haar
waarden als lichamelijke integriteit, recht op onderwijs en recht op een gezinsleven,
veel zeggingskracht. Het verhaal begint ook hier vaak bij de mannen: zij moeten
op hun verantwoordelijkheid worden gewezen. Vraagstukken van culturele, sociale
en seksuele bejegening moeten openlijk worden benoemd. Om welke inhoudelijke
koers is het de minister te doen als het gaat om vrouwenrechten? Kan minister
Koenders aangeven op welke wijze hij een beleid voor het recht op een gezinsleven,
dat in dit geval ook vrouwen uitdrukkelijk beschermt, vormgeeft?Over de wereldvoedselproblematiek zal de komende jaren veel te doen zijn.
Voedsel wordt schaars en de prijzen gaan omhoog. Dat zal veel onrust geven
en ook de toegang tot betaalbaar voedsel hinderen en soms zelfs blokkeren.
Deze ontwikkelingen raken, zoals al eerder is opgemerkt, primaire
rechten. Het staat de verdere ontplooiing van mensen in de weg. Mensen komen
niet eens aan andere rechten toe als deze er niet zijn.Hoe kan de toegang tot voedsel en water worden verbonden met discussies
over mensenrechten? Wat mij opvalt is dat in de beleidsdocumenten van Ontwikkelingssamenwerking
eigenlijk nauwelijks een relatie wordt gelegd met het thema mensenrechten.
Als ik mij vergis, hoor ik dat graag, maar ik heb toch echt de indruk dat
vooral het thema vrouwenrechten heel nadrukkelijk wordt verbonden met mensenrechten.Voorzitter. Ik zie uit naar het antwoord van de regering.De heer Koffeman (PvdD):Voorzitter. Wie spreekt over de samenhang tussen ontwikkelingssamenwerking
en mensenrechten, ontkomt niet aan een nadere beschouwing van de motieven
die leiden tot het opkomen voor mensenrechten en het verlenen van steun aan
landen met een beperkt niveau van economische ontwikkeling. Zijn het de belangen
van onderdrukte mensen, van arme mensen die ons primair drijven? Of komen
onze zorgen op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en mensenrechten ook
in belangrijke mate voort uit het single-issuedenken dat zoveel politieke
partijen kenmerkt die opkomen voor de westerse mens en zijn financiële
belangen? Handelen wij vanuit ons rechtvaardigheidsgevoel, uit morele overwegingen?
Of is ook en misschien wel vooral ons welbegrepen eigenbelang een belangrijke
drijfveer van ons handelen in andere landen?De Nederlandse geschiedenis van wat wel onze overzeese gebiedsdelen genoemd
wordt, zou ons tot nadenken moeten stemmen. De veelgeroemde VOC-mentaliteit,
waartoe niet zo heel lang geleden zelfs door onze minister-president werd
opgeroepen, was allerminst synoniem met het respecteren van mensenrechten,
het initiëren van ontwikkelingssamenwerking en het respecteren van normen
en waarden. Elk land heeft moeite met de morele blinde vlekken van zijn geschiedenis
en het mag geen verbazing wekken dat dezelfde strijd die in Indonesië
te boek staat als oorlog in onze geschiedenisboeken geduid wordt als politionele
acties.Wij hebben de neiging eufemistisch te spreken over onze inzet over de
grenzen, niet alleen in de jaren veertig, maar ook in 2008. De vechtmissie
in Afghanistan noemen wij liever een opbouwmissie en onze steun aan de oorlog
in Irak is verkocht als steun aan de bevrijding van het Iraakse volk van een
wrede dictator. Daarbij lijkt het ons nauwelijks te deren dat die oorlog onder
valse vlag werd gevoerd en onder vals voorwendsels is verkocht aan de bondgenoten
van de Verenigde Staten.Wij zullen onder ogen moeten zien dat geopolitieke verhoudingen in veel
gevallen bepalend zijn voor wat wij benoemen als mensenrechtenbeleid en ontwikkelingssamenwerking.
Toen Indonesië in 1992 liet weten de ontwikkelingssamenwerking te willen
opzeggen en voortaan alleen op voet van gelijkwaardigheid te willen samenwerken,
bracht dat vooral een schok teweeg bij het Nederlands bedrijfsleven. Dat dreigde
namelijk miljardenorders te verliezen, orders die gebaseerd waren op zachte
Nederlandse kredieten. Overigens speelden orders ook bij het herstel van de
ontwikkelingsrelatie in 1995 een doorslaggevende rol. De bruggenbouw in Indonesië
door Hollandia Kloos is in dat kader een voorbeeld van het dominante belang
van het Nederlands bedrijfsleven bij het bieden van ontwikkelingshulp door
de Nederlandse overheid.Wij moeten eerlijk zijn over de vraag welke rol geopolitieke en economische
belangen spelen in ons beleid voor mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking.
Waarom ligt het meer voor de hand militair in te grijpen in landen als Irak
en Afghanistan dan in landen als Zimbabwe, Birma, Congo of de Gazastrook?
Zijn de mensenrechten doorslaggevend in de afwegingen die wij daarbij maken?
Of zijn de keuzes van onze bondgenoten en onze eigen korte termijnbelangen
doorslaggevend?Het is bekend dat 70%-80% van de wereldbevolking lactose-intolerant
is, nadat de zuigelingenfase is afgesloten. Dat cijfer is afkomstig van het
Campina Instituut, in dit kader een onverdachte bron. En toch maakt het verstrekken
van melkpoeder sinds jaar en dag onderdeel uit van het Nederlandse noodhulpbeleid.
Is onze behoefte om ter plaatse hulp te bieden met het best denkbare dat wij
hebben, ons uitgangspunt of hangt het negeren van lactose-intolerantie en
daarmee het veroorzaken van gezondheidsproblemen voor mensen in rampgebieden
samen met onze overschotten van melk en melkpoeder? Combineren wij met andere
woorden met deze zuivelleveranties het voor ons aangename met het vermeend
nuttige?Collega Smaling noemde het zojuist al: de universele verklaring voor de
rechten van de mens kent in artikel 25 het recht op voedsel. In een wereld
waarin elke avond meer dan een miljard mensen met honger naar bed gaan, kunnen
wij spreken over een zeer fundamenteel mensenrecht waaraan wij onvoldoende
aandacht schenken.Collega Van Kappen sprak tijdens het debat over de stand van de krijgsmacht
en Buitenlandse Zaken op 15 april duidelijke woorden over demografische
en klimatologische veranderingen en de mogelijke gevolgen daarvan. Ik citeer: "Het
internationale veiligheidsklimaat wordt beïnvloed door bloedige burgeroorlogen,
falende staten, ernstige vormen van grensoverschrijdende criminaliteit en
het catastrofaal terrorisme. De geopolitieke invalshoek levert weer andere
gezichtspunten op. Zo krijgen we in de toekomst te maken met grote demografische
veranderingen. De voorspelling van de VN is dat de wereldbevolking zal toenemen
van de huidige 6,7 miljard mensen tot meer dan negen miljard mensen in het
jaar 2050. De bevolking van Europa, Rusland inbegrepen, krimpt en vergrijst
echter. Het Europese aandeel in de wereldbevolking neemt af van ongeveer 11%
nu, tot 7% in 2050. De effecten van een verder gaande globalisering
in combinatie met de steeds maar groeiende wereldbevolking, leidt tot schaarste
aan grondstoffen en een stijgende energiebehoefte. Als de klimaatverandering
doorzet, wordt de situatie nog nijpender. Het zal dan ook steeds moeilijker
worden om de groeiende wereldbevolking te voeden. In het bijzonder de toegang
tot drinkbaar water wordt dan een potentiële casus belli." Collega
De Graaf memoreerde dit zojuist overigens ook.Ik ben het zeer met collega Van Kappen en collega De Graaf eens. Wij moeten
ons realiseren dat wij niet voort kunnen met de huidige verspilling van grondstoffen
bij de productie van ons voedsel. Daarmee gaan wij namelijk voorbij aan elementaire
mensenrechten van mensen in andere werelddelen. Minister Verburg heeft meer
dan eens aangegeven dat wij zouden moeten produceren voor de
mond en niet voor de motor. Daarmee oefent zij kritiek uit op de productie
van biobrandstoffen. Collega Willems herhaalde dit standpunt.Jean Ziegler, VN-rapporteur over het recht op voedsel, noemde de productie
van biobrandstoffen zelfs recentelijk een misdaad tegen de menselijkheid.
Wanneer wij ons echter realiseren dat minder dan 2% van het wereldlandbouwareaal
wordt gebruikt voor de productie van biobrandstoffen en 80% voor de
veehouderij, zullen wij ons ook moeten realiseren dat er een 40 keer krachtiger
term dan misdaad tegen de menselijkheid bedacht zou moeten worden voor de
veehouderij. Kunnen wij doorgaan met het leggen van een beslag op landbouwgronden
in landen waar honger heerst, niet om mensen te voeden, maar om ons vee te
voeden, dat 80% van dat voedsel omzet in mest en slechts 20%
in nuttige eiwitten?Wanneer wij de toegang tot drinkbaar water voor de nabije toekomst serieus
beschouwen als een potentiële reden voor oorlog of het op drift raken
van bevolkingsgroepen, hoe kunnen wij het ons dan veroorloven tot 100.000
liter drinkwater te verspillen aan de productie van 1 kg rood vlees, zoals
het World Watch lnstitute voor het slechtste geval berekende?Het is geweldig dat in het binnenlands beleid de eerste voorzichtige stappen
gezet worden in de richting van een transitie van de productie en consumptie
van dierlijke eiwitten naar plantaardige eiwitten, zoals minister Verburg
deze week in een brief aan de Eerste Kamer aangaf. Het is ook goed dat de
ministers Cramer en Koenders in een brief aan de Tweede Kamer hebben opgeroepen
tot matiging van vlees- en zuivelgebruik in eigen land. Wij kunnen daarmee
het goede voorbeeld geven in de wereld en dat zal ook noodzakelijk zijn.Van 1950 tot 2000 groeide de wereldbevolking van 2,7 naar 6 miljard mensen.
De vleesconsumptie vervijfvoudigde in die periode van 45 miljard kg naar 230
miljard kg. Wanneer wij weten dat de wereldbevolking in 2050 gestegen zal
zijn van de huidige 6 miljard naar negen miljard mensen, en dat de prognose
van de FAO is dat de vleesconsumptie bij ongewijzigd beleid zal stijgen van
230 miljard kg naar 450 miljard kg in dezelfde periode, is duidelijk dat de
wereld de grondstoffen daarvoor niet zal kunnen leveren.Professor Louise Fresco heeft onlangs gezegd dat wij met het huidige landbouwareaal
in staat zijn om 40 miljard monden te voeden, zonder problemen. Maar daaraan
is wel de voorwaarde verbonden dat wij die monden voeden met bonen en graan
en niet met vlees.De bevolking van opkomende economieën zoals China en India heeft
niet de neiging om spontaan te leren van fouten die wij in het Westen gemaakt
hebben in het verleden en maken in het heden, maar spiegelt zich daaraan.
Wij werken daaraan mee. Eind 2004 meldden verschillende media dat de consumptie
van zuivelproducten in het overwegend lactose-intolerante China met 15%
per jaar groeide en inmiddels 12 miljard kg per jaar bedroeg, maar dat dit
toch nog maar een teleurstellende 8 kg per hoofd van de bevolking betekende,
waar Taiwan al zo'n 60 kg melkproducten per hoofd van de bevolking consumeerde.
Zes jaar lang had Nederland een melkveedemonstratieproject in China, vooral
met als doel om de levering van technologie vanuit het Nederlandse bedrijfsleven
te bevorderen onder Chinese melkveehouders, waarvan bedrijven als Provimi,
Nutrifeed, Cebeco en Barenbrug nadrukkelijk profiteerden.Afgelopen jaar nog zette minister Verburg zich tijdens een bezoek aan
China in voor de promotie van Nederlands kalfsvlees, kennelijk zonder zich
te bekommeren om het kabinetsstandpunt dat vlees het meest milieuvervuilende
onderdeel is van ons voedselpakket, en dat dit in China niet anders ligt.Mede door inspanningen van de Nederlandse zuivellobby kwam de Chinese
premier Wen Jiabao vorige maand tot de uitspraak dat alle Chinese kinderen –
en het kan niet genoeg benadrukt worden: wij hebben het over kinderen met
een lactose-intolerantie – elke dag een halve liter melk zouden moeten
drinken. Een halve liter melk, terwijl wij inmiddels weten dat de productie
van een halve liter melk 0,7 kg broeikasgassen veroorzaakt en dat het Joris
Driepinterdenken inmiddels als zeer achterhaald mag worden beschouwd.Nederland zou als gidsland op het gebied van mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking
de kennis die wij hier hebben opgebouwd op agrarisch gebied niet moeten gebruiken
om ontwikkelingslanden aan te zetten tot het verkeerde gedrag dat wij zelf
proberen af te zweren. Nederland zou zijn kennis moeten benutten om zelf een
voorbeeldpositie in te nemen en partnerlanden op het spoor van een duurzame
samenleving te zetten.Hoezeer maakt duurzaamheid deel uit van ons buitenlandbeleid en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid,
wanneer wij emissierechten voor C02 in ontwikkelingslanden opkopen
en daarmee de industriële ontwikkeling daar belemmeren, om zelf ongebreideld
door te kunnen gaan met het uitstoten van C02? Hoe serieus zijn
de regeringsdoelstellingen om te komen tot een reductie van het gebruik van
dierlijke eiwitten uit overwegingen van een duurzame samenleving, wanneer
wij een veelvoud van onze besparing teniet doen door de consumptie van dierlijke
eiwitten in ontwikkelingslanden te bevorderen?Hoe kunnen wij andere landen aanspreken op hun verantwoordelijkheid voor
het klimaat, voor de watervoorziening, voor de voedselcrisis, voor de landdegradatie
en voor de vervuiling van bodem en lucht, wanneer wij zelf onze verantwoordelijkheid
niet of slechts zeer schoorvoetend nemen, wanneer wij tropisch regenwoud laten
kappen ten behoeve van onze ambitie om de slager en de melkboer van de wereld
te worden?Graag hoor ik een reactie op hoe de beoogde Nederlandse transitie van
dierlijke naar plantaardige eiwitten ook gestalte kan krijgen in ons mensenrechten-
en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. In welke mate kan dat en op welke termijn?
Zijn de ministers het met mij eens dat het beperken van de genoemde doelstellingen
tot binnenlands beleid letterlijk dweilen met de kraan open zou beteken?Voorzitter. Ik begon mijn bijdrage met de stelling dat wij af zouden moeten
van het one-issuedenken, waarin de korte termijn financiële belangen
van de westerse mens nog steeds centraal staan. Een veelgebruikt citaat van
Gandhi is dat de aarde genoeg biedt voor ieders behoefte, maar niet voor ieders
hebzucht.Mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking zijn geen luxe, maar vloeien
voort uit de morele plicht om de aarde in haar geheel te beschouwen. Wij zijn
niet klaar met ons koloniale verleden wanneer wij nog steeds een beslag menen
te kunnen leggen op de water- en voedselbronnen van arme landen, wanneer wij
nog steeds via het dumpen van onze overschotten hun markten
ontwrichten, wanneer wij bij het geven van ontwikkelingshulp de belangen van
ons bedrijfsleven primair stellen, en wanneer onze geopolitieke en economische
belangen een belangrijker uitgangspunt vormen van ons buitenlandbeleid dan
overwegingen van mededogen en duurzaamheid.Wij gedragen ons in veel gevallen alsof de aarde van ons is, alsof wij
meer recht hebben op wat de aarde te bieden heeft dan andere bewoners van
dezelfde planeet. Dat denken wordt ingehaald door de werkelijkheid. Wanneer
wij de bevolking van de rest van de wereld niet het aandeel gunnen dat die
mensen toekomt, zullen zij het komen halen. De voedingsbodem van internationaal
terrorisme, burgeroorlogen en geopolitieke spanningen, ligt in steeds sterkere
mate in de neokoloniale houding van 20% van de mensen, een groep die
80% van de wereldgrondstoffen als haar eigendom beschouwt.Onze grote banken sporen beleggers schaamteloos aan om slim te beleggen
in termijncontracten voor voedsel, sinaasappelsap, olie en schaarse grondstoffen
in onontgonnen delen van Afrika. Profiteer nu van de schaarste die de bank
voor u en door u creëert. Het is die decadentie, voorzitter, die niet
buiten beschouwing zou mogen blijven bij een debat over mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking.
Graag verneem ik de reactie van de ministers daarop. Moet er niet gewoon een
verbod komen op het aanprijzen van het vermarkten van de noden van arme landen,
zoals het op dit moment bijvoorbeeld door ABN Amro gebeurt. Goede voornemens
en mooie woorden kunnen geen garanties vormen voor een eerlijke verdeling
en duurzame leefomgeving voor huidige en toekomstige generaties. Woorden als
rentmeesterschap en good governance kunnen pas betekenis krijgen als zij worden
omgezet in daden.Kunnen de ministers concreet aangeven hoe zij de economische groei willen
omzetten in de bestrijding van de honger en armoede van de meest kwetsbare
groepen? Hoe zullen de belangen van de allerarmsten gewogen worden ten opzichte
van het recht van de sterksten bij de ontwikkeling van mensenrechtenbeleid
en ontwikkelingssamenwerking? Als wij de grote problemen op het gebied van
honger, armoede, mensenrechten en klimaatcrisis, die nauw met elkaar samenhangen,
daadwerkelijk willen bestrijden en liever nog oplossen, zal er gewerkt moeten
worden aan een integraal beleid, waarbij wij de bereidheid zullen moeten hebben
om onze technologie te delen, delen van onze rijkdom op te geven en te praktiseren
wat wij met de mond belijden. Zolang onze bondgenoten op Guantánamo
Bay en in geheime CIA-gevangenissen de mensenrechten met voeten treden, zolang
wij ons het voedsel van hongerende mensen toe-eigenen en toestaan dat hun
leefomgeving verwoest wordt door westerse bedrijven, zolang zullen wij niet
geloofwaardig kunnen zijn in onze voornemens om de wereld rechtvaardiger en
duurzamer te maken. Graag een reactie daarop. Dank u wel.De voorzitter:Dan zijn wij aan het einde gekomen van de eerste termijn van de kant van
de Kamer. Volgens de agenda zouden wij het debat hervatten om 18.35 uur. Inmiddels
heb ik van beide bewindslieden, die in de Tweede Kamer tot 18.30 uur bezig
zullen zijn met een algemeen overleg, het verzoek gekregen om het debat pas
om 19.00 uur te hervatten. Ik stel voor om aan dat verzoek te voldoen.Daartoe wordt besloten.De vergadering wordt van 16.15 tot 19.00 uur geschorst.Minister Verhagen:Mevrouw de voorzitter. Als u mij toestaat, wil ik graag blijven zitten
tijdens mijn antwoord.De voorzitter:Dat mag.Minister Verhagen:Dank. Mevrouw de voorzitter. Mensenrechten zijn een zaak van iedereen,
voor iedereen en gelden altijd en overal. Met deze woorden leg ik meteen de
link tussen beide beleidsterreinen die vandaag aan de orde zijn. Ons land
is traditioneel gezien een beschermer van mensenrechten wereldwijd. Tevens
zijn wij een van de meest vooruitstrevende en gecommiteerde landen waar het
gaat om ontwikkelingssamenwerking. Inmiddels heeft de regering dit beleid
verder vorm gegeven in de nieuwe mensenrechtenstrategie Naar een menswaardig
bestaan en in de beleidsbrief Een zaak van iedereen. De woordvoerders hebben
beide nota's gelezen, dus ik zal niet specifiek op de inhoud ingaan.In deze inleiding wil ik wel benadrukken dat inzet voor de mensenrechten
van onverminderd groot belang is. Dit jaar is het 60 jaar geleden dat de Universele
Verklaring van de Rechten van de Mens is aangenomen. De fundamentele rechten
die daarin staan, horen dus voor iedereen overal en altijd te gelden.Mevrouw Böhler vroeg zich af hoe dit tot stand kwam, vanwaar deze
aandacht en hoe het theoretische kader daaronder was. Het is overduidelijk
dat, als je wereldwijd kijkt, het universele tijdbeginsel steeds meer onder
druk staat. In toenemende mate zijn er landen die culturele en religieuze
verschillen of tradities als excuus gebruiken om mensen hun rechten te onthouden.
Ook zijn er in toenemende mate landen die onder het mom van veiligheid, bestrijding
van terrorisme of economische ontwikkeling, mensenrechten op de tweede plaats
zetten. Niet-statelijke actoren, waaronder internationale terroristen, bijvoorbeeld
Al Qaida of strijdgroepen in binnenlandse conflicten, zoals de Lord's Resistance
Army in Uganda, hebben al helemaal geen boodschap meer aan mensenrechten.Juist het universele karakter dat wij in de nota's zo onderstrepen, staat
niet alleen vanwege de ontwikkelingen in een aantal landen, ook in het Westen,
onder druk, maar met name ook omdat die ontwikkelingen haaks staan op hetgeen
wij eerder hebben afgesproken. In 1993 is ter zake in Wenen uitvoerig gediscussieerd,
waarbij ook elementen van traditie en cultuur een rol gespeeld hebben. Tegelijkertijd
is toen het universele karakter zeer duidelijk benadrukt. Dat is dus nu geen
excuus om in tegenstelling tot wat eerder gebruikelijk was, nu opeens mensenrechten
aan mensen te onthouden. Vanwege die tendens hebben wij ervoor gekozen om
mensenrechten een hoeksteen te laten zijn in ons buitenlandbeleid. Dit komt
dus enerzijds voort uit een morele overtuiging en anderzijds uit eigenbelang.
Immers, mensenrechten als belangrijke component van de internationale rechtsorde
dragen ook onmiddellijk bij aan stabiliteit en veiligheid. Wij zien ook vaak
dat juist (dreigende) grensoverschrijdende conflicten een oorsprong
vinden in schendingen van mensenrechten. Indien wij werkelijk willen werken
aan een veilige, schone en welvarende wereld, moeten juist ook mensenrechten
de aandacht krijgen die ze verdienen. Waar die mensenrechten onder druk staan,
moet Nederland tegendruk bieden. Dit geldt voor alle landen, inclusief onze
bondgenoten. Ik kom hier nog nader over te spreken. Bovendien hebben wij dit
in de strategie verder uitgewerkt in een honderdtal maatregelen.Inmiddels is er ook in debatten aan de overzijde ruimschoots aandacht
besteed aan de mensenrechtenstrategie. Het maatschappelijk middenveld heeft
die inhoud grotendeels positief ontvangen, evenals de ambitie. Dit wil natuurlijk
niet zeggen dat er geen vragen zijn of punten van aandacht die door de woordvoerders
vanmiddag benadrukt zijn. Een van de aandachtspunten is de terechte vraag
of de mensenrechten voldoende geïntegreerd zijn in de verschillende beleidsterreinen.
Als je respect voor mensenrechten als hoeksteen van je buitenlandbeleid ziet,
moet dat ook terugkomen in de verschillende beleidsterreinen waarbij het buitenlandbeleid
een rol speelt. Bijvoorbeeld bij het economische beleid inzake het maatschappelijk
verantwoord ondernemen zie je dat wij op basis van deze strategie nauw samenwerken
met het ministerie van Economische Zaken. Dit geldt ook voor het veiligheids-
of het wapenhandelbeleid in den brede, alsmede uiteraard in het beleid van
ontwikkelingssamenwerking. Mensenrechten en ontwikkeling zijn onlosmakelijk
met elkaar verbonden. Collega Koenders zal in detail ingaan op deze samenhang.Als je zo'n strategie publiceert, roept de ambitie die je daarbij tentoonspreidt
uiteraard vragen op over de concrete inzet in de praktijk. Welnu, inmiddels
zijn wij volop bezig met de implementatie. Ambassades hebben instructies ontvangen
om de doelstellingen van de strategie in een meerjarenplanning op te nemen.
Dit houdt in dat er een actieplan is opgesteld. Ik meen dat de heer Kuiper
hier specifiek naar gevraagd heeft. Dat actieplan is ook naar de Kamer gestuurd.
In dat plan zijn de doelstellingen dus concreet uitgewerkt.Ik wil enkele recente voorbeelden noemen van onze inzet ter zake en waarbij
wij voortgang geboekt hebben. Allereerst een zaak die uitvoerig aan de orde
is geweest in eerdere debatten over de mensenrechtennotitie. Ik doel op de
kinderarbeid. Na herhaaldelijk initiatief van onze kant hebben de Europese
ministers van buitenlandse zaken eind mei de Europese Commissie gevraagd om
te onderzoeken hoe producten, gemaakt via de ergste vormen van kinderarbeid,
van de markt geweerd kunnen worden, bijvoorbeeld door middel van handelsmaatregelen,
uiteraard wel WTO-conform. Nederland heeft er in de Europese Unie met succes
op aangedrongen dat de thematiek van kinderarbeid wordt geïntegreerd
in andere beleidsinstrumenten zoals dat onder andere is gelukt in de recent
aangenomen EU-richtlijnen inzake kinderrechten. Wij zullen dus ook met name
inzetten op een spoedige implementatie van deze richtlijnen. Dat vraagt uiteraard
een follow-up. Op 12 juni aanstaande zullen wij op de internationale
dag tegen kinderarbeid daar specifiek bij stilstaan. Wij organiseren dan ook
verschillende activiteiten. Op 23 juni aanstaande organiseren wij over
dit onderwerp een rondetafelconferentie met niet-gouvernementele organisaties,
het bedrijfsleven en de politiek. Daar wordt op basis van ervaringen en voorstellen
bekeken hoe dit het meest effectief gerealiseerd kan worden.Ik kom te spreken over relaties met andere landen. Mijn collega Koenders
en ik vragen eigenlijk voortdurend aandacht voor mensenrechten, als wij ergens
een bilateraal bezoek afleggen. Wij hebben dat samen gedaan in Sudan, als
het gaat over Darfur en de medewerking met ICC. Wij doen dat ook in Israël
en de Palestijnse gebieden, als het gaat over administratieve detentie en
de aanpak van terreur. Tevens doen wij dat, als wij spreken in de Verenigde
Staten, als het gaat over Guantánamo Bay en waterboarding. Dat doen
wij in China, als het gaat over de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid
van religie, mensenrechtenverdedigers en Tibet. Er zijn dus tal van voorbeelden
te geven, waarbij wij bij ieder bezoek consequent aandacht vragen voor het
respect voor mensenrechten. Dit geldt voor Turkije, Iran en Zimbabwe, alsmede
binnen de Europese Unie, als het gaat om de vraag hoe je omgaat met andere
landen, bijvoorbeeld Servië. Daarbij hebben wij ook niet voor niets de
koppeling gelegd met medewerking met het Joegoslavië Tribunaal.Ook naar aanleiding van de vragen van de geachte afgevaardigde van de
SP kan ik zeggen dat juist ook met bondgenoten wordt gesproken over de mensenrechtensituatie.
Ik heb meermalen de situatie van de gevangenen op Guatánamo Bay aangekaart.
De heer Smaling vraagt mij wellicht waar dat toe leidt. Juist doordat je je
veelvuldig kritisch opstelt ten opzichte van dit soort zaken, draag je bij
aan het debat erover in de Verenigde Staten zelf. Het feit dat alle huidige
presidentskandidaten inzetten op het sluiten van Guantánamo Bay is
onder andere een gevolg van de kritiek die het land op dit punt van bondgenoten
te verduren krijgt. Wij spreken in het kader van de conferentie op Oud-Poelgeest
met vertegenwoordigers van het ministerie van Buitenlandse Zaken van de Verenigde
Staten, met vertegenwoordigers van universiteiten en met juridische deskundigen
over de vraag hoe wij kunnen voorkomen dat mensenrechten worden geschonden
in de strijd tegen het terrorisme. Dit is allemaal het gevolg van het feit
dat wij ook de bondgenoten hierop kritisch aanspreken. Niet voor niets heb
ik in mijn speech in april voor de VN-Mensenrechtenraad in Genève expliciet
de praktijk van waterboarding veroordeeld. Wij zijn dus ook ten aanzien van
bondgenoten absoluut kritisch, juist omdat mensenrechten altijd, overal en
voor iedereen gelden. Wij meten niet met twee maten.De heer Smaling vroeg naar de spookvluchten of rendition flights. Ik hecht
eraan om ondubbelzinnig te herhalen dat Nederland en de Europese Unie geheime
vluchten en het gebruik van geheime detentiecentra voor op onrechtmatige wijze
gedetineerde verdachten van terrorisme categorisch afwijzen. Mede op Nederlands
initiatief heeft de Raad van Ministers van de Europese Unie in het verleden
geconcludeerd dat het bestaan van geheime detentiecentra, waar gevangenen
worden vastgehouden en in een rechtsvacuüm verkeren, niet in overeenstemming
is met het internationaal humanitair recht en het internationaal strafrecht.
Wij hebben het hierbij over serieuze beschuldigingen van zeer ernstige zaken.
Ook in het rapport waarnaar de heer Smaling verwees, wordt circumstantial
evidence aangevoerd. De lidstaten die beticht worden van betrokkenheid bij
geheime detentiecentra, ontkennen deze betrokkenheid in alle toonaarden. In
zo'n situatie is het voor andere lidstaten moeilijk om, ook
op basis van het rapport, een onderzoek af te dwingen. Dat is meer een zaak
van de parlementen in de landen waar dit speelt. Ik denk aan een land als
Denemarken dat op basis van een verzoek van het eigen parlement nader onderzoek
heeft ingesteld naar vluchten via Groenland. In het Verenigd Koninkrijk is
gemeld dat er inderdaad vluchten hebben plaatsgevonden. Wij hebben het nu
echter over het eigen respect voor mensenrechten. Nederland moet het eigen
beleid in overeenstemming brengen met de woorden die het in dit verband ten
aanzien van andere landen uit. Daarom wil ik nogmaals benadrukken dat de Nederlandse
regering actief noch passief medewerking heeft verleend aan dergelijke vluchten.
Ik beschik dan ook absoluut niet over enige aanwijzing dat deze desondanks
zouden hebben plaatsgevonden.Onze EU-lidstaten spreken wij dus ook aan als dit nodig is. Lidstaten
van de EU worden niet anders dan andere landen behandeld. Daarom worden zij
niet apart behandeld in de strategie. Wij hebben weliswaar binnen de Europese
Unie geen specifiek mechanisme om over mensenrechten in de eigen lidstaten
te spreken, maar daarvoor gebruiken wij wel onze bilaterale contacten en de
Raad van Europa. Ook binnen de Europese Unie zijn Nederlandse ambassades alert
op mensenrechtenschendingen. Als voorbeeld noem ik de situatie in Polen. Nederland
spreekt regeringsleiders daar aan op uitspraken die worden gedaan over de
doodstraf of over homoseksuelen. In zo'n situatie houden wij EU-lidstaten
aan wat wij zeggen voor te staan in het kader van de EU als waardegemeenschap.De heer Smaling (SP):Ik dank de minister voor deze heldere toelichting. Ik kom echter nog even
terug op Guantánamo Bay. Kan de minister op de een of andere manier
hard maken dat de houding van de Verenigde Staten in de afgelopen vijf of
zes jaar is veranderd door onder andere de input die hij heeft geleverd? Ik
ben bang dat de minister wel blaft, maar dat hij niet kan bijten, ook gezien
de afmeting van ons land.Minister Verhagen:Het is altijd lastig om hard te maken dat uit actie A reactie B voortvloeit.
Zeker mensenrechten zijn een zaak van lange adem, want vaak moeten verscheidene
landen tegelijkertijd een stap zetten. Juist daarom ben ik een groot voorstander
van een actief mensenrechtenbeleid binnen de Europese Unie. Immers, als Nederland
iets zegt maar de andere lidstaten niet, is het effect slechts zeer gering.
Wij proberen daarom op dit punt samen op te trekken. Toch ben ik ervan overtuigd
dat het effect heeft als een in principe trouwe bondgenoot als Nederland Amerika
kritisch aanspreekt op een zaak als Guantánamo Bay en daarop zelfs
felle kritiek heeft. In mijn eerste gesprek met mijn collega van de Verenigde
Staten was het eerste onderwerp Afghanistan en het tweede Guantánamo
Bay. Het heeft effect als wij bij een kennismakingsgesprek daarover beginnen.
Men voelt zich in ieder geval genoodzaakt om daarover met je in gesprek te
gaan en het leidt tot discussie. Het feit dat wij Guantánamo Bay ook
inbrengen in de EU/VS-top, heeft ertoe geleid dat de hele EU de VS hierop
aanspreekt. Ik ben ervan overtuigd dat het in ieder geval veel langer had
geduurd voordat er intern in de VS een discussie op gang was gekomen over
Guantánamo Bay, als dit onderwerp niet zo kritisch was behandeld door
andere landen, waaronder Nederland.De heer Kuiper (ChristenUnie):Ik kom nog even terug op de actieplannen of de nadere focussen binnen
het mensenrechtenbeleid. De minister zei dat de ambassades instructies hebben
ontvangen en dat dit beleid in gang is gezet. Krijgen ambassades in Europa
een andere instructie dan ambassades elders in de wereld en, zo ja, heeft
dat dan te maken met de plaatselijke situatie? De minister geeft voorbeelden
van mensenrechtensituaties die zich voordoen en hoe daarop wordt gereageerd.
Dat is heel goed en ik steun dat van harte. Ik heb echter gevraagd of daarin
nog een bepaald profiel zit. De mensenrechtennota is immers erg breed; daarover
ging de discussie. Zit er een speciale lijn in?Minister Verhagen:Mensenrechten is een breed onderwerp. De huidige mensenrechtenstrategie
bouwt voort op eerdere nota's over mensenrechten. Die nota's zijn met de nieuwe
strategie niet van tafel. Waarom kiezen wij ervoor om op bepaalde dingen nader
in te gaan? Mevrouw Böhler vroeg waarom wel voor het een en niet voor
het ander wordt gekozen. Wij hebben het over het totaal, maar in een land
als Polen staan de rechten van homoseksuelen mannen en vrouwen meer onder
druk dan die van andere mensen. Daarom wordt daarop gefocust in gesprekken
met niet-gouvernementele organisaties. Ik kies er om een aantal redenen voor
om bepaalde elementen in de mensenrechtenstrategie te noemen en andere niet.
In de eerste plaats kent aandacht voor sommige elementen een lange traditie.
Ik denk aan onderwerpen als doodstraf en marteling. Ik ben het met mevrouw
Böhler eens dat onder het laatste ook mensonwaardige behandelingen moeten
worden verstaan. In de tweede plaats zijn er zaken die op dit moment wat meer
aandacht vragen. Daarbij denk ik aan zaken als godsdienstvrijheid en de rechten
van homoseksuelen. Wij kiezen voor die onderwerpen omdat daarvoor extra aandacht
nodig is. Het feit dat bijvoorbeeld op het kiezen voor een ander geloof de
doodstraf staat, geeft aan dat er op dit punt extra aandacht nodig is. In
bepaalde landen wordt het dragen van religieuze symbolen verplicht dan wel
verboden. Dit behoeft extra aandacht. In eerdere notities kreeg dit minder
aandacht. Er zijn dus dingen toegevoegd die in eerdere notities van de Nederlandse
regering geen of weinig aandacht kregen. Deze zaken vormen een aanleiding
om nog steeds aandacht te hebben voor doodstraf en marteling.De verdediging van mensenrechtenverdedigers is een nieuw element. Wij
spelen daarin een actieve rol. Bij de bescherming van mensenrechtenverdedigers
gaat het juist om de vrijheid van meningsuiting. Ik was het dus niet geheel
eens met mevrouw Böhler, die het vreemd vond dat de vrijheid van meningsuiting
geen aandacht kreeg. Nederland komt op voor mensenrechtenverdedigers, met
name binnen de EU-richtlijnen inzake verdediging van mensenrechtenverdedigers.
Dit blijkt ook uit de Mensenrechten Tulp die wij geïntroduceerd hebben.
Deze is specifiek gericht op de vrijheid van meningsuiting. Mensen die opkomen
voor de mensenrechten, worden juist vervolgd. Het is direct gerelateerd aan
de vrijheid van meningsuiting om een bepaalde opvatting te kunnen uiten.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Ik heb zeker niet willen beweren dat de vrijheid van meningsuiting geen
enkele aandacht krijgt in het beleid van de regering. Dit heb ik volgens
mij ook niet beweerd. Mijn probleem wordt ook nu weer precies door de minister
verwoord. Waar de vrijheid van meningsuiting in nota's specifiek werd genoemd,
was dit voor 90% gelinkt aan de verdediging van mensenrechten. De vrijheid
van meningsuiting in het algemeen is veel breder. Daarvan heb ik vrij weinig
teruggevonden. Ik heb daarvan niets teruggevonden in de zes gekozen bijzondere
inzetgebieden.Minister Verhagen:Ik probeer te zeggen dat ik mij niet alleen concentreer op de mensenrechtenverdedigers.
Ook bij de zes bijzondere gebieden komt dit wel degelijk aan de orde. Wij
besteden nu extra aandacht aan kinderarbeid, godsdienstvrijheid, homoseksuele
rechten en het tegengaan van discriminatie. Dit zijn nieuwe elementen, die
in alle vorige strategieën en beleidsnotities niet voorkwamen. Aan deze
nieuwe ontwikkelingen zouden wij extra aandacht moeten besteden, juist omdat
die rechten onder druk staan. Door middel van het Mensenrechtenfonds kunnen
wij ambassades ondersteuning geven. Dit geld wordt besteed aan projecten die
gericht zijn op het bevorderen van de vrijheid van meningsuiting, op het bevorderen
van de rechten van vrouwen, op godsdienstvrijheid, op mensenrechtenverdedigers,
op het versterken van de rechtsstaat, op de prioriteiten van minderheden en
op het tegengaan van marteling en doodstraf.Die extra impuls was ook wel nodig. Onlangs hebben wij het Mensenrechtenfonds
verhoogd. In voorgaande jaren werd 10 mln. uitgegeven. Nu is het budget verhoogd
naar 20 mln. Recent heb ik besloten om het te verhogen naar 22,5 mln., omdat
er nu meer projecten gefinancierd worden. De extra aandacht heeft er dus ook
toe geleid dat de Nederlandse ambassades wereldwijd specifiek op deze elementen
extra projecten ontplooien. Ik hoop dat op die manier het respect voor mensenrechten
dichterbij wordt gebracht.De heer De Graaf (VVD):Ik respecteer het antwoord van de minister en zijn benadering, maar ik
begreep de vraag van de heer Kuiper erg goed. Hij vroeg of de ambassadeurs
in de EU andere instructies hebben gekregen dan de ambassadeurs buiten de
EU. Dit sluit aan bij het betoog dat ik heb gehouden in eerste termijn. Ik
vind dat wij een beetje een westerse discussie voeren. Ik kan mij goed voorstellen
dat je vanuit Nederland hard inzet op de rechten van homo's en lesbiennes
in Polen. Polen hoort nu eenmaal tot de beschaafde landen en is lid van de
EU. Daarmee mag je best een pittige discussie voeren. Ik kan mij zo'n discussie
echter helemaal niet voorstellen met een land als Somalië. Ik zie mij
als ambassadeur al aankomen met het principe van een gekozen parlement en
het recht op vereniging en vergadering. Die mensen hebben honger en zijn puur
aan het overleven. Zij zijn volgens mij in die omstandigheden niet of nauwelijks
geïnteresseerd in onze benadering van mensenrechten. Dat heb ik in mijn
eerste termijn proberen te zeggen. Ik heb daarom gepleit voor differentiatie.
Wij moeten inzetten op de eerste behoeften die mensen hebben. Het recht op
eten en het recht op leven behoren ook tot de grondrechten. Op die behoeften
moet worden gefocust.Minister Verhagen:Collega Koenders zal nader ingaan op de economisch-sociale rechten. De
instrumenten die wij kunnen inzetten om die te bevorderen liggen immers meer
op het terrein van Ontwikkelingssamenwerking. Daarom zijn de nota's ook door
ons beiden ingediend. Los van de appreciatie die u geeft, is er geen enkel
excuus, ook honger niet, om iemand te martelen. Ook als je honger hebt of
als je in een wat minder ontwikkeld land dan Nederland woont, is er geen enkel
excuus om een homoseksueel te discrimineren of om de doodstraf toe te passen
bij homoseksualiteit.Wij protesteerden toen de president van Gambia zei dat van iedere homoseksueel
die het land niet zou verlaten, de kop zou worden afgehakt. Dit doen wij net
zo hard bij Gambia als bij andere landen. Dat is de notie van deze strategie.
Los van de ontwikkeling, los van de welvaart is er geen excuus om universele
rechten van de mens te vertrappen. Daarom zijn wij ook een van de actiefste
leden van de Mensenrechtenraad. Er is veel kritiek op de Mensenrechtenraad.
Ik heb ons allereerst wederom kandidaat gesteld voor het lidmaatschap van
de Mensenrechtenraad. Wij zijn gekozen in de Mensenrechtenraad en vrij snel
daarna vicevoorzitter geworden. Dit komt doordat wij een actieve opstelling
hebben gekozen. Een aantal landen stelt dat de Mensenrechtenraad wordt gedomineerd
door antiwesterse landen, die er alleen maar op uit zijn om Israël in
de beklaagdenbank te plaatsen. De Mensenrechtenraad zou niet kijken naar ernstige
mensenrechtenschendingen in Sudan en andere landen, zoals Birma. Wij kiezen
voor een actieve opstelling en leggen ons niet neer bij een eenzijdige samenstelling.Wij proberen de discussie juist breed te trekken. Op deze wijze kunnen
wij een betekenisvolle bijdrage leveren. Wij hebben ervoor gezorgd dat de
ngo's een rol spelen bij de Mensenrechtenraad. Wij hebben ervoor gezorgd dat
er landenmandaten blijven. Er bestond grote oppositie tegen het mandaat dat
een rapporteur krijgt om een mensenrechtensituatie in een land te beoordelen.
Daar zijn wij succesvol in geweest. Wij zijn dit blijven doen.Wij zijn ook een groot voorstander geweest van de Universal Periodic Review.
Op die wijze konden wij ieder land langs de meetlat leggen, inclusief Nederland.
Wij hebben onszelf vrijwillig aangemeld voor de eerste Universal Periodic
Review. Wij bekritiseren daarmee niet alleen anderen, maar staan ook open
voor kritiek van anderen op ons. In Noord-Korea, Birma, Sudan, Burundi en
Somalië zijn weer landenmandaten weer verstrekt. Mede dankzij onze inzet
zijn verschillende resoluties aangenomen. In tegenstelling tot eerder betroffen
deze niet alleen het Midden-Oosten, maar ook Darfur, Birma, Zimbabwe, Sri
Lanka, Rusland, Iran, Cuba en China. Ik meen dat je op deze manier wel degelijk
een rol kunt spelen. Verder moge voor die brede inzet het voorbeeld dienen
dat zowel collega Koenders als ik ons sterk hebben ingezet voor de erkenning
van het recht op water. Wij zijn van mening dat dat recht tot de mensenrechten
gerekend moet worden. Vanwege onze brede aanpak is er de mogelijkheid om succesvol
op te treden.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Ik ben blij dat u benadrukt dat discriminatie van homo's en lesbiennes
niet alleen bestreden moet worden binnen de EU, maar ook in landen die het
minder goed hebben. U noemde Somalië en expliciet landen waar op homoseksualiteit
de doodstraf staat. Met ons buitenlandbeleid kunnen wij daar wat aan proberen
te doen, maar dat beleid heeft natuurlijk geen zin als wij homoseksuele asielzoekers terugsturen naar landen waar op homoseksualiteit de doodstraf staat.Minister Verhagen:Voorzitter. Dit is feitelijk niet juist. De laatste keer dat een dergelijke
uitzetting aan de orde was, betrof het een uitzetting naar Iran. Mevrouw Böhler
weet echter net zo goed als wij dat de afspraken die in Europa zijn gemaakt,
inhouden dat in principe het land waar het eerst asiel wordt aangevraagd voor
het eventueel uitzetten van de desbetreffende asielzoeker verantwoordelijk
is, in casu was dat het VK. Niet voor niets is na de discussie in Europa over
het voorkomen dat mensen in een land als Iran de doodstraf krijgen, in het
Verenigd Koninkrijk in tweede instantie een andere uitspraak gedaan. Wij kunnen
echter niet andere Europese landen geheel vrij laten in hun handelen, asielzoekers
gebruik laten maken van de open grenzen en ze in voorkomende gevallen zomaar
naar Nederland laten komen, maar dat is eigenlijk een andere discussie. Ik
vind het echter wel kort door de bocht om dit punt in het kader van de discussie
over mensenrechten in te brengen. De geachte afgevaardigde doet wel een creatieve
poging, maar wij dienen op een goede manier in Europa als waardegemeenschap
met elkaar om te gaan.Ik vind ook dat je jezelf kwetsbaar kunt opstellen. Als wij andere landen
willen aanspreken op hun gedrag, moeten wij ook zelf bereid zijn om kritisch
naar onszelf te kijken. Daar voel ik mij medeverantwoordelijk voor. Dat is
ook de reden waarom wij bij het in acht nemen van de Universal Periodic Review
voor een open opstelling hebben gekozen. Wij hebben op grond van deze review
een redelijke beoordeling gekregen. Het zou ook niet fraai zijn als dat niet
het geval was geweest, want dan zou daarmee het beleid in een ander daglicht
komen te staan.Er zijn nu 32 landen als het ware geëxamineerd. Dat is vooral gebeurd
om te voorkomen dat de ergste schenders van de mensenrechten in een raad voor
de mensenrechten oordelen over andere uitspreken. Niet ieder land heeft op
dezelfde manier invulling gegeven aan zijn verplichtingen, maar de belangrijkste
kwesties van de mensenrechten zijn in alle betrokken landen aan de orde gekomen.
Ik meen dat als de huidige trend zich doorzet, er een goed beeld van de situatie
ontstaat. Op deze manier kan een goed instrument worden verkregen om het schenden
van mensenrechten te voorkomen in de landen die lid zijn van de Mensenrechtenraad.Thans werken wij ook aan de oprichting van een nationaal instituut voor
de rechten van de mens. Ik weet dat deze oprichting een wens is die niet alleen
bij mij leeft, maar die in het verleden ook door deze senaat is geuit. Ik
verwacht dat Binnenlandse Zaken deze zomer een voorstel voor het oprichten
van een nationaal instituut voor de rechten van de mens zal doen.Voorzitter. Een aantal leden vroeg wat mijn opstelling is met betrekking
tot de doodstraf. Ik heb al gezegd dat wij een land als Polen en de Verenigde
Staten aanspreken op hun beleid in dezen. Binnen de Europese Unie heeft Nederland
zich actief ingezet om in multilateraal verband het opleggen van de doodstraf
terug te dringen. Dat heeft vorig jaar geresulteerd in een initiatief van
de Europese Unie dat weer heeft geleid tot de opstelling van een VN-resolutie.
Die resolutie is aanvaard en daarmee worden de staten opgeroepen om als eerste
stap tot het afschaffen van de doodstraf over te gaan tot een moratorium.
Wij trachten zelf zoveel mogelijk landen te bewegen om de doodstraf af te
schaffen of om een moratorium in te stellen.Er is specifiek de vraag gesteld hoe wij ons opstellen bij het optrekken
met bondgenoten, terwijl een van die bondgenoten de doodstraf hanteert. Ter
illustratie noem ik dan Afghanistan. Samen met de Verenigde Staten treden
wij in dat land op. Ook in de gesprekken met de Amerikanen ter voorbereiding
van de conferentie van deze week in Parijs over Afghanistan wijzen wij ze
erop dat wij de Afghaanse autoriteiten willen houden aan het respecteren van
de mensenrechten en het niet toepassen van de doodstraf. Gisteren hebben collega
Koenders en ik een gesprek gehad met president Karzai. In dergelijke bilaterale
gesprekken schetsen wij de nefaste consequenties als op het punt van de doodstraf
het moratorium niet wordt gehandhaafd. Ook de Verenigde Staten spreken wij
aan op hun beleid op dit punt, terwijl wij met dat land in Afghanistan optrekken.
Ik voel dus totaal geen belemmering om de Afghaanse autoriteiten aan te spreken
op het niet toepassen van de doodstraf en om ze te houden aan de afspraken.Voorzitter. Een aantal leden vroeg in het kader van de contacten met Birma
wat de betekenis is van de responsibility to protect. Ik wijs erop dat de
responsibility to protect met zich meebrengt dat de staat verantwoordelijk
wordt geacht om de eigen burgers te beschermen tegen massale wreedheden, misdaden
tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en genocide. Dus de verantwoordelijkheid
voor de bescherming van de eigen onderdanen geldt in eerste instantie voor
de nationale, soevereine autoriteiten. Pas als die verantwoordelijkheid niet
door de nationale overheid wordt genomen, ontstaat de verantwoordelijkheid
voor de internationale gemeenschap om op te treden. Uiteraard maak ik mij
grote zorgen vanwege de staten die weigeren om hun bevolking te beschermen
of die direct de rechten van de burgers schenden. Daarbij valt inderdaad te
denken aan een land als Birma. Nederland is samen met Frankrijk, Canada en
het Verenigd Koninkrijk een van de belangrijkste pleitbezorgers voor het hanteren
van het beginsel van responsibility to protect. Dit beleid past bij het Nederlandse
streven tot bevordering van de handhaving van de mensenrechten in internationaal
verband. Wij hebben op dat punt initiatieven genomen om met gelijkgezinde
staten en niet-gouvernementele organisaties een debat te voeren.Vooralsnog is niet voorzien in een bespreking van de situatie in Birma
door de Veiligheidsraad. In politiek opzicht is de Veiligheidsraad namelijk
verdeeld over de vraag of hij bevoegd is om bij deze humanitaire situatie
op te treden. De Veiligheidsraad is overigens ook al jaren verdeeld over de
vraag of beoordeling van de politieke situatie in Birma op de agenda van deze
raad hoort.Vrij kort nadat de cycloon Birma had getroffen, heeft Frankrijk een ontwerpresolutie
opgesteld waarmee het Birmese regime wordt opgeroepen om internationale humanitaire
hulpverleners toe te laten, maar vanwege de verdeeldheid binnen de raad had
deze resolutie weinig kans van slagen. Daarom is zij nooit formeel ingediend.
Ongetwijfeld zal collega Koenders nog iets zeggen over de hulpverlening.Er is een aantal stappen gezet om tot hulpverlening te komen. Enerzijds
is daartoe gezamenlijk internationaal druk uitgeoefend en anderzijds is overleg
gevoerd door met name de ASEAN-landen. Nederland ondersteunt het idee van
bemoeienis door de Veiligheidsraad. Wij vinden dus dat daar
wel degelijk reden voor zou zijn. Hetzelfde geldt voor de mogelijkheid om
een beroep te doen op het beginsel van responsibility to protect. Juridisch
is die mogelijkheid nog geen uitgemaakte zaak, maar ik wil absoluut wel de
discussie aangaan of doelbewuste en grove nalatigheid gezien kan worden als
een misdrijf tegen de menselijkheid en derhalve de deur zou moeten openen
voor een beroep op het beginsel responsibility to protect. Dat zou bemoeienis
van de Veiligheidsraad met zich meebrengen. Dat laat onverlet dat als geen
actie mogelijk is via de Veiligheidsraad, dit onderwerp in de Derde Commissie
of in de Mensenrechtenraad besproken kan worden.De heer De Graaf (VVD):U zegt dat de discussie in de Veiligheidsraad gaat over de vraag of een
humanitaire kwestie zoals in Birma wel de bevoegdheid is van de Veiligheidsraad.
U laat daarop volgen dat ook de politieke situatie in Birma tot een discussie
heeft geleid in de Veiligheidsraad of dat wel een zaak is van de Veiligheidsraad.
Is er een manier om aan dit soort doorlopende discussies een einde te maken
binnen dat gremium? Ik kan mij voorstellen dat een aantal hooggeleerde heren,
desnoods van het Internationaal Gerechtshof, uitmaakt dat een politieke of
humanitaire kwestie wel of niet een aangelegenheid van de Veiligheidsraad
is. Of houden wij dit gewoon tot sint-juttemis vol?Minister Verhagen:Nee, dit is de reden waarom ik recentelijk naar de open discussie in de
Veiligheidsraad ben gegaan onder voorzitterschap van het Verenigd Koninkrijk
om daar wel degelijk over Birma te praten. Je gebruikt mogelijkheden die je
hebt om die discussie te entameren. Ik heb vorig jaar in het kader van de
algemene vergadering van de Verenigde Naties een side-event georganiseerd
met onder anderen mijn Franse collega om nader te discussiëren over "responsibility
to protect". Wij zijn met Frankrijk ook een van de donateurs van het
internationaal instituut om juist het denken en de discussie vanuit wetenschappelijke
kring op dit punt door te zetten. Wij kunnen allemaal wel na de genocide in
Rwanda roepen dat het een schande is dat wij dit hebben laten gebeuren, 1
miljoen mensen afgeslacht zonder dat de internationale gemeenschap heeft ingegrepen.
Maar dan moeten wij er in het vervolg wel iets aan doen. Het vervolg was in
eerste instantie het principe "responsibility to protect", dat in
2005 is aanvaard. Maar dan moet niet iedere keer dat er een beroep op wordt
gedaan, of het nu gaat om Sudan of om Birma, worden gezegd dat het daar niet
thuishoort. Ook dit is een kwestie van kleine stapjes en lange adem. Je zult
je wel moeten realiseren dat er helemaal niets gebeurt, als je afzijdig blijft
in die discussie, je mond houdt en er geen veroordeling over uitspreekt. Wij
proberen een voortrekkersrol te spelen, maar dat kan alleen als je bereid
bent om er niet alleen beleidsmatig, maar ook financieel handen en voeten
aan te geven.De heer Kuiper (ChristenUnie):Dus u acht het voorstelbaar dat er een andere route is te vinden dan via
de VN Veiligheidsraad voor een humanitaire interventie in een situatie zoals
in Birma? Het punt is dat de humanitaire situatie zo ernstig is dat je misschien
ergens doorheen moet breken.Minister Verhagen:Wij hebben op de verschillende niveaus gezamenlijk opgetrokken. Dat varieert
van contacten die collega Koenders heeft gehad met andere, ook Aziatische
landen en met de Europese Commissie. Ik ben niet alleen in de Veiligheidsraad
geweest, maar ik heb ook met mijn Indonesische collega gekeken wat ASEAN kon
doen. Door de combinatie van druk en overleg, zoals door de Aziatische landen,
heeft Birma uiteindelijk meerdere openingen geboden. De deur staat op een
kier en het is voor ons zaak om die deur verder open te krijgen. Dit is typisch
een voorbeeld van een humanitaire situatie waarin sprake is van schending
van mensenrechten, als je deze mensen hulp ontzegt. Ook al wordt het eigenlijk
geblokkeerd door de Veiligheidsraad, je moet de verschillende instrumenten
op alle niveaus inzetten om er beweging in te krijgen en recht te doen aan
de bescherming die je zelf zegt voor te staan. Maar er is dus niet een instrument
dat je een op een kunt gebruiken. Al naar gelang de mogelijkheden moet je
de verschillende instrumenten die tot je beschikking staan, inclusief het
gewone diplomatieke overleg, gebruiken om dat te bewerkstelligen.De heer Kuiper (ChristenUnie):Ik zie natuurlijk dat er wordt gepoogd om druk op te bouwen, maar de vraag
is of er voor de internationale gemeenschap een alternatief kan zijn voor
die patstelling in de instituties. Kan ook daarin een nieuw patroon worden
ontwikkeld? Ik snap wel dat het een heel moeilijke vraag is, maar dat zou
toch de inzet moeten zijn, ook met het oog op Noord-Korea en Darfur. Het zijn
steeds dezelfde situaties.Minister Verhagen:Ja, maar ook internationaalrechtelijk zijn er afspraken gemaakt. Je hebt
een aantal kaders. Als je bepaalde stappen niet kunt zetten, probeer je andere
lijnen te volgen. Wij hebben zelf Sudan geagendeerd voor de Mensenrechtenraad.
Dat geeft aan dat je ook daar een veroordeling of een beoordeling van de situatie
door een specifieke rapporteur in gang kunt zetten. Je kunt uiteraard niet
afzijdig blijven. Ook bij een land zoals Sudan, waar je uiteraard grote zorgen
over hebt, gebruik je de bilaterale relatie om daarover te spreken. Onder
andere door die druk zijn de discussies op dat punt met China gevoerd. Het
is allemaal niet genoeg, maar wij zijn wel een stapje verder. Het heeft ertoe
geleid dat de Sudanese autoriteiten de hybride missie van de VN en de AU hebben
geaccepteerd, terwijl zij voordien alleen een Afrikaanse missie accepteerden.
Het is allemaal niet ver genoeg, maar je ziet wel dat er stapjes worden gezet
op dat punt. Zeker als het gaat om respect voor mensenrechten, moeten wij
niet vergeten dat je dat niet van de ene dag op de andere gerealiseerd zult
hebben.De heer Willems (CDA):Ik wil een kort vraagje toevoegen aan de discussie rond "responsibility
to protect". Dit concept is in 2005 aangenomen in de VN-top. Het is nog
niet een algemeen aanvaard principe; het is ter discussie. Hoe ziet de minister
dit proces zich ontwikkelen tot een uiteindelijk meer algemeen aanvaard principe
op grond waarvan de VN kan optreden?Minister Verhagen:Dat is onder andere door dat internationale instituut dat wij hebben opgezet.
Daarin trekken wij samen op met Frankrijk, Canada en het Verenigd Koninkrijk.
Daar stellen wij ons niet alleen op als pleitbezorger, maar willen wij ook
de internationale acceptatie vergroten. Ik ben het absoluut
met u eens dat wij er na 2005 nog niet zijn.Een aantal leden vroeg hoe dit zich vertaalde ten aanzien van bijvoorbeeld
het Midden-Oosten. Er werd mij gevraagd hoe de opstelling van de Nederlandse
regering zich verhield met de mensenrechtenstrategie. De mensenrechtensituatie
in Israël en de Palestijnse gebieden heeft nadrukkelijk onze aandacht.
Daarover bestaat geen enkel verschil van inzicht. De Europese Unie en Nederland
erkennen het recht van Israël om de veiligheid van zijn grondgebied en
zijn burgers te beschermen. Maar de maatregelen die Israël neemt moeten
wel proportioneel zijn en horen niet ten koste te gaan van mensenrechten van
de Palestijnen. Respect voor de mensenrechten in de Palestijnse gebieden vergt
ook dat wij de Palestijnse autoriteiten daarop aanspreken. Wij schenken in
onze contacten met Israël op alle niveaus aandacht aan de kwestie van
bijvoorbeeld administratieve detentie van de Palestijnen. Dat heb ik tijdens
het afgelopen bezoek zeer nadrukkelijk gedaan. Ik noem in dit verband de positie
van de Arabische minderheid in Israël en de vaak moeilijke positie waarin
Palestijns-Israëlische vertegenwoordigers van internationale mensenrechtenorganisaties
verkeren wat betreft beperkingen van de bewegingsvrijheid en zelfs wanneer
bepaalde mensenrechtenverdedigers op weg zijn naar bijeenkomsten van bijvoorbeeld
westerse vertegenwoordigingen. Daar moet een einde aan komen en wij spreken
de Israëlische autoriteiten daarop aan. Wij ondersteunen via de ambassade
in Tel Aviv en een vertegenwoordiging in Ramallah diverse lokale mensenrechtenorganisaties,
zowel in Israël als in de Palestijnse gebieden. Via de ambassade in Tel
Aviv en de vertegenwoordiging in Ramallah ondersteunen wij diverse lokale
mensenrechtenorganisaties, zowel in Israël als in de Palestijnse gebieden.
Op dit punt hebben wij overduidelijk gemaakt dat Nederland en de EU in zijn
totaliteit de bouw van de muur afkeuren, voor zover die over Palestijns grondgebied
loopt. Wij wijzen eenzijdige maatregelen af die vooruitlopen op de uitkomsten
van vredesonderhandelingen tussen Israël en de Palestijnen. Wel houden
wij vaak pleidooien voor een evenwichtige benadering. Het kan niet zo zijn
dat er niets gezegd wordt over het optreden van terroristische organisaties
als Hamas, als tegelijkertijd wel Israël eenzijdig wordt veroordeeld.
Ik wil best Israël veroordelen, maar niet eenzijdig. Daarom vonden wij
het onaanvaardbaar dat er wel tientallen resoluties in de mensenrechtenraad
werden aanvaard, terwijl discussies over Sri Lanka of Zimbabwe werden geblokkeerd.
Als je het hebt over meten met twee maten is het dat wel. Wij stellen ons
op het standpunt dat een mensenrechtenraad zich ook over de mensenrechtenschendingen
in de hele wereld moet uitspreken.De heer Eigeman (PvdA):Ik ben blij dat de minister zegt, lokale organisaties te steunen. Ik snap
ook dat hij opnieuw, net als in het debat over de Staat van Europa, zegt dat
er evenwicht moet zijn: ook terroristische acties van Palestijnse zijde moeten
wij blijven veroordelen. Ik ben dat met hem eens, maar ik blijf zitten met
het gegeven dat de uitwerking in termen van mensenrechten in sociaaleconomische
zin wel heel eenzijdig op de bewoners van de Gazastrook neerkomt. Ik doe een
beroep op de minister om na te gaan, hoe dat er in de praktijk uitziet. Ik
ben er niet geweest, maar ik heb genoeg gehoord om te weten dat de hygiënische
situatie daar dramatisch is. Er zijn ongetwijfeld ook drama's in Israëlische
gezinnen als gevolg van aanslagen, maar de dagelijkse situatie van kinderen
in de Gazastrook is niet langer acceptabel. Als Ban Ki-moon dat constateert,
hebben wij de plicht te bekijken hoe wij dat kunnen oplossen.Minister Verhagen:Los van de vraag wie daarvoor verantwoordelijk is – daarover wil
ik best een discussie met u voeren – is het evident dat wij bij de Israëli's
aandringen op het openstellen van de grenzen. Verder ondersteunen wij de agrarische
sector in de Gazastrook, zodat mensen zelf in hun levensbehoeften kunnen voorzien.
Vorige week heb ik wederom het punt van het openen van de grenzen aan de orde
gesteld. Op dat punt zijn wij overduidelijk. De vraag is hoe je datgene wat
je wilt bereiken ook bereikt. Een tijd geleden zijn wij erin geslaagd die
grens tijdelijk open te krijgen voor de export van goederen, en wij zijn nu
bezig de grens open te krijgen voor de import van goederen. Daar blijven wij
mee doorgaan. Hamas draaide de kraan dicht van brandstof voor humanitaire
organisaties, iets wat wij niet zomaar mogen vergeten. Dat laat onverlet dat
ik het volledig met u eens ben als wij kijken naar de humanitaire situatie.
Daarom spreken wij Israël aan op dat punt, en dat zullen wij blijven
doen.De heer Eigeman (PvdA):Ik ben het met u eens dat wij niet eenzijdig de "schuld" bij
Israël moeten leggen. Zeker in historisch perspectief kun je lang discussiëren
over verantwoordelijkheden, maar daar heb ik geen behoefte aan. Wij praten
vandaag over het snijvlak van mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking.
In de Gazastrook is een situatie ontstaan die onacceptabel is. U zegt dat
de Nederlandse regering regelmatig pogingen doet om de muur open te krijgen,
wat erg belangrijk is. Het is een zaak van voortgaande aandacht, juist voor
microsituaties.Minister Verhagen:Ik ben het op dat punt met u eens.De heer De Graaf vroeg, wat ik vind van het pleidooi van de Republikeinse
kandidaat voor de presidentsverkiezingen in de VS voor een league of democracies.
In de mensenrechtenraad en ook anderszins proberen wij zoveel mogelijk gelijkgezinden
te vinden om een bepaald standpunt te verwoorden. Ook sommige Latijns-Amerikaanse
landen die vaak diezelfde waarden uitdragen, doen daaraan mee. Het zoeken
van gelijkgezinden is een zaak waarmee ik het absoluut eens ben. Natuurlijk
moeten wij ons inspannen zoals net geschetst, maar in mijn discussie vorige
week met een aantal buitenlandadviseurs van McCain heb ik aangegeven dat dat
absoluut niet in de plaats van de VN kan komen. Het idee van een league of
democracies is gebaseerd op de noodzaak om de geloofwaardigheid van met name
de VS-inspanningen op het gebied van democratiepromotie te herstellen. Dat
is zeker relevant, aangezien er een idee in zit van minder unilateraal en
meer multilateraal. Prima, absoluut positief. Ik hoop dat de nieuwe Administratie
in de VS in zijn algemeenheid meer voor de multilaterale weg kiest en meer
gebruik maakt van de instrumenten die de VN kan bieden. Als je dat niet doet,
ondergraaf je het helemaal. Dan komen hier iedere dag discussies over de vraag
waarom de VN niets doet. Hierover verschil ik heel nadrukkelijk van opvatting
met de VS. De VS zegt: het is niets en het wordt niets, dus wij
doen er niet aan mee. Ik doe er juist heel actief aan mee, om daarmee te proberen
het wel een effectief instrument te maken.De heer De Graaf vroeg ook wat Nederland doet aan de Iraanse repressie
tegen de bahai. Het meest cynische daarvan is dat de grondlegger van de bahai
uit Iran afkomstig is. Wij zetten ons in EU-kader en in VN-kader en uiteraard
op nationale titel in voor een sterk beleid ten aanzien van schending van
mensenrechten in Iran, inclusief de positie van minderheden zoals de bahai.
Hierbij gaat het niet alleen om de vrijheid van godsdienst, maar ook om het
recht om geen geloof te hebben of om een geloof te hebben dat wij misschien
niet direct als zodanig herkennen. In EU-kader heeft Nederland er regelmatig
voor gezorgd dat de onderdrukking van de bahai aan de orde wordt gesteld,
evenals in demarches richting de Iraanse overheid. De mensenrechtensituatie
in Iran is buitengewoon zorgwekkend: intolerantie en regelrechte aanvallen
op individuen die behoren tot de bahaigemeenschap en de christengemeenschap.
Wij stellen dit met name ook aan de orde in de Mensenrechtenraad en de Derde
Commissie van de AVVN. Ik ben ook voornemens om op korte termijn de Iraanse
ambassadeur te ontbieden naar aanleiding van de aangekondigde executie van
minderjarige veroordeelden. Bij die gelegenheid zal ik ook de positie van
bahai aan de orde stellen.Mevrouw Böhler heeft gevraagd waarom wij als Nederland, zijnde tegenstander
van de doodstraf, ons niet te weer hebben gesteld tegen de doodstraf van Saddam
Hoessein. Zij is bij mij dan toch aan het verkeerde adres. Weliswaar in een
andere hoedanigheid heb ik destijds geprotesteerd tegen de instelling van
het tribunaal in Irak ter berechting van Saddam Hoessein omdat ik van mening
was dat het analoog aan het Internationaal Strafhof een hof zou moeten zijn
dat niet de doodstraf zou mogen uitspreken. Dat heb ik toen ook publiekelijk
gezegd. De opmerking van mijn voorganger over het opleggen van de doodstraf
aan Saddam Hoessein heb ik toen zeer ongelukkig gevonden. Ik was het niet
met hem eens. Wanneer je tegen de doodstraf bent, ben je dat in alle gevallen,
ongeacht de persoon of het land in kwestie. Ik had veel liever gezien dat
Saddam Hoessein voor een internationaal tribunaal of een tribunaal buiten
Irak was berecht voor de overigens afschuwelijke misdaden die hij gepleegd
heeft. Laat over dat laatste geen misverstand bestaan.De heer Kuiper en mevrouw Böhler hebben gevraagd naar de legitimiteit
van de vrijheid van godsdienst en de positie van religieuze minderheden in
Irak. Het rapport van Tweede Kamerlid Voordewind daarover ken ik. Enerzijds
zien wij steeds vaker dat onder het mom van religie rechten worden geschonden.
Vaak gebeurt dat ook nog eens door minderheden van een andere religie. Wij
zetten ons in voor religieuze minderheden, waar ook ter wereld, net zo goed
als de regering ook binnen Nederland actief opkomt voor de rechten van moslims
zonder onderscheid te maken. Het zou ook bizar zijn als wij wel opkwamen voor
mensen in Turkije of Irak en wij niet zouden opkomen voor moslims in Nederland.
Binnen Irak kaarten wij de positie van minderheden regelmatig in verschillende
fora aan. Wij zijn met de VN in Bagdad in gesprek over hoe deze rechten het
beste gewaarborgd kunnen worden. Ook in de slotverklaring van de Europese
Unie over de International Compact with Iraq is op initiatief van Nederland
specifieke aandacht gewijd aan de religieuze minderheden in Irak. Als je het
rapport van de heer Voordewind op je laat inwerken, kun je niet anders dan
constateren dat juist deze groep, omdat ze geen gewapende achterban heeft,
ook op het punt van bescherming buitengewoon kwetsbaar is. De situatie in
Irak is natuurlijk nauw verweven met de algehele veiligheidssituatie. Wij
brengen dit ook onder de aandacht van de Irakese autoriteiten, onder andere
door ondersteuning van EULEX, de justitie- en politie-NAVO-trainingsmissie.De heer Kuiper (ChristenUnie):Ik waardeer het zeer dat u dat doet. Dus dank daarvoor. Mijn vraag had
ook betrekking op de mensenrechtenstrategie. Ik denk daarbij met name aan
landen uit het Midden-Oosten, dus aan islamitische landen waar vaak christelijke
minderheden worden vervolgd. Dat gebeurt zelfs tot aan de Gazastrook toe;
de 3500 christenen die daar zijn, hebben het erg zwaar. Tevens noem ik Sudan.
Kunt u aangeven of er ten aanzien van genoemde mensenrechtenstrategie al een
bepaalde benadering groeit, ook institutioneel en met een beroep op rechten,
zoals mensenrechten? Wij hebben het er al over gehad dat het concepten zijn
die heel sterk functioneren rond de VN en de Raad van Europa. Zou Nederland
daarin ook een bepaalde rol kunnen spelen bij de opbouw van een versterkte
structuur in die landen of zou het als gesprekspartner willen optreden daarin?Minister Verhagen:Ja. In VN-verband zijn wij al zeer actief op het gebied van bescherming
van de godsdienstvrijheid. Tot op heden moeten wij evenwel constateren dat
wij er niet echt succesvol in zijn. Als je een kader hebt, kun je landen er
ook eerder op aanspreken dan wel kun je ze assisteren bij het opzetten van
een structuur. De discussie over de godsdienstvrijheid wordt op dit moment
ook in de Mensenrechtenraad geblokkeerd door het feit dat wij uitgaan van
individuele rechten, conform de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens, terwijl islamitische landen het vaak als collectieve rechten zien en
ze er allerlei zaken onder verstaan die juist een bedreiging zijn voor datgene
wat wij willen. Wij hebben het over individuele rechten, met andere woorden:
als iemand islamiet is mag die niet daarom gediscrimineerd worden dan wel
in de beleving van zijn geloof worden belemmerd. Dat geldt idem voor christenen.
Het kan dus niet zo zijn dat er op dit punt gekozen wordt voor een collectieve
bescherming van de godsdienst als zodanig. Daar vinden nog steeds uitvoerige
discussies over plaats. Op het moment dat iemand bijvoorbeeld vanwege zijn
bahaigeloof met executie wordt bedreigd, kan op basis van dat feit Iran natuurlijk
wel worden aangesproken.De heer Willlems vroeg in hoeverre de vrijheid van godsdienst wordt ingebracht
in de besprekingen over toetreding van Turkije. De Europese Unie is een gemeenschap
van waarden. Toetreding tot Europa betekent dat men moet voldoen aan de criteria
op het gebied van mensenrechten. In het kader van de Kopenhagencriteria heb
ik het dan over de bescherming van minderheden en respect voor de mensenrechten.
Regels en criteria zijn van groot belang. Vragen hierover in de discussie
rond de toetreding van Turkije worden dus niet afgezwakt. Juist als het gaat
om de positie van christenen, vrouwen en minderheden in Turkije kan ik alleen
maar constateren dat dit land nog een heel lange weg te gaan
heeft. Wanneer een land perspectief wordt geboden op toetreding, zal ik erop
toezien dat dit zo gebeurt dat maximaal aandacht wordt besteed aan de mensenrechten
en de fundamentele vrijheden. Daarbij zijn alle rechten van belang. Ik wil
geen hiërarchie aanbrengen door bijvoorbeeld de vrijheid van godsdienst
en levensbeschouwing hoger te stellen dan andere mensenrechten, de vrijheid
die minderheden moeten hebben, of de rechten van vrouwen. Dat betekent dat
bij de toetreding niet alleen aandacht wordt geschonken aan de vrijheid van
godsdienst, maar ook aan al die andere elementen die in de Kopenhagencriteria
zijn gesteld. Wij houden ons aan onze eerdere afspraak, met andere woorden:
men heeft perspectief op toetreding. De onderhandelingen worden voortgezet,
maar op het moment dat men niet voldoet aan de criteria, is er geen sprake
van dat zij kunnen toetreden. Dat is vrij eenvoudig voor de Nederlandse regering.
Om die reden hebben wij in het Lissabonverdrag een referentie aan die criteria
opgenomen.De heer Willems heeft ook nog een vraag gesteld over de implementatie
van de PACE-resolutie en de uitspraken van het hof voor de rechten van de
mens. Op grond van artikel 46 van het EVRM is Nederland verplicht zich te
houden aan uitspraken van het Europese hof voor de rechten van de mens in
zaken waarbij Nederland partij is. De regering legt deze uitspraken van het
hof volledig en voortvarend ten uitvoer. Wij bieden het parlement jaarlijks
een overzicht aan van de relevante uitspraken van het Europese hof over lopende
zaken tegen Nederland en van de stand van zaken bij de tenuitvoerlegging van
eerdere uitspraken. Dat is bij brief van 15 februari aangeboden aan de
Tweede Kamer, met het nummer TK 2007-2008, 30481, nr. 3. Daarin staat een
overzicht van wat wij met betrekking tot die uitspraken doen. Tot op heden
is er geen reden geweest om die procedure aan te vullen of te wijzigen, omdat
wij die uitspraken volledig ten uitvoer leggen.Daarmee ben ik gekomen aan het einde van de vragen die aan mij zijn gesteld.
Voor het overige zal de heer Koenders de vragen beantwoorden die meer specifiek
op zijn terrein liggen.Minister Koenders:Mevrouw de voorzitter. Ik dank de Kamer voor de aan mij gestelde vragen
naar aanleiding van een debat dat volgens mij twee aspecten had. Ik merkte
bij een aantal fracties een zekere verwarring die ook bij mijzelf bestond.
Thema van het debat was mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking. Sommigen,
waaronder ikzelf, hebben dat opgevat als de verbinding tussen die twee. Andere
fracties hebben de twee onderwerpen nevengeschikt besproken, waardoor een
discussie ontstond over voedselprijzen, de effectiviteit van ontwikkelingssamenwerking
en de nota Een zaak van iedereen. Dat maakt de beantwoording iets gecompliceerder,
maar ik zal graag ingaan op de vragen die zijn gesteld door de Eerste Kamer.Over de verbinding tussen mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking heeft
de minister van Buitenlandse Zaken al wat gezegd. Ik zal daar kort op ingaan
en dan ingaan op vragen over het brede beleid van ontwikkelingssamenwerking,
zoals verwoord in de nota Een zaak van iedereen. De minister van Buitenlandse
Zaken heeft de kern genoemd waarom onze beleidsterreinen zo met elkaar verweven
zijn. Mensenrechten zijn inderdaad ook een zaak van iedereen. Zij zijn zeker
niet voorbehouden aan inwoners van rijke landen, die na een zekere mate van
economische ontwikkeling langzaam maar zeker rechten hebben gekregen.Mensenrechten zijn voor deze minister voor Ontwikkelingssamenwerking geen
luxeartikel. De kern van de mensenrechten is de universaliteit. Dat betekent
dat zij niet discrimineren naar economisch ontwikkelingsniveau of culturele
verscheidenheid, maar gelden voor iedereen. Juist arme mensen hebben groot
belang bij het respecteren van mensenrechten. Om de bekende Nobelprijswinnaar
Amartya Sen te parafraseren, die dit heel goed heeft gezegd: in landen waar
politieke en burgerlijke rechten bestaan, is eigenlijk nooit een hongersnood
voorgekomen. Dat is tamelijk essentieel.Hetzelfde geldt voor culturele verscheidenheid. Ook moslimvrouwen hebben
vrouwenrechten. De minister van Buitenlandse Zaken is al breder op dit aspect
ingegaan. Mensenrechten zijn misschien juist voor arme mensen essentieel,
al mag dat nooit leiden tot een dubbele standaard voor rijke en arme landen,
in die zin dat je arme landen meer kritiseert, omdat zij het vaak slechter
doen op het terrein van mensenrechten, en dat je landen die een hoger economische
niveau hebben, erbuiten laat.Om de genoemde redenen denk ik dat mensenrechten essentieel zijn voor
ontwikkelingssamenwerking en armoedebestrijding. Ik noem hierbij de volgende
aspecten. Het eerste is het rechtsmiddel ter ondersteuning van concrete claims
die mensen in staat stellen om te voorzien in basisbehoeften. Mevrouw Böhler
en anderen hebben dit ook genoemd. Ik ben het zeer eens met wat van de zijde
van de VVD-fractie hierover is gezegd. Het hangt een beetje af van het type
land wat de eerste behoeften zijn. In de fragiele staten zijn voedsel, drinken
en veiligheid de basisbehoeften. Daarom hebben wij hiervan een aparte categorie
gemaakt. In landen waar het veel beter gaat, hebben zij evenveel rechten,
maar kun je iets verder gaan in de explicitering van de millenniumontwikkelingsdoelstellingen.Het eerste aspect is dus mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking als
rechtsmiddel. Ik denk dat dit ook aan de orde komt in het standpunt van de
regering over een nieuw facultatief protocol bij het ESC-verdrag. Nederland
realiseert zich dat er internationaal behoefte is aan een klachtenmechanisme.
Na twee onderhandelingsronden ligt nu een tekst voor die met instemming van
de leden van de werkgroep is doorgeleid naar de Mensenrechtenraad, die in
de zitting van juni een resolutie behandelt ter doorgeleiding naar de AVVN.
Het is allemaal ingewikkeld, maar zo gaat dat nu eenmaal. Nederland steunt
dat protocol, omdat het de gelijkwaardigheid van sociaaleconomische, politieke
en burgerrechten onderstreept, en dus ook de mogelijkheid om deze te gebruiken.
Bovendien ziet Nederland dat een klachtrecht een stimulerende rol kan vervullen
in landen waar de politiek niet sterk gericht is op de verwezenlijking van
die rechten en op sociale rechtvaardigheid. Vervolgens kun je een discussie
hebben over de vraag hoe dat klachtrecht eruit gaat zien. Niet alle ESC-rechten
lenen zich voor klachtrecht. Zij zijn het resultaat van nationaal beleid en
democratische besluitvorming. Dat hoeven wij niet te internationaliseren,
maar het is volgens mij wel essentieel dat er een claim kan worden gelegd. Het tweede aspect van mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking is het
politieke middel. Mensenrechten hebben een emancipatorisch effect. Zij zijn
een maatstaf ter beoordeling van het gebruik van macht. Ik noem het voorbeeld
van Zimbabwe, Birma en Noord-Korea, drie landen waarop wij eerlijk gezegd
de minste invloed hebben, omdat een autoritair regime zijn eigen bevolking
gijzelt. Een militaire oplossing zou op zichzelf interessant kunnen zijn,
maar levert in de praktijk meer ellende op dan dat zij mensen aan voedsel
helpt. Dat stelt ons voor enorme dilemma's, maar dat betekent niet dat er
geen maatstaf is om het gebruik van die macht te beoordelen. Dat is essentieel
als het gaat om mensenrechten in arme landen.Een ander aspect is dat zij een politiek handvat zijn in processen van
maatschappelijke verandering. Een aantal woordvoerders heeft gesproken over
het NIMD en andere organisaties. Bij ontwikkelingssamenwerking gaat het ook
om de bouw van instituties die mensen in staat stellen zichzelf te emanciperen.
Dat kunnen politieke partijen zijn, de civil society, vakbonden, producentenorganisaties
of Kamers van Koophandel. Door dat type organisaties te bouwen wordt de functie
van mensenrechten als politiek handvat in processen van maatschappelijke verandering
versterkt.Ik geloof dat er kortweg twee dingen over zijn te zeggen. Mensenrechten
en ontwikkelingssamenwerking gaan over de bescherming van mensen en over emancipatie.
Het gaat om de onderlinge verwevenheid van sociale en economische rechten
en burgerlijke en politieke rechten. Zij zijn eigenlijk voorwaarden voor elkaar.
Je kunt niet veralgemeniseren in welke landen de ene rechten eerst komen en
de andere daarna. Dat is nogal contextspecifiek.Het laatste punt is dat je ook naar collectieve rechten moet kijken, bijvoorbeeld
naar rechten van inheemse volkeren. Dat is ook een aspect van mensenrechten
en ontwikkelingssamenwerking. Daarbij dienen soms ingewikkelde afwegingen
te worden gemaakt. Het criterium daarbij is dat groepsrechten de rechten van
individuen nooit mogen aantasten.De mensenrechtenbenadering in ontwikkelingssamenwerking leidt per definitie
dus tot een niet-neutrale positie. Het gaat niet om landen, het gaat niet
om overheden of economische doelen, maar om mensen en hun rechten. Daarbij
dienen wij dan diverse keuzes te maken die ook in mijn beleid naar voren komen.
In de eerste plaats voor de kanalen. Ik zei zojuist al iets over het belang
van producentenorganisaties, maatschappelijke organisaties en ngo's. Dit kan
om twee redenen essentieel zijn. Om mensenrechten verder uit te bouwen waar
het al redelijk goed gaat, bijvoorbeeld Mozambique. De steun van politieke
partijen, van het parlement en ook van vakbonden en producentenorganisaties
stelt mensen in staat hun eigen keuzes te vergroten. Je kunt het ook om een
heel andere reden doen, neem Zimbabwe waar wij eenvoudigweg niet met de regering
kunnen werken. Dit middel is ten ene male uitgesloten met dit type regimes.
Ik wijs erop dat dag in dag uit in de Nederlandse kranten staat dat de Nederlandse
ontwikkelingssamenwerking met corrupte regimes werkt. Dat is onjuist. De kanaalkeuze
is afhankelijk van de aard van het regime waarmee je werkt. Dit betekent uiteraard
dat je zeer kritisch bent.In de tweede plaats een keuze voor de toegang tot middelen van bestaan:
gezondheidszorg, onderwijs en voedsel en toegang van mensen tot krediet en
versterking van hun keuzemogelijkheden. De juridische basis voor de keuze
die het kabinet heeft gemaakt voor de millenniumontwikkelingsdoelstellingen
ligt in een van de zeven belangrijkste mensenrechtenverdragen. Daar is die
band tussen mensenrechten en ontwikkelingssamenwerking.In de derde plaats de keuze voor participatievergroting. Ik heb daarvan
al een aantal voorbeelden gegeven.In de vierde plaats de keuze voor een positieve of een negatieve benadering.
Dit is vrij ingewikkeld. Laat ik het voorbeeld noemen van de Congo. Een aantal
woordvoerders heeft dit onderwerp ook genoemd. Congo is een gebied met de
omvang van Europa waarin de staat tot nu toe nauwelijks in staat is om een
redelijke mate van beleid uit te voeren. Het is eigenlijk een lege staat.
Er was een dictator met weinig macht maar die wel heel veel geld naar zich
toe wist te trekken, Mobutu. Nu is er een zekere mate van stabilisering na
vier miljoen conflict gerelateerde doden. Er zijn verkiezingen gehouden en
dat is al moeilijk genoeg in zo'n setting. Daar moet nu juist de positieve
benadering gelden. Er is een verandering geweest na een desastreuze situatie.
De situatie is fragiel. De mensenrechtenbenadering is dan positief; je ondersteunt
in dit geval bijvoorbeeld vrouwengroepen die een vuist willen maken tegen
de gigantische verkrachtingen in het oosten van het land. Je kunt ook op een
heel andere manier de mensenrechten beschermen, namelijk door ervoor te zorgen
dat de demobilisatie en re-integratie van militairen op een zodanige manier
verloopt dat zij iets anders kunnen gaan doen dan de bevolking tot hun prooi
te maken.De negatieve benadering kennen wij ook. Laat ik een voorbeeld geven, ook
heel concreet: Eritrea. Ik ben vorige maand in Eritrea geweest om tegen de
regering daar te zeggen: het spijt mij bijzonder, maar wij gaan niet door
met ontwikkelingssamenwerking met u. Daar vindt zo'n gigantische schending
van de mensenrechten plaats, direct gestuurd door het regime, dat wij niet
in staat zijn om op een of andere manier, zowel uit oogpunt van moraliteit
als effectiviteit, het beleid daar uit te voeren.Dit heeft ook een tijdje gegolden voor Pakistan. Toen Musharraf opnieuw
een greep naar de continuering van de macht deed, werd een grens overschreden
die de legitimiteit van onze ontwikkelingssamenwerking direct raakte. Nu wij
door de veranderingen daar weer langzaam kunnen beginnen, is de consequentie
dat Nederland goed op de kaart staat, omdat men weet dat wij aan de kant stonden
van democratische krachten die ook de legitimiteit daar kunnen vergroten,
bijvoorbeeld in de strijd tegen het extremisme.Dit waren een paar inleidende opmerkingen. Mensenrechten zijn dus onlosmakelijk
verbonden met het ontwikkelingsbeleid. Mensenrechten in de rechtstaat vormen
dus een randvoorwaarde voor ontwikkeling. Dit geldt met name voor de partnerlanden
in de categorie veiligheid en ontwikkeling waar het mensenrechtenkader zeer
zwak ontwikkeld is. De heer De Graaf heeft daar terecht op gewezen. Andersom
draagt ontwikkeling bij aan de promotie van zowel de sociaaleconomische als
de politieke en burgerrechten. Ontwikkelingssamenwerking moet een katalysator
zijn opdat mensen zichzelf kunnen helpen aan economische ontwikkeling. Daarbij
helpen dit soort instituties. Dat is moeilijk genoeg, die zijn niet westers,
die horen altijd contextspecifiek zijn. Het gaat niet alleen over de vraag
of je liever in de gevangenis zit dan dat je hand wordt afgeslagen. Eigenlijk
is alles in ontwikkelingssamenwerking landenspecifiek. Dit betekent niet dat
de mensenrechten of je principes niet een algemeen kader vormen.Ik heb al iets gezegd over de ondeelbaarheid van rechten. Ik wil gezien
de tijd daarbij niet langer stilstaan. De minister van Buitenlandse Zaken
heeft al duidelijk gezegd dat die in 1993 door 171 staten zijn herbevestigd:
universeel, ondeelbaar en van elkaar afhankelijk. Dat is de essentie, het
een is niet belangrijker dan het andere. Ze zijn in toenemende mate juridisch
afdwingbaar. In de richting van de fracties van het CDA en GroenLinks verwijs
ik naar hetgeen ik zojuist heb gezegd over het protocol. Het is belangrijk
om dit aan de orde te stellen. Beide beleidsstukken hebben duidelijk gemaakt
dat de functionerende democratische rechtstaat een van de randvoorwaarden
is voor duurzame en rechtvaardige ontwikkeling.Ik wil hierover nog een opmerking maken. Dit is geen digitale relatie.
Wij hebben op dit ogenblik een discussie over de vraag of meer autoritaire
regimes beter in staat zijn om in tamelijk ingewikkelde situaties met etnische
en politieke tegenstellingen toch economische ontwikkelingen tot stand te
brengen. Daarvoor is ook wel bewijs, neem een land als China dat economisch
mensen uit de armoede trekt ondanks de grote verschillen in inkomen. Het is
nog steeds een eenpartijstaat met een redelijk staatsgerichte economische
ontwikkeling en er zijn banden tussen het staatsapparaat, de partij en het
bedrijfsleven. Toch groeit het enorm.Ik wil echter waken voor de illusie dat vanwege de slechte evaluaties
die er misschien van een aantal verkiezingen zijn gemaakt, de agenda van schijnstabiliteit
en democratie er een zou zijn die ten goede komt aan ontwikkeling. Ik meen
dat de heer Smaling hierover iets heeft gezegd over Kenia. Laat ik om te beginnen
zeggen dat zijn opmerking over de verkiezingswaarneming volstrekt terecht
is. Als je er niet bij bent op het moment dat het moeilijk wordt, namelijk
bij het optellen van de stemmen, dan heb je eigenlijk de verkiezingen niet
waargenomen, nog los van het feit dat je ook in de hele voorfase moet zitten.
Dat was het grote probleem in Zimbabwe waar in feite de SADC vertrokken is
op de dag van de verkiezingen. Daarna werd het natuurlijk interessant. Wij
moeten voorkomen dat dit nog een keer gebeurt. Kenia is geen voorbeeld dat
verkiezingen in Afrika niet helpen. Ook daar gaat het om de contextspecifieke
kant. Als je een "winner-takes-allprincipe" hebt waardoor belangrijke
minderheden geen kans hebben om in de macht te participeren, zal dit snel
tot conflicten leiden, zeker als er veel geld te verdienen is of het land
zich nog steeds erg leent voor corruptie of het in handen houden van het staatsapparaat.Er is dus een samenhang tussen mensenrechten en democratie. Artikel 21
van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens geeft eenieder het
recht deel te nemen in de regering van zijn of haar land en dit recht is onlosmakelijk
verbonden met andere mensenrechten. Ik geloof dat dit nog steeds heel belangrijk
is. Er is geen les te trekken dat autoritaire regimes het beter zouden doen
in economische ontwikkeling. Eigenlijk is het tegengestelde waar. Wij zien
aan het einde van de Koude Oorlog enorme politieke bewegingen, alleen is daarvan
vaak onhandig gebruik gemaakt omdat democratie meer is dan verkiezingen. Dan
gaat het over de rechtstaat en de principes waarover de minister van Buitenlandse
Zaken al veel over heeft gezegd.Voor ontwikkelingssamenwerking betekent dit dat politiek goed bestuur
een essentieel punt is als je programma's en projecten doet in landen. Politiek
goed bestuur betekent anticorruptie, goede financiële controlemechanismes,
een rol van de parlement zoals die hier ook is: u controleert ons budget opdat
het geld niet verkeerd terecht komt. De opbouw van die instituties, dat is
heel scherp door de fractie van de PvdA naar voren gebracht, is de essentie
van vooral die kant van mensenrechten en de bevordering van democratie. Wij
zien in de wereld dat democratie, economische mogelijkheden en een zekere
mate van stabiliteit kunnen samengaan, maar dat democratisering als proces
leidt tot meer conflict. Het is een dilemma hoe je dat doet. Ik vind dat het
tot nu toe heel slordig gebeurt. Laat ik een voorbeeld noemen. In Burundi
was er destijds een combinatie van westerse interventiemechanismen van IMF
en Wereldbankprogramma, verkiezingen, conflictpreventie, mensenrechtenbenadering.
Wij dachten allemaal: dat is fantastisch, ze doen het zoals wij het in het
Westen willen. Niemand had erover nagedacht dat die interventies gezamenlijk
de machtselite die er zat tegen de muur zetten. Het enige wat die elite kon
doen, hoe moreel onaanvaardbaar ook, was het politiseren van de etnische tegenstellingen.
Men deed dat, omdat de elite als gevolg van het IMF/Wereldbankprogramma minder
geld uit kon geven aan haar vrienden. De verkiezingen werden bovendien ook
nog eens gehouden op basis van het principe "winner takes all".
Deze combinatie is verschrikkelijk gevaarlijk. Als je je daar geen rekenschap
van geeft, kun je maar beter helemaal wegblijven.Onze doelstellingen kunnen nog zo goed zijn, maar in de ontwikkelingssamenwerking
zijn wij de politiek van de goede bedoelingen echt voorbij. Wij onderzoeken
nu eerst goed de specifieke context van dit soort fragiele staten. Een en
ander betekent overigens niet dat de Nederlandse doelstellingen niet goed
zijn, maar, zoals mevrouw Böhler terecht opmerkte, realiseren wij ons
meer dan ooit hoezeer wij afhankelijk zijn van goede timing en de specifieke
situatie in een land.De heer Smaling (SP):Het Westen heeft zich in Afrikaanse landen actief beijverd voor democratische
systemen. Dat heeft echter maar zelden geleid tot facties met een inhoudelijk
programma en dat is wel nodig als je wilt dat burgers op inhoud kiezen. Het
is allemaal zozeer gericht op personen en de etnische achtergrond van kandidaten
dat ik er problemen mee heb dat wij maar blijven proberen om ons model in
te voeren. Het pakt vaak anders uit dan wij willen.Minister Koenders:Het is een gevaarlijke opmerking om in de senaat te maken, maar dergelijke
ontwikkelingen doen zich ook voor in westerse samenlevingen. De politiek-ideologische
verschillen worden kleiner. Ze zijn er nog wel, maar ze liggen anders dan
40 jaar geleden. Personen gaan er daardoor steeds meer toedoen. Ik beweer
niet dat het er hier net zo aan toegaat als daar, maar wij moeten niet denken
dat hier alles zo keurig is geregeld. Ieder land heeft zijn eigen ontwikkelingsniveau
en dat heeft alles te maken met de keuzes die een land nationaal kan maken. Ik ben het met de heer Smaling eens dat het opleggen van democratie, zeker
als dat van buitenaf gebeurt met militaire middelen, heel slecht is. Dat zal
nooit werken. Het kan ook leiden tot verscherping van de bestaande conflicten.
Tegelijkertijd is het tegenovergestelde ook niet waar. Het is niet waar dat
Kenianen hun parlementariërs niet zelf zouden willen kiezen. Afrikanen
en Aziaten willen niet ondemocratisch worden geregeerd.De vorm en de inhoud van democratische structuren verschillen per land.
Dat geldt ook voor het Westen, zie het verschil tussen Frankrijk, Nederland
en de Verenigde Staten. Het grote probleem voor Afrika is dat democratie er
weliswaar niet alleen voor de rijken is, maar dat mensen wel de middelen moeten
hebben om van hun democratische rechten gebruik te kunnen maken. Hele schrijnende
armoede verhoudt zich maar moeilijk tot succesvolle verkiezingen, wat overigens
ook weer niet betekent dat het een onoverkomelijk probleem is.Verder is het een feit dat het principe "the winner takes all"
desastreus is. Dat geldt voor Kenia, maar niet in mindere mate voor Zimbabwe.
Of mensen zich naar etnische lijnen organiseren is aan hen. Ik heb daarover
geen oordeel, behalve als mensen dat doen als gevolg van schaarste en armoede.
Dat risico is niet denkbeeldig, zie de huidige voedselprijzen. Er zijn 31
landen in de wereld waar een politieke tijdbom onder ligt. En het is zeker
niet gezegd dat die tijdbom leidt tot ander sociaaleconomisch beleid of beter
landbouwbeleid. Mensen kunnen er namelijk ook voor kiezen om zich binnen hun
eigen etnische of religieuze groep terug te trekken. In die context hebben
verkiezingen eerder een conflicterende dan een accommoderende werking. Ik
zie het gevaar dus wel, maar ik trek niet de conclusie dat verkiezingen en
democratie niet geschikt zouden zijn voor Afrikanen of Aziaten.De heer Willems (CDA):De minister vergeleek zojuist Congo en Eritrea. Hij merkte daarbij op
dat Nederland bij Congo betrokken blijft met ontwikkelingshulp zolang de situatie
verbetert. Tegelijkertijd benadrukte hij dat als de crisis zich zou verdiepen,
Nederland de ontwikkelingssamenwerking zou stoppen. Het is waar dat je in
zo'n situatie geen democratie kunt opleggen, maar wat je wel kunt doen, is
het concept van "Responsibility to Protect" activeren. Dat kan ertoe
leiden dat de internationale gemeenschap actie onderneemt om verdere rampen
te voorkomen. Hoe beoordeelt de minister dit?Minister Koenders:Ik sluit aan bij hetgeen de minister van Buitenlandse Zaken hierover heeft
gezegd. De "Responsibility to Protect" betekent eigenlijk dat de
internationale gemeenschap in extreme situaties kan ingrijpen. Voorwaarde
is dan wel dat de overheid van een land niet alleen haar eigen bevolking niet
beschermt, maar eigenlijk vernietigt. Dit staat los van de juridische vraag
of een natuurramp als die in Birma onder het principe van de "Responsibility
to Protect" valt. Vanuit moreel oogpunt komt het inderdaad op hetzelfde
neer.In verband met de " Responsibility to Protect" vroeg iemand
mij naar het verschil tussen Afghanistan en Rwanda. Ik ben daarover niet naïef:
sommige landen in de Veiligheidsraad vinden Rwanda minder belangrijk dan landen
met olievoorraden. Wie heeft strategische belangen te verdedigen in Rwanda?
Ik zie heel vaak dat er weinig interesse is voor militaire participatie in
missies in Afrika en voor deelname aan politieke onderhandelingen.Afrikaanse landen blijken vaak op het tweede plan te staan. Ik ga realistisch
om met dit gegeven, want het ergste wat er kan gebeuren, is dat je het principe
van "Responsibility to Protect" halfslachtig in een land toepast.
Als je dit principe niet serieus genoeg neemt, geef je de bevolking het idee
dat ze beschermd wordt, terwijl dat in feite niet zo is. Dat is echter wel
gebeurd in Rwanda. Daar liep een VN-operatie, maar wij weten nu dat generaal
Dallaire zich helemaal niet gesteund wist toen het echt op het redden van
levens aankwam. Dat was het gevolg van zijn beperkte mandaat en het feit dat
geen enkel land in de Veiligheidsraad zich verantwoordelijk voelde voor de
ellende in Rwanda. Overigens is er dan nog geen sprake van een plicht tot
interventie, maar in zo'n situatie kan zich wel een recht ontwikkelen.Voorzitter. De rechten van vrouwen zijn één van de vier
prioriteiten uit mijn nota Een zaak van iedereen. Een aantal leden heeft overigens
in dit verband gevraagd of ik de hulp niet te veel versnipper. Dat is een
terechte vraag. Geheel oneens ben ik het echter op dit punt met de heer Smaling:
het stikt echt van de boeken en analyses over ontwikkelingssamenwerking. Ik
heb verder zeker ook met veel respect de nota's van oud-minister Pronk gelezen.
Cruciaal is echter wat je vervolgens met zo'n nota doet.De wereld is in transitie. Ontwikkelingssamenwerking wordt verder geconfronteerd
met de grote problemen van deze tijd, namelijk conflict en ontwikkeling, milieugebruiksruimte
en ontwikkeling en groei en verdeling van de groei. Deze drie thema's zijn
mijn uitgangspunt bij het beantwoorden van de vraag wat ik kan doen om de
millenniumdoelen te halen. Die vraag heb ik beantwoord door vier prioriteiten
te kiezen. Daarmee denk ik recht te doen aan de analyse dat de wereld snel
verandert en dat een ander soort hulp nodig is.Wij zijn ook niet meer de enige! Hulpstromen worden geprivatiseerd. Soms
gaat dat goed en soms niet. China speelt een steeds grotere rol en dat is
ook soms wel en soms niet goed. Er zijn verticale fondsen, bijvoorbeeld voor
aidsbestrijding. Wij werken aan een groene revolutie en daarvoor bestaat een
speciaal fonds van Kofi Annan en anderen. Er zijn veel spelers en dat leidt
tot verwarring. Daarom heb ik de context beschreven en vervolgens vier prioriteiten
gekozen. Ik zal mij inderdaad beperken tot die vier en ik zal ze verder alleen
invullen op basis van de vraag.Ik begrijp heel goed wat er over West-Afrika is gezegd. West-Afrika is
een regio waarin verschillende landbouwregio's te onderscheiden zijn. Je zou
daar inderdaad samenhang in kunnen aanbrengen. Ik ben op zichzelf een groot
voorstander van regionaal beleid, maar wij moeten wel in het oog houden dat
wij een keuze moeten maken uit de kanalen die wij kunnen gebruiken voor ontwikkelingssamenwerking.
Dat zijn er drie. De eerste zijn de niet-gouvernementele organisaties. Daarover
heb ik zojuist al iets gezegd. Zij kunnen veel doen aan "service delivery",
politieke veranderingen en producentenorganisaties. Het tweede is het bilaterale
kanaal, het werk met landen. Ik heb de landenlijst niet uitgebreid, omdat
ik vind dat er geen verdere versnippering moet komen. Wij gaan de programma's
op basis van wat wij doen en op basis van de vraag uit de betrokken landen
uitstippelen. Dat geldt ook voor Mali. Als Mali regionaal wil samenwerken,
zijn wij zeker bereid dat te doen. Dat geldt ook voor Ghana.
Daar is men met regionale samenwerking bezig.Het hart van de regionale samenwerking – ik ben het zeer met u eens
dat dit soort problemen vooral regionaal spelen – zijn twee instrumenten,
die allebei op het multilaterale terrein spelen, waar Nederland eveneens zeer
actief is. Ik denk dan bijvoorbeeld aan onze ondersteuning voor de "Club
du Sahel" of aan de discussies over de EPA's. Los van de vraag hoe wij
tegen de EPA's aankijken: zij zijn gericht op regionale samenwerking, ook
in West-Afrika, en daar zijn wij bezig met handel voor ontwikkelingssamenwerking
in het multilaterale kader. Wij ondersteunen de regionale vermarkting van
producten en de aanleg van wegen et cetera. Dat gaan wij dus niet meer bilateraal
doen. Dat heeft toch iets te maken met de techniek van ontwikkelingssamenwerking:
kies dan voor het multilaterale kanaal.Dan is er de regionale benadering, vooral door de Afrikaanse Ontwikkelingsbank,
maar ook tot op zekere hoogte door de Wereldbank en de Europese Commissie.
Zij hebben de schaal en de kennis om dat soort beleid vorm te geven. Ik ben
zeer geneigd om sympathiek te staan tegenover wat hier gezegd is over West-Afrika,
los van het feit dat wij daar in een aantal landen actief zijn. Toch zou ik
willen zeggen dat Nederland dat niet apart moet gaan doen. Wij moeten ons
niet verspreiden, daar ben ik het mee eens. Vandaar ook de vier prioriteiten
in het werken met landen, op basis van hun vraag. Echt regionale samenwerking
vergt net een tandje hoger dan wat een klein land als Nederland kan bieden,
maar wij doen daar natuurlijk heel actief aan mee via de financiering van
de organisaties die ik net noemde.De heer Smaling (SP):Ik denk ook niet dat Nederland dat alleen moet doen. Nederland kan dat
ook niet alleen doen. Als ik naar de ECOWAS-regio kijk, dan is het oppervlak
daarvan amper de helft van Brazilië of van China. Dat geeft ook aan dat
die landen – zeker voor zover zij niet aan zee liggen, doordat zij zo
klein zijn en relatief gering bevolkt – altijd een nadeel zullen houden
ten opzichte van de grotere landen die wel die schaalvoordelen meepakken op
het moment. Ik zeg niet dat Nederland ter hand moet nemen waar ik het over
heb gehad, maar wel dat Nederland zou kunnen aanjagen dat daar op het niveau
van ECOWAS en van soortgelijke organisaties vaart mee wordt gemaakt. De "Club
du Sahel" is gewoon een onderdeel van de OECD, die niet de economische
slagkracht kan hebben die een ECOWAS wel heeft. Als er markten worden geïntegreerd,
lopen die landen afzonderlijk ontzettend veel douane-inkomsten mis en daar
moet iets op gevonden worden. Ik vind het heel urgent dat daar iets aan gebeurt.Minister Koenders:Dat ben ik heel erg met u eens. Dat geldt ook niet alleen voor West-Afrika,
maar eveneens voor de Hoorn van Afrika en een aantal regio's met precies hetzelfde
probleem. Afrika is, historisch gezien, getroffen door een relatief kleine
kustlijn, vergeleken bij het aardoppervlak. Daardoor zijn heel veel landen
binnenlanden, en hebben geen mogelijkheid om makkelijk naar havens te komen,
producten te vermarkten, schaalvergroting in te brengen. Bovendien heersen
er ook nog eens buitengewoon moeilijke klimatologische omstandigheden. Dat
betekent – en dat hebben wij ondergebracht onder het thema groei en
verdeling – dat je zegt: de OS is heel goed in de sociale sectoren.
Daar moeten wij ook mee doorgaan, want zonder gezonde en opgeleide mensen
kom je niet verder in de economische ontwikkeling. Op het terrein van energie
en infrastructuur echter zijn grotere investeringen vooral regionaal nodig.
Wij waren net bij de Afrikaanse Ontwikkelingsbank, nog geen drie weken geleden
in Maputo, Mozambique, en dat is het kernpunt waar zij zich nu op gaan richten.
Ik denk dat zij ook de kennis, de kunde en de financiën kunnen hebben
om dat te doen. Dan vind ik de Afrikaanse context ook belangrijk, omdat ECOWAS
daar natuurlijk zelf de motor van moet zijn. Wij moeten daar weer op antwoorden.Het tweede zijn de EPA's, laat ik daar maar gelijk op ingaan. Dat is toch
een belangrijk discussiepunt dat ook anderen aan de orde hebben gesteld. Ik
ben zelf zeer ongelukkig geweest met de EPA-onderhandelingen. Dat is bekend.
Ik heb daar kritiek op geleverd, niet zozeer vanwege het principe. Het principe
was namelijk dat per 1 januari 2008 ook onze relaties met de ex-kolonieën,
de huidige ACP-landen, WTO-conform dienen te zijn. Dat was geen wens van de
Europese Unie, maar een wens van andere ontwikkelingslanden die zich terecht
gediscrimineerd voelen en willen weten waarom die landen wel voordelen krijgen
en zij niet. Omdat deze landen zijn gaan klagen bij de WTO, hebben wij die
EPA's moeten afsluiten. Een grote fout lag in de manier van onderhandelen,
vind ik. De Commissie heeft daarin zeer eenzijdig geopereerd en zij heeft
dat gedaan zonder zich te realiseren wat de doelstelling was, namelijk Afrika
uit de traditionele arbeidsdeling halen van 1,2% van de wereldhandel,
de regionale integratie bevorderen en zorgen voor vrije toegang tot de westerse
markten.Wij zitten nu met een potpourri van contracten met Afrikaanse landen,
al zeg ik daar wel bij dat het beeld ook wel eens te zwart wordt afgeschilderd.
Ik merk op dat al die ACP-landen mede door de Nederlandse inzet, samen met
Engeland, nog nooit zo'n goede toegang hebben gehad tot de Europese markt.
De origineregels zijn versoepeld en er is nu eigenlijk voor alle producten
een praktisch volledig vrije toegang. Dat is vrij uniek. De vraag is of dat
asymmetrisch genoeg is, gezien de liberalisering aan de andere kant, met het
oog op werkgelegenheid, de bouw van je eigen landbouwmarkten et cetera. Dat
spel is nog lang niet uitgespeeld en er zijn vrijwaringsmogelijkheden et cetera.
Ik geloof dat de regionale ontwikkeling daar het beste in past en dat wij
bereid moeten zijn om die regio's te ondersteunen via bijvoorbeeld de hulp-voor-handelsprogramma's,
waarin Nederland een grote speler is. Gemiddeld gaat per jaar 550 mln. naar
dit type activiteiten, die gericht zijn op de groei van dit soort ontwikkelingslanden.
Ik denk dat wij het in principe eens zijn, alleen kijk ik heel scherp naar
de uitvoerbaarheid en naar de kanaalkeuze. In dit geval acht ik vooral het
multilaterale kader geschikt, naast bilaterale hulp-voor-handelsprogramma's.Op het terrein van de implementatie van beleid is een van de criteria
de rechten van vrouwen. Dat hebben wij niet voor niets als prioriteit opgenomen.
Dat heeft heel erg te maken met de scan die gemaakt is toen ik minister voor
Ontwikkelingssamenwerking werd. Het gaat dan vooral om de MDG's op het terrein
van moeder- en kindsterfte en daaraan gerelateerd de hele relatie tussen man
en vrouw. Naar aanleiding van de aidsproblematiek merkte de fractie van de
ChristenUnie op dat daar desastreuze cijfers uitkwamen, echt desastreus. Het
moet dus een hoofdpunt van beleid zijn om de MDG's erbij te
betrekken.De cijfers met betrekking tot moedersterfte zijn in veel landen in Afrika
en Zuid-Azië dramatisch hoog en soms zelfs stijgende. Van dit punt hebben
wij via ons sectorbeleid gezondheidszorg een aparte prioriteit gemaakt, en
dat geldt ook voor onze specifieke inzet voor de seksuele reproductieve rechten
van vrouwen. Dat lijkt mij absoluut essentieel, gezien de enorme behoeftes
die daar zijn. Het aantal vrouwen dat in het kraambed sterft, terwijl daar
heel makkelijk wat aan te doen zou zijn, is schrijnend en daar kunnen wij
heel veel resultaten mee boeken. Dat zeg ik ook tegen de media, waarin ik
de afgelopen dagen opnieuw heb gelezen dat het geld niet goed terecht zou
komen. Integendeel, dat wordt heel goed gecontroleerd en daar bereiken wij
dus heel veel resultaat mee. Ik wijs op het gezondheidsprogramma in Tanzania.
Wij hebben samen met andere donoren aan een sectorbenadering gewerkt. Er is
een goed debat met de regering, er zijn financiële controlemechanismen.
Ik denk dat daardoor de kindersterfte met 300.000 is afgenomen in een paar
jaar tijd.Dat vind ik op zijn minst een interessante investering. Ik ben het eens
met wat er vanuit de ChristenUnie is gezegd: dit is niet alleen een zaak van
vrouwen. Ik denk dat het ook een zaak van mannen is. Het is nog wel eens moeilijk
als je man en minister voor Ontwikkelingssamenwerking bent en je moet dat
aan de orde stellen. Ik denk aan de dramatische verkrachtingen in Oost-Afrika.
Dat moeten wij met de generaals en met de militairen aan de orde stellen.
Ik heb geen illusie dat het dan morgen verandert, maar als je het niet aan
de orde stelt, verandert er zeker niets. Er zou politiek leiderschap moeten
zijn. Het gaat niet meer om verkrachting als een instrument van oorlogsvoering.
Als je de doctoren daar spreekt, is het een epidemie. En natuurlijk doen wij
als ontwikkelingssamenwerking altijd aan pleisters plakken. Dat blijf ik ook
doen. Er zijn klinieken die wij ondersteunen, mensen die weer terug in de
samenleving worden gezet, maar dit is iets wat daar ver bovenuit gaat. Het
is echt een onderdeel van fragielestatenbeleid, van de re-integratie van militairen,
van de hele cultuur van geweld die daar jarenlang is gegroeid. Dat ga je niet
in een keer omdraaien. Daar is vrij veel beleid voor nodig.Op een aantal punten hebben wij activiteiten samen met de minister van
Buitenlandse Zaken, zoals op het terrein van de mensenrechten het stabiliteitsfonds.
Wij hebben het MDG3-Fonds, dat over de problematiek van vrouwenrechten gaat.
Hoe kun je ervoor zorgen dat je de gewenste resultaten boekt op het terrein
van MDG3 en MDG5? Wij zijn een van de grootste donoren voor het nieuwe VN
Trust Fund inzake geweld tegen vrouwen, waar inderdaad groeiende cijfers van
te zien zijn, niet alleen in Afrika, maar ook in Latijns-Amerika.De heer Kuiper (ChristenUnie):Ik had de vraag iets breder getrokken dat situaties van verkrachtingen.
Het gaat natuurlijk over de rol van mannen en vrouwen. Het gaat, denk ik,
ook om seksueel gedrag waarbij veel partners betrokken zijn, waarbij mannen
zich dat gedrag eigen maken. Wij stuiten op iets waar collega Smaling ook
op wees in verband met de gordijnen met spleetjes. Je hebt natuurlijk te maken
met culturele patronen, bijvoorbeeld in landen zoals Malawi. Ik weet dat het
daar deel van de mannencultuur is om veel partners te hebben. Daarom heb ik
ook gevraagd naar het grondrecht van het hebben van een gezinsleven. Dat zou
op die manier aan de orde kunnen worden gesteld. Dat is nogmaals mijn concrete
vraag aan u: ziet u mogelijkheden om deze cultuur op de een of andere manier
toch aan de orde te stellen, mede aan de hand van het mensenrechtenthema,
het recht op gezinsleven? Dat beschermt vrouwen ook namelijk.Minister Koenders:Ik ben bang dat ik het niet met het begin van uw analyse eens ben. Er
is echt geen enkel gegeven waaruit blijkt dat mensen in Afrika meer partners
hebben. Dat is gewoon niet waar. Voor je het weet, heb je een vooroordeel
te pakken. Er is wel een bepaalde economische situatie. Ik heb ook naar de
cijfers daarover gekeken. Het kan best zijn dat het in heel bepaalde gevallen
wel zo is, bijvoorbeeld waar veel migratie is. In Zuid-Afrika zie je dat wel.
Dat heeft dus veel meer te maken met economische dan met morele noties. Die
zijn wel met elkaar verbonden, maar als je naar de cijfers kijkt, zie je dat
daarover heel veel beelden zijn die niet goed zijn. Volgens mij bergen die
het risico in zich dat, als je die gaat versterken, het vooroordeel ten aanzien
van bepaalde groepen vergroot wordt en dus het beleid minder effectief is.
Ik zou daar dus niet zozeer met een zekere mate van morele neutraliteit naar
kijken als wel naar wat effectief is. De effectiviteit vereist te zeggen dat
wij daar zo veel mogelijk moeten doen aan de hele discussie van condoomgebruik.
Dat is echt de meest effectieve manier. Ik ben overigens geen ideoloog: in
welk land welke methode ook maar het beste werkt. Ik vind het prima. Het kan
ook abstinentie zijn. Het volgende wil ik alleen niet. Dat zie ik wel in bijvoorbeeld
bepaalde kringen in de Verenigde Staten dat zij vinden dat dit het enige middel
is. Dat is desastreus voor de aidsproblematiek. Ik moet zeggen dat ik daar
ook grote moeite mee heb. Ik doel op het beleid van een aantal landen die
alles wat is afgesproken in het kader van de Verenigde Naties op het terrein
van seksuele reproductieve rechten, waarbij een vrouw het recht heeft om haar
seksualiteit te beschermen, aan alle kanten via fundamentalistische kringen
aanpakken. In de Verenigde Staten gebeurt dit uit christelijke hoek; dat gebeurt
ook uit islamitische hoek. Ik ben daar totaal neutraal over; het maakt mij
niet uit wie. Het grote probleem is dat de vooruitgang die wij geboekt hebben,
weer op het spel staat. Ik zie het verband dus niet helemaal met het recht
op familieleven. Het kan juist heel erg zijn dat de cijfers in bepaalde landen
over het familieleven een aantal gevallen van meer seksuele relaties laten
zien. Dat is geen categorie die de effectiviteit van het beleid vergroot.De heer Kuiper (ChristenUnie):U had het over beelden en cijfers. Ik weet natuurlijk ook wel dat aids
zich verspreidt via de wisselende contacten en dat mannen van partner naar
partner kunnen gaan, waarmee zij het verspreiden. Dan is anticonceptie inderdaad
belangrijk. Partnertrouw is ook belangrijk, maar dat zal grenzen hebben, ook
in het aan de orde stellen van partnertrouw in het beleid. Dat ben ik wel
met u eens. Er kan echter wel een poging toe worden gedaan via gezondheidszorg
en door iets te zeggen over de betekenis van gezinsverbanden. Dat is geen
cultureel vooroordeel. Je kunt dat, denk ik, toch aan de orde stellen, wel
in de bescheidenheid die daarbij past.Minister Koenders:Ik zal u heel eerlijk zeggen waarom ik het echt met u oneens ben. Ik wil
in alle eerlijkheid het debat voeren. Als er een continent in de wereld is
waar het gezinsleven voorop staat, is dat Afrika. Dan zou ik vanuit Nederland,
waar het gezinsleven veel meer in discussie is en waar het aantal scheidingen
zeer groot is, moeten zeggen: u moet zich meer aan het gezinsleven houden.
Wij moeten ook een beetje de geloofwaardigheid van ons eigen beleid aan de
orde blijven stellen. Ik wil aids bestrijden en mensenlevens redden; ik wil
geen ideologische strijd voeren waarvan ik, eerlijk gezegd, de geloofwaardigheid
uit Nederlands perspectief niet de allergrootste vind.De heer Kuiper (ChristenUnie):Ik vraag u niet om een ideologische strijd te voeren, maar er zijn ook
situaties waarin vrouwen worden verstoten en alleen met kinderen achterblijven.
Ik denk ook aan arbeidsmigratie. Ik vraag u dus helemaal niet om een ideologische
strijd te voeren, maar ik vraag u wel om daar oog voor te hebben.Minister Koenders:Dat heb ik zeker. Daarover wil ik het graag met u eens zijn. Het is een
moeilijk debat, omdat de Afrikaanse culturen zeer verschillende zijn. Er zijn
uiteraard matriarchale en patriarchale culturen, waarbij de rol van de vrouw
heel verschillend is. Ik vind gewoon dat je het landenspecifiek en effectief
moet zien. Daar kunnen wij elkaar misschien wel op vinden. Als uw benadering
daar een rol in speelt, prima. Daar zit voor mij ook geen ideologische kant
aan. Ik heb heel goede christelijke organisaties gezien die ongelooflijk goed
werk doen op het terrein van aidsbestrijding. Ik heb ook organisaties gezien
die wel een ideologische strijd voeren tegen condoomgebruik. Daar heb ik wel
problemen mee, omdat dat desastreus is voor het beleid en omdat dit grote
aantallen mensenlevens kost.De heer De Graaf (VVD):Misschien kan het als volgt worden samengevat. Als het gezin als fenomeen
een bijdrage zou kunnen leveren van behoorlijk wat tientallen procenten aan
de vermindering van aids, zet u dat instrument dan onmiddellijk in. Zo lang
dit niet vaststaat, is er een eindeloze discussie.Minister Koenders:Bij mijn weten is er geen enkel gegeven die een relatie legt tussen het
gezin en aids.De heer De Graaf (VVD):Dat ben ik met u eens.Minister Koenders:Die gegevens zijn er gewoon niet, dus kan ik daar op het ogenblik ook
geen beleid op voeren.Voorzitter. Ik kom te spreken over de discussie inzake de voedselprijzen.
Misschien moet ik daar met het oog op de tijd iets korter over zijn. Ik denk
dat het erop neerkomt dat wij te maken hebben met twee dingen. Dat is allereerst
een gigantische onderwaardering van de landbouwontwikkeling in de armste landen
in de afgelopen periode. Ik denk dat daar verschillenden schuldig aan zijn.
Die mogen best benoemd worden. Een van de schuldigen zijn de ontwikkelingslanden
zelf. Een aantal Afrikaanse landen heeft onderling afgesproken om in ieder
geval 10% van hun rijksbegroting dan wel hun inkomen, afhankelijk van
de discussie over de indicatoren daarvoor, ter beschikking te stellen voor
investeringen in de landbouw. Het gemiddelde is 2% à 3%.
Daar ligt een groot probleem.Voorts vind ik dat er enorme fouten gemaakt zijn in de ontwikkelingssamenwerking
in de jaren negentig tot eigenlijk niet zo lang geleden. Men zei: de landbouw
is het probleem niet. Wij hebben de Club van Rome gehad in de jaren zeventig.
Het blijkt toch wel dat er voldoende voedsel is en waar maken wij ons eigenlijk
druk over; de landbouw regelt zichzelf wel. Dat is een heel slecht beleid
geweest.Het volgende is een aantal beleidsmaatregelen ten aanzien van de Wereldbank
en het IMF-beleid. Dat ben ik met u eens. Dat heeft het op een aantal punten
voor een aantal landen onmogelijk gemaakt om een eigenstandig landbouwbeleid
te voeren. Tot slot noem ik nog het internationale handelsbeleid.Met elkaar heeft dat iets opgeleverd wat vrij desastreus is voor de meest
kwetsbaren in deze wereld. Het is niet alleen een kwestie van landbouwproductie,
maar ook van koopkracht. In de combinatie van die twee zien wij nu een gigantische
problematiek. Wij kunnen hier een lang debat voeren over de oorzaken. U bent
daar overigens een groot expert op dat gebied. Ik zou ook met een zeker risico
het debat met u moeten aangaan. Ik denk wel dat er op het punt van maatregelen
gauw een zekere mate van consensus kan worden gevonden. Dat is allereerst
natuurlijk zo snel mogelijk mensen redden. Daar komt het echt op neer. Wij
praten nu over meer dan honderd miljoen, misschien wel tweehonderd miljoen
mensen die direct in de gevarenzone zijn. Zij kunnen hun kinderen echt niet
voeden. Dat is in een wereld waarin op het ogenblik 60 triljoen aan goederen
en producten voortbrengen, terwijl tweehonderd miljoen mensen hun eten niet
kunnen betalen. Voorts hebben twee miljard mensen een probleem om hun gezin
een normale maaltijd voor te zetten. Dat zou de eerste prioriteit moeten zijn.
Dit betekent op korte termijn toch voedselhulp. Dat moet en via onder andere
koopkrachtverbetering kunnen mensenlevens gered worden.Voorts is er het enorme risico van de mengeling met olieprijzen, waardoor
de kunstmest erg duur is geworden. Daardoor zijn de risico's voor de boeren
groter. Je kunt dus ook aan verzekeringsmechanismen denken of aan vouchers
voor kunstmest, zodat mensen in ieder geval gaan oogsten. De prijzen in de
landbouw zijn op dit moment hoger, dus er zou een gevoel moeten zijn dat je
wat kunt verdienen.Bij de situatie op de lange termijn hebben wij uiteraard met twee aspecten
te maken. In de eerste plaats is er de handelsproblematiek. Ik hoop dat wij
de tijd van marktfundamentalisten of aanhangers van autarkisch beleid voorbij
zijn. Wij moeten ons richten op slimme beleidscombinaties die ook nog landspecifiek
zijn. Een deel van het handelsbeleid heeft hierop een desastreuze uitwerking.
In Europa wordt dit beleid nu hervormd. Die hervorming vormt een onderdeel
van de Doharonde. Wat mij betreft moet dit veel sneller en beter. In de tweede
plaatst geldt dat ontwikkelingslanden de mogelijkheid moeten hebben om de
voedselprijzen zeker te stellen en voedselzekerheid te bieden. Dit betekent
dat er ook vrijwaringsmogelijkheden nodig zijn. Verder moeten er regionale
markten gaan ontstaan en is research nodig. Ook de Afrikaans groene revolutie
en machtsverhoudingen binnen de landbouwketen zijn van belang. Dit is dus een vrij ingewikkelde problematiek. Vorige week was ik in Rome.
In de media is vrij sceptisch op de VN-top gereageerd. Ik ben vaak sceptisch
over VN-toppen, maar relatief was deze zo beroerd nog niet. Landbouw leidt
altijd tot problemen tussen importeurs en exporteurs, tussen boeren en stedelingen.
Voor het eerst sinds jaren heeft men nu echter gezegd: wij hebben een fout
gemaakt en er moet een actieplan komen. Deze zaken hebben ook te maken met
politieke stabiliteit. Daarom verenigen landen zich, want er is echt iets
aan de hand. Voor het actieplan is vrij veel geld beschikbaar gesteld. De
secretaris-generaal heeft dit zelf aan zich toegezegd en heeft er dus niet
het Wereldvoedselprogramma of de FAO voor verantwoordelijk gemaakt. Wij maken
ons immers allemaal zorgen over de langs elkaar heen werkende organisaties
van de VN. Het Wereldvoedselprogramma is een organisatie die zeker belangrijk
blijft. Het is een van de meest effectief en efficiënt opererende organisaties
op dit moment. In Birma is het Wereldvoedselprogramma een van de weinige organisaties
die al mensen ter plekke heeft. Men heeft daar nu helikopters en de mensen
van de Wereldvoedselorganisatie komen ter plaatse. Tot op zekere hoogte komen
de mensen van de Wereldvoedselorganisatie zelfs in Zimbabwe. De organisatie
heeft ook een zeer sterk management, wat niet geldt voor de FAO. Daar zijn
er echt problemen met het leiderschap. Vorige week heb ik dat aan de orde
gesteld. Dit beleid moet nu snel worden vormgegeven in samenspel met de Wereldbank
en andere organisaties. De taskforce zullen wij hierop "afrekenen"
als de VN in september weer bijeenkomt. Anders hadden wij het risico gelopen
dat er was gezegd: leuk dat de hele wereld bijeenkomt voor deze top en ach,
wat verschrikkelijk dat mensen niet eten. Wij zullen deze inzet moeten houden.
De inzet moet echter wel worden gecontroleerd.Over biomassa is naar ik meen ook in de Eerste Kamer regelmatig gesproken.
Ik denk dan iedereen zich bewust is van het dilemma rond de keuze tussen een
schone tank en gevulde magen. Over die scherpe tegenstelling lezen wij in
de krant. Iedereen weet ook dat de oorzaken van de voedselcrisis wat gecompliceerder
zijn. Wij moeten echter wel stellen dat de streefcijfers van 30% in
Nederland en 20% in Europa alleen houdbaar zijn bij duurzame biomassa.
Als de biomassa niet duurzaam is, hebben wij echt een probleem. Certificering
is daarbij volgens mij de enige mogelijkheid. Dit moeten wij veel sneller
regelen dan nu gebeurt. Daarom hebben wij de 500 mln. die dit kabinet extra
uittrekt voor schone energie, voor een groot deel voor duurzame biomassa ingezet.
Er is inmiddels een Memorandum of Understanding met Indonesië. Iedereen
weet dat er in dat land enorme risico's worden gelopen met de productie van
biomassa die niet duurzaam is. Hetzelfde geldt voor Mozambique. Op dit terrein
werk ik samen met de minister van VROM ook aan regelingen met een aantal andere
landen.De heer Eigeman (PvdA):Ik dank de minister voor zijn antwoord. Het beeld dat uit de krantenkoppen
over de VN-top naar voren komt, is heel anders dan het beeld dat de minister
nu schetst. Ik heb geen reden om te twijfelen aan de woorden van de minister
en aan de inzet. Het lijkt mij echter verstandig om in het kader van draagvlakvergroting
de boodschap die de minister nu in deze Kamer verwoordt, breder uit te zetten.
Wij moeten laten zien dat er juist op dit dossier wel degelijk resultaten
worden geboekt, ondanks het feit dat er nog veel moet gebeuren. De boodschap
die de minister hier verwoordt, moet helder worden overgebracht aan het publiek.Minister Koenders:Ik ben zeer bereid om dat te doen. Hierover zou ik graag veel meer zeggen,
omdat ik zie hoe er door het publiek op dit moment over ontwikkelingssamenwerking
wordt gedacht. Soms worden zaken opzettelijk verkeerd voorgesteld door mensen
die toch al tegen internationale samenwerking zijn. Ik bezie ook in mijn eigen
apparaat zeer kritisch waar hulp terechtkomt. Ik vind dat wij bij ontwikkelingssamenwerking
in de afgelopen periode zeer veel hebben geleerd. Internationaal is men het
er eigenlijk over eens dat ontwikkelingssamenwerking helpt. Het lost niet
de armoede op; daarvoor is een veel bredere aanpak nodig met handels- en kapitaalmarktbeleid.
Ontwikkelingssamenwerking is een katalysator. Er worden op dit moment enorme
resultaten geboekt. Het is vreemd dat juist in Nederland men dit beeld niet
heeft. In Amerika is president Bush heel actief geworden op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking. Het Nederlandse beeld bestaat ook niet in Engeland
en slechtst in zeer geringe mate in Duitsland. Ik vind wel dat de effectiviteit
van de ontwikkelingssamenwerking bewezen moet worden. Rond het voorbeeld dat
de heer Eigeman noemt, heeft ontwikkelingssamenwerking in de afgelopen jaren
mijns inziens de verkeerde keuzes gemaakt. Dit betekent niet dat wij nu weer
alles moeten inzetten op landbouwontwikkeling, want wij moeten niet vervallen
in een cyclische beweging waarbij wordt ingezet op zaken die in de mode zijn.
De rurale ontwikkelingsprogramma's in de jaren tachtig en negentig waren gericht
op projecten en geïntegreerde plattelandssamenwerking zonder dat daarbij
werd gedacht aan markten, prijzen en de institutionele omgeving. Dit doen
wij nu wel, maar dat is vaak minder zichtbaar. Mensen vragen daarop dan weer:
wat doet u eigenlijk? Hier ligt mijns inziens een grote uitdaging voor allen
die vinden dat wegens verlicht eigenbelang en moraliteit ontwikkelingssamenwerking
van groot belang is.De heer Smaling (SP):Ik heb nog een vraag over de VN-top. Ik was er niet bij, dus ik weet niet
precies wat daar allemaal is besproken. Er is geld toegezegd. Is er echter
ook gesproken over de vraag hoe je negen miljard mensen kunt voeden? Enkele
sprekers verwezen vandaag naar studies die aantonen dat er wel twintig miljard
mensen gevoed kunnen worden op aarde. Wij hebben het daarbij echter over modelstudies.
In deze modellen is er geen sprake meer van bos en savanne, dus erg relevant
zijn ze niet. Een groot deel van de wereld staat al vol met gewassen en negen
miljard mensen is veel. Met name in Azië is weinig ruimte over. In landen
als Oekraïne en Kazachstan is misschien nog een flinke slag te maken.
Verder komt het echter neer op het neerhalen van de bossen in de Cerrado in
Brazilië en in Venezuela en op het ontginnen van een paar savannegebieden
in Afrika die nog enigszins leeg zijn. Is er gesproken over de vraag hoe het
voedsel voor zo veel mensen moet worden geproduceerd? Dat zal met kunstmest
moeten gebeuren, want uitbreiding van areaal is geen optie.Minister Koenders:Ik zeg u heel eerlijk dat daarover niet is gesproken. Op dit soort toppen
wordt over deze zaken nooit gesproken. De VN komt bijeen om
met 192 landen consensus te vinden over prioriteitstelling. Daarbij hoort
overigens ook de vraag waarop de heer Smaling nu doelt; die had op de top
besproken moeten worden. Maar wij moeten ons realiseren dat wij in een wereld
leven waarin er tijdens een top nooit over zoiets een besluit zal worden genomen.
Een top is namelijk niet intelligent. Daar zitten 192 mensen zoals ik. Zij
moeten er met elkaar voor zorgen dat wij niet te veel uit elkaar lopen. Zonder
consensus kunnen wij namelijk helemaal niet verder. Voor iedereen die het
van buitenaf bekijkt, is zo'n top bijna altijd een tegenvaller. Dit is de
aard van de huidige wereld. Landen zijn zelfbewust. Zo heb ik vier uur moeten
wachten op Argentinië. Dat land heeft de top in gijzeling genomen, omdat
men het woordje "restrictief" in het kader van handelsmaatregelen
niet wenste op te nemen.De heer Smaling (SP):U zei toch dat u de top vrij goed vond?Minister Koenders:Ik vind het een goede top omdat ik een heel ander verwachtingspatroon
heb. Dit betekent overigens niet dat ik snel tevreden ben. De top zal zorgen
voor enorm veel nieuwe energie. Er zijn nieuwe fondsen beschikbaar. Daarmee
zal over deze vraag een oordeel moeten worden geveld. Er zijn regeringen die
dit uitwerken en waar deze vraag terug zal komen; zo werkt de dynamiek van
VN-toppen. De resultaten van de toppen zelf vallen voor de deelnemers bijna
altijd tegen. Ik heb mij er ook over verbaasd dat ik vier uur op de Argentijnen
heb moeten wachten. Zij hadden thuis een probleem. Zoiets kan ons overigens
ook overkomen. Het ging in dit geval om een grote boerenopstand. De president
van Argentinië was geweest. Dit had te maken met de "export bans".
Dit was een heel politiek onderwerp. Dan wordt het serieus, niet als je op
een top iets aanneemt dat iedereen prachtig vindt. Bij landbouwbelangen gaat
het nog meer dan bij andere belangen om grote tegenstellingen. Dat weet u
als geen ander. Daarom vond ik deze top niet minder geslaagd dan anderen.
Gezien de urgentie van het probleem, namelijk of mensen kunnen eten, schiet
een top altijd tekort.Deze minister kunt u afrekenen op het resultaat. Wij zullen ons daarvoor
ook inzetten. Samen met minister Verburg heb ik hierover een notitie aan de
Kamer gestuurd. Die kunnen wij ook nog eens bespreken. Deze notitie gaat in
op al deze punten, ook op de rol van technologie. De nieuwe Japanse technologie
voor landbouwproducten is heel interessant om de landbouwproductiviteit in
Afrika mee omhoog te halen. Wat je ook van de groene revolutie in Azië
vindt en hoe dit ook geleid heeft tot machtsverschillen, het heeft wel geleid
tot een enorme verhoging van de productiviteit. Daarin is in Afrika nooit
geïnvesteerd. Toen het zover was, had niemand er nog geld voor over.
Daarom moet dit van ons wel gebeuren.De heer Smaling (SP):Azië heeft het geluk van de Himalaya en van heel veel grote rivieren.
Daardoor kan er een geïrrigeerd gewas worden verbouwd. In Afrika is die
mogelijkheid veel minder groot. In de jaren zeventig en tachtig zijn er vrij
grote successen geboekt met mais door het instituut CIMMYT in Mexico. Mais
behoort tot het hoofdvoedsel in Afrika. Met nationale onderzoeksinstituten
is toen een maisvariëteit ontwikkeld die makkelijk drie ton per hectare
opleverde. Deze ontwikkeling is weggezakt met de structurele aanpassingsprogramma's.
Kunstmest was namelijk enigszins gesubsidieerd. De Afrikaanse landen hadden
voorheen "national cereal boards", die aan enige marktinterventie
konden doen. Met met de structurele aanpassingsprogramma's mochten deze niet
meer opereren. Daardoor is het verklaarbaar waardoor Afrika minder succes
heeft gehad dan Azië.Minister Koenders:Ik ben het zeer eens met die analyse. Ik denk dat u volledig gelijk hebt.
Ik denk niet dat het IMF en de Wereldbank verkeerde instituties waren, maar
dat de manier waarop zij het aanpassingsbeleid hebben vormgegeven desastreus
is geweest voor een aantal basisinstituties in de landen die ontwikkeld waren.
Nederland zou er niet over denken om deze instituties af te schaffen op het
moment dat zij kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de landbouw. Dit wordt
te laat erkend. Velen die hier vandaag bijeenzijn, hebben dit destijds ook
wel eens gemeld. Het besef kwam misschien wat laat, maar is wel essentieel.
Het aardige van het IMF en de Wereldbank is wel weer dat door macro-economische
stabiliteit en inflatievermindering in Afrika momenteel weer enorme kansen
liggen. De investeringen in dit soort zaken kunnen worden vergroot. Wij zullen
hierbij steun bieden.Ik juich de initiatieven die betrekking hebben op de speculatie met voedsel
toe. Speculatie met voedsel beperkt de omvang van vrij beschikbare voorraden.
Deze spelen een belangrijke rol bij de stabilisering van prijzen. Speculatie
kan desastreus zijn. Er lopen op het ogenblik al enkele goede private initiatieven.
U moet het mij niet kwalijk nemen dat ik geen invloed heb op het bestuur van
de Chicagobeurs. Ik ben echter zeker bereid om de initiatieven die genoemd
zijn, in te brengen in het internationale debat. Wij hebben ook gezegd dat
de Europese Commissie precies gaat nazoeken waar speculatie negatieve gevolgen
heeft voor de middellange- en langetermijnprijzen van voedsel. Het kan ook
een zekere "clearing" geven. Volgens mij is er nu echter vrij veel
reden om te geloven dat er een negatieve invloed is op de dunne markten in
ontwikkelingslanden.Ik geloof niet dat wij nu een veelheid aan kleine initiatieven ontplooien
en geen grote demonstratieprojecten hebben. Wij hebben juist samengewerkt
met het Nederlandse agrarische veld en het ministerie van LNV om deze notitie
tot stand te brengen. Er is een grote steun vanuit het Nederlandse veld. Wij
hebben gezegd dat wij nu niet, na te veel aan landbouw of aan verkeerde landbouw
en rurale ontwikkeling, opeens weer alle kaarten inzetten op landbouw. Wij
hebben onze eigen prioriteit. Binnen groei en verdeling, rurale ontwikkeling
en werkgelegenheid, past de strategie die wij langs de vijf sporen hebben
gekozen.De heer Prahalad schreef het boek "The Fortune at the Bottom of the
Pyramid". Ik vind dit een enerverend boek, waarin de heer Prahalad betoogt
dat wij op een andere manier naar de armen moeten kijken. Zij zijn geen slachtoffer.
Wij moeten de armen volgens Prahalad beschouwen als prijsbewuste consumenten
en innovatieve ondernemers. Dit is in ieder geval een interessante zienswijze.
Je hoeft het er niet eens helemaal mee eens te zijn om er een bruikbare beweging
in te zien.Het boek is geschreven vanuit het perspectief van het bedrijfsleven. Je
kunt dus geld verdienen aan armen. Daar is niets mis mee, is
de strekking van het boek. Ik ben er voor om in nauwe samenwerking, juist
met de armste groeperingen, te zoeken naar innovatieve mogelijkheden om de
situatie van armen te verbeteren. Wij willen altijd samenwerken met een geïnteresseerd
en maatschappelijk georganiseerd bedrijfsleven. Dat heeft volgens mij iets
te maken met de benadering van de mensenrechten, waarover wij in het begin
spraken. Ook de armste mensen hebben recht op toegang tot productiemiddelen
en krediet. Uiteraard hebben zij ook recht op toegang tot onderwijs. Uiteraard,
anders kun je helemaal niets beginnen.Unilever heeft veel ervaring in de productie van flaconnetjes voor de
armsten. Bedrijven inzetten is een interessante redenering, die veel beweging
tot stand kan brengen. Ik ben daar dus een voorstander van. Wij doen daar
veel aan, ook in het PSOM, het initiatief voor duurzame handel. Ook de nieuwe
ORIO-regeling heeft hiermee te maken. Ik vind het problematisch om te stellen
dat armen niet het slachtoffer zijn. Ik denk dat er in veel ontwikkelingslanden
machtsverhoudingen zijn die zo'n kwalificatie rechtvaardigen. Hiermee is echter
nog niet direct duidelijk hoe je het moet oplossen. De rol van het bedrijfsleven
is cruciaal voor ontwikkeling. Dit hebben wij in een aantal brieven aan de
Kamer ook laten weten. Het bedrijfsleven is essentieel bij het creëren
van werk, van technologie en van de mogelijkheden voor ontwikkelingslanden
om een rol te spelen in het ingewikkelde gevecht van de globalisering. Daarvoor
hebben zij natuurlijk wel ondersteuning nodig. Wij geven ongeveer 10%
van ons totale budget uit aan ondersteuning. Dit wordt besteed aan de stimulering
van de rol van de private sector door middel van regels en een vermindering
van de bureaucratie. Ook worden kredietmogelijkheden geboden, voor het midden-
en kleinbedrijf, voor andere bedrijven en ook voor particulieren die nu geen
toegang tot krediet hebben. Dit is niet onbelangrijk in een tijd van hogere
voedselprijzen.Er is gesproken over de "Philippine Business for Social Progress",
een mvo-achtige activiteit, waarbij 1% van het jaarinkomen van bedrijven
wordt uitgezet als microkrediet. Ook dit kan buitengewoon interessant zijn.
Microkrediet biedt enorme emancipatiemogelijkheden, alleen moet het niet neerkomen
op een verdeling van de armoede. Microkrediet moet aan mensen de mogelijkheid
bieden om geld te gebruiken waarmee zij met kennis en kunde zichzelf verder
kunnen brengen. Dit is niet zo makkelijk.Belangrijk hierbij is de financiële sector. Een bedrijf als de Rabobank
heeft de achtergrond van de boerenleenbanken. In heel veel Afrikaanse landen
moeten kleine boeren zichzelf organiseren. Zij kunnen door een zekere mate
van schaalvergroting afspraken maken met elkaar over investeringsmiddelen
en daarbij ook kredieten krijgen. Dit is een interessante benadering. Overigens
hebben wij ook in het Schoklandakkoord vrij veel grote dingen met het bedrijfsleven
vastgelegd. Te denken valt aan Philips, dat het prachtige programma "Lighting
Africa" omarmt. In de kleinste Afrikaanse dorpen word verlichting gebracht.
Een aantal partners schaart zich zo rond een bepaald probleem. Wij zijn ook
bezig met gezondheidszorg in Afrika. Iedereen stelde dat de armste mensen
niet vooraf betalen en dat als zij ziek worden, zij niets meer hebben. Wij
werken op een zeer interessante manier samen met organisaties van marktvrouwen
en het Nederlandse verzekeringswezen. Er zijn dus enorm veel mogelijkheden, die nog lang niet voldoende zijn
ondersteund. Wij proberen deze vorm te geven vanuit het Schoklandakkoord,
maar ook met een programma voor vernieuwing van het bedrijfsleven.Twee doelstellingen van de ORET-regeling scoorden onvoldoende, ontwikkelingsrelevantie
en exportpromotie. Exportpromotie werkte wel, maar slechts eenmalig, in orders
van Ballast Nedam in land x en van Philips Medical Systems in land y. De ontwikkelingsrelevantie
was in sommige landen hoog. Daar werd alleen niet op getoetst. De toetsing
werd gedaan met de gedachte dat de ontwikkeling niet negatief mocht zijn.
Ontwikkelingssamenwerking heeft gesteld dat dit geen goede zaak is. In het
regeerakkoord staat nu dus een nieuwe regeling, die in feite gaat over ontwikkelingsrelevante
infrastructuurontwikkeling. Dit gaat precies over de problemen waarover wij
het zojuist hadden, namelijk groei en verdeling. Waarom zou het Nederlandse
bedrijfsleven daaraan niet mogen verdienen? Het is wel een ontbonden instrument.
Dit maakt overigens niet zoveel uit. Alle ontbonden instrumenten leiden tot
70% teruggang naar de Nederlandse economie. Dit geldt in bijna alle
landen. Het voorgaande betekent dat er sprake is van vernieuwing. Naar wij
mogen hopen zullen wij dat zien bij de uitwerking. Die vernieuwing doet zich
dan voor bij het voorzien in water, bij vermarkting van producten en het toegankelijk
maken van de energievoorziening. Die is voor de armste mensen niet toegankelijk.
Bij deze onderwerpen kunnen naar mijn mening deze programma's een grote rol
spelen.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Zult u niet vergeten dat armoede ook vaak het gevolg is van een niet rechtvaardige
verdeling? Laatst sprak ik een vertegenwoordiger van Mali. Hij zei met enige
trots: Mali is geen arm land, maar er leven wel heel veel arme mensen. Zijn
visie was dat met ontwikkelingshulp met name daaraan iets moest worden gedaan.
De resources van een land kunnen namelijk voldoende zijn en daarom is het
niet zozeer nodig dat de buitenwacht iets doet. Daarentegen moet ontwikkelingshulp
met zich meebrengen dat er in het land zelf iets gebeurt.Minister Koenders:Ik ben het daar zeer mee eens. Ik wijs erop dat wij bij onze prioriteitsstelling
groei en verdeling als een combinatie hebben aangemerkt. Om die combinatie
gaat het namelijk. Er doet zich wereldwijd een enorme toename van de inkomens-
en vermogensverschillen voor. Die verschillen nemen zelfs gigantisch toe.
De verschillen in positie van de arme en rijke landen was ongeveer 1:4. Nu
is die verhouding 1:22 of 1:23. U kunt zich voorstellen dat dat in deze wereld
langzaam maar zeker zal leiden tot meer conflicten, ellende en migratie. Dus
een betere inkomens- en vermogensverdeling is essentieel. De vraag is vervolgens
wel hoe je tot een betere verdeling komt. In het begin van mijn betoog heb
ik al gezegd dat het naleven van mensenrechten met zich meebrengt het streven
naar sociaaleconomische rechten. Dat betekent het ondersteunen van het recht
op het oprichten van vakbonden. Vooral brengen mensenrechten met zich mee
dat de armste mensen de mogelijkheid wordt geboden om zich als het ware uit
de aramoede te trekken. Dat betekent weer op een meer eerlijke manier handel
drijven en het gebruiken van een organisatie als de FMO. Er wordt wel eens gezegd dat ontwikkelingssamenwerking niet meer nodig
is, omdat in Afrika en Azië de private sector voor ontwikkeling zorgt.
Inderdaad, daar zijn wij niet meer nodig. Dat is prima, maar ik wijs erop
dat met uitzondering van de grondstoffensector geen investeringen worden gedaan
in Afrika en in Zuid-Azië. Dat betekent dat de verschillen in de wereld
groter zullen worden. Ontwikkelingssamenwerking is dan als katalysator essentieel.
Daarbij gaat het dus ook om verdeling. Op dat punt ben ik het zeer met mevrouw
Böhler eens.Voorzitter. Ik wil vervolgens iets zeggen over uitwisselings- en beurzenprogramma's.
Op dit punt moet ik de woordvoerder corrigeren. Nederland heeft gedurende
zeer lange tijd een beurzenprogramma en gezorgd voor uitwisseling tussen instellingen
van hoger onderwijs. Wij hebben nog maar pas een nieuwe subsidieovereenkomst
afgesloten voor the Netherlands Programme for the Institutional Strengthening
of Post Secondary Education van het NUFFIC. Wij doen voor het hoger onderwijs
langdurige investeringen die veel contacten en netwerken opleveren.Er is gesproken over de FMO en het energiebeleid. Zoals bekend is bij
de FMO een energiefonds ingesteld. Het fonds is ruim een jaar in gebruik.
De bestedingen nemen in deze aanloopfase nog toe. Het gaat hierbij om de financiering
van projecten en programma's voor de productie en de distributie van energie
voor met name lokale bedrijven. Ik meen dat het essentieel is om hiervoor
iets te doen.Wat de lokale overheden betreft merk ik op dat ik tegen de deelnemers
aan de zogenaamde stedenbanden heb gezegd dat zij, vergeleken bij het verleden,
zich zeer professionaliseren. Vroeger zorgden die stedenbanden voor reizen
voor wethouders en gemeenteraadsleden. Nu zorgen die stedenbanden voor interessante
samenwerking waar de mensen wat aan hebben. Ik noem: afvalverwerking en de
vraag hoe om te gaan met transport. Wij kennen in onze steden op deze punten
de problemen en zorgen voor decentralisatie van het beleid ter zake. Daarom
is samenwerking tussen steden goed. Ik heb wel altijd gezegd: vertil u niet.
Ontwikkelingssamenwerking is het moeilijkste wat je kunt doen. Daarbij moet
je namelijk investeren in moeilijke omstandigheden en veel risico's nemen.
Daarom heb ik gezegd: neem niet te veel hooi op je vork. Dat zegt u trouwens
ook tegen mij. Ik zeg dat tegen de mensen van de stedenbanden. Ik wijs er
nog op dat wij via de VNG het LOGO-Southprogramma hebben; de uitvoering van
dat programma verloopt erg goed.Wij werken ook samen met Nederlandse energiebedrijven. Vanwege de tijd
zal ik niet alle voorbeelden van die samenwerking noemen, maar slechts vermelden
dat wij samenwerken met NUON, Philips en een aantal andere bedrijven.Voorzitter. Er is gesproken over het AIV-advies. Ik begrijp dat jaarlijks
een energierapport wordt opgesteld en dat dat in de ministerraad wordt besproken.
Ik meen dat het binnenkort op de agenda staat. Dan wil ik dat graag met deze
Kamer bespreken. Misschien is het handiger daarover te discussiëren met
mijn collega van Economische Zaken.Ik meen dat ons standpunt met betrekking tot kernenergie bekend is. Ik
houd mij geheel aan de door ons uitgezette lijn: in deze kabinetsperiode wordt
geen nieuwe kerncentrale gebouwd. Verder heeft bij niemand het denken stilgestaan.
Zeker voor energievraagstukken lijkt mij dat essentieel. Overigens geldt wel
dat voor de meeste ontwikkelingslanden kernenergie niet direct een echte oplossing
biedt, omdat daarvoor enorme investeringen nodig zijn. Daarnaast is er het
probleem van het afval, de beveiliging en de benodigde infrastructuur. Voor
de armere landen is er op dit punt dus wel een fors probleem.Wij hebben veel instrumenten om ervoor te zorgen dat het geld goed wordt
besteed. Ik meen dat in het Nederlandse Rijk wij daarvoor de meest geëvolueerde
sector hebben. Wij hebben een inspectiedienst, wij hebben een accountantsdienst,
leggen het OESO-DAC-examen af en wij hebben de Algemene Rekenkamer. Wij hebben
gezegd dat voor de landen drie profielen gelden, enigszins naar analogie van
het bedrijfsleven. Er zijn fragiele staten, landen waar het wat beter gaat
en landen waar ze ons eigenlijk niet meer nodig hebben, noem die: transitielanden.
Van het project maak je een risicoproject, want investeren in ontwikkelingslanden
is risico's nemen. Die risico's moet je beperken. Voor corruptie geldt een
zero tolerancebeleid. Als corruptie wordt vastgesteld is het gelijk afgelopen.Corruptie is wel iets wat te maken heeft met ontwikkeling. Wij zorgen
dan ook voor watch dogs. Wij zorgen ervoor dat er in bepaalde landen accountantsdiensten
komen. Er is bijvoorbeeld in Indonesië een rekenkamer opgezet. Zodra
dergelijke instellingen beter gaan functioneren, komt er zicht op eventuele
corruptie. Wat gebeurt er dan? Er gaat iets mis en je doet wat aan de corruptie
en vervolgens hoor je: zie je wel, het geld gaat naar corrupte overheden.
Ik heb nu te weinig tijd om dat aspect nader te belichten, maar wijs er slechts
op dat dit de realiteit is en dat Nederland in het kader van internationale
ontwikkelingssamenwerking met het betrachten van effectiviteit op de eerste
plaats staat van de rangorde die is opgesteld door het Centre for Global Development.Er is verder gesproken over de rol van China in Afrika, een onderwerp
dat ik ook niet een klein biertje noem. Gelet op de tijd wil ik hierover echter
kort zijn. Er is namelijk erg veel over te zeggen. Bij deze kwestie gaat het
erom dat het ene continent zich verhoudt tot het andere. Het onderwerp is
te ingewikkeld om er nu een volledige analyse van te geven. Gelet op de enorme
economische groei van China en de bevolkingstoename daar, is het natuurlijk
duidelijk dat het Afrika gedeeltelijk als wingewest gebruikt. Daarmee verschilt
het in zijn handelen niet zo heel erg van Europa aan het einde van de negentiende
eeuw. Ik denk daarbij aan het zeker van grondstoffenvoorraden. Men maakt als
het ware grondstoffendeals. China is in Afrika dus op een heel andere manier
bezig dan Europa daar nu. Er wordt wel gedaan of dit alleen maar als negatief
moet worden gezien en er zitten inderdaad veel negatieve aspecten aan vast.
Ik zet daar wel iets tegenover. Het gaat hierbij om specifieke landen. Verder
wordt het beeld geschetst dat Afrika slachtoffer is, maar reken er maar op
dat de Afrikaanse regeringen een goede of extra mate van beïnvloeding
hebben. Zoals zij tijdens de Koude Oorlog Rusland en Amerika tegen elkaar
konden uitspelen, hebben zij ook nu meer onderhandelingsmacht. Dat vinden
wij misschien niet zo plezierig, maar zij wel. De vraag is even voor wie wij
spreken, dat geef ik direct toe. De vraag is dus ook: over welke regering
heb je het? Er is ook kritiek. Daarbij denk ik aan bepaalde landen. Ik ben pas in
Ghana geweest. De Chinezen zijn bereid om daar grote investeringen doen, maar
in feite gijzelen zij de mogelijke toekomstige olie-inkomsten. Het is een
interessante vraag of Ghana daarover nadenkt en of het in het contact met
China verstandig handelt. Het ene land heeft ook meer onderhandelingsmacht
dan het andere. Ik zie dus de risico's. Er zijn ook wel tegenbewegingen. De
jury heeft nog niet een eindoordeel, maar twee dingen zijn duidelijk. Het
eerste is dat China meer bij de internationale machtsverhouding moet worden
betrokken. Dat land moet deel worden van het internationale stelsel. Het zal
dan – zeg ik zonder enige naïviteit – zelf meer bij de internationale
regels betrokken willen worden. Dat blijkt ook in de OECD. Of deze ontwikkeling
zich snel genoeg zal voltrekken, is afhankelijk van de vraag of bepaalde landen
China de nodige ruimte willen geven en van de vraag op welke wijze China deze
ruimte wil innemen. Uiteraard wordt in het kader van de OECD hierover een
vrij uitgebreide discussie met China gevoerd.Wat vindt de minister van het feit dat het ministerie te lang kennis buiten
de deur heeft gehouden? Als dat inderdaad is gebeurd, vind ik dat uiteraard
niet goed. Gelukkig hebben wij een goed kennisinvesteringsbeleid opgezet met
IS-academie, met een wetenschappelijke raadsadviseur en met verschillende
universiteiten. Wij betrekken hierbij ook de universiteit waar de heer Smaling
een carrière heeft gebouwd. Onlangs ben ik nog in Wageningen geweest
om die betrokkenheid te verbeteren. Ik ben dus niet iemand die werkt met het
idee "alle beetjes helpen". Wij kennen vier prioriteiten en hebben
drie categorieën van landen. That's it. Dit is best veel, maar wij doen
niet meer en ook niet minder.Er is gesproken over het programma voor de midwives in Jemen. Ik meen
dat dat een heel goed programma is. Jemen kent een gigantische moedersterfte.
Die heeft erg veel te maken met het feit dat het gezondheidssysteem niet functioneert
en dat de rechten van de vrouwen niet echt gerespecteerd worden. Het opleidingsniveau
is laag en er is een grote behoefte aan verloskundigen. Wij zijn bezig met
een vrij groot programma van community midwives. Wij hebben er een substantiële
bijdrage aan gegeven en hebben er nu 4000 getraind. Dat is een enorme vooruitgang
voor Jemen en die vrouwen willen dat ook graag. Wij zijn nog bezig om dat
in de meer afgelegen gebieden in Jemen te krijgen. Er wordt ook gedacht aan
een uitbreiding van hun takenpakket, zodat zij beter in staat zijn andere
family planning service te verlenen. Jemen is echt een tijdbom. Het is een
ecologisch rampgebied. De bevolkingsgroei is een van de hoogste in de wereld
en ook de moedersterfte is een van de hoogste. Ik vind het essentieel om juist
hierop beleid te maken.Als u het mij toelaat, ga ik niet in op de vraag of ik vind dat de klimaatmodellen
kloppen. Ik ga er maar even heel handig politiek en niet wetenschappelijk
mee om dat ik vind dat daar een internationale consensus is. Misschien zijn
daar best wetenschappelijke argumenten te wisselen. Ik heb er in ieder geval
niet de kennis van om dat zelf te doen. Ik ga ervan uit dat die consensus
mij voldoende instrumenten geeft om ons klimaatbeleid mede vorm te geven.Ik dank de heer Eigeman voor zijn opmerkingen over het element van goed
bestuur. Ik heb er al veel over gezegd. Het beleid is inderdaad in die zin
wat veranderd dat ik het een wat vreemde voorwaarde vond: u moet volledig
goed bestuur hebben voordat u ontwikkelingssamenwerking krijgt. Dat zou mij
wel populair maken, maar dan ben ik niet nodig. Dat is ook prima, maar er
zijn helaas landen waar juist verbetering van het bestuur de essentie is van
de verbetering van de situatie. Het betekent niet dat wij er niet naar kijken.
Voor budgetsteun wordt zeer specifiek bekeken of er een trackrecord is, of
er een goed financieel framework is en of het lokaal wordt gecontroleerd.
Anders doen wij het niet of trekken wij het in.Wat vindt de minister van de opvattingen van Ferdinand van Dam in de NRC,
waarin hij de bilaterale hulp tot een karikatuur maakt? Ik ben het daar sterk
mee oneens. Ik vond het een onzinnig betoog dat eigenlijk op niets gebaseerd
was. Af en toe plaatste ik het in de categorie "hulpbashers". Dat
betekent niet dat ik geen respect heb voor professor Van Dam. Ik heb hem onlangs
nog uitgenodigd. Maar ik heb twintig jaar diezelfde plaat gehoord, geen nieuwe
research, geen nieuw onderzoek, dus daar ben ik snel mee klaar.Ik kom bij de kindsoldaten en de kinderrechten. Wij doen daar heel veel
aan. Het grappige is dat de verwarring die er even was over de aard van dit
debat er waarschijnlijk toe heeft geleid dat u wel de zeer goede nota hebt
gelezen die primair is geschreven door mijn collega, maar niet de nota die
primair door mij is geschreven en waarin de onderwerpen kindsoldaten en fragiliteit
juist een essentiële rol spelen. Wij zijn er nu in de DRC zeer actief
mee bezig. Ik ben er met Rwanda mee bezig. Wij hebben in Noord-Uganda programma's
voor re-integratie van kindsoldaten van het oude LRA. Wij financieren de ngo's
die op dat punt zeer actief zijn, zoals Warchild. Wij doen ook veel aan rehabilitatie
op dit terrein in Sri Lanka. U moet zich er misschien wel druk over maken,
maar er is geen sprake van dat wij er niets aan doen.Mevrouw Böhler (GroenLinks):De minister moet zich er vooral niet druk over maken dat ik zijn nota's
niet lees, want dat doe ik wel. Het heeft mij alleen verbaasd dat het in de
nota van de minister van Buitenlandse Zaken niet expliciet wordt genoemd,
juist omdat kinderen als een van de prioriteiten werden benoemd, kinderarbeid
enzovoorts en ook wederopbouw bij conflicten. Het heeft mij verbaasd, omdat
ik misschien ook wel de 3D-benadering in gedachten had. Dat moeten wij natuurlijk
niet helemaal gescheiden houden. Dat was eigenlijk de achtergrond van mijn
vraag.Minister Koenders:Mijn excuses. Dan hebt u het wel gelezen en had ik dat niet moeten zeggen.
Niettemin hebben wij toch een vrij geïntegreerd beleid. Wij hebben beide
nota's van elkaar ondertekend. Ze zijn natuurlijk goed gelezen; daar kunt
u van op aan. Wij vinden de kinderrechten heel belangrijk. Ik zeg dat niet
zomaar. Het komt ook voort uit een aantal analyses die zowel in de nota over
mensenrechten als hier worden gemaakt. Het betekent overigens niet dat wij
er voldoende aan doen. Het is altijd een groot probleem. Ik vind wel dat je
ook te veel doelgroepen kunt hebben. Dat heeft iets te maken met het risico
van versnippering van beleid. Maar aangezien wij juist van fragiliteit een
prioriteit hebben gemaakt, hoort daarin als essentieel onderdeel de problematiek
van kindsoldaten. Ik dank de Partij voor de Dieren voor de inbreng. Ik vond het fascinerend
dat u zei niet voor single-issue-bewegingen te zijn, terwijl u een partij
representeert die in haar naam al één onderwerp heeft. Dat neemt
niet weg dat ik veel van uw analyses kan delen. Ik denk dat er een groot probleem
is op het gebied van landbouw, rurale bedrijvigheid en voedselzekerheid. Ik
vind ook dat de tweede generatie biobrandstoffen een veel belangrijke rol
moet spelen en dat dit ook versneld moet worden. Op een aantal van die punten
moeten wij versneld opereren wat betreft de rol van niet-gouvernementele organisaties.Ik vond een aantal van uw historische vergelijkingen interessant, maar
ik ben het niet met alle eens. Vlees eten is een punt. Niet zo lang geleden
was ik in Washington, waar wij een heel debat hadden over de voedselcrisis.
Iemand van de Telegraaf vroeg mij: wat betekent dit in China, want daar gaan
zij allemaal vlees eten; is dat niet slecht? Ik zei dat ik daar niet direct
over ging, maar dat een ding wel duidelijk was: het grondbeslag van verschillende
typen activiteiten. Natuurlijk leiden vee en veevoer tot relatief veel belasting.
Toen vroegen zij aan mij of ik dat niet ook in Nederland vond. Ja, in Nederland
vond ik dat ook. Dus stond op de voorpagina van de Telegraaf: Koenders vindt
dat de Nederlanders minder vlees moeten eten. Ik heb daar een aantal dagen
plezier van gehad. Overigens zit daar natuurlijk wel iets in. Er is geen twijfel
over, ook gezien de gemaakte analyse, dat er een afweging zal moeten worden
gemaakt in dit soort vraagstukken. Dat ben ik met u eens. Ik weet niet of
dat gelijk zou moeten inhouden dat wij China nog een laatste keer kunnen waarschuwen.
Het is wel een essentieel onderdeel van beleid en keuzen die worden gemaakt
in de prijsvorming en de manier waarop onze landbouwmarkten tot stand komen.De heer Koffeman (PvdD):De naam van onze partij is net zo single issue als de naam van uw partij.
U bent de Partij van de Arbeid. Dat gaat ook over heel veel andere onderwerpen,
dus daar hoeven wij elkaar niet de maat te nemen.Minister Koenders:Vindt u dat echt vergelijkbaar?De heer Koffeman (PvdD):Jazeker.Minister Koenders:Meent u dat serieus? U gaat over de dieren. Arbeid heeft met allerlei
dingen te maken, met mensen en met arbeid. Ik heb vandaag aangegeven welke
verschillende aspecten dat zijn. Ik kritiseer u daar niet op. Iedereen heeft
het recht om zijn eigen partij te stichten. Ik vond het alleen opvallend dat
u zei: ik ben tegen single-issuegebieden. Ik weet hoeveel vragen u stelt in
de Kamer, ook aan mij, die alleen over dieren gaan. Dan zou ik mij op dat
punt misschien wat bescheidener opstellen, maar dat is verder aan u.De heer Koffeman (PvdD):Zeker, maar ik zei het ook in een ander kader. Ik zei dat veel partijen
zich vooral bezighielden met de belangen van de westerse mens en zijn financiën
en dat het goed zou zijn om breder te kijken dan dat, namelijk naar de hele
aarde.Minister Koenders:Zeker.De heer Koffeman (PvdD):Ik begrijp best dat wij als klein landje China niet de maat hoeven te
nemen of het menu hoeven voor te schrijven. Maar wanneer u en uw college Cramer
ervoor pleiten om in Nederland de consumptie van dierlijke eiwitten te verminderen,
is het niet logisch dat binnen datzelfde kabinetsbeleid en misschien ook in
uw nieuwe ontwikkelingsbeleid de consumptie van dierlijke producten wordt
gepromoot in het buitenland. Het heeft geen enkele zin om in Nederland de
consumptie te verminderen en mee te werken aan een vergroting van de consumptie
van dierlijke eiwitten in China en te zeggen dat elk kind een halve liter
melk moet drinken, terwijl wij er hier net van af zijn. In die zin vraag ik
u of de transitie die u in Nederland voornemens bent en die een onderdeel
vormt van uw ontwikkelingsbeleid ook onderdeel is van het beleid in derde
landen.Minister Koenders:Het antwoord is ja, maar niet op het voorbeeld dat u geeft. Ik ga echt
niet de Chinese kinderen voorschrijven dat zij geen melk mogen drinken. Als
mevrouw Verburg daarheen wil gaan om de kracht van de Nederlandse koe daar
aan te prijzen, vind ik dat prima. Ik ben wel voor coherentie van beleid.
Overigens weet ik helemaal niet – u bent er kennelijk in gespecialiseerd –
dat Nederlanders geen melk meer drinken. Ik doe het nog wel, met veel plezier
en uit gezondheidsoverwegingen. Wanneer driekwart van uw inbreng hier gaat
over lactosegevoeligheid en melk, wil ik daar best op antwoorden. Dat is een
single-issuebenadering, prima. Ik ben dat niet met u eens.De heer Koffeman (PvdD):Maar u weet dat 70% tot 80% van de wereldbevolking lactose-intolerant
is, dat de productie van melk slecht is voor het milieu en dat uw oproep samen
met uw collega Cramer is: drink minder melk, eet minder vlees. Dan moet u
mij toch eens uitleggen hoe het kabinetsbeleid ertoe kan leiden dat hier minder
melk wordt afgezet, maar in China voorbeeldbedrijven worden gestart: koop
onze technologie, produceer meer melk, consumeer meer melk. U gaat de Chinezen
niet vertellen dat ze minder melk moeten drinken. Is het logisch in het kader
van een coherent kabinetsbeleid om hen te vertellen dat ze meer melk moeten
drinken?Minister Koenders:Ik kan hier echt helemaal niets mee, zodat ik ook niet weet wat ik daarop
moet antwoorden. Ik ben voor coherentie van beleid, dat doen wij op allerlei
manieren als het gaat om handelsbeleid, om milieubeleid, om biobrandstoffenbeleid
enzovoorts. Ik heb net gezegd wat ik het verband vind tussen plantaardig en
dierlijk. De Chinezen moeten daarin keuzes maken, maar dat betekent niet dat
geen enkele Chinees meer melk mag drinken en dat Nederland de melkexport naar
dat land moet beperken. Ik ben het ook niet eens met uw opvatting dat 60%
tot 70% van de bevolking daarvoor allergisch is. Ik deel uw analyse
gewoon niet, wel die over de coherentie van beleid.De heer De Graaf (VVD):Voorzitter. Wij hebben drie debatten gevoerd op het gebied van de commissie
Buitenlandse Zaken, Defensie en Ontwikkelingssamenwerking, alle drie even
boeiend. In alle debatten was er een grote mate van openhartigheid van de
kant van de regering, en zeer aanhorenswaardige opmerkingen
van die kant. Maar genoeg is genoeg, ik heb nog wel een paar vragen, maar
die slik ik graag in als ik zie dat de minister van Buitenlandse Zaken zichtbaar
lijdt door zijn rug. Ik zeg de beide ministers zeer veel dank namens mijn
fractie voor de openhartigheid en de antwoorden. Ik hoop dat de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking vandaag de plezierige ervaring heeft beleefd dat
de VVD-fractie en hij het over zijn beleid nagenoeg geheel eens zijn!De heer Willems (CDA):Voorzitter. Ik ben minstens zo dankbaar als de vorige spreker, maar wil
daar toch nog enkele vragen aan verbinden.Ik dank de minister voor de opmerkingen over Turkije en over de resolutie
die net in Straatsburg is aangenomen over mensenrechten. Vanmiddag heb ik
van collega Bemelmans begrepen dat Nederland daarbij vooroploopt, maar ik
denk dat de minister dat zelf ook al weet. In de notitie over mensenrechten
wordt gesproken over een Mensenrechtenfonds van 20 mln. Daarbij valt mij op
dat dit geld vooral gaat naar lokale kleine initiatieven. Mijn zorg is, enigszins
parallel aan eerdere opmerkingen aan het adres van minister Koenders over
het draagvlak voor dit beleid, dat hierbij op hypes wordt gereageerd, in plaats
van dat er structureel aan projecten wordt gewerkt.Ik ben bijzonder blij dat minister Koenders bereid was de discussie breder
op te pakken dan hij oorspronkelijk vermoedde. Ik was daar niet bang voor,
want zijn pathos en enthousiasme voor het onderwerp toonden zich duidelijk
in de wijze, waarop hij op zeer geïnspireerde wijze ons beantwoordde.
Dank daarvoor.Minister Koenders maakte een opmerking over het boek van Prahalad. Ik
was blij dat hij daar positief op inspeelde. Wat dat betreft mogen wij blij
zijn dat in Nederland de ontpronking zich heeft voortgezet. Wij zijn als fractie
erg verheugd dat die periode voorbij is. Ik ben het daarom hartgrondig oneens
met collega Smaling die zou willen dat dat weer terugkomt. Ik wil eens wat
goeds zeggen over oud-minister Herfkens: zij heeft dat grondig en goed opgepak
en dat is goed voortgezet door haar opvolgster, oud-minister Van Ardenne.
In die zin ben ik blij dat de minister de toenadering tot het bedrijfsleven
verder oppakt. De essentie van Prahalad is namelijk dat in de landen waar
de verdeling van de rijkdom slecht is, juist wordt gewerkt aan het creëren
van een grotere middenklasse. Het laatste zorgt er dan ook heel specifiek
voor dat je een betere governancestructuur krijgt in die landen. Brazilië
was vijftien jaar geleden het land met de slechtste verdeling van inkomens
ter wereld; de laatste vijftien jaar is daarin een gigantische verandering
gekomen. Dat is niet gebeurd door de theorieën van Prahalad, maar wel
door het creëren van een grotere, sterkere middenklasse. Dat is precies
dat wat Mali nodig heeft. Ik hoor mevrouw Böhler en ook de heer Smaling
geen oplossing geven voor dit soort landen. Te zijner tijd hoor ik graag van
hen beiden dat dit soort oplossingen zinvol is.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Volgens mij zijn de collega en ik het niet zo vreselijk oneens met elkaar.
Ik denk dat dit een misverstand is bij collega Willems. Het enige wat ik aan
de minister heb gevraagd, is of er aandacht is voor het verdeelvraagstuk.
Dat je dat vervolgens kunt oplossen door het creëren van een middenklasse,
daarover ben ik met collega Willems eens. Je moet niet alleen maar hulp van
buitenaf in het land proppen, zonder het verdeelvraagstuk aan de orde te stellen.De heer Willems (CDA):Ik suggereer u het boek van Prahalad eens te lezen. Dat gaat daar vooral
over. U mag het van mij straks meenemen!Het kabinet heeft het harde doel van 30%-reductie van CO2-uitstoot gesteld. Ik maak mij ernstig zorgen dat dit doel niet wordt
gehaald, gelet op biomassa en verduurzaamde biomassa. Het enige antwoord zal
dan kernenergie zijn. Wil de minister dit ter sprake brengen bij zijn collega's?
Ik ben er zeker van dat hij dat zal doen.De heer Smaling (SP):Voorzitter. Mijn fractie dankt beide ministers zeer. Zij heeft het nodige
medelijden met minister Verhagen, iets wat je bij mijn partij niet vaak tegenkomt!
In een interview zei hij dat voor sommige politieke partijen de wereld ophoudt
voorbij Oss en Venlo. Dat in één adem noemen, is natuurlijk
al onvergeeflijk, maar ik hoop dat de minister dat nooit meer zal zeggen en
dat misschien ooit publiekelijk toegeeft.Ik dank minister Koenders zeer, want hij heeft zo'n beetje al mijn vragen
beantwoord. Het was een leuk debat. Minister Verhagen is uitvoerig ingegaan
op de kwestie Israël-Palestijnse gebieden. Hij matchte alle resoluties
tegen Israël met die over andere landen die geblokkeerd worden. Maar
wat is dan nog de functie van een VN-Mensenrechtenraad? Het wordt dan een
beetje koehandel. Gaza is gewoon één grote openluchtgevangenis,
iets wat heel duidelijk moet worden gezegd. Ik heb nog gevraagd in hoeverre
de kapotgeschoten havens zijn terugbetaald. Het zou fijn zijn als daar nog
een antwoord op wordt gegeven. Minister Koenders zei dat militair ingrijpen
in Zimbabwe erger zou zijn dan niets doen. Ik heb daar mijn twijfels over.
In de Afrikaanse geschiedenis zie je dat er verschillende successen en malaises
zijn geweest. Nyerere heeft persoonlijk Amin uit Uganda gegooid, en dat was
goed voor dat land. Militair ingrijpen leidt dus niet altijd tot meer ellende
dan niets doen.De minister zei dat de zaak China in Afrika heel complex ligt, zodat het
hem lange tijd zou kosten om daarover een goed verhaal te houden. Neem dat
mee in die alomvattende nota die wordt geschreven, want daar gaat het om.
Hoe is ontwikkelingssamenwerking anno 2020 geregeld, is er dan nog bilaterale
ontwikkelingssamenwerking? Is de kapitaalmarkt in totaliteit zo groot geworden
dat landen overal bij kunnen en hier niet meer behoefte aan hebben? In die
zin geldt dat ook voor de grondstoffenkwestie. Wij kunnen natuurlijk juichen
dat Afrikaanse landen doorgaans een groei van 5% tot 6% hebben
in de laatste jaren, maar dat heeft met name te maken met die grondstoffen.
Het wil ook niet zeggen dat de baten daar terechtkomen waar je dat graag zou
zien.Verder zou het goed zijn om de successen in het ontwikkelingsbeleid wat
meer aan te zetten. In de beleidsevaluatie is een aantal zaken genoemd waaronder
het Office du Niger in het rijstgebied in Mali, hetgeen typisch een gebied
is waar irrigatie mogelijk is, waardoor een flinke push gegeven
kan worden aan de voedselproductie. Er zijn nog veel meer successen, maar
die worden soms niet genoeg voor het voetlicht gebracht.De heer Eigeman (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Ik dank beide bewindslieden voor hun beantwoording.
Een geïnspireerd duo. Wat dat betreft kijk ik terug op een goed debat.
Er zit drive achter deze regeringstafel. Dat sprak ook uit het antwoord van
minister Verhagen toen het ging over Israël en de Palestijnen. Het is
een ingewikkeld vraagstuk. Je kan niet helemaal op tafel krijgen wat je graag
wilt, maar ik vond wel dat hij een buitengewoon eerlijk antwoord heeft gegeven.
Ik heb ook gemerkt dat er op dat punt drive zit om verder te komen dan wij
nu zijn. Wat betreft zijn eigen situatie, is volgens mij het begrip "durchgreifen"
van toepassing, maar dan in de persoon zoals hij hier zit, met alle moeite.Ik heb ten aanzien van de mensenrechtenambassadeur gesproken over de balans
tussen de maat nemen en het zoeken van een uitweg. Ik vind het erg belangrijk
dat wij deze ambassadeur maar ook andere ambassadeurs en de diensten van Buitenlandse
Zaken zetten op het zoeken van uitwegen.Zowel minister Koenders als minister Verhagen heeft het concept van goed
bestuur in zijn verschillende aspecten goed ter tafel gebracht. Ik meen dat
wij in de komende jaren op dat punt een stevige opgave hebben. Na wat ik vandaag
gehoord heb, heb ik er vertrouwen in dat wij daarin voortgang kunnen boeken.
Capacitybuilding heet dat in mooie bureaucratische taal van internationale
samenwerking. Dat moet echt verder vorm krijgen en moet ook breed gericht
zijn. Het gaat niet alleen maar over ondersteuning op korte termijn en administratieve
ondersteuning maar ook om enerzijds mensenrechten en versterking van democratie
en anderzijds het bouwen van een meer effectieve overheid die ten aanzien
van de voedsel-, huisvestings- en gezondheidszorgproblematiek goed werk kan
verrichten.Ik was blij met de opmerking van minister Koenders op het punt van de
lokale overheden. Het beeld van reizende wethouders en raadsleden werp ik
verre van mij. Ik vind dat dit ook niet helemaal recht doet aan wat gepresteerd
is op dat gebied door de lokale overheden in de afgelopen twintig jaar. Een
organisatie als VNG International is voortgekomen uit die gemeentes en is
een van de sterkste organisaties als het gaat om het versterken van de institutionele
structuren op decentraal niveau. Dat is ook gebaseerd op een rijke praktijk
aan overheden die elkaar zoeken en die op het gebied van het versterken van
bilaterale en directe verhoudingen een belangrijke rol spelen. Op dat vlak
is er naar mijn idee wat betreft het bouwen van draagvlak in de lokale samenlevingen,
waaronder de Nederlandse, nog heel wat te winnen, door uit de kleine samenwerkingsverbanden
die ontstaan goede voorbeelden te halen en die bij mensen weg te zetten. Dat
inspireert mensen ook.Bij het debat tussen minister Koenders en collega Kuiper over gezinnen
bekroop mij de gedachte dat het toch niet alleen over gezinnen gaat maar toch
ook om primaire levensverbanden, om familieverbanden. Wat dat betreft kunnen
wij naar mijn idee zeer veel leren van wat er zich in Afrikaanse gemeenschappen
afspeelt. Als je het over het operationeel maken van gemeenschapszin hebt,
valt er van de Afrikaanse cultuur heel veel te leren, met alle kwalijke effecten
die economische veranderingen, die ook van onze kant zijn bewerkstelligd,
hebben gebracht. Arbeidsmigratie brengt niet alleen in Afrika veel ellende
in gezinnen en samenlevingsverbanden maar ook in Europa en andere delen van
de wereld. Het is heel goed om daar kritisch naar te kijken en om onze eigen
positie en die van ons bedrijfsleven aldaar zeer kritisch tegen het licht
te houden.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Voorzitter. Als je de vijfde spreker in rij bent, weet je eigenlijk niet
meer hoe je de dankbetuiging voor de regering en de lof voor dit debat nog
moet "toppen". Ik sluit mij gemakshalve dan ook maar aan bij de
voorgaande sprekers.In eerste termijn heb ik mijn zorg geuit over het nog niet voldoen van
de Europese Unie aan het certificaat waardengemeenschap. De ontwikkelingen
rond het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid gaan razendsnel,
terwijl het gelijktrekken van nieuwe lidstaten wat betreft mensenrechten en
waarden, waaronder non-discriminatie van homoseksuelen en lesbiennes, niet
even snel gaat. Ik maak mij daar zorgen over. Deelt de regering die zorg en,
zo ja, hoe denkt zij die weg te kunnen nemen?Mijn andere zorg heeft te maken met het fundamentele aspect van de universaliteit
van de mensenrechten. Uiteraard heeft de regering gelijk als zij uitgaat van
die universaliteit. Uiteraard heeft de minister van Buitenlandse Zaken gelijk
als hij zegt dat degenen die de mensenrechten verwerpen omdat het westerse
waarden zouden zijn, ongelijk hebben. "We hold these truths to be self-evident".
Dat is waar, maar de andere kant zegt precies hetzelfde. Wij komen niet verder
als wij tegenover elkaar blijven staan en tegen elkaar blijven zeggen: u hebt
ongelijk. Wij moeten ook de discussie aan over de vraag hoe wij tot de legitimiteit
van onze mensenrechten zijn gekomen en waarom wij vinden dat ze universeel
zijn. De minister van Buitenlandse Zaken verwijst in de nota en in zijn antwoord
steeds naar de slotverklaring van de VN-wereldconferentie uit 1993. Ook dat
was een compromistekst, zoals de minister van Buitenlandse Zaken als geen
ander weet. Daarin staat ook dat de historische culturele en religieuze verschillen "have
to be borne in mind". Niemand weet echter wat dit betekent. Wij kunnen
mijns inziens niet blijven zeggen: wij vinden dat mensenrechten universeel
zijn en wie dat niet vindt heeft ongelijk. Je moet dus ook proberen de theoretische
fundamenten duidelijk te maken waarom je vindt dat mensenrechten universeel
zijn.Ik denk, gezien de tijd ook, dat ik het hierbij laat.De heer Kuiper (ChristenUnie):Voorzitter. Als je dan zesde in de rij bent, weet je helemaal niet meer
hoe je bedanken moet, maar ik wil bij dezen toch mijn dank overbrengen. Wij
hebben evenals de vorige week een goed debat gehad. Ik heb zelf de ervaring
dat wij sprekend over mensenrechten een geweldig onderwerp bij de hand hebben,
ook voor de integratie wat betreft het beleidsterrein waarover wij hier de
laatste tijd hebben gesproken. Vandaag ging het ook over de mensenrechtenstrategie. Hoewel ik het debat
daarover goed vond, heb ik nog steeds wat wensen over die strategie. Het gaat
dan echt om een samenhangende en doelgerichte manier van werken. Ik heb dat
eigenlijk willen aanduiden door in dit verband over twee aspecten te spreken.
Een daarvan betreft humanitaire noodsituaties. Wat mij betreft mag de strategie
op dit punt zelfs worden aangescherpt. Wij hadden een debat over de vraag
hoe je deze effectief kunt maken. Hoe kun je echt durchgreifen? De tweede
situatie die ik heb genoemd, is de positie van minderheden in islamitische
landen, maar het kan ook in een andere context zijn. Het gaat om de vraag
hoe landen die niet vanzelfsprekend deel uitmaken van de beweging van global
governance en die ook niet denken in termen van universele waarden, toch gewonnen
kunnen worden voor een bepaalde benadering. Ook op dit punt zou ik de strategie
best wat sterker geconcentreerd en verscherpt willen zien.Wij hadden helemaal aan het begin een debat over de vraag of je binnen
Europa andere instructies geeft. Ik heb in mijn bijdrage het probleem genoemd
van de mensenhandel binnen Europa, maar daar is niet op ingegaan. Ik zou het
wel plezierig vinden als over dit voorbeeld nog iets wordt gezegd. Europa
is natuurlijk een bepaalde samenhang van staten. Als wij mensenrechten aan
de orde stellen in de wereldwijde context, moeten wij dat ook zeker binnen
Europa doen.Wij hebben ook gediscussieerd over gendervragen en vrouwenrechten, maar
daar kwamen wij niet helemaal uit. De aanleiding is de zwakke positie van
vrouwen en meisjes in sub-Sahara-Afrika. Ik denk dat onze bedoelingen gelijk
op lopen; dat wij graag iets willen betekenen voor de positie van vrouwen
die kwetsbaar zijn in sociaal en seksueel opzicht. Misschien komen wij hier
in de toekomst in andere debatten over te spreken.De heer Koffeman (PvdD):Voorzitter. Ook ik wil de ministers bedanken voor de beantwoording van
de vragen. Er zijn nog wat vragen onbeantwoord gebleven. Ik zal proberen deze
zo kort mogelijk aan te duiden. Ik merk dat minister Koenders moeite heeft
te wennen aan het feit dat er een partij is die als eerste ter wereld niet
de belangen van mensen centraal stelt. Dat is helemaal niet erg, want dat
is nieuw en dat vergt enige gewenning. Hij zegt dat hij mijn mening over lactose-intolerantie
niet deelt, maar het gaat niet om een mening, maar om een feit dat wordt onderschreven
door het Campina-instituut. Misschien moet hij zich daar nog eens in verdiepen.
Dat is belangrijk omdat hij ook minister is voor voedselhulp. Zolang hij melkpoeder
stuurt naar landen waar volgens deskundigen 60% tot 70% van
de mensen lactose-intolerantie heeft, kan dat gevaren opleveren.Ik vind het opmerkelijk dat hij wel vindt dat er coherent beleid moet
zijn en dat de regering voor Nederland een transitie voorstaat van dierlijke
naar plantaardige eiwitten, zoals door dit huis is gevraagd, maar dat hij
niet ziet dat dit in het beleid tot soortgelijk coherent beleid zou moeten
leiden. Het is jammer dat hij daartoe niet bereid is. Dat betreur ik. Hij
heeft niet aangeduid wat de achterliggende gedachte daarvan is.Een andere vraag is wat hij doet aan het dumpen van Nederlandse overschotten
op Afrikaanse markten. Er vindt een enorme marktverstoring plaats in Afrika
door varkensvlees uit de Europese Unie. Het zou goed zijn als Nederland in
het kader van coherent beleid zorgt dat zich ontwikkelende markten in Afrika
niet verstoord kunnen worden doordat wij daar overschotten tegen belabberde
prijzen dumpen.Hetzelfde geldt voor de handel in CO2-emissies. Een recent
voorbeeld is dat wij de Chinese chemische industrie miljoenen geven om deze
wat schoner te maken, zodat wij kunnen voldoen aan onze Kyoto-doelstelling.
Greenpeace zegt dat dit zo lucratief is dat het voor de Chinezen zelfs aantrekkelijk
wordt om nieuwe vuile industrie te bouwen, want als zij daarmee onze emissiehandel
kunnen binnenslepen, is dat buitengewoon winstgevend.Ten slotte heb ik gevraagd naar het oordeel van beide ministers over de
agressieve reclamecampagnes die de grootbanken voeren, waarin wordt uitgenodigd
tot speculatie in voedsel en schaarse grondstoffen in Afrika op termijnmarkten.
Is het kabinet bereid dergelijke schaamteloze uitlokking van schaarste aan
banden te leggen?Minister Verhagen:Mevrouw de voorzitter. Ik dank de geachte senatoren voor hun bijdrage
in tweede termijn. Ik dank vooral de heer De Graaf die vanwege een menswaardige
behandeling afzag van het verder op de pijnbank leggen van de bewindslieden.
Ik ben hem ook zeer erkentelijk voor zijn waardering voor onze inzet in het
algemeen.De heer Willems vroeg specifiek naar waarborgen dat het Mensenrechtenfonds
niet wordt gericht op hypes of toevallige dagelijkse nieuwtjes. Zowel het
Mensenrechtenfonds als het programma ondersteuning buitenlandbeleid kan worden
ingezet ter ondersteuning van initiatieven gericht op het bevorderen van respect
voor mensenrechten en versterken van de rechtsstaat. Daarvoor zijn duidelijke
criteria, die zijn gepubliceerd in de Staatscourant. Bij de beoordeling van
de projectvoorstellen en de inhoudelijke rapportages wordt er specifiek op
gelet of respect voor mensenrechten en versterken van de rechtstaat een centrale
plaats innemen. Dat is al een eerste borg tegen een toevallige hype.In totaal hebben 49 ambassades 16,5 mln. toegekend uit dat Mensenrechtenfonds.
Dat geld wordt besteed aan projecten gericht op het bevorderen van rechten
van vrouwen, vrijheid van meningsuiting, mensenrechtenverdedigers, versterken
van de rechtsstaat, positie van minderheden en kinderrechten. Het centrale
deel van het Mensenrechtenfonds dat door het departement wordt beheerd, wordt
vooral besteed aan het bevorderen van mediapluriformiteit in Iran. Dat is
niet direct gericht op een hype, maar op vrijheid van meningsuiting en de
mogelijkheid om überhaupt informatie te verstrekken. Daarnaast gaat een
gedeelte naar regionale activiteiten, waarbij vrijheid van meningsuiting en
het tegengaan van doodstraf en van geweld tegen kinderen centraal staan. Wij
proberen hypes juist te voorkomen door dit beleid te baseren op de mensenrechtenstrategie
en dat ook te controleren.De heer Eigeman stelde de vraag of de mensenrechtenambassadeur wordt misbruikt
om kritiek te spuien of dat er een bredere inzet is. De functie van de mensenrechtenambassadeur is duidelijk gericht op het integreren
van mensenrechten in alle onderdelen van het buitenlandbeleid, door het uitvoeren
van verkennende missies en het onderhouden van contacten met het maatschappelijk
middenveld, om informatie te krijgen en ondersteuning te geven. De mensenrechtenambassadeur
geeft in wezen in den brede uitvoering aan het mensenrechtenbeleid. Hij ondersteunt
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking en de minister van Buitenlandse
Zaken bij het zichtbaar maken van dit onderdeel van het beleid, zowel in Nederland
als in het buitenland. De ambassades die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering
van het mensenrechtenbeleid in hun ambtsgebied, onderhouden ook nauw contact
en werken samen met die mensenrechtenambassadeur. Zij kunnen een beroep op
hem doen bij de uitvoering, bijvoorbeeld door verkennende missies uit te voeren.
Het is dus een iets bredere functie.Ik moet zeggen dat ik buitengewoon blij ben dat deze functie in 1999 is
ingesteld en dat wij een mensenrechtenambassadeur hebben. Je ziet dat andere
landen binnen de Europese Unie in toenemende mate jaloers zijn en een soortgelijke
functionaris in het leven roepen; niet alleen om de dialoog met andere landen
uit te voeren, maar voor een veel bredere aanpak.Ik ben blij dat ook uit de interventie van de heer Smaling blijkt dat
de wereld niet bij ophoudt bij Oss en Venlo. Ik verwelkom zijn internationale
blik in deze Eerste Kamer.Er bestaan verschillende opvattingen over Israël, dat hoeven wij
niet onder stoelen of banken te steken. Het is niet mijn bedoeling om koehandel
te bedrijven in de Mensenrechtenraad, maar ik verzet mij ertegen dat de Raad
verwordt tot een instrument voor Israël-bashing en hij niet doet wat
hij zou moeten doen. Ik noem een voorbeeld. Als in jaar X 36 resoluties zijn
aangenomen tegen Israël en alle andere onderwerpen worden geblokkeerd,
spreken wij niet over een Mensenrechtenraad, maar over een raad die zich richt
op het Midden-Oosten. Dat is ook prima, maar daarvoor was die Raad als zodanig
niet bedoeld. Ik heb ook gezegd dat ik mij niet keer tegen het veroordelen
van mensenrechtenschendingen in het Midden-Oosten, maar een Mensenrechtenraad
moet ook de mensenrechtensituatie in al die andere landen aan de orde kunnen
stellen. In die optiek heb ik mijn opmerkingen gemaakt.Mevrouw Böhler heeft gevraagd wat wij kunnen doen en welke instrumenten
wij hebben in de situatie dat de Europese Unie weliswaar een waardengemeenschap
is, maar dat nog niet alle lidstaten zo ver zijn. In de mensenrechtenstrategie
wordt inderdaad de nadruk gelegd op het Europees buitenlandbeleid. Dat klopt.
Dit betekent echter niet dat wij de mensenrechten binnen de landen van de
Europese Unie niet belangrijk vinden. Integendeel. Dus waar mensenrechten
onder druk staan in de Europese Unie, geven wij absoluut tegendruk. De Raad
van Europa is daarbij een zeer belangrijk instrument, omdat de Europese Unie
als zodanig geen instrument kent waarmee de mensenrechtensituatie in EU-lidstaten
institutioneel aan de orde kan worden gesteld. Wij zijn actief lid van de
Raad van Europa die met name ook de mensenrechtensituatie in de landen van
de Europese Unie volgt. In VN-kader, met name bij de Universal Periodic Reviews
spreken wij ook andere EU-lidstaten aan. Dit geldt bijvoorbeeld voor het VK
en Slovenië die naast Nederland bij de eerste groep landen behoorden
die werd beoordeeld. Wij voeren daar een actief debat mee en over. Zoals ik
al in eerste termijn zei, stellen wij de mensenrechten ook in bilateraal overleg
aan de orde. Dit geldt niet alleen de intolerantie ten opzichte van homoseksuelen,
maar ook de doodstraf en andere zaken.Juist omdat ik dit van belang vind, heb ik het afgelopen jaar met veel
genoegen de Max van der Stoelprijs die zich specifiek richt op de positie
van minderheden binnen Europa, toegekend aan een stichting die zich met de
belangen van de Roma bezighoudt. Ook anderszins worden vanuit het Mensenrechtenfonds
activiteiten in verschillende EU-lidstaten gefinancierd. Dit heeft niet alleen
betrekking op bepaalde ngo's die zich inzetten voor mensenrechten, maar ook
op de Roma- en Sintiprojecten in het algemeen.Tot slot in dit kader nog twee opmerkingen. Dat wij geconstateerd hebben
dat er in het verleden lidstaten zijn toegetreden waarbij wij op een aantal
terreinen best vraagtekens kunnen plaatsen, maakt eens te meer duidelijk waarom
wij ons in het kader van de formulering van het Verdrag van Lissabon ervoor
hebben ingespannen dat de criteria ook een plaats krijgen in het verdrag.
Dan vindt er in de toekomst ook een verdragsmatige toets plaats in plaats
van alleen een politiek toets of het op dat moment handig is om over te gaan
tot uitbreiding van de Unie. Daarnaast zetten wij ons ervoor in om het criterium
van een mensenrechtentoets ook in te voeren voor communautaire wetgeving,
opdat je in ieder geval ook daarbij zo veel mogelijk die elementen betrekt.Mevrouw Böhler (GroenLinks):Ik zie het als een probleem dat je een gemeenschappelijk buitenlandbeleid
hebt waarin je bijvoorbeeld mensenrechten aan de orde moet stellen in andere
landen. Je kunt toch moeilijk bijvoorbeeld de discriminatie van homoseksuelen
aan de orde stellen als je het binnen de gemeenschap daarover nog niet eens
bent?Minister Verhagen:Dat ben ik met mevrouw Böhler eens. Ik deel dus ook haar zorgen op
een aantal terreinen. Dat is ook de reden dat wij andere landen aanspreken.
Ik zet mij er ook ten opzichte van mijn collega's voor in dat wij in Nederland
een schone lei hebben, juist omdat je andere landen aanspreekt. Dit wil natuurlijk
niet zeggen dat je niemand de maat mag nemen tenzij je zelf helemaal brandschoon
bent. Het feit dat je zelf wellicht op een aantal terreinen de fout ingaat,
wil niet zeggen dat dit voor anderen een excuus kan zijn om de mensenrechten
te schenden. Zij mogen ons daarop uiteraard ook aanspreken.Ik ben mevrouw Böhler nog een antwoord schuldig op haar vraag over
het individuele klachtenmechanisme. Nederland realiseert zich dat er internationaal
behoefte is aan een klachtenmechanisme. Dit komt nu specifiek aan de orde
in relatie tot het nieuwe facultatieve protocol bij het ESC Verdrag. Ik verwacht
dat wij binnenkort in de Mensenrechtenraad een resolutie behandelen ter doorgeleiding
van de tekst van het protocol naar de Algemene Vergadering van de Verenigde
Naties. Nederland zal het protocol steunen, omdat de gelijkwaardigheid van
sociaaleconomische, politieke en burgerrechten daarin nog eens wordt onderstreept.
Verder zien wij dat een klachtrecht een stimulerende rol kan vervullen in
de landen waar de politiek niet sterk is gericht op de verwezenlijking
van sociale rechtvaardigheid als zodanig. Wij hadden en hebben moeite met
het alomvattende karakter van het klachtrecht als zodanig, omdat niet alle
ESC-rechten zich lenen voor het klachtrecht. Ook al hebben bepaalde ESC-rechten
geen rechtstreekse werking, toch is het belangrijk dat dit protocol wordt
aangenomen. Gezien het feit dat de sociaaleconomische voorzieningen in Nederland
goed zijn geregeld, ga ik ervan uit dat wij op dit punt niet bevreesd hoeven
te zijn. In veel landen is de sociaaleconomische positie echter dusdanig slecht
dat het daar juist extra nodig zou zijn en een extra stimulans met zich zou
kunnen meebrengen.Ik heb in 1993 namens het Europees Parlement de discussie over de relatie
met de universaliteit bijgewoond. Ik herinner mij die nog levendig. Ik weet
ook dat het een compromis was. Het vreemde is echter dat je als het gaat om
universaliteit of verschillen met een beroep op cultuur of traditie, altijd
de machthebbers hoort zeggen dat het een westerse uitvinding is en niet universeel,
en de slachtoffers van mensenrechtenschending nooit. Ik heb nog nooit van
een normaal individu in een land bezwaar gehoord tegen het universele karakter
van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Het zijn de machthebbers
die juist vaak niet de schoonste lei hebben op het terrein van de mensenrechten,
die dit met een beroep daarop misbruiken. Ik ben het er wel mee eens dat wij
die discussie in dat kader moeten voeren. Wij kunnen natuurlijk elementen
die nu nieuw zijn, bijvoorbeeld de dialoog der beschavingen, de interculturele
dialoog zoals de afgelopen week in Amsterdam, gebruiken om ook op dat punt
de universaliteit weer nader voor het voetlicht te brengen. Ik ben het wel
met u eens dat het nader onderbouwd dient te worden.De heer Kuiper vroeg hoe Nederland bijdraagt aan de bestrijding van de
mensenhandel en wat Nederland doet om de positie van minderheden te versterken.
Over deze aspecten, de humanitaire noodsituatie, de "responsibility to
protect" en de positie van minderheden zal ik de Kamer informeren. Daarbij
zal ik ook ingaan op de geboekte voortgang bij de bestrijding van mensenhandel.
De Nederlandse lei is op dit punt ook niet helemaal schoon, want er wordt
nog wel eens met de beschuldigende vinger naar Nederland gewezen.Mensenhandel is een vreselijk fenomeen en dankzij de globalisering is
het explosief toegenomen. Het gaat bovendien vaak gepaard met grove mensenrechtenschendingen
en is soms een moderne vorm van slavernij. Een krachtige aanpak is dus absoluut
geboden. Voor die aanpak is internationale samenwerking van groot belang.
Het VN-verdrag voor de bestrijding van de georganiseerde, grensoverschrijdende
misdaad speelt hierbij een belangrijke rol. Nederland is partij bij dit verdrag.Landen die technische assistentie nodig hebben, kunnen die van de VN krijgen.
Verder is de Raad van Europa belangrijk. Ik denk dan in het bijzonder aan
het verdrag voor de bestrijding van mensenhandel, dat in de Raad tot stand
is gekomen. Dat verdrag gaat op een aantal punten verder dan de VN-verdragen
en dat is volgens mij essentieel. Nederland zoekt naar mogelijkheden om binnen
de EU samen te werken. In aanvulling op de multilaterale inspanningen, VN
en EU, werkt Nederland bilateraal samen met de belangrijkste bron- en doorvoerlanden.
Die samenwerking is gebaseerd op een ketenaanpak: preventie, opsporing, vervolging
en slachtofferhulp.Met een aantal bronlanden zetten wij projecten op. Zo is begin 2007 een
samenwerkingsproject met Roemenië opgezet. De Nederlandse politie levert
in dat kader technische assistentie bij het opzetten van structuren en plannen
voor het voorkomen en bestrijden van mensenhandel. In 2008 gaan wij daarmee
door. Het ligt verder in de bedoeling om Bulgarije op dit terrein te gaan
assisteren. Ten slotte wijs ik in dit verband op het IOM-programma met Nigeria.
Wij proberen het probleem dus ook in de bronlanden aan te pakken.Half april jongstleden is het verdrag van de Raad van Europa inzake de
bestrijding van mensenhandel ter ratificatie aan de Tweede Kamer voorgelegd.
Dat verdrag zal dus ook naar de Eerste Kamer komen. In dit verdrag wordt specifiek
ingegaan op de positie van slachtoffers. Op deze manier proberen wij gericht
beleid te voeren.De heer Kuiper (ChristenUnie):Ik zou graag zien dat in het kader van de mensenrechtenstrategie aandacht
wordt besteed aan de humanitaire nood die het gevolg is van mensenhandel en
aan de bescherming van minderheden in islamitische landen.Minister Verhagen:In de notitie over de uitvoering is hierop al ingegaan. Na de mensenrechtenstrategie
is op verzoek van de Tweede Kamer een uitvoeringsnotitie opgesteld. De Eerste
Kamer heeft die ook ontvangen. Bij de evaluatie en de rapportages zal specifiek
op deze elementen worden ingegaan. Los van de vraag of het allemaal meetbaar
is, proberen wij jaarlijks te rapporteren over de vraag of wij op de goede
weg zijn met onze mensenrechtenstrategie. Daarbij komen deze elementen uiteraard
aan de orde.Minister Koenders:Voorzitter. Laat ik beginnen met een zorg weg te nemen bij de woordvoerder
van de Partij voor de Dieren. Het is natuurlijk niet zo dat ik geen respect
zou hebben voor zijn partij. Gewenning speelt hier zeker geen rol bij, want
de PvdD-fractie heb ik gewoon te accepteren als een democratisch gekozen fractie.
Ik heb zijn vragen dan ook gewoon te beantwoorden.Het grootste probleem met melkpoeder is het instrument zelf en niet zozeer
de gevoeligheid van mensen voor dit product. Dat laat onverlet dat die gevoeligheid
natuurlijk een belangrijk element is, ook al ben ik het misschien niet eens
met het percentage dat de heer Koffeman poneert. Belangrijker is volgens mij
het probleem dat er geen schoon water voorhanden is. Als de watervoorziening
en de sanitatie niet op orde is, is het inderdaad een problematisch fenomeen
voor zuigelingen.Ik sta uiteraard voor coherent beleid. Dat houdt volgens mij niet in dat
ik moet kiezen voor de vormgeving van de heer Koffeman. Ik ben het wel met
hem eens over de exportsubsidies. Het is dan ook een essentieel element in
de Nederlandse positie bij internationale handelsbesprekingen dat de exportsubsidies
totaal uitgefaseerd moeten worden. Verder zijn wij een groot voorstander van
de mogelijkheid dat de armste landen en de ACP-landen met hun landbouwproducten
vrije toegang hebben tot onze markt. Ik ben het ermee eens dat het desastreus kan zijn als hierover niet snel
afspraken worden gemaakt. Het zou overigens ook desastreus geweest zijn als
er geen vrijstellingen, zoals die in de EPA's, waren geweest voor ontwikkelingslanden.
Die zijn er gelukkig wel en daardoor kunnen zij 20% van hun markt afschermen
en kiezen voor vrijwaring. Een ander groot probleem is de dumping van voedsel.
Dat probleem stelt Nederland uiteraard in internationaal verband aan de orde.Ik ben het eens met de opmerkingen van de heer Kuiper over de zwakke onderhandelingspositie
van vrouwen en meisjes. De gevolgen daarvan zie je inderdaad terug in de feminisering
van de aidsepidemie. Je ziet die percentages steeds vaker uit elkaar gaan
lopen en wij moeten dan ook zoeken naar de effectiefste manier om die feminisering
tegen te gaan. Daarover komen wij ongetwijfeld nog te spreken, maar hij kan
er zeker van zijn dat wij het eens kunnen worden over een gezamenlijk standpunt.Goed bestuur en "Capacitybuilding". Ik sprak misschien gekscherend
over reizende wethouders, maar ik heb tegelijkertijd ook gewezen op de professionalisering
van de afgelopen periode. In het VNG-programma, het LOGO-Southprogramma en
de stedenbanden wordt gebruikgemaakt van een methode die het draagvlak versterkt
en het mogelijk maakt om daadwerkelijk iets te betekenen voor beide kanten.
Ik zeg "beide kanten", want wij kunnen soms wel degelijk ook iets
leren van ontwikkelingslanden. Ik vind dat belangrijk en daarom ben ik de
afgelopen periode met het VNG, de Nicaraguastedenbanden en andere organisaties
bezig geweest met de vraag hoe wij de programma's kunnen versterken.Een van de grootste problemen waarmee wij geconfronteerd gaan worden,
is de snelle urbanisering en de noodzaak om juist in steden diensten ter beschikking
te stellen die het mensen mogelijk maakt om zich te ontwikkelen. Daarmee hebben
wij ervaring en die ervaring kan op een praktische manier tussen steden worden
uitgewisseld. Ik wijs er verder op dat Frankrijk, de komende EU-voorzitter,
dit punt op zijn agenda heeft gezet. Dat zal resulteren in een enorme hoeveelheid
activiteiten op dit terrein. Ik vind dat een heel goede zaak.Dan kom ik op de vragen over de Gazastrook. De vorige regering heeft er
inderdaad voor gekozen, de fondsen niet terug te vorderen. Ik herinner mij
de haven. Ik ben ooit zelf nog aanwezig geweest bij de opening, op een stukje
zandgrond ergens. De haven is nooit gebouwd en dat geldt ook voor de luchthaven.
Er is geen twijfel over dat ik mij ernstige zorgen maak over de heel slechte
humanitaire situatie in de Gaza. Dat is een groot risico. De minister van
Buitenlandse Zaken heeft iets gezegd over de verschillende factoren die dat
beleid beïnvloeden. Dat heeft te maken met de bezetting, met het beleid
van Hamas, met de problemen die er zijn. Een ding staat voor mij voorop: altijd
zal er gehandeld moeten worden volgens het internationale recht. Dat betekent
dus ook dat alles op alles gezet moet worden om deze humanitaire crisis te
verminderen. Als dit immers zo doorgaat, groeit er weer een nieuwe generatie
in verpauperde omstandigheden op, en dat zal alleen maar leiden tot meer terreur
en extremisme.Er is geen economische boycot tegen Gaza. Er is een niet-samenwerking
met de regering, maar er kunnen wel degelijk op allerlei manieren economische
projecten aan de orde zijn. De Nederlandse regering is daar ook zeer actief
in. Nederland is een van de belangrijke donoren op dat terrein en wij zijn
van plan dat ook te blijven. Het is absoluut duidelijk dat er grote tegenwerking
is en dat die tegenwerking een groot risico is voor de vrede en veiligheid
in het gebied. Tegen de SP-fractie wil ik nog zeggen dat ik haar standpunt
waardeer. Ik geloof dat er hier sprake is van een internationale positie van
de SP-fractie, zeker op het terrein van de ontwikkelingssamenwerking, en wij
zien dat op zijn minst als een kritische ondersteuning van ons beleid.Dan kom ik op de vragen die gesteld zijn met betrekking tot energie. Ik
denk dat er binnenkort een brief komt van mijn collega's Cramer en Van der
Hoeven over de percentages en de vraag hoe wij daarmee omgaan. Dan kom ik
daarop graag met uw Kamer terug, want dat is een essentieel debat. Voor een
minister voor Ontwikkelingssamenwerking spelen er natuurlijk heel veel dingen
op dit terrein. Klimaat is een mondiaal vraagstuk. Wij zien de gevolgen van
klimaatverandering helaas vooral terug in de armste landen, in Afrika en Azië.
Daar doen zich de grootste gevolgen voor, in de landen met de minste middelen
om er wat aan te doen.Tegelijkertijd rijzen rondom het energievraagstuk allerlei tactische en
strategische vragen. De fractie van de Partij voor de Dieren had iets gezegd
over de CDM's in de richting van China. Over het algemeen geldt dat veel landen
nu ook de kans hebben om hun energievoorziening op een andere manier vorm
te geven. Dat fossiele brandstoffen een rol zullen blijven spelen, is een
andere vraag en er valt over te praten hoe dat moet en op welke wijze, maar
er is ook nog zoiets als de wet op de remmende voorsprong. Er is een groot
risico als wij zien dat er zo ongeveer iedere week een nieuwe centrale wordt
gebouwd in China, met een enorme uitstoot. De vraag is hoe je dat het beste
kunt voorkomen.Ik vind dat de overdracht van schone energie, van technologie die iets
kan verbeteren – of het nu gaat om afval of om iets anders – essentieel
is om vorm te geven daaraan. De enige manier waarop wij een vervolg op Bali
kunnen krijgen, is dat dit soort technologie beschikbaar wordt voor middeninkomenslanden
zoals China. Dat hoeft niet allemaal gratis te zijn, maar er moeten mechanismen
ingebouwd worden die dat versnellen. Tegenover de armste landen geldt dat
natuurlijk zeker. Wij moeten ervoor zorgen dat ook de armsten toegang hebben
tot energie. Wij werken samen met de Wereldbank in ons beleid, die over gigantische
bedragen gaat voor klimaatfondsen en die dit soort interventies pleegt. Wij
hebben nog geen akkoord gegeven vanuit Nederland voor de voorstellen die er
nu zijn ten aanzien van grote klimaatfondsen. Ik vind dat je daar wel snel
mee moet zijn, maar je moet het toch wel gelijk goed doen, anders heb je weer
een groot probleem.Over het probleem van de biomassa meer algemeen zou ik de discussie zo
laat op de avond niet meer willen openen. Ik herhaal wel dat er enorme risico's
aanzitten, dat weten wij nu allemaal: concurrentie over land, over voedselprijzen,
met betrekking tot inkomens van kleine boeren. Daar liggen ook belangen van
ontwikkelingslanden. Ik wijs erop dat veel kleinere boeren nu de mogelijkheid
hebben, eindelijk eens iets te verdienen. Zeker als het gaat om marginale
gronden is dat wel een mogelijkheid die in ieder geval vanuit hier niet direct
afgewezen moet worden. Daar ligt immers ook een mogelijkheid voor economische
vooruitgang. Ik heb nog een op laatste opmerking aan het adres van de CDA-fractie betreffende
de heer Prahalad en het debat dat zich ontspon tussen de fracties van GroenLinks
en het CDA. Ik denk dat de regering daar een beetje tussenin zit. Ik geloof
dat u beiden niet helemaal gelijk hebt. Een groot risico in de verdelingsagenda
uit het verleden is vooral onder de armste landen dat je de armoede verdeelt
in plaats van groei te creëren. Dat is toch in heel wat landen gebeurt
en het gebeurt nog steeds. Het andere is de illusie dat het westerse model
van een langzaam maar zeker groeiende middenklasse – de methode van
ontwikkeling bij uitstek – noodzakelijkerwijs ook in alle andere landen
het ontwikkelingsmodel bij uitstek zou zijn. Ik denk dat dit van land tot
land verschillend kan zijn. Kijkt u maar naar China of Vietnam, en dan naar
Brazilië. Dat zijn heel verschillende vormen van groei.Ik denk dat de creatie van een middenklasse essentieel is, ook voor de
democratische legitimering van een regime of voor andere zaken die wij uit
ons eigen land kennen. In een groot aantal landen vindt echter op het ogenblik
een marginalisering van de middenklasse plaats. Die middenklasse neemt een
enorm onzekere positie in en daar ligt een groot probleem. Er komt een vrij
grote vermogende klasse, de middenklasse wordt verder gemarginaliseerd en
langzaam maar zeker komt er een grote onderklasse. Dat is niet overal zo.
Gelukkig zie je in Brazilië een verandering. Dat was daar het beeld,
maar nu komt er een middenklasse. Vietnam vind ik een heel interessant voorbeeld:
het is het enige land waar ik de afgelopen periode economische groei heb gezien
die niet gepaard gaat met enorme inkomensverschillen die leiden tot conflict
en tot allerlei andere problemen. Ik ben erg voor een landenspecifieke benadering.Aan de ene kant verdienen de verhalen van Prahalad ondersteuning, omdat
daarin de armen niet alleen als slachtoffer, maar als economische motor worden
gezien. Dat is essentieel. Daar kunnen bedrijven op inspelen en dat gebeurt
ook. Vandaar dat wij die samenwerking zoeken. Tegelijkertijd kan geen land
groeien zonder een goede mix tussen de publieke en private sector, omdat er
gewoon een aantal basisvoorwaarden moet zijn om de economische ontwikkeling
verder vorm te geven. Ook dit vergt ongetwijfeld veel meer discussie, maar
ik denk dat de simpele "trickle-down"-filosofie uit het verleden
onvoldoende ondersteuning vindt in de bewijzen van de economische feiten,
evenals de beperking van het gesprek tot de verdeling. Daarom denk ik dat
een intelligente groei- en verdelingsagenda essentieel is. Dat kan in Afrikaanse
landen weer anders zijn dan in Latijns-Amerika. In Afrika kunnen microkredieten
en de toegang tot energie een essentiële rol spelen in de verandering,
terwijl een land als Brazilië al in een heel andere ontwikkelingsfase
verkeert. Ook dit zou meer debat vergen dan nu mogelijk is, maar ik wil uw
Kamer daar op de late avond niet meer mee vermoeien. Ik wil in ieder geval
de VVD-fractie danken voor de steun die zij uitgesproken heeft voor het ontwikkelingssamenwerkingsbeleid.
Ik vind dat een belangrijk politiek feit en ik ben de VVD-fractie daar zeer
erkentelijk voor. Dank u wel.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik dank de bewindslieden hartelijk voor hun bijdrage aan het debat.Sluiting 22.40 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20072008-1366-1411.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl