Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet werk en bijstand in verband met openstellen van het recht op een langdurigheidstoeslag in de situatie waarin enige inkomsten zijn ontvangen (30484)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2005-2006, pag. 5012-5025

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

02-06-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

nr. 81, pagina 5012-5025

23-05-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 30484Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over Health Care Governance/salarissen in de zorg, te weten de motie-Kant c.s. over een maximumsalaris in de zorg (27659, nr. 74), de motie-Arib over uitleg bij afwijking van de Good Governance Code (27659, nr. 75) en de motie-Azough over het normatief uurtarief (27659, nr. 76)Pagina 5009-5009
Vragen van het lid Depla aan de staatssecretaris van Financiën over het feit dat duizenden mensen na vijf maanden nog steeds geen huurtoeslag ontvangen (mondelinge vragenuur)Pagina 4996-4999
Presentie en opening (dinsdag 23 mei 2006)Pagina 4993-4995
Lijst van ingekomen stukken, met de door de Voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 23 mei 2006)Pagina 5043-5045
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 in verband met enkele aanpassingen van de wijze van stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsvoorziening (30305)Pagina 5008-5009
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over kinderporno, te weten de motie-Gerkens over het blokkeren van websites met kinderporno (30300 VI, nr. 153), de motie-Gerkens/Azough over matchen van databasebestanden (30300 VI, nr. 154), de motie-Gerkens/Azough over jaarlijkse rapportage en aanpassing van het beleid (30300 VI, nr. 156) en 3 andere motiesPagina 5006-5006
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafvordering, het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten ter verruiming van de mogelijkheden tot opsporing en vervolging van terroristische misdrijven (30164), en over de motie-Weekers c.s. over een conceptwetsvoorstel inzake een algemene en brede wettelijke schadevergoedingsregeling voor 1 oktober 2006 (30164, nr. 19)Pagina 5007-5008
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Regels betreffende de melding van zeggenschap en kapitaalbelang in, alsmede de melding van het geplaatste kapitaal van effectenuitgevende instellingen (Wet melding zeggenschap en kapitaalbelang in effectenuitgevende instellingen) (28985)Pagina 5005-5005
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de jeugdzorg alsmede wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (30344)Pagina 5025-5027
Behandeling van de brief van de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat over een voorstel tot aanwijzing van 'Anders betalen voor mobiliteit' als groot project (30563, nr. 1)Pagina 5004-5004
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet werk en bijstand in verband met openstellen van het recht op een langdurigheidstoeslag in de situatie waarin enige inkomsten zijn ontvangen (30484)Pagina 5012-5025
Voortzetting van de behandeling van het Voorstel van wet van de leden Duivesteijn, Hofstra en Van Bochove tot wijziging van de Wet bevordering eigenwoningbezit (verruiming en vereenvoudiging van de werking van de Wet bevordering eigenwoningbezit) (29917)Pagina 5027-5043
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat met de minister-president over de embargoregeling voor Prinsjesdag, te weten de motie-Bos c.s. over instandhouding van de embargoregeling (30539, nr. 2) en de motie-Bos c.s. over het verstrekken van informatie over (concept)begrotingsstukken voor prinsjesdag (30539, nr. 3)Pagina 5005-5006
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 26 april 2006 over reïntegratiebeleid (28719)Pagina 5009-5012
Vragen van het lid Bakker aan de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de heer Rutte, over het tekort aan hoger opgeleiden (mondelinge vragenuur)Pagina 4999-5002
Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over homo-emancipatiebeleid, te weten de motie-Timmer c.s. over preventief beleid tegen homodiscriminatie en aandacht voor homoseksualiteit op scholen (27017, nr. 16), de motie-Timmer c.s. over het uitvoeren van de wet door buitengewone ambtenaren van de burgerlijke stand (27017, nr. 17), de motie-Azough over een nieuwe scholierenuitgave van Expreszo (27017, nr. 18) en 5 andere motiesPagina 5004-5005
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 23 mei 2006)Pagina 5002-5004
Vragen van het lid Kant aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het op straat zetten van onverzekerden door ziekenhuizen (mondelinge vragenuur)Pagina 4995-4996

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 133 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de Wet werk en bijstand in verband met openstellen van het recht op een
langdurigheidstoeslag in de situatie waarin enige inkomsten zijn ontvangen
(30484).De algemene beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Mijnheer de voorzitter. Sinds november 2004 is de Kamer met de staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in discussie over de toepassing van de
bepaling over de langdurigheidstoeslag. Die toepassing verloopt namelijk niet
zoals wij graag zouden zien. Er is forse kritiek van de gemeenten en van de
mensen die van deze toeslag gebruik willen maken. Die kritiek betreft de wijze
waarop de toeslag bij wet is geregeld. De fractie van de Partij van de Arbeid
vindt een aanpassing van de bepaling over de langdurigheidstoeslag dringend
noodzakelijk. Die toeslag is namelijk niet zomaar een extraatje. Aan het ontstaan
ervan ligt een visie op de inkomens aan de onderkant van het inkomensgebouw
ten grondslag.In 2002 heb ik het initiatiefwetsvoorstel Lang-laag ingediend. Daarmee
wilde ik voor de mensen die langer dan drie jaar een minimuminkomen hebben
jaarlijks een vast bedrag beschikbaar stellen om dat inkomen op hetzelfde
niveau te brengen als dat van de AOW. Zoals men zich zal herinneren, was in
de jaren van het kabinet-Kok de AOW bewust 90 gulden per maand hoger dan het
sociaal minimum. De reden daarvoor was dat wij erkenden dat het sociaal minimum
voor mensen die lang op het minimum zitten gewoon te laag is. Wij wilden toen
een inkomensverbetering als je redelijkerwijs kon vaststellen dat deze mensen
zelf niet in staat waren die inkomensverbetering door werk te realiseren.
Dat waren bijvoorbeeld de AOW'ers en de werklozen die heel lang een laag inkomen
hebben. Dat was dus de gedachte die aan het toekennen van deze toeslag ten
grondslag ligt.Met mijn wetsvoorstel was die toeslag geregeld, maar het werd verworpen.
Twee jaar later heeft dit kabinet in de Wet werk en bijstand een slap aftreksel
van het oorspronkelijke wetsvoorstel opgenomen, maar de noodzaak
van de toeslag werd erkend en een feit is dat een bepaling erover in de wet
is opgenomen. Dat is een goede zaak.Met het oorspronkelijke wetsvoorstel was sprake van een toeslag als men
drie jaar dat lage inkomen had genoten. De reden daarvoor was dat de bijzondere
bijstand na drie jaar à fonds perdu wordt verstrekt. Als mensen drie
jaar op het sociaal minimum zitten ga je er namelijk van uit dat als gevolg
van leningen en dergelijke alle ruimte in het inkomen is verdampt en er geen
aflossingscapaciteit meer is. Als je dan geld nodig hebt voor de vervanging
van een koelkast – wij hadden destijds de witgoedregeling – heb
je recht op bijzondere bijstand. Dat was ook de reden voor het hanteren van
de driejaarstermijn. Die hanteren wij overigens ook met de Wet schuldsanering
natuurlijke personen. Je kunt dan drie jaar op het sociaal minimum zitten,
maar in feite een nog lager inkomen hebben, doordat een bepaalde ruimte van
je inkomen wordt verbruikt. Die driejaarstermijn is dus niet zomaar gekozen.De strikte formulering van de huidige Wet werk en bijstand leidt met betrekking
tot de langdurigheidstoeslag tot onrechtvaardigheden. Na lang overleg met
de staatssecretaris – daar hebben wij twee jaar over gedaan –
is er een oplossing gekomen, maar daarmee worden niet alle problemen weggenomen.
Wel heeft de staatssecretaris voorgesteld om het voor mensen die gedurende
vijf jaar heel kort gewerkt hebben of heel weinig hebben verdiend, mogelijk
te maken om de langdurigheidstoeslag te ontvangen. Daar zijn wij de staatssecretaris
erkentelijk voor. De onbillijkheid werd namelijk breed gevoeld. De fractie
van de Partij van de Arbeid heeft waardering voor het feit dat de staatssecretaris
bereid was om een aanpassing van de wet voor te stellen teneinde dit knelpunt
weg te nemen. Er blijven echter nog een paar knelpunten over. Ook is er nog
steeds kritiek van de VNG, de Landelijke cliëntenraad en de CG-raad.
De VNG heeft een voorstel gedaan en zelfs een kant-en-klare wetswijziging
aangereikt, die eigenlijk teruggrijpt op het eerdere wetsvoorstel Lang-laag.
Er wordt dezelfde systematiek gehanteerd: niet vooraf inschatten wat de arbeidsmarktkansen
zijn, maar achteraf, na de periode van drie of vijf jaar, bekijken of het
verwijtbaar is dat iemand nog niet aan het werk is. Het VNG-voorstel kiest
er echter ook voor om mensen die een minimuminkomen uit arbeid genereren,
onder de regeling te laten vallen. Wij vinden dat de fiscale arbeidskorting
een zodanige omvang moet hebben, dat werken voor mensen altijd loont. Met
werk uit arbeid moet je altijd een hoger inkomen genereren dan de uitkering
waaruit je vertrokken bent. Dat is een iets ander dossier dan wij vandaag
behandelen, maar het voorstel van de VNG heeft onze sympathie. Wat zijn de
grootste bezwaren van de staatssecretaris ertegen? Mocht het VNG-voorstel
geen steun krijgen, dan zullen wij de voorstellen van de staatssecretaris
volgen, zij het dat wij daarin enige wijzigingen willen aanbrengen.Uit de knelpunten bleek dat mensen met een gedeeltelijke WAO en bijvoorbeeld
aanvullende bijstand, en vijf jaar lang een inkomen op het absolute minimum,
volgens de gemeenten niet in aanmerking komen voor een langdurigheidstoeslag.
Het betreft het vierde knelpunt van de brief uit november 2004. De staatssecretaris
antwoordde dat hij het probleem zag en dat hij zou bezien hoe het kan worden
opgelost. Hij vond het redelijk dat in zo'n geval, bij het ontbreken van arbeidsmarktperspectief,
de langdurigheidstoeslag wordt verstrekt. In de nota naar aanleiding van het
verslag schrijft hij dat de wijze waarop hij daarover een oordeel geeft, voor
de gemeenten voldoende moet zijn. Ik betwijfel dat, mede gezien de reacties
uit gemeenteland en een aantal casussen. Juist omdat de staatssecretaris eerder
in de discussie gezegd heeft dat hij vond dat een oplossing voor dit knelpunt
zou moeten worden gevonden, heb ik het amendement op stuk nr. 12 ingediend.
Dat amendement regelt dat mensen met een gedeeltelijke WAO-, Wajong- of Waz-uitkering
die vijf jaar op het sociaal minimum hebben geleefd en die geen duurzame,
benutbare mogelijkheden op de arbeidsmarkt hebben, ook recht krijgen op de
langdurigheidstoeslag. Die laatste tekst heb ik uit de nota naar aanleiding
van het verslag gehaald.In het wetsvoorstel wordt bij het recht op toeslag een nieuwe discretionaire
bevoegdheid van de gemeente geïntroduceerd. In het verslag heb ik de
staatssecretaris gevraagd waarom het allemaal in één zin wordt
gepropt. In één zin wordt bepaald dat mensen onder omstandigheden
recht hebben op langdurigheidstoeslag én wordt gemeld dat mensen die
niet helemaal aan de voorwaarden voldoen, er ook recht op kúnnen hebben.
Bij dat laatste is sprake van die discretionaire bevoegdheid van de gemeente.
Heel wat gemeenten zullen de hele bepaling verstaan als een discretionaire
bevoegdheid, terwijl dat uitdrukkelijk niet de bedoeling van de staatssecretaris
is. Om die reden heb ik het amendement op stuk nr. 11 ingediend, waarin de
zin in tweeën is geknipt. In de toelichting staat duidelijk dat de eerste
bepaling een wettelijk recht betreft. Als je niet helemaal aan de voorwaarden
van het wettelijk recht voldoet, maar wel de beperking kent van een klein
inkomen en een korte periode, dan ontstaat een discretionaire bevoegdheid
van de gemeente om alsnog een toeslag te geven.Ik denk dat ik daarmee de bedoeling van de staatssecretaris recht doe
en tegelijkertijd helderheid schep. Als inkomen uit arbeid worden niet beschouwd:
onkostenvergoedingen, vrijwilligersvergoedingen, de kopjesregeling van de
WAO of de Wajong, de toeslagen op grond van de Wet Awir, de fiscale heffingskortingen
en/of belastingteruggaven, zij het dat ik daar wel zekerheid over wil hebben.
Ik zeg dat, omdat ik uit de uitvoeringspraktijk van een aantal gemeenten heb
gezien dat bijvoorbeeld de kopjesregeling van de Wajong wordt gezien als extra
inkomen in verband met werk, zodat er geen langdurigheidstoeslag is. Dat kan
natuurlijk niet, dat is nooit de bedoeling geweest. De kopjesregeling geldt
voor de WAO en de Wajong, waarmee alleenstaanden een bijstandsgerelateerd
mininum wordt gegarandeerd. Daarmee wordt voldaan aan het sociaal minimum,
wat dus nooit een reden kan zijn om het niet toe te kennen. Ter wille van
de wetsgeschiedenis vraag ik om helderheid daarover; hetzelfde geldt voor
belastingteruggave vanwege bijzondere ziektekosten en allerlei andere artistieke
dingen.Ik blijf vinden dat de vijfjaarstermijn vanwege de structuur aan de onderkant
van het inkomensgebouw moet worden teruggebracht naar een driejaarstermijn.
Ik zag dat de SP daarover een amendement heeft ingediend, dat wij zullen steunen.De VNG heeft gepleit voor een beslagvrije voet. De oorspronkelijke categoriale
bijstand, die met de invoering van de langdurigheidstoeslag
is geschrapt, kende wel de regel dat zij niet vatbaar was voor beslag. Ook
daarover heeft de SP een amendement ingediend, waar wij ons bij hebben aangesloten.
Ik waardeer dat zeer. Waarom zou de langdurigheidstoeslag eigenlijk moeten
worden beschermd tegen beslag? Niet alleen omdat de oorspronkelijke categoriale
bijstand daarvoor was bedoeld, en ook niet alleen omdat de bijzondere bijstand
wettelijk niet vatbaar is voor beslag, maar ook omdat de constructie van het
inkomensgebouw inhoudt dat bij de AOW nooit meer dan 10% vatbaar voor
beslag is. De langdurigheidstoeslag is in haar volle omvang van € 400
vatbaar voor beslag, wat dus niet proportioneel is. Ik kan mij voorstellen
dat voor de langdurigheidstoeslag het criterium uit de Invoeringswet wordt
overgenomen, maar de huidige situatie is niet redelijk. Ik vraag de staatssecretaris
daaraan in de geest van de wet invulling te geven.De regering heeft in het licht van de kritiek van de Raad van State aangegeven
dat zij niet van plan is, aanvullende financiering te verzorgen, omdat de
doelgroep van de langdurigheidstoeslag met deze maatregelen zal worden vergroot.
De regering heeft daarvan gezegd dat bij de start het gebruik hoger is geraamd,
waardoor de toevoeging aan het I-deel van de WWB hoger was, zodat er niets
extra's hoeft te komen. Ik vind dat daarbij een aantal rare zaken aan de orde
is. Ik kan mij voorstellen dat de oorspronkelijke raming hoger is dan de feitelijke
uitgaven zijn. Dit kan ook met het niet-gebruik te maken hebben. En als er
iets is wat wij belangrijk vinden, dan is dat het tegengaan van het niet-gebruik.
Tegelijkertijd zegt de staatssecretaris dat het systeem van de Wet werk en
bijstand en het macrobudget voor het I-deel in feite vastliggen en dat jaarlijkse
bijstelling wel mogelijk is. In dat geval zou dus de eenmalige invoer hiervan
eigenlijk al teruggerekend zijn. Dit is mij echter onduidelijk. Als de regeling
met terugwerkende kracht tot 1 januari van dit jaar ingaat, waar ik een
groot voorstander van ben, dan is het mijns inziens niet meer dan redelijk
dan dat de gemeenten de extra kosten over 2006 worden vergoed. Daarna lopen
de kosten op de normale wijze mee in het systeem. Ik vraag hierop de reactie
van de staatssecretaris. Zo nodig zal ik hierover een motie indienen.Verder blijkt duidelijk dat het niet-gebruik relatief groot is onder mensen
die niet bij de gemeente bekend zijn. De gemeenten weten nog steeds niet goed
genoeg wie hun potentiële klanten zijn voor deze langdurigheidstoeslag.
Ik vraag de staatssecretaris te pleiten voor een veel actievere uitwisseling
van klantgegevens tussen de gemeenten, het UWV en zo mogelijk de SVB, opdat
wij de zekerheid hebben dat alle mensen die potentieel in aanmerking komen
voor deze langdurigheidstoeslag, die ook daadwerkelijk krijgen. Ik vraag mij
af of de nieuwe elektronische cliëntendossiers, die de staatssecretaris
per 1 januari volgend jaar wil invoeren, bruikbaar zijn om dit niet-gebruik
tegen te gaan. De gemeenten hebben gevraagd om een ambtshalve toekenning.
Daarop antwoordt de staatssecretaris dat hij meer denkt aan het systeem dat
ook bij de huursubsidie wordt gebruikt. Daarbij vullen de gemeenten alles
wat zij al weten in, waardoor je alleen nog maar hoeft te zeggen of de gegevens
kloppen en je verder alleen je handtekening hoeft te zetten. Ik steun op dit
punt de staatssecretaris, maar ik vraag wel of dit dan ingevoerd kan worden. Er is forse kritiek geweest op het arbeidsdeskundig onderzoek. Ik moet
zeggen dat ik de zaak zelf ook erg onduidelijk vind. In de huidige regeling
is bepaald dat voor mensen die 80% of 100% arbeidsongeschikt
zijn en het sociaalminimum hebben, voorwaarde voor toekenning van de toeslag
is dat bij de laatste arbeidsongeschiktheidsbeoordeling is afgezien van het
arbeidsdeskundig onderzoek. Het UWV kan er echter om heel verschillende redenen
van afzien. Het betekent niet automatisch dat hierdoor het recht op de langdurigheidstoeslag
ontzegd zou moeten worden. Daarover schrijft de staatssecretaris in de nota
naar aanleiding van het verslag dat als het UWV heeft gezegd dat men arbeidsongeschikt
blijft, men toch voor de langdurigheidstoeslag in aanmerking komt. Dat is
echter niet zo; er zijn tal van gemeenten die deze lijn niet volgen. Daarom
voel ik wel wat voor het amendement van de SP, waarin wordt voorgesteld deze
bepaling te schrappen omdat die ondoorzichtig en niet nodig is. Bovendien
is de bepaling in het licht van de herziene keuringssystematiek, die anders
is dan toen wij de WWB vaststelden, niet meer noodzakelijk.Vooral de uitwisseling met het UWV blijkt heel veel problemen te geven
als mensen vragen of zij gebruik kunnen maken van de langdurigheidstoeslag.
Als men niet bekend is bij de gemeente omdat men geen bijstandsuitkering maar
men wel een volledige WAO-uitkering heeft, dan kan het zijn dat de gemeente
eerst afwijst omdat er geen UWV-papieren zijn. Het UWV stuurt dan 27 specificaties
in tweevoud, want het moet alle specificaties produceren die het in de nieuwe
gebundelde administraties over vijf jaar heeft, administraties die, zoals
wij weten, niet altijd helemaal op orde zijn. Daar heeft de gemeente dan weer
tal van vragen over. Inmiddels is men vier maanden verder en heeft men nog
steeds geen langdurigheidstoeslag. Kortom, als de gemeente niet degene is
die via de bijstand iemands inkomen verschaft, blijkt het allemaal zeer ingewikkeld
te zijn. Ik vraag mij oprecht af of met het UWV niet tot betere afspraken
kan worden gekomen. Ik denk bijvoorbeeld aan het door het UWV zelf verifiëren
of aan de voorwaarden is voldaan, waarna het een verklaring hiertoe afgeeft.
Een van de redenen waarom het niet-gebruik relatief hoog is, is volgens mij
de administratieve rompslomp. Dat pleit er toch ook wel weer voor om het recht
achteraf in plaats van vooraf vast te stellen.Ik hoop dat de staatssecretaris zo flink zal zijn om de voorstellen die
ik heb gedaan, met een positieve grondhouding te bekijken.De heer De Wit (SP):Voorzitter. Bij de invoering van de wet waarover wij vandaag spreken en
in de debatten daarna heeft de langdurigheidstoeslag en vooral de knelpunten
die zich daarbij voordoen, steeds een belangrijke plaats ingenomen.De SP-fractie deelt de mening van het kabinet dat de huidige uitvoeringspraktijk
een aantal knelpunten met zich brengt omdat het recht op de langdurigheidstoeslag
kan worden ontzegd terwijl het arbeidsmarktperspectief feitelijk kan ontbreken.
Mijn fractie ziet wel andere mogelijkheden voor een oplossing van dit knelpunt
dan het kabinet. Bovendien is er nog een aantal situaties waarin de langdurigheidstoeslag
ten onrechte niet wordt verstrekt. Ook hiervoor is een wijziging
van het huidige wetsartikel nodig. Ik kom hierop later terug.Indien iemand een geringe periode arbeid heeft verricht of een gering
bedrag heeft ontvangen, doet zich een knelpunt voor. Ik geef enkele voorbeelden.
Het komt voor dat mensen met een bijstandsuitkering die verplicht aan de slag
moeten met behoud van uitkering, niet meer in aanmerking komen voor de langdurigheidstoeslag.
Mensen die na talloze sollicitatiepogingen tijdelijk in deeltijd werken, gaan
er in inkomen niet op vooruit; loopt na een halfjaar het contract af, dan
zijn zij weer afhankelijk van de bijstand. Zij doen hun uiterste best, leven
lange tijd op het sociaal minimum, maar komen niet in aanmerking voor de langdurigheidstoeslag.
Het is goed dat hiervoor naar een oplossing is gezocht.De wetswijziging die de staatssecretaris heeft voorgelegd, laat echter
nog veel te wensen over. Gemeenten bepalen zelf wanneer er sprake is van een
zeer geringe hoogte van de inkomsten en een zeer geringe duur van de arbeid.
Dat leidt naar mijn mening tot grote ongelijkheid tussen de gemeenten. Bovendien
biedt het niet per definitie de oplossing van het door ons allen geconstateerde
knelpunt. Gemeenten kunnen ervoor kiezen dermate strikte regels vast te stellen
dat iemand die slechts een paar uur heeft gewerkt, alsnog niet in aanmerking
komt voor de toeslag. Juist hiervoor zoeken wij een oplossing. Ook de memorie
van toelichting is onduidelijk over de begrippen "een geringe periode"
en "geringe inkomsten". Mijn fractie vindt het een goed idee om
overeenkomstig het voorstel van de VNG het recht op de langdurigheidstoeslag
afhankelijk te maken van de inkomenspositie van mensen en niet langer van
het arbeidsmarktperspectief. Het hebben van arbeidsmarktperspectief vergroot
het inkomen immers niet. De toeslag is hard nodig voor mensen die langdurig
op het bijstandsniveau moeten leven. Deze inkomensondersteuning moet niet
beperkt worden wanneer mensen hun best doen of hun best gedaan hebben om aan
de slag te komen. Als puur wordt gekeken naar de hoogte van het inkomen, komt
de toeslag terecht bij de mensen die deze het hardst nodig hebben en kan er
geen discussie ontstaan over het antwoord op de vraag wanneer iemand nu wel
of geen recht heeft op die toeslag. Bovendien is een en ander mede vanwege
het duidelijke criterium, de hoogte van de bijstandsnorm, uitvoeringstechnisch
een stuk eenvoudiger en wordt de rechtsgelijkheid bevorderd.Door dit voorstel komen ook andere groepen in aanmerking voor de langdurigheidstoeslag,
te weten werkenden met een langdurig laag inkomen en gedeeltelijk arbeidsongeschikten.
Dit vindt mijn fractie volkomen gerechtvaardigd. Het is in wezen vreemd dat,
omdat iemand zich inspant, hij of zij geen toeslag krijgt. Graag wil ik de
staatssecretaris uitnodigen om toch nog eens op het idee van de VNG –
bij de toeslag gaat het dan om de inkomenspositie – te reageren.Ik wil nog vier andere knelpunten punt voor punt bespreken. Iemand kan
alleen aanspraak maken op de langdurigheidstoeslag indien hij of zij vijf
jaar lang, zestig maanden, rond is gekomen van het sociaal minimum. Iemand
die 4,5 jaar op een houtje heeft moeten bijten en geen perspectief op werk
heeft, kan het schudden, terwijl voor deze persoon een financieel extraatje
bittere noodzaak is. Met in mijn achterhoofd de opkomst van de voedselbanken
en de toename van de schuldenproblematiek, maar bovenal de hoogte van het
bijstandsniveau, dat te laag is, hoef ik de staatssecretaris niet te vertellen
dat mensen al vrij snel het water tot aan de lippen staat, en dan heb ik het
nog niet eens over hun kinderen. Voor mijn fractie is ieder jaar te lang.
Ik heb al vaker gepleit voor verhoging van het bijstandsniveau. Daar gaat
het vandaag niet om, omdat wij slechts spreken over de langdurigheidstoeslag,
maar mijn fractie is van mening dat een periode van vijf jaar veel te lang
is. Mensen die drie jaar van een uitkering op bijstandsniveau moeten rondkomen,
moeten in aanmerking komen voor de toeslag en niet nog langer hoeven te wachten,
als het aan mijn fractie ligt. Op dit onderdeel heb ik een amendement ingediend.Het tweede knelpunt is het arbeidsdeskundig onderzoek. Er zijn nog meer
formele gronden waarop de langdurigheidstoeslag kan worden ontzegd, terwijl
het arbeidsmarktperspectief feitelijk ontbreekt. Een van de situaties waarin
zich dit voordoet, is bij mensen met een recht op een arbeidsongeschiktheidsuitkering,
berekend naar arbeidsongeschiktheid van ten minste 80%, dan wel recht
op een arbeidsongeschiktheidsuitkering op grond van de Wet werk en inkomen
naar arbeidsvermogen, de nieuwe WIA. In de praktijk blijkt dat er een groep
mensen is die volledig is afgekeurd, maar wel een arbeidsdeskundig onderzoek
heeft gekregen. Deze groep heeft in feite geen arbeidsperspectief, omdat zij
volledig arbeidsongeschikt is, maar krijgt toch geen langdurigheidstoeslag,
omdat er in het verleden een arbeidsdeskundig onderzoek heeft plaatsgevonden.Mijn fractie is van oordeel dat hier sprake is van een onrechtvaardige
situatie. In de nota naar aanleiding van het verslag schrijft de staatssecretaris
dat er alsnog recht op toeslag ontstaat indien het UWV tot de eindconclusie
is gekomen dat de belanghebbende geen resterende verdiencapaciteit heeft.
Dat kan zo zijn, maar het feit blijft dat iemand die voor 80% tot 100%
is afgekeurd, geen arbeidsmarktperspectief heeft, of er nu wel of geen arbeidsdeskundig
onderzoek heeft plaatsgevonden. Naar het oordeel van mijn fractie is de bepaling
in de wet daarom onnodig beperkend, bureaucratisch, vatbaar voor discussie
en bovenal overbodig. Daarom heb ik hierover een amendement ingediend.Het derde punt is de ambtshalve verstrekking. De langdurigheidstoeslag
moet individueel worden aangevraagd. De leden van de SP-fractie zien in het
ambtshalve verstrekken van de langdurigheidstoeslag bij uitstek het middel,
meer dan het kenbaar maken van beleidsregels, om het niet-gebruik tegen te
gaan. De VNG ziet ook de noodzaak om de ambtshalve verstrekking mogelijk te
maken.In de nota naar aanleiding van het verslag laat de staatssecretaris weten
dat een van de nadelen van ambtshalve verstrekking is dat het directe contact
tussen overheid en burger ontbreekt "waardoor de burger een anoniem nummer
in een bestand wordt". Dan denk ik: och, arme burger die dat zo nodige
contact mist. Hier zijn de gemeenten altijd nog zelf bij. Bovendien, liever
een anoniem nummer dan een bekend nummer met grote financiële problemen.
Mijn fractie wil de gemeenten daarom graag de mogelijkheid bieden om de langdurigheidstoeslag
ambtshalve te verstrekken. Hierover heb ik ook een amendement ingediend.Het vierde punt is het beslag. Volgens ons kan er ten onrechte beslag
worden gelegd op de langdurigheidstoeslag. Mensen die te kampen hebben met
schulden en er van alles aan doen om daarvan af te komen, balanceren op de rand van het bestaan. Zij hebben gedurende langere tijd een
zeer laag inkomen en zouden met de langdurigheidstoeslag eindelijk een beetje
lucht krijgen. Ook de huurtoeslag, de zorgtoeslag en de kinderbijslag zijn
van beslag uitgezonderd. De langdurigheidstoeslag is net als deze toeslagen
onmisbaar voor de betrokkene. Door de langdurigheidstoeslag uit te zonderen
van beslag komt de functie van de langdurigheidstoeslag als extra inkomensvoorziening,
bijvoorbeeld om vervangingsuitgaven te doen, niet in gevaar.In de nota naar aanleiding van het verslag wordt gesteld dat beslag een
civielrechtelijke aangelegenheid is, "waarbij geldt dat in principe alle
inkomsten vatbaar zijn voor beslag". "Voor de langdurigheidstoeslag
kan geen uitzondering gelden, omdat dit een vrij besteedbaar inkomensbestanddeel
betreft." Ik zou zeggen: waar een wil is, is een weg. Laten wij niet
dit soort technische argumenten opwerpen, maar zorgen dat mensen de langdurigheidstoeslag
wel kunnen behouden door deze uit te zonderen van beslag. Samen met mevrouw
Noorman-den Uyl heb ik hierover een amendement ingediend.Het argument dat dit een civielrechtelijke aangelegenheid is, komt mij
niet sterk voor, omdat er bij huurtoeslag, zorgtoeslag en kinderbijslag in
feite ook sprake kan zijn van civielrechtelijke aangelegenheden. Dat argument
snijdt naar mijn idee geen hout.Ten slotte merk ik namens mijn fractie op dat wij voorstander zijn van
de mogelijkheid om de wetswijziging met terugwerkende kracht, namelijk vanaf
1 januari 2006, van toepassing te verklaren.De heer Mosterd (CDA):Voorzitter. Wij hebben vaak gesproken over de langdurigheidstoeslag en
de daaraan gerelateerde knelpunten. Het voorliggende wetsvoorstel heeft tot
doel om een aantal van die knelpunten te laten verdwijnen. Daarmee is de CDA-fractie
gelukkig. De vraag is wel of alle geconstateerde knelpunten kunnen worden
weggewerkt. Tot nu toe werd er geen langdurigheidstoeslag gegeven als iemand
incidenteel bepaalde inkomsten had waarvan in redelijkheid niet kon worden
gezegd dat die in relatie stonden met het arbeidsmarktperspectief. Toch had
ik de indruk dat veel uitvoerders zich schaamden om dat te zeggen. Dat wordt
nu rechtgetrokken en daarvoor zijn wij het kabinet erkentelijk. Ook wij zijn
voorstander van het invoeren van de wetswijziging met terugwerkende kracht,
namelijk vanaf 1 januari 2006.De redenering van de staatssecretaris ten aanzien van de beslagvrije voet
gaat naar ons oordeel op. Wij verzoeken hem wel om nadrukkelijker uiteen te
zetten waarom hij van mening is dat dit een algemeen inkomensbestanddeel is
dat niet als iets aparts mag worden beschouwd. Uit de woorden van de staatssecretaris
maak ik op dat het gehele inkomen onder de loep moet worden genomen om na
te gaan of de beslagvrije voet goed is vastgesteld. Begrijp ik goed dat hij
zegt dat er dan niet slechts één onderdeel moet worden uitgelicht?De bedoeling van de langdurigheidstoeslag is om een persoon die vijf jaar
lang op het minimum zit en vermoedelijk geen reserve meer heeft wat extra
inkomsten te geven. Anders wordt het voor hem immers behoorlijk krap. Nadrukkelijk
hebben wij gesteld dat er geen sprake zou moeten zijn van een langdurigheidstoeslag
indien er een arbeidsmarktperspectief is. Dan kan betrokkene op een gegeven
moment immers een aanvullend inkomen verwerven. Ik kan mij vinden in die redenering,
maar ik ga nu in op de praktijk.De voorzitter:Ik begrijp dat de heer Vendrik een vraag wil stellen. Daartoe stel ik
hem dan ook in de gelegenheid.De heer Vendrik (GroenLinks):De voorzitter heeft een bijzondere manier van voorzitten, die mij goed
doet.De voorzitter:Ik verzoek de heer Vendrik om het zakelijk te houden en zijn vraag te
stellen.De heer Vendrik (GroenLinks):Het leek mij goed om een complimentje te maken. Dat maakt de wereld immers
mooier, ook op een dag als vandaag. Ik zal nu overgaan tot de zakelijke orde
van de dag.Als iemand gedurende ongeveer vijf jaar een minimumuitkering heeft ontvangen,
is niet uitgesloten dat er een perspectief is op de arbeidsmarkt. Moeten wij
niet met elkaar vaststellen dat dit meer theorie dan praktijk is, als iemand
al vijf jaar in de bijstand zit? Wat is de waarde van die stelling?De heer Mosterd (CDA):Ons uitgangspunt is dat er maatwerk moet worden geleverd. De uitkerende
instantie moet dus nadrukkelijk per individu nagaan wat de situatie is. Stel
dat iemand lang in de bijstand zit. Ik ben het er dan mee eens dat als cliënt
en uitkeringsinstantie hun werk goed hebben gedaan maar zij toch niet tot
een beter resultaat komen, de kans erg groot is dat er geen of een uiterst
gering arbeidsmarktperspectief is. Dat moet echter steeds apart vastgesteld
worden. Sociale diensten zien hun cliënten herhaaldelijk. Dan is dit
punt nadrukkelijk mee te nemen.De heer Vendrik (GroenLinks):De heer Mosterd zei zo-even dat als iemand vijf jaar lang moet rond komen
van een minimumuitkering die persoon meestal door alle reserves heen is en
dat de eerste schulden zich beginnen te accumuleren. Wij stellen vandaag ook
vast dat de arbeidsmarkttoets meer theorie is dan praktijk. Kunnen wij er
niet van uitgaan dat als iemand in een periode van vijf jaar alleen van het
minimuminkomen moet rondkomen dit voldoende is om te veronderstellen dat die
geen reserves meer heeft en dat er dus sprake is van echte armoede? Als dat
criterium voldoende is voor de langdurigheidstoeslag kunnen wij de arbeidsmarkttoets
achterwege laten. Is dat niet veel eerlijker, eenvoudiger en dichter bij de
realiteit? Doen wij dan niet echt iets aan de armoede?De heer Mosterd (CDA):In veel gevallen zal inderdaad blijken dat er geen reëel arbeidsmarktperspectief
is en dan komt de langdurigheidstoeslag er ook. De gemeenten hebben echter
elk jaar contact met deze mensen. Ik vind het dan helemaal niet erg dat bij
die mensen wordt beoordeeld of er sprake is van arbeidsmarktperspectief. Ik
heb toegegeven dat als iemand heel lang op het minimum zit de kans op een
goed arbeidsmarktperspectief steeds minder wordt. Dat moet echter onderzocht
worden. Het moet niet ambtshalve vastgesteld worden. Dat gaat
mij te ver. Ik volg hierin graag de staatssecretaris.In enkele gevallen zijn de knelpunten nog niet opgelost. Ik noem het voorbeeld
van twee buren. De ene heeft al vijf jaar een uitkering op bijstandsniveau
met een 100% WWB-uitkering. Als er geen arbeidsmarktperspectief is,
heeft die persoon recht op de langdurigheidstoeslag. Ook als hij of zij heel
incidenteel iets bij heeft verdiend, wordt na de voorgestelde wijziging evengoed
een langdurigheidstoeslag gegeven. Ik stem daarmee in. De ander in dit voorbeeld
heeft ook vijf jaar een uitkering op bijstandsniveau, echter opgebouwd uit
40% of 50% arbeidsongeschiktheidsuitkering en aanvullende bijstand.
De sociale dienst heeft hem of haar steeds gevolgd en heeft steeds vastgesteld
dat het niet mogelijk is om deze persoon verder naar werk te geleiden. Dat
kan zijn omdat de opleiding niet goed is of vanwege andere oorzaken. Het is
de CDA-fractie te kort door de bocht om bij iemand die gedeeltelijk arbeidsongeschikt
is per definitie uit te gaan van arbeidsmarktperspectief en die persoon uit
te zonderen van de langdurigheidstoeslag. Moet ook in deze gevallen niet aan
de gemeente overgelaten worden om een individuele afweging te maken en dus
maatwerk te bieden? Dan kan ondanks een inkomen in verband met arbeid toch
een langdurigheidstoeslag worden verstrekt. Men kan zich zelfs gevallen voorstellen
van iemand die een klein aantal uren werkt bij de sociale werkvoorziening
en die met aanvullende bijstand ook al jarenlang op het minimumniveau zit.
Ook dan kan de gemeente in redelijkheid vaststellen dat er geen arbeidsmarktperspectief
is en dat de persoon in kwestie geholpen kan worden. De staatssecretaris kan
stellen dat dit niet lukt omdat de definitie al vastligt. Is het dan niet
mogelijk om het op een andere manier op te lossen? Over de discretionaire
bevoegdheid hebben wij het net ook al gehad bij het punt van de aanvullende
beloning. Waarom kijken wij niet of wij een oplossing kunnen vinden via de
bijzondere bijstand? Het gaat om mensen die al vijf jaar op het minimum zitten
en van wie je niet kunt zeggen dat zij bewust de kans hebben gemist om op
de arbeidsmarkt te komen. Mijn fractie vindt het buitengewoon moeilijk te
accepteren dat de één wel een langdurigheidstoeslag krijgt en
de ander niet. Daarom het verzoek aan de staatssecretaris om gemeenten de
ruimte te geven om het via de bijzondere bijstand te regelen als het niet
lukt via de langdurigheidstoeslag.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Realiseert u zich dat de gemeente via de bijzondere bijstand geen verstrekking
mag doen, behalve dan voor een concrete aanschaf met overlegging van bonnetjes?
Het is niet geoorloofd om uit de bijzondere bijstand premies of toeslagen
te verstrekken. Als dat wel mag, hoor ik dat graag van de staatssecretaris.
Dat zou nieuw zijn voor mij. Er is wel een andere mogelijkheid. Iemand die
gedeeltelijk werkt, waar hij niets wijzer van wordt, kan een premie krijgen
uit het W-deel. Daar is dus een voorziening voor. Waar ligt wat u betreft
de prioriteit bij die twee voorbeelden? Hoe wilt u de deur naar de langdurigheidstoeslag
open houden?De heer Mosterd (CDA):Ik heb die vraag bij de staatssecretaris neergelegd. In het wetsvoorstel
staat dat het niet via de langdurigheidstoeslag kan wanneer iemand een inkomen
in verband met arbeid heeft. Ik heb de staatssecretaris gevraagd te kijken
welke mogelijkheden er zijn. Lukt dat niet, dan heb ik hem gewezen op de weg
van de bijzondere bijstand. Ik wil graag dat die gevallen geholpen worden.
Ik wacht het antwoord van de staatssecretaris af. Misschien hebt u gelijk.
Dan hoor ik dat dadelijk wel.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Bent u dan ook bereid om naar mijn amendement op stuk nr. 12 te kijken?De heer Mosterd (CDA):Daar heb ik al naar gekeken. Mijn fractie zoekt naar een oplossing voor
een knelpunt. Wij willen dat op een goede manier doen en daarom vraag ik de
staatssecretaris of hij daar een oplossing voor heeft.Voorzitter. Enkele rechtbanken hebben de uitspraak gedaan dat het enkele
feit dat er inkomsten in verband met arbeid zijn niet mag leiden tot een weigering
van de langdurigheidstoeslag. Als de staatssecretaris mij volgt – hetzij
het ene pad, hetzij het andere pad – dan is dat probleem ook meteen
opgelost. Hij denkt kennelijk dat het niet zo'n vaart zal lopen, want hij
gaat in beroep. Het is echter best mogelijk dat de Centrale Raad van Beroep
zegt dat de staatssecretaris fout zit. Dan moet het toch op een andere manier
uitgevoerd worden.De staatssecretaris heeft geschreven dat zijn voorstel kostenneutraal
is, gelet op het bedrag voor de langdurigheidstoeslag en het gebruik ervan.
Volgens de VNG kost het echter 50 mln. à 60 mln. Dat geld hebben wij
niet op dit moment. Waarom volgt de staatssecretaris mijn suggestie van de
individuele benadering niet? Ik kan mij niet voorstellen dat dit zoveel meer
moet kosten dan het voorstel van de staatssecretaris, dat kostendekkend zou
moeten zijn. Kan de staatssecretaris daar nog even op ingaan?Via goede voorlichting aan de gemeenten en via de gemeenten aan de cliënten
moeten wij het niet-gebruik tegengaan. Wij vragen de staatssecretaris dan
ook om een oplossing te vinden voor het knelpunt van mensen die langdurig
op het minimum zitten, maar die kleine inkomsten hebben in verband met arbeid,
soms uit arbeid. Zij blijven op een heel laag niveau zitten. Het is voor iedereen
duidelijk dat het nooit meer zal worden. Kan de staatssecretaris kijken hoever
hij kan komen met een oplossing voor deze mensen?Ik heb een vraag gesteld over de intergemeentelijke sociale dienst. Eerst
heeft het Rijk de vorming daarvan gestimuleerd. Nu heeft het Rijk die stimulans
eraf gehaald. Men mag zelf weten of men wil samenwerken, maar het Rijk gaat
het via de Wet werk en bijstand via de gemeenten laten lopen. De gemeenten
moeten het allemaal goed in hun administratie verantwoorden. Er is wat voor
te zeggen dat de staatssecretaris die weg kiest. Het is dichtbij de burgers
en er wordt verantwoording afgelegd aan de gemeenteraad. Het is dichterbij
het democratische proces dan een samenwerkingsorgaan. Maar ik ben gevallen
tegengekomen van intergemeentelijke sociale diensten die net een jaar draaien.
Men is daarmee gestart in de veronderstelling dat dit conform het rijksbeleid
was. Dat het rijksbeleid wijzigt, heeft voor hen bepaalde nadelen. Kunnen
deze gemeenten bij de staatssecretaris aankloppen als zij menen onevenredig
zwaar te worden getroffen doordat het rijksbeleid, dat mogelijkheden bood
waarop zij destijds snel hebben ingespeeld, nu is gewijzigd?De heer Van der Sande (VVD):Voorzitter. Langdurigheidstoeslag is een onderwerp waarover al vaak en
langdurig in deze Kamer is gesproken. Er zijn knelpuntennotities over opgesteld
en er zijn plannen van aanpak voor opgemaakt. Hier ligt een oplossing voor,
voor een van de knelpunten die zijn gesignaleerd. Dat knelpunt betreft de
Kamerbreed gevoelde noodzaak om iets te doen voor mensen die in een periode
van zestig maanden kortstondig een gering bedrag aan inkomsten hebben gehad
of kortstondig hebben gewerkt en om die reden de langdurigheidstoeslag niet
krijgen, aangezien door die lage inkomsten of dat korte werken arbeidsmarktperspectief
aanwezig wordt geacht. Ook de VVD-fractie heeft in eerdere overleggen aangegeven
hiervoor een oplossing te wensen. Dat is overigens de wens van de meerderheid
van deze Kamer. Van alle varianten die hebben voorlegen, gaat de voorkeur
van de VVD-fractie, welke voorkeur overigens breed in de Kamer wordt gedragen,
uit naar de variant waarbij de gemeente op dit vlak meer ruimte krijgt en
de mogelijkheid wordt gegeven om het arbeidsmarktperspectief in herbeoordeling
te nemen daar waar er problemen zijn. Dat is het probleem dat hier voorligt
en dat wij met elkaar zouden oplossen. Niet meer en niet minder, want wij
moeten ervoor zorgen dat mensen die trachten aan het werk te komen en daarbij
eventjes succes hebben, de ondersteuning blijven houden.Die oplossing vraagt maatwerk en dat wordt in onze beleving geleverd door
de gemeente. Wij hebben nog wel een aantal vragen daarbij, maar eerst ga ik
in op voorstellen die worden gedaan om een en ander breder te trekken en de
problematiek te verbreden om ervoor zorg te dragen dat er meer dingen kunnen
worden geregeld. Ik doel specifiek op het VNG-voorstel, inhoudende dat iedereen
die vijf jaar op een minimuminkomen zit ongeacht de situatie een langdurigheidstoeslag
krijgt. Ons moet van het hart dat dit a. iets is wat de VVD-fractie niet wil,
b. komt aan de uitgangspunten die wij met elkaar hebben vastgesteld voor de
langdurigheidstoeslag en c. niet de oplossing is voor het probleem dat wij
met elkaar hebben gedefinieerd. Het semi-automatisch toezeggen van langdurigheidstoeslagen
via ambtshalve opleggen en ook voor werkenden en gedeeltelijk arbeidsongeschikten,
is iets waarvan de VVD-fractie geen voorstander is. Wij vinden dat het arbeidsmarktperspectief
een uitermate belangrijk toegangscriterium is. Immers, wij moeten niet zomaar
iemand aan de kant laten staan. Dat zouden wij doen op het moment dat wij
het arbeidsmarktperspectief zouden afschaffen. Generieke inkomensondersteuning
is iets wat niet door gemeenten moet gebeuren, maar uit landelijk beleid moet
voortvloeien. Zoals bekend, is de VVD-fractie er voorstander van dat er op
slechts één niveau inkomenspolitiek wordt bedreven: hier in
deze Kamer. Je moet je zelfs afvragen in hoeverre de overheid zich met de
generieke inkomstenondersteuning moet bezighouden, maar dat is misschien een
verhaal voor een ander debat op een ander moment.Wij begrijpen de argumentatie van de regering betreffende inkomsten in
verband met arbeid en het feit dat de uitkering voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten
daaronder valt. Wij zien ook de uitspraken van de diverse rechtszaken hierover
en eveneens dat voor een aantal mensen problemen ontstaan en wij zijn dan
ook benieuwd of de staatssecretaris nog mogelijkheden ziet en, zo ja, welke,
voor de groep die niet onder deze regeling valt, dus de gedeeltelijk arbeidsongeschikten
die toch inkomsten uit arbeid verkrijgen en daarom niet vallen onder de langdurigheidstoeslag.
Laat duidelijk zijn dat de VVD daar tegenstander van is. Zij zal dan ook het
amendement van mevrouw Noorman-den Uyl hierover, volgens mij dat op stuk nr.
12, niet steunen, omdat wij denken dat daarmee onrecht wordt gedaan aan het
bestaande arbeidsmarktperspectief.Onze vragen richten zich met name op de uitvoering van dit voorstel.De heer Vendrik (GroenLinks):Tot mijn grote genoegen las ik in de nota naar aanleiding van het verslag
dat de VVD-fractie opheldering wilde over de brief van de CG-Raad als het
gaat om chronisch zieken en gehandicapten die bijvoorbeeld in deeltijd werken,
een klein baantje hebben en daarmee niet boven het sociaal minimum uitkomen.
Meestal hebben zij dan een aanvulling vanuit de WWB, maar omdat zij toch een
stukje inkomen uit arbeid hebben, komen zij niet in aanmerking voor de langdurigheidstoeslag.
Ik zag het als een positief signaal dat de VVD-fractie zich over die groep
terecht druk maakt. Vindt de heer Van der Sande niet dat die groep die het
minimum niet bereikt, ook al heeft men voor een deel inkomen uit arbeid, eigenlijk
ook die langdurigheidstoeslag zou moeten krijgen? Het perspectief op groeiend
inkomen zal toch niet zo groot zijn; men heeft niet voor niets zo'n deeltijdbaan
met een klein inkomen? Zouden wij op dat punt misschien toch niet iets ruimer
moeten opereren en zou dat niet chique zijn van de VVD-fractie?De heer Van der Sande (VVD):Het antwoord op uw vraag of wij het toch niet wat ruimer zouden moeten
interpreteren, is neen. Ik geef u aan dat voor ons het arbeidsmarktperspectief –
over de definitie daarvan kunnen wij ook nog wel uren gaan bakkeleien –
essentieel is, dat wij dat er niet uit willen halen en dat, hoe je het ook
wendt of keert, inkomen uit arbeid inkomen uit arbeid is. Tegelijkertijd heb
ik gevraagd of de staatssecretaris wellicht mogelijkheden ziet om voor die
groep nog iets te kunnen doen. Daar ligt de vraag voor, maar die kan wat ons
betreft niet beantwoord worden met de langdurigheidstoeslag. Laat ik dat dan
nog maar even helder en duidelijk stellen.De heer Vendrik (GroenLinks):Wij hebben het over chronisch zieken en gehandicapten die al bijvoorbeeld
vijf jaar lang een klein baantje hebben, al vijf jaar lang daarmee niet boven
het sociaal minimum uitkomen, al vijf jaar lang aanvullende bijstand krijgen,
dus al vijf jaar lang met dat gecombineerde inkomen op het sociaal minimum
zitten en die – ik denk dat wij dat rustig kunnen stellen – al
vijf jaar lang door hun spaarcenten heen zijn. Het is allemaal heel krap bij
kas en de gaten beginnen zichtbaar te worden! Dan is dat toch een reden om
te zeggen: arbeidsmarktperspectief of niet, mensen doen naar vermogen hun
best, men probeert te werken maar komt niet boven het sociaal minimum uit.
Kunnen wij die mensen nu niet een beetje helpen? Dat zijn toch de nieuwe working
poor in Nederland? Dan zouden zij toch ook die langdurigheidstoeslag moeten
krijgen?De heer Van der Sande (VVD):Ik dacht even dat u net als mevrouw Kant zou vragen: waar
is het sociale gezicht van... gebleven? Maar, dat kan natuurlijk niet, want
zij is van een andere partij. U bracht het met zo'n dramatiek dat ik wel moest
denken dat het zou gaan komen. U spreekt geloof ik zo'n twaalf keer over vijf
jaar, maar het is in ieder geval mij wel helder wat uw vraag is. Laat ik daar
maar duidelijk over zijn en ik wil het u nog eens een keer uitleggen, maar
dan moet u het ook wel willen begrijpen. Ik heb gezegd dat als er voor ons
arbeidsmarktperspectief aanwezig is, er alles aan zou moeten worden gedaan
om die mensen dat perspectief natuurlijk niet alleen te bieden, maar ook in
te vullen. Wij zijn van mening dat de langdurigheidstoeslag daarbij niet helpt
en dat het element van inkomen uit arbeid essentieel is voor de wijze waarop
wij dat vormgeven. Wij kunnen het daarover eens zijn, maar wij kunnen het
er ook over oneens zijn.De heer Vendrik (GroenLinks):Ik begrijp u heel goed, u houdt vast aan dat arbeidsmarktperspectief omdat
u vooral kijkt naar de eerste groep, namelijk de mensen met een volledige
uitkering vanuit de bijstand. Kunnen zij op de arbeidsmarkt nog aan de slag
en kunnen zij op die manier de armoede ontvluchten? Dat is zo'n beetje uw
redenering en daarin volgt u de staatssecretaris. Dat begrijp ik allemaal
wel, maar ik was geprikkeld door het feit dat uzelf al aangaf dat er een groep
is – dat is een substantiële groep – die al werkt, maar niet
boven dat sociaal minimum uitkomt, ondanks het feit dat men voor een deel
zijn eigen brood verdient. Deze groep mensen heeft dus een zeker arbeidsmarktperspectief,
sterker nog: zij hebben die mogelijkheid verzilverd en vullen hun inkomen
met een klein baantje aan. Desondanks komen zij niet boven het sociaal minimum
uit. Moeten wij niet erkennen dat zij een groot risico op permanente armoede
lopen? Zo ja, moeten wij dan niet de mensen die al vijf jaar in deze situatie
verkeren, een klein plusje geven, namelijk de langdurigheidstoeslag? Wat is
er toch verkeerd aan deze redenering?De heer Van der Sande (VVD):U stelt deze vraag nu voor de derde keer. U kiest weliswaar iets andere
woorden, maar de kern van uw vraag is hetzelfde. Ik zal nog een keer hetzelfde
antwoord geven, maar dan moet u mij wel beloven dat u uw vraag niet een vierde
keer zult stellen.De heer Vendrik (GroenLinks):Misschien wilt u ook ingaan op de casus die ik u heb voorgelegd?De heer Van der Sande (VVD):Ik heb dat al twee keer gedaan, maar u vindt mijn antwoord niet bevredigend.
Ik begrijp dat van u en daarom ga ik u nog een keer antwoorden. Ik ben de
rotste niet!De heer Vendrik (GroenLinks):Uw uitgangspunt is dat het arbeidsmarktperspectief leidend moet zijn voor
het toekennen van de langdurigheidstoeslag. Voor deze groep is dat echter
een verkeerd uitgangspunt en daarom houd ik u voor dat het om een groep mensen
gaat die wel actief is op de arbeidsmarkt, maar daarmee niet voldoende inkomen
verwerft. Wat doen wij met deze mensen?De heer Van der Sande (VVD):Wij spreken vandaag over een wetsvoorstel voor de langdurigheidstoeslag.
De VVD-fractie vindt dat mensen niet in aanmerking moeten komen voor die toeslag
wanneer zij in de afgelopen vijf jaar door te werken een noemenswaardig inkomen
hebben ontvangen. Als u goed geluisterd had, had u gehoord dat ik de staatssecretaris
hierover een vraag heb gesteld. Zonder daarmee iets te willen zeggen over
mijn eigen standpunt maar louter en alleen ter informatie, heb ik hem gevraagd
hoe hij de roep uit deze Kamer om een aanpassing beoordeelt en of hij daarvoor
mogelijkheden ziet. Ik denk daarbij aan de bijdrage van de heer Mosterd en
het amendement van mevrouw Den Uyl. Ik zie geen mogelijkheden voor een aanpassing,
maar de staatssecretaris staat een zeer deskundig ambtenarenapparaat ter beschikking
en misschien ziet hij wel mogelijkheden. Laten wij het even afwachten. Er
komt namelijk nog een tweede termijn.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):De VVD-fractie zal mijn amendement op stuk nr. 12 niet steunen. Waarom
men dat niet wil doen, is mij echter niet geheel duidelijk.De heer Van der Sande (VVD):Meent u dat? Ik ben toch echt heel duidelijk geweest.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Ik wil u hierover toch een paar vragen stellen. In een van de schriftelijke
vragen wordt de casus gegeven van een WAO'er die al vijf jaar aanvullende
bijstand ontvangt en steeds slechter wordt. Zo iemand heeft geen arbeidsmarktperspectief.
De staatssecretaris heeft toegegeven dat dit een knelpunt is dat hij wil oplossen.
Hij merkt verder op dat zijn antwoord wetsgeschiedenis is. Maar daarmee is
het probleem voor veel gemeenten niet opgelost. Mijn amendement biedt die
oplossing volgens mij wel, doordat ik een onderscheid maak tussen drie categorieën:
Wajong, WAO en WAZ. Mensen uit deze categorieën die aan alle voorwaarden
voldoen en dus vijf jaar op het sociaal minimum leven, zouden in aanmerking
moeten komen voor de langdurigheidstoeslag. Als de staatssecretaris het een
knelpunt vindt, hoe kunt u mijn amendement dan zo stellig afwijzen?De heer Van der Sande (VVD):De mogelijkheden die in de nota naar aanleiding van het verslag worden
genoemd, lijken ons niet de juiste manier om de problemen op te lossen. Dat
neemt niet weg dat wij graag het antwoord van de staatssecretaris horen op
de vragen die u en anderen hierover hebben gesteld. Het komt wel of niet goed,
maar in ieder geval krijgt u een antwoord.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Mag ik hieruit afleiden dat u mijn amendement later misschien alsnog zult
steunen?De heer Van der Sande (CDA):Er zal wel wat moeten gebeuren om mijn fractie op dat punt te overtuigen.
Ik begrijp de redenering van de staatssecretaris dat "inkomsten in verband
met arbeid" gerelateerd is aan artikel 36. Om die reden gaat de staatssecretaris
in beroep tegen de uitspraken van de rechtbanken. Laten wij even de beantwoording
van de staatssecretaris afwachten. Mogelijk bent u in staat om de VVD-fractie
in tweede termijn te overtuigen, maar zoals de hazen nu lopen, ziet dat er
niet naar uit.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Ten eerste wordt een gedeeltelijke arbeidsongeschiktheidsuitkering uitgekeerd
als iemand niet arbeidsgeschikt is. Ten tweede geldt dat als de aanvullende
uitkering een bijstandsuitkering is, deze vijf jaar lang is uitgekeerd en
er geen duurzaam benutbare mogelijkheden zijn op de arbeidsmarkt – dat
moeten de gemeenten overigens wel vaststellen – iemand al vijf jaar
lang op het sociaal minimum zit. De staatssecretaris heeft daarover gezegd
dat hij dat als een knelpunt beschouwt waarvoor hij een oplossing wil vinden.
Dit is een oplossing.De heer Van der Sande (VVD):Dit is uw oplossing. Ik wil best herhalen waarom mijn fractie meent dat
het niet de enige juiste oplossing is. Mijn fractie heeft de staatssecretaris
gevraagd of hij andere mogelijkheden ziet om de problematiek op te lossen.
Op basis van mijn informatie trek ik vooralsnog de conclusie dat een oplossing
niet in de langdurigheidstoeslag moet worden gezocht. Ik wacht de beantwoording
van de staatssecretaris af, maar vooralsnog is het standpunt van mijn fractie
bekend.Ik zie dat ik nog een minuut spreektijd heb om mijn laatste vragen te
stellen. Die gaan met name over de uitvoering. In de nota naar aanleiding
van het verslag stelt de regering dat er toepassingsverschillen per gemeente
mogelijk zijn. Mijn fractie maakt zich daar wat zorgen over want daarmee gaan
wij bijna terug – als ik het heel negatief stel – naar de oude
situatie van voor de WWB waarin iedereen maar wat deed. Ik begrijp dat dit
punt niet in de wet kan worden vastgelegd; de jurisprudentie moet daarin een
rol spelen, maar dat zal lang duren. Is het mogelijk om een soort rolmodel
te ontwikkelen, zodat gemeenten een leidraad hebben voor de manier waarop
hiermee moet worden omgegaan? In de memorie van toelichting staat daar wel
wat over vermeld maar niet veel.Mijn laatste punt betreft het geldelijke aspect. De regering stelt dat
zij niet weet om welk bedrag het gaat maar geeft tegelijkertijd aan dat het
financieel beslag van het wetsvoorstel van dien aard is dat er geen toepassingenmacrobudget
hoeft te komen. Daar klopt iets niet: de regering weet het niet, inclusief
het beslag op het macrobudget, of de regering kan een indicatie geven, ook
ten aanzien van het macrobudget. Graag verneem ik de inschatting van de staatssecretaris
op dit vlak. Wat doet hij als gemeenten daadwerkelijk tekort gaan komen?De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter. Ik vervang Ineke van Gent wiens aanwezigheid op dit moment
noodzakelijk is in een ander debat.Bij mensen die langdurig op een sociaal minimum zitten en van een minimuminkomen
moeten rondkomen, treedt op een gegeven moment onvermijdelijk echte armoede
op. Als er spaarcenten waren, dan zijn deze op. Als er nog geen schulden waren,
dan worden deze vaak gemaakt. Steeds vaker zien mensen aan het einde van hun
geld dat zij nog een stuk maand over hebben. Armoede is bij voorrang aan de
orde als mensen lang genoeg te weinig geld hebben, of zij nu in de bijstand,
de WAO of een combinatie van beide zitten of een beetje werken maar niet boven
het sociaal minimum uitkomen. Voor alle varianten geldt dezelfde boodschap:
hoe langer het inkomen op het sociaal minimum ligt, hoe groter de kans op
armoede en schulden. Wat mijn fractie betreft is dit geen onbelangrijke constatering,
omdat uit verschillende rapporten over armoede in Nederland de opkomst blijkt
van een nieuwe klasse van "working poor", zoals dit al langer in
de Verenigde Staten het geval is. Daar is het wel heel ruig, want mensen met
twee banen weten soms niet eens een levensvatbaar inkomen bij elkaar te werken.
Zo heet wordt de soep in Nederland nog niet gegeten, maar het verschijnsel
neemt toe.Kijkend naar dit wetsvoorstel zijn wij daarom ook hartgrondig voorstander
van het voorstel van de VNG om meteen te kijken naar het inkomen dat men gedurende
de periode van een aantal jaar heeft gekregen. Dat lijkt mij een belangrijk
debat met deze staatssecretaris. Wij vinden het onvoldoende om te verwijzen
naar het karakter van de langdurigheidstoeslag zoals ooit vastgelegd in de
wet, om vervolgens te zeggen dat dit nu niet aan de orde is. Het is een politieke
keuze aan wie een langdurigheidstoeslag wordt verstrekt. Onze keuze is dat
het niveau van het inkomen bepalend moet zijn voor de vraag of een langdurigheidstoeslag
wordt toegekend. In die zin sluit de GroenLinksfractie van harte aan bij het
voorstel van de VNG. De langdurigheidstoeslag moet immers iets doen aan het
optreden van armoede onder mensen die langdurig op het sociaal minimum zitten.Los van de budgettaire meerkosten, die op 50 mln. à 60 mln. worden
geschat, vind ik het raar dat de staatssecretaris daar niet bij aan sluit.
Het is toch zo logisch. Wat is het verschil tussen iemand die in de bijstand
zit en een aantal jaar nauwelijks of geen extra inkomsten heeft verworven
en geen kans maakt om zich eruit te werken via de arbeidsmarkt enerzijds en
iemand die langdurig in de marge van de arbeidsmarkt een baantje heeft en
dit ziet aangevuld anderzijds. Wat is feitelijk het verschil tussen beide
groepen? Waarom krijgt de één wel een langdurigheidstoeslag
en de ander niet? Het inkomen is gelijk. Je zou zelfs kunnen zeggen dat degene
die werkt, vaak meer kosten maakt waardoor de armoede nog wat eerder intreedt.
Misschien zou die groep nog wel eerder de langdurigheidstoeslag moeten krijgen.
Waarom blijft dat verschil overeind met het wetsvoorstel van deze staatssecretaris?
Waarom houdt hij daar zo halsstarrig aan vast? Mijn fractie is het daar niet
mee eens en ik vraag om uitleg.Met alle beperkingen die nog steeds aan dit wetsvoorstel kleven, is het
wel een stapje in de goede richting. De uitvoeringspraktijk is tot op heden
te formeel en geeft te weinig ruimte om mensen die eigenlijk in vergelijkbare
omstandigheden leven, ook die langdurigheidstoeslag te geven. Als je in de
afgelopen periode van vijf jaar een poging hebt gedaan door een klein baantje
of wat uitzendwerk te zoeken, dan word je daarvoor gestraft omdat je in de
huidige praktijk geen aanspraak kunt maken op de langdurigheidstoeslag. Wij
steunen het zeer dat er meer ruimte komt voor deze groep, maar eigenlijk zou
die ruimte nog wat groter moeten worden. Er zou ook ruimte moeten zijn voor
mensen die wat langer werken, maar niet boven het sociaal minimum uitkomen.
Graag een reactie van de staatssecretaris.Een fundamenteel punt is de vraag wanneer de urgentie van de langdurigheidstoeslag
zich het meeste doet voelen. Dit betreft dus niet alleen de groepen waarover
wij spreken, maar ook de duur van het inkomen dat niet boven het sociaal minimum
weet uit te komen. Mijn fractie was en is voorstander van een periode
van drie jaar. Alle armoedeonderzoeken wijzen uit dat dan inmiddels het water
echt wel aan de lippen staat, alle reserves zijn verdwenen en de eerste schulden
zich manifesteren. Dan mogen wij toch echt wel spreken van armoede. Waarom
wordt die termijn niet teruggebracht naar drie jaar? De staatssecretaris en
het kabinet kloppen zichzelf regelmatig op de borst met het succes van de
Wet werk en bijstand. Het wordt veel lucratiever voor gemeenten om iets te
maken van de gang naar de arbeidsmarkt. Als dat zo'n succes is en je zit na
drie jaar nog steeds in de bijstand, dan weet je dat er nauwelijks perspectief
op de arbeidsmarkt is. Waarom dan nog steeds die termijn van vijf jaar? Die
termijn kan dan ook naar drie jaar. Als de wet zo goed werkt dat bij alle
bijstandsgerechtigden snel kan worden vastgesteld of een gang naar de arbeidsmarkt
mogelijk is en actie wordt ondernomen, dan moet dat toch wel in drie jaar
gebeurd zijn? Na drie jaar kun je dan wel de langdurigheidstoeslag verstrekken.
Als het succes echt daar is, claim het dan ook, trek de consequentie en verstrek
de langdurigheidstoeslag na drie jaar.Ik vind het arbeidsmarktperspectief een vreemde conditie voor het verkrijgen
van de langdurigheidstoeslag. Maar goed, zolang het arbeidsmarktperspectief
een cruciaal criterium blijft, ben ik in ieder geval blij dat het iets verruimd
wordt, dat de toets op inkomsten uit arbeid in het verleden wat verruimd wordt.
Toch denk ik dat hier een andere groep die ik zojuist in het interruptiedebatje
met de heer Van der Sande naar voren bracht, ook nog steeds tussen wal en
schip valt. Ik herhaal het nog maar even: de groep chronisch zieken en gehandicapten
met een klein baantje en een aanvulling vanuit de bijstand tot het sociale
minimum. Dat duurt dan vaak vijf jaar, want anders is van een mogelijke langdurigheidstoeslag
helemaal geen sprake. Als je vijf jaar een klein baantje hebt en je weet het
uit te houden op het sociale minimum, dan mag je er toch gevoeglijk vanuit
gaan dat meer inkomsten uit arbeid waarschijnlijk niet de regel zijn, maar
hooguit een uitzondering?Ondertussen doet zich voor die groep net zoals voor de groep van de bijstandsgerechtigden
wel het armoedevraagstuk voor. Op grond van een alweer te formele toepassing
van het arbeidsmarktcriterium krijgt deze groep geen langdurigheidstoeslag,
terwijl de armoedesituatie hetzelfde is of misschien nog wel erger. De kans
dat betrokkene meer inkomsten uit arbeid weet te verwerven, dat hij of zij
het restantje bijstand weet terug te verdienen en daar bovenop nog eens een
keer een extra inkomen uit arbeid weet te verwerven, die kans lijkt mij vrij
klein, als je dat al vijf jaar doet. Wat let de staatssecretaris om juist
deze groep een beetje bij te staan? Al was het maar omdat men zelf een deel
van het inkomen uit arbeid weet te verzilveren. Ik vind het een prestatie
van veel chronisch zieken en gehandicapten om in deze virulente arbeidsmarkt
nog een baan te bemachtigen en die ook vijf jaar lang te behouden. Ik zou
zeggen beloon dat en ondersteun die mensen, erken dat zij een laag inkomen
hebben. Waarom is dat zo moeilijk? Waarom kan dat niet?Ik wil er op wijzen dat er in dit debat – dat is voor de working
poor ook niet van belang ontbloot – eigenlijk een ruil is gemaakt bij
het introduceren van de langdurigheidstoeslag. De hele categorale bijstandsvoorziening
is toen verdwenen. Dat was de ruil. Daar waren wij niet zo enthousiast over,
maar het waren wel de feiten. Van de categorale bijstand die gemeenten tot
een paar jaar geleden konden verstrekken, hadden heel mensen met een klein
inkomen uit arbeid veel profijt. Dat hebben zij dus nu niet meer. Ik zie daarin
een extra reden om de doelgroep voor die langdurigheidstoeslag wat te verruimen.
Graag hoor ik hierop een reactie van de staatssecretaris.Ik sluit mij aan bij de woorden van mijn linkse vrienden. Daarmee bedoel
ik uiteraard mevrouw Noorman, de heer De Wit en soms ook een beetje de heer
Van der Sande, maar daar wil ik verder niet op intreden. Voor de doelgroep –
ik spreek met name over mensen met een gehele of gedeeltelijke WAO- of Wajong-uitkering
en over mensen die gedeeltelijk in de WSW werken – moet dat heel makkelijk
te regelen zijn. Ik sluit mij aan bij de opmerkingen die terzake zijn gemaakt.
Indien deze mensen een inkomen op minimumniveau hebben, hebben zij recht op
de langdurigheidstoeslag. Laten wij niet zo moeilijk doen, staatssecretaris,
met weer een halve keuring. Een uitkering in de WAO is een uitkering in de
WAO en als je op het minimum zit, klaar: dan krijg je die langdurigheidstoeslag
na vijf jaar. Doe dat nou, staatssecretaris!Voorzitter. Ik heb nog een ander punt. De heer De Wit wees er geloof ik
ook al op. Het verkrijgen van de langdurigheidstoeslag mag geen ingewikkelde,
bureaucratische weg naar Canossa veronderstellen. Het moet allemaal een beetje
soepel en snel verlopen. Dat vraagt dus veel aandacht van deze staatssecretaris
en ik vraag hem dat niet alleen toe te zeggen, maar ook duidelijk te maken
hoe hij dat precies gaat doen via de samenwerking van UWV, Belastingdienst
en Sociale Verzekeringsbank. Die paar honderd euro bemachtigen mag voor mensen
die al zo lang zitten te wachten op een beetje extra geld, niet nog eens een
enorme drempel opwerpen. Dat is een aandachtspunt van jewelste. Ik vraag de
staatssecretaris zich er sterk voor te maken dat het in de nabije toekomst
veel makkelijker wordt.Ik steun de kritische opmerkingen van verschillende collega's, in het
bijzonder de heer Mosterd, over de vraag of deze langdurigheidstoeslag vrij
van beslag is of niet. Het zal toch niet zo zijn dat je net een paar honderd
euro erbij krijgt en vervolgens ongeveer 90% daarvan weer moet wegbrengen
in het kader van de schuldsanering. Ik steun alle collega's die zeggen dat
de langdurigheidstoeslag net als de huurtoeslag, de kinderbijslag en de zorgtoeslag
vrij van beslag moeten zijn. Laten wij dat alstublieft zo regelen. Ik vraag
de staatssecretaris op dat punt om een duidelijke toezegging en hoop dat hij
het voorliggende amendement ondersteunt.Tot slot steun ik de opmerking die de heer Van der Sande maakte. Is nu
bekend wat deze wet extra kost? Dan pas is de vraag aan de orde of wij de
conclusie van de staatssecretaris kunnen onderschrijven dat dit geen aanpassing
behoeft met betrekking tot het macrobudget. Het is het een of het ander. Er
moet duidelijkheid komen over de meerkosten, dan kunnen wij vervolgens bepalen
of er wat bij moet of niet. Immers, hier wordt de wet gemaakt en hier wordt
de langdurigheidstoeslag iets verruimd. Dat leidt tot meerkosten. De vraag
is dan of dat uit de smalle marges kan van het macrobudget, uit de plooien
van de bijbehorende jas, of dat er wat bij moet. Ik weet niet wat de strekking
is van de formulering van de staatssecretaris. In ieder geval ga ik het niet
aanpassen. Wat ons betreft, is dit dus geen begaanbare weg.
Ook op dat punt verneem ik graag nog een reactie van de staatssecretaris.Mevrouw Noorman-den Uyl sprak al over de precieze afbakening van de discretionaire
bevoegdheid van gemeenten. Ik pleit er erg voor dat het inkomensbeleid primair
een landelijke aangelegenheid is. In die zin volg ik deze staatssecretaris
wel. Als de omschrijving wordt verruimd van de doelgroep van degenen die recht
hebben op de langdurigheidstoeslag, hoort dat dus allereerst een landelijke
bevoegdheid te zijn. Dat betreft een landelijke regeling. Vervolgens gaat
die over in handen van de gemeenten, wanneer het gaat om de verdere detaillering.
Onze indruk is namelijk dat gemeenten in dezen iets te veel beleidsvrijheid
krijgen met als automatische consequentie het ontstaan van rechtsongelijkheid.
Dat is niet altijd erg, maar aangezien het hierbij om een zeer kwetsbare groep
gaat, wil ik hier op landelijk niveau zo veel mogelijk borgen dat zo veel
mogelijk mensen die tot de doelgroep kunnen behoren, daadwerkelijk recht kunnen
doen gelden op een langdurigheidstoeslag.De voorzitter:Tussentijds beraad heeft opgeleverd dat vandaag alleen de eerste termijn
van de zijde van de Kamer wordt afgerond. Morgen wordt dit debat voortgezet,
te beginnen met het antwoord van de staatssecretaris.Er staan nog drie woordvoerders op de sprekerslijst. Ik nodig mevrouw
Noorman-den Uyl graag uit om het voorzitterschap over te nemen totdat voorzitter
Weisglas de voorzittershamer weer zal overnemen.De heer Vendrik (GroenLinks):Voorzitter. Bij hoge uitzondering wil ik mij verontschuldigen in verband
met het afscheid van mevrouw Vos, dat nu gaande is.De voorzitter:Ik kan mij voorstellen dat u daar bij wilt zijn. Ik neem aan dat de collega's
daar geen bezwaar tegen hebben. Ik vraag u wel, alvast de hartelijke groeten
van ons over te brengen.Voorzitter: Noorman-den UylMevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie):Voorzitter. Ik ben blij te kunnen constateren dat door het onderhavige
wetsvoorstel gemeenten meer ruimte krijgen om de langdurigheidstoeslag uit
te keren. De huidige situatie levert onwenselijke situaties op, waarbij mensen
naar ons idee onrecht wordt aangedaan.De nieuwe mogelijkheid die door de wetswijziging wordt gecreëerd,
is maar zeer beperkt. De verruiming heeft alleen betrekking op gevallen waarin
er sprake is van zeer geringe hoogte van de inkomsten uit of in verband met
arbeid, alsook bij zeer geringe duur van deze arbeid. In dit geval kan er
niet gesproken worden over een reëel arbeidsmarktperspectief. Om deze
reden krijgt het college van BenW de ruimte om een eigen afweging te maken.Ik vind het jammer dat de verandering alleen betrekking heeft op dit enkele
aspect van de langdurigheidstoeslag. Mijn partij staat al tijden voor een
meer ruimhartige vormgeving van deze toeslag. Al in 2003 diende de ChristenUnie
een amendement in dat beoogde, de in de wet gestelde termijn van vijf jaar
voor de langdurigheidstoeslag te verkorten naar drie jaar. De heer De Wit
heeft datzelfde amendement nu weer ingediend. Natuurlijk zullen wij dat steunen.Aan de bijstand ligt het uitgangspunt ten grondslag dat mensen moeten
kunnen voorzien in de algemeen noodzakelijke kosten van het bestaan, waarbij
ook rekening wordt gehouden met reserveringen voor grotere uitgaven. Dit is
het sociale minimum. Toch kan het inkomen van mensen onder druk komen te staan,
wanneer zij langdurig rond moeten komen van dit minimuminkomen. Om deze mensen
tegemoet te komen, is er de langdurigheidstoeslag. De noodzaak van deze langdurigheidstoeslag
laat zien dat het sociale minimum op de langere termijn niet toereikend is.
Daarom zien wij graag dat de langdurigheidstoeslag ook beschikbaar komt voor
andere groepen die rond moeten komen van een inkomen dat niet hoger is dan
de bijstandsnorm. Wij denken hierbij aan mensen die gedeeltelijk of geheel
arbeidsongeschikt zijn geraakt en geen arbeidsmarktperspectief hebben.Wanneer mensen in de bijstand op termijn niet rond kunnen komen van een
dergelijk inkomen, kunnen ook andere groepen die om andere redenen van hetzelfde
inkomensniveau moeten rond komen, dat niet. Het amendement van mevrouw Noorman-den
Uyl op stuk nr. 12, geloof ik, steunen wij dan ook zeker.De SP-fractie heeft een amendement ingediend met het oog op het toestaan
van het ambtshalve verstrekken in gevallen waarin het college dit wenselijk
acht. De staatssecretaris zegt dat dat slecht uitvoerbaar is, onder andere
omdat er te weinig gegevens zijn. Zijn voorstel is om dan een gedeeltelijk
ingevuld aanvraagformulier toe te sturen. Wij hebben daar vragen bij. Op zichzelf
lijkt dat een oplossing te zijn, maar als er onvoldoende gegevens beschikbaar
zijn om de langdurigheidstoeslag ambtshalve toe te kennen, hoe kunnen er dan
wel voldoende gegevens beschikbaar zijn om ieder die daar recht op heeft,
een gedeeltelijk ingevuld aanvraagformulier toe te sturen? Als niet ieder
die daar recht op heeft, een gedeeltelijk ingevuld aanvraagformulier krijgt,
wat lost het dan op? Het niet-gebruik zal niet verdwijnen. Mensen die niet
weten dat zij recht op die toeslag hebben en niet bekend zijn, krijgen die
toeslag dan ook niet. Ik hoor graag de reactie van de staatssecretaris.Mijn conclusie is dat deze voorgestelde wijziging een stap in de goede
richting is, maar dat die niet ver genoeg gaat. Er moet meer gebeuren. De
langdurigheidstoeslag moet wat ons betreft ook beschikbaar komen voor al diegenen
die al sinds langere tijd niet boven het bijstandsniveau uitkomen en geen
arbeidsperspectief hebben. De langdurigheidstoeslag moet ook na drie jaar
in plaats van na vijf jaar worden uitgekeerd. Alle moties en amendementen
die een uitwerking van deze lijn zijn, steunen wij.De heer Varela (LPF):Voorzitter. Het voorstel om de langdurigheidstoeslag in die zin aan te
passen dat meer mensen ervoor in aanmerking komen, zorgt er naar ons oordeel
voor dat mensen alleen maar afhankelijker worden. Wij denken dat dit rechtstreeks
indruist tegen het beleid van dit kabinet om een wat meer activerend arbeidsmarktbeleid
op de rit te zetten. Het criterium in de wet dat men met dit voorstel poogt
uit te breiden, is het zogenoemde arbeidsmarktperspectief. Dat perspectief zou voor mensen die al zestig maanden lang geen betaalde baan hebben,
niet aanwezig zijn. Wij denken dat de regering met dit voorstel duidelijk
maakt dat het zelfs voor mensen die gedurende die termijn kleine aanvullingen
op dat lage inkomen hebben gehad, ook moeilijk zo niet onmogelijk is om een
betaalde baan te vinden. Het argument van de regering voor de uitbreiding
is dat mensen die hun best doen om uit een dergelijke situatie te komen en
kleine inkomensaanvullinkjes op hun uitkering realiseren dankzij het risico
op verlies van de langdurigheidstoeslag, niet langer geprikkeld zullen worden
om werk te zoeken. Dat argument lijkt ons redelijk. Toch zijn wij van mening
dat het voorstel ervoor zorgt dat het beroep op de regeling alleen maar groter
wordt en dat de druk om een baan te vinden, er niet groter op wordt. Naar
ons gevoel druist het voorstel dan ook tegen het plan van de staatssecretaris
in om te komen tot participatiebanen. Deze participatiebanen zijn juist geschikt
voor mensen die weinig arbeidsmarktperspectief hebben. De wens om mee te doen
aan het systeem van participatiebanen wordt door dit voorstel eerder kleiner
dan groter. Dat kan nooit de bedoeling van dit voorstel geweest zijn. Natuurlijk
is het op het eerste gezicht prachtig om wat extra's te doen voor de mensen
die het al moeilijk hebben doordat zij al langer op een sociaal minimum zitten,
maar wij zijn van mening dat die mensen veel meer gebaat zijn bij een klein
baantje en een geregeld leven, al dan niet onder dwang tot stand gekomen,
dan bij een nieuwe aalmoes van de overheid die hun moeilijke positie alleen
maar bevestigt en versterkt en hun vooruitzichten niet verbetert. Hoe kan
het bijvoorbeeld voorkomen dat wij er dit jaar opnieuw voor kiezen om zogenoemd
vervelend werk als het steken van asperges en het plukken van aardbeien en
tomaten over te laten aan mensen uit het voormalig Oostblok en niet om onze
eigen bijstanders, de groep waarover wij het vandaag hebben, verplicht aan
het werk te zetten op straffe van verlies van de uitkering? Seizoenswerk in
de landbouw is principe ongeschoold werk. Daar hoef je geen opleiding voor
te hebben. In principe kan iedereen dat, dus ook deze groep. De enige eis
is dat er een zekere mate van discipline en arbeidsmoraal ontstaat en een
discipline van op tijd opstaan en op tijd naar het werk gaan. Een moraal van
arbeidsmotivatie en trots zijn, dat is waar het om zou moeten gaan. Zonder
iedereen over een kam te willen scheren, hebben wij de indruk dat het gebrek
daaraan bij een belangrijk deel van de mensen dat nu in de bijstand zit, een
groot obstakel is bij het streven hun aan betaald ongeschoold werk te helpen.
Het structureren en uitbreiden van het criterium voor de langdurigheidtoeslag
werkt in onze ogen averechts. Het zal er alleen maar toe leiden dat de harde
kern van beroepswerklozen harder en volhardender wordt.De heer Bakker (D66):Voorzitter. De langdurigheidtoeslag is voor D66 nooit het meest favoriete
onderdeel van de Wet werk en bijstand geweest. Wij hebben er destijds mee
ingestemd omdat wij ook wel zagen dat mensen die lang in de bijstand zitten,
soms behoefte hebben aan die extra toeslag. Dat misgunnen we niemand. In de
kern werkt de langdurigheidtoeslag echter ontmoedigend. Een mooi voorbeeld
van die ontmoedigende werking staat vandaag ter discussie, en is volgens mij
gebaseerd op de eerste evaluatie van de WWB door Regioplan in 2005. Wie pogingen
doet om aan de slag te gaan, al is het maar één dagdeel, en
terugvalt in de bijstand, is de langdurigheidtoeslag weer voor vijf jaar kwijt.
Dat is weinig stimulerend. Voor dat probleem biedt het kabinet met deze wijziging
een oplossing. De staatssecretaris wil de gemeenten de wettelijke ruimte bieden
om in zo'n geval een afweging in redelijkheid te maken en de beslissing in
redelijkheid te nemen. Dat is een goede zaak, daar ben ik altijd voor.Voorzitter: WeisglasDe heer Bakker (D66):Dan iets over het begrip "arbeidsmarktperspectief". Het ontbreken
daarvan wordt in de WWB en in het kader van de langdurigheidtoeslag verondersteld
als de betrokkene gedurende een onafgebroken periode van zestig maanden geen
inkomsten uit of in verband met arbeid heeft gehad. Hoe zit dat eigenlijk?
Volgens mij hebben wij dat ooit als politieke norm vastgesteld, omdat de Kamer
een langdurigheidtoeslag wilde. Er moest dus worden bedacht wat langdurig
was. Ging het bijvoorbeeld om 48 maanden, 60 maanden, of om, zoals sommigen
stelden, 36 maanden? Weten wij daar al iets meer over? Ik herinner mij de
vuistregel van de toenmalige minister Melkert ook nog goed. Hij ging uit van
de vuistregel dat na vier jaar nog ongeveer een kwart van de mensen uit de
bijstand komt, na vijf jaar ongeveer een vijfde, na zes jaar ongeveer een
zesde, enzovoorts. Dat betekent dat het arbeidsmarktperspectief er in de loop
van de tijd nog kan zijn. Dat geldt zeker als de omstandigheden van mensen
veranderen. Dat kan altijd voorkomen. Daar komt bij dat ook de arbeidsmarkt
kan veranderen. Ik wijs in dit verband op het verhaal van kandidaat-lijsttrekker
van de VVD en invoerder van de Wet werk en bijstand, Mark Rutte. Hij stelde
dat de arbeidsmarkt de komende jaren gaat aantrekken en grote tekorten zal
laten zien en dat daarom de toegang tot de Bijstandswet eigenlijk helemaal
zou moeten worden afgesloten, omdat mensen daar anders in blijven hangen.
Dat is niet mijn verhaal, maar dit geeft wel aan dat de ontwikkeling van de
arbeidsmarkt in de kern van belang is voor het arbeidsmarktperspectief. Als
je dat arbeidsmarktperspectief goed wilt taxeren, kan dat alleen maar in het
kader van een individuele beoordeling in het individuele geval. Alle pogingen
om zaken categoraal, ambtshalve, of nationaal verdergaand te regelen, zijn
dus niet verstandig. Die krijgen niet de steun van mijn fractie, juist omdat
de arbeidsmarkt en de individuele omstandigheden van jaar op jaar en zelfs
van dag op dag kunnen veranderen.Ik ben dus heel benieuwd wat de staatssecretaris verstaat onder "geen
arbeidsmarktperspectief". Ik ben het verder niet zo eens met het betoog
van de heer Varela, maar hij heeft groot gelijk als hij stelt dat het bizar
is dat wij vinden dat mensen na zestig maanden geen arbeidsmarktperspectief
meer hebben, terwijl er in de tussentijd een groot probleem is met het seizoenswerk
in de tuinbouw. Wij moeten namelijk voor het steken van asperges mensen uit
Polen halen. Ik ben wel voor open grenzen, maar het blijft raar dat wij niet
gebruik kunnen maken van mensen in de bijstand. Ook is het een beetje raar
dat als je een paar weken asperges steekt ineens € 2000 aan langdurigheidstoeslag
kwijtraakt. Die ontmoedigende, eigenlijk perverse werking,
die armoedeval – het is namelijk niets anders dan dat – hebben
wij met de langdurigheidstoeslag geïntroduceerd. Na vijf jaar kunnen
sommige mensen door hun reserves heen zijn. Er kan dan reden zijn om die mensen
extra tegemoet te komen. Dat is allemaal waar. Daar heb ik ook geen enkel
probleem mee, maar het probleem is dat je op deze manier mensen in wezen afschrijft
en dat je tegen ze zegt: voor jou zien wij geen arbeidsmarktperspectief meer.
Ik zou het een probleem vinden als je het daarbij laat.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Ik neem aan dat u ook de nota naar aanleiding van het verslag hebt gelezen.
Juist ik heb gevraagd hoe groot de armoedeval is als mensen die deze toeslag
krijgen aan het werk gaan. Het blijkt dat iemand die op het sociaal minimum
zit en voltijds aan het werk gaat, er substantieel op vooruitgaat, ondanks
de langdurigheidstoeslag. Dus met die armoedeval valt het wel mee. U vreest
dat de verruiming van de toepassing van de langdurigheidstoeslag tot gevolg
heeft dat mensen twee keer nadenken voordat zij aan de slag gaan. Na het antwoord
van de staatssecretaris op de vragen hierover ben ik daar minder bang voor.
Ik hoop dat u er ook minder bang voor bent, want voor mensen die lang een
laag inkomen hebben, is deze toeslag vreselijk hard nodig.De heer Bakker (D66):Waarom valt het wel mee met die armoedeval? Omdat er tegenwoordig arbeidskortingen
zijn.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Zo is dat.De heer Bakker (D66):En het komt doordat er een groeiend verschil is tussen datgene wat je
van het minimumloon overhoudt en de hoogte van de minimum­uitkering. Die
beweging is eerder ondanks u dan dankzij u tot stand gekomen. De grote vraag
is namelijk niet of mensen loon naar werken moeten krijgen. De grote vraag
is of je kunt voorkomen dat de ruimte die wij met bijvoorbeeld arbeidskortingen
hebben gecreëerd, elke keer met aanvullend beleid wordt opgevuld. Met
de langdurigheidstoeslag doet men namelijk toch weer iets af aan de aantrekkelijkheid
van het aanvaarden van werk. Er is niettemin een reden om de toeslag te verlenen,
maar zij doet iets af aan de aantrekkelijkheid van het aanvaarden van werk.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):De inzet van de Partij van de Arbeid is altijd geweest: werk moet lonen.
Daarom zijn wij fel voorstander van het verhogen van arbeidskortingen. Verder
wijs ik erop dat met het initiatiefwetsvoorstel, waarover u zich in de loop
van dit jaar nog mag uitspreken, wordt getracht om 60.000 alleenstaande ouders
uit de bijstand te krijgen. Overigens heeft uw fractie zich al over dat voorstel
uitgesproken. Dat voorstel is zo vorm gegeven dat er geen armoedeval is en
dat meer werken altijd blijft lonen. Ik ben het dus met u eens dat wij alles
op alles moeten zetten om het traject tussen de 100% en 130%
minimumloon zo vorm te geven dat het probleem van de armoedeval wordt opgelost.
Daarbij denken wij aan geleidelijk aflopende toeslagen. De langdurigheidstoeslag
is echt bedoeld voor mensen die heel lang geen toegang tot de arbeidsmarkt
hebben. Ik ben dus minder bevreesd voor datgene waar u bang voor bent. Uw
verwijt wijs ik af. Tegelijk vraag ik u om na te denken over de positie van
mensen die ooit gedeeltelijk zijn afgekeurd. Kortom, ik vraag uw steun voor
het amendement op stuk nr. 12.De heer Bakker (D66):Daarover kom ik nog te spreken, maar eerst wil ingaan op het eerdere punt.
In ander verband heb ik mijn waardering voor uw benadering van de alleenstaande
ouders uitgesproken. Uw voorstel bevat interessante punten. Echter, er kleeft
ook een aantal problemen aan en dan denk ik aan een verschil in visie in het
algemeen. U spreekt over dat traject van 100% tot 130%. U wilt
mensen nog vrij lang vasthouden door middel van allerlei geleidelijk aflopen
toeslagen. Daardoor blijven die mensen gedurende die periode afhankelijk van
de overheid. Ik heb liever dat op het moment waarop men een baan accepteert,
men zo min mogelijk afhankelijk is van de overheid. Er is een groot waarderingsverschil
bij de vraag: kun je mensen een keer op eigen benen zetten?Voorzitter. Ik sta hier omdat Fatma Koşer Kaya iets anders te doen
had. Nu komt zij binnen, maar als u het goed vindt, maak ik het verhaal af.Ik kom op de mensen die gedeeltelijk een baan hebben, gedeeltelijk een
WAO-uitkering, alsmede aanvullende bijstand. Zij krijgen geen langdurigheidstoeslag.
Ik zie niet zoveel in de benadering van het amendement op stuk nr. 12, waarmee
deze mensen wél recht op langdurigheidstoeslag krijgen. De benadering
van de heer Mosterd spreekt mij meer aan: als mensen in vergelijkbare omstandigheden
verkeren, moeten gemeenten in de gelegenheid zijn om een langdurigheidstoeslag
te verstrekken. In bepaalde gevallen kunnen omstandigheden veranderen, bijvoorbeeld
qua arbeidsmarkt of handicap. Dan is een individuele toets van belang, terwijl
met het amendement in zekere zin een langdurigheidstoeslag wordt geregeld.
Ik kies voor het individuele traject, waarbij het gemeenten toegestaan is
om een langdurigheidstoeslag te verstrekken, afhankelijk van een individuele
toets, met vermijding van iedere categorale werking daarvan.Mevrouw Noorman-den Uyl (PvdA):Met mijn amendement is het de bedoeling onderscheid te maken tussen mensen
die 80%-100% arbeidsongeschikt zijn en mensen met een gedeeltelijke
uitkering zonder arbeidsmarktperspectief. Bij die laatste categorie zit de
discretionaire bevoegdheid van de gemeente. Als dit niet duidelijk genoeg
uit mijn amendement blijkt, voeg ik dat er alsnog aan toe. Ik heb dat onderscheid
ook in mijn andere amendement gemaakt.De heer Bakker (D66):Ik stel voor dat wij de reactie van de staatssecretaris afwachten. Op
het moment dat zo'n discretionaire bevoegdheid, zo'n kanbepaling in de wet
wordt opgenomen, zal de stelling van de staatssecretaris dat het wetsvoorstel
budgettair neutraal kan worden doorgevoerd waarschijnlijk niet meer opgaan.
Op zichzelf is er vrij brede belangstelling voor de mogelijkheid om in bepaalde
gevallen iets te doen met vermijding van het automatisme dat mensen in een
bepaalde positie geen arbeidsmarktperspectief meer hebben. Als mensen wel
een arbeidsmarktperspectief hebben of kunnen krijgen, moeten wij heel voorzichtig
zijn met toeslagen die het verblijf in de bijstand slechts bevestigen of verlengen.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De eerste termijn heeft langer geduurd dan verwacht. Gezien de agenda
van deze week, verdient het de voorkeur om het antwoord van de staatssecretaris
te verschuiven naar morgenochtend rond kwart voor elf.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20052006-5012-5025.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl